Gidrometrik ma’lumotlar yetarlicha bo‘lgan qator uchun variatsiya va asimmetriya koeffitsiyentlarini hisoblash

GIDROMETRIK MA’LUMOTLAR YETARLICHA  BO‘LGAN
QATOR UCHUN VARIATSIYA VA ASIMMETRIYA
KOEFFITSIYENTLARINI HISOBLASH 
Reja:
1. Yillik oqimning o‘zgaruvchanlik koeffitsiyentini hisoblash
2. Kerakli ta’minlanishdagi oqim miqdorini aniqlash. Daryo   oqimining   o‘zgaruvchanligini   o‘rganishning   xalq   xo‘jaligidagi
ahamyati beqiyosdir. U birinchidan, daryodagi oqim miqdorini bashorat qilishda,
ikkinchidan,   turli   gidrotexnik   inshootlar   (to‘g‘onlar,     kanallar,   gidrouzellar,
ko‘priklar)   bun¸d   etishda   suvning   ehtimolli   maksimal   va   minimal   qiymatlarini
aniqlash   imkonini   beradi.   Ushbu   mavzuda   yillik   oqimning   o‘zgaruvchanligini
miqdoriy hisoblash usullari keltirilgan.
Gidrologik   hisoblashlar   kursida   yillik   oqimning   o‘zgaruvchanligini   aniqlash
quyidagi sharoitlarda olib boriladi:
I. Gidrometrik ma’lumotlar yetarlicha uzun qator bo‘lgan holda;
II. Gidrometrik ma’lumotlar qisqa qator bo‘lgan holda;
III. Gidrometrik ma’lumotlar umuman bo‘lmagan hollarda.
Gidrometrik   ma’lumotlar,   ya’ni   kuzatish   yillari   yetarlicha   uzun   qator
bo‘lganda S
v  ni hisoblash quyidagi usullar bilan olib boriladi:
 Momentlar usuli  bilan S
v  quyidagi ifoda bilan hisoblanadi: 
   S
V ,
bu yerda K
i -modul koeffitsiyenti, n-kuzatilgan yillar soni.
Qatorning   simmetrik   (yoki   assimetrik)   tavsifi   sifatida   assimetrya
koeffitsiyenti ishlatiladi. U quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:
S
S  =h   .
O‘zgaruvchanlik   koeffitsiyentining   o‘rtacha   kvadratli   xatoligi     quyidagicha
aniqlanadi:
,
bu yerda    5-10 %  bo‘lishi lozim.
2.   Mumkin   qadar   haqiqatga   yondoshish   usuli   bilan   hisoblashning     asosi
qilib   S
V   va   S
S   parametrlar   statistik   element   hisoblanuvchi   
2  
va   
3   parametrga
bog‘liqligi olinadi. Bu parametrlar quyidagicha hisoblanadi: ;        ;        .-modulü   koeffitsiyenti.   
2 ,

3  parametrlarga mos ravishda maxsus nomogrammadan S
V  ning qiymati olinadi.
Xatolik     ifoda bilan aniqlanadi.
3.   Grafoanalitik     (G.A.Alekseev)   usul .   Bu   usul   bo‘yicha   o‘zgaruvchanlik
(S
V ) va assimetrya (S
S ) koeffitsiyentlari chetlanish (S) ga bog‘liq holda ko‘riladi. S
koeffitsiyent   taqsimlanish   egri   chizig‘ining   qay   darajada   assimetrik   ekanligini
belgilaydi.   “S”   koeffitsiyentni   miqdoriy   baholash   uchun   G.A.Alekseev   quyidagi
ifodani tavsya qildi:
,   
bu yerda: Q
5   ,Q
95   , Q
50   -suv sarfining 5, 50,   95   % ta’minlanganlik qiymatlari. Bu
qiymatlar suv sarfining empirik  ta’minlanganlik egri chizig‘idan olinadi.
O‘zgaruvchanlik   koeffitsiyentining   xatoligi   quyidagi   ifodla   yordamida
aniqlanadi:
f-binominal   egri   chiziq   ordinatasining   chetlanishini   bildiradi.   Uning   qiymati
qo‘llanmadagi ilovadan “S” ga bog‘liq holda olinadi: f
5 -f
95  = f(S).
Nixoyat o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti    S
V  =    ifoda orqali aniqlanadi.
II. Kuzatilgan yillar qisqa qator bo‘lganda S
V  ni hisoblash usullari.
  1) analog yoki o‘xshatma usul. 
Kuzatish   yillari   qisqa   qatorga   ega   bo‘lgan   daryo   yoki   stvor   bo‘yicha   analog
daryo   yoki   stvorning   uzun   qatorli   ma’lumotlari   yordamida   uzaytiriladi.
Uzaytirilgan qator uchun S
V  momentlar usuli bilan hisoblanadi.
2) agar qisqa qatorga ega bo‘lgan daryoning oqimi Kritskiy-Menkel regressya
tenglamasi yordamida tiklangan bo‘lsa, S
V -quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi: .
Xatolik  
Sv q    10-15 % bo‘lganda
ifodadagi   elementlar   oqim   meyorini   Kritskiy-Menkelü   usuli   bilan   hisoblagandagi
(7 mavzu) izohlar bilan belgilanadi.
3.  Grafoanalitik  (MosGIDEP ) usul.
Bu usul bilan hisoblash uchun oqim meyorini aniqlashda ishlatilgan hisoblash
va analog stvorlari suv sarflari orasidagi bog‘lanish grafigidan foydalanamiz.
  ,         ,
bu   yerda:   -analog   daryoning   oqim   meyori,   -hisoblash   stvori   bo‘yicha
oqim meyori,  -analog daryo oqimining o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti.
    III.Kuzatish  umuman olib borilmagan yoki  o‘rganilmagan holda S
V   ni
hisoblash.
O‘rganilmagan   daryo   oqimining   o‘zgaruvchanligini   baholash   usullari
ko‘pgina olimlarni qiziqtirgan.
Jumladan,   D.L.Sokolovskiy   sobiq   ittifoqning   Yevropa   qismiga   tegishli   28
daryo   oqimining   o‘zgaruvchanligini   o‘rganadi.   Natijada,     tabiiy   sharoiti   mos
tushgan daryolar oqimining o‘zgaruvchanlik koeffitsiyentlari va havza maydonlari
orasidagi   bog‘lanishni   yaxshi   ekanligini     isbot   qiladi,   ya’ni   korrelyatsya
koeffitsiyenti   0,996   ga   teng.   Shu   bog‘lanish   asosida   quyidagi   empirik   ifodani
tavsya qiladi:
S
V  = a-0,063 lg (F Q 1)
bu   yerda:   a-geografik   parametr,   daryo   havzasi   og‘irlik   markazining   geografik
kordinatalariga   qarab   xaritadan   olinadi;   0,063-bog‘lanishning   burchak
koeffitsiyenti; Q-havza maydoni.
S.N.Kritskiy va M.F.Menkelü (1932)  quyidagi ifodani taklif etgan: S
V  
   ,
a-geografik parametr bo‘lib, xaritadan olinadi,   n =0,06-0,085.
N.D.Antonov (1948) taklif etgan ifoda:
 ,
bu yerda:    a-parametr  bo‘lib,   a q      (d,M,  ):      d-nam  yetishmaslik, M-oqim
moduli,   -oqim koeffitsiyenti.
M.E.Shevelev,     D.L.Sokolovskiy   tavsya   qilgan   ifoda   asosida   164   punkt
ma’lumotlari bo‘yicha oqimning o‘zgaruvchanligini tahlil  qilib, havzaning suvlilik
darajasini hisobga olgan holda quyidagi ifodani tavsya qiladi:
S
V  = a
1 -0,29 lgM-0,06 lgF  
bunda a
1 -parametr oqim moduliga qarab o‘zgaradi:
M=1,5-15l    sek km 2  
(o‘rta suvli havzalar)-a
1 q 0,78;
M<1,5 l    sek km 2
 , kam suvli  (qurg‘oqchil)-a
1 q 0,73;
M>15 l    sek km 2
 , ko‘p suvli (nam) -a
1  q 0,84.
Ko‘pchilik   daryolarning   suvliligi   1,5-15   l      sek   km 2
  bo‘lganligi   sababli,
yuqorida keltirilgan ifodani quyidagi ko‘rinishga keltiramiz:   
  S
V  = 0,78-0,29 lgM-0,06 lgF.  
Quruq zona daryolari uchun, ya’ni M < 1,5 l    sek  km 2
 da maydonning ta’siri
0 ga intiladi, shuning uchun ifoda quyidagicha ¸ziladi:  
S
V  = 0,73-0,29 lgM.
Kuzatish   olib   borilmagan   daryolar   uchun   daryo   oqimining   o‘zgaruvchanlik
koeffitsiyentini   aniqlashda   DGI   tomonidan   tavsya   qilingan   izochiziqlar   xaritalari
ishlatiladi.   Bunday   xaritalar   MDH   davlatlari,       alohida   hududlar   hamda   tumanlar
uchun tuzilgan. Xaritadan S
V  ni aniqlash uchun daryo havzasi og‘irlik markazining
geografik   koordinatalarini   (  o
  va    o
)   bilish   lozim.   Izochiziq   xaritalari   havza
maydonlari 1000-50000 km 2
 ega bo‘lgan tekislik daryolari uchun tavsya qilinadi.
Tog‘li   hududlardagi   daryolar   oqimining   o‘zgaruvchanlik   koeffitsiyentlarini
aniqlashda izochiziq xaritalaridan foydalanish tavsya qilinmaydi. chunki reliefning murakkabligi   katta   xatolikka   olib   keladi.   Tog‘   daryolari   bo‘yicha   S
V   ni   aniqlash
uchun   S
V   =      (No‘rt
. )   bog‘lanish   ishlatiladi.   Bu   borada   O‘rta   Osiyo     hududidagi
daryolar uchun V.L.Shults quyidagi empirik ifodani tavsya qiladi:
,
bunda: Ye-summar koeffitsiyent bo‘lib, u havzaning tabiiy sharoitini harakterlaydi;
No‘rt-havzaning o‘rtacha balandligi, m; n- S
V   q      (No‘rt
. ) bog‘lanishning burchak
koeffitsiyenti,   1,18   ga   teng.   Ifodadagi   Ye   koeffitsiyentning   miqdoriy   qiymatlari
quyidagicha:   O‘rta   Osiyo   ning   janubiy   qismi   uchun   (Amudaryo,   Zarafshon,
Qashqadaryo havzalari)-Ye q 2300; Markaziy qismi (Sirdaryo havzasi)-Ye q 2600;
Shimoliy qismi (Aris, chu, Ili)-Ye q 2100 
3. Kerakli ta’minlanishdagi oqim miqdorini aniqlash.
4.
Oqimning   ma’lum   bir   ta’minlanish   miqdorini   (Q
5%   ,Q
50   %   ..)   bilishimiz
uchun,   yuqorida   to‘xtalib   o‘tganimizdek,   birinchi   navbatda   ta’minlanish   egri
chizig‘i chiziladi. 
Ta’minlanish     egri   chizig‘ini       chizish   uchun     Q
0   ,C
V   ,C
S   ,   P   %   kattaliklar
ma’lum   bulishi   kerak.   Bundan   tashqari   nazariy   ta’minlanish   egri   chizig‘iga
empirik (o‘lchangan) nuqtalar mos tushishi lozim.
Agar   variatsya   koeffitsiyenti   bilan   assimetrya   koeffitsiyentlari   orasida
munosabat   mos   tushsa,   empirik     nuqtalar   nazariy   chiziqqa   zich   holda   joylashadi.
Agar mos tushmasa, empirik nuqtalar nazariy chiziqdan uzoqda joylashadi.
D.L.Sokolovskiyning   tahlili   natijasida   tekislik   daryolari   uchun   C
S   bilan   S
V
orasidagi munosabat S
S  = 2 C
V  ga mos tushadi. Lekin shuni ta’kidlab o‘tish joizki,
ba’zi   daryolar   uchun   -masalan:   S
S   =   5,0   C
V   (Svirü   daryosi),   S
S   =   3,0   C
V   (Narva
daryosi), S
S  q 1,2 C
V  (Neva daryosi) hollari ham uchraydi. 
Agar   kuzatilgan   qator   soni   n   >   25   bo‘lsa,   S
S   ni   quyidagi   ifoda   yordamida
hisoblash mumkin: .
Agar o‘lchangan miqdorlar (K
i ) bilan nazariy egri chiziq mos tushsa, bu egri
chiziqdan fodalanib, kerakli ta’minlanishdagi suv sarfini aniqlash mumkin.
Masalan, R q 0,1 % ta’minlanishda, ya’ni 1000 yilda bir marta kuzatiladigan
suv sarfining qiymatini topish uchun avvalo ta’minlanish egri chizig‘idan Rq0,1 %
ga mos ravishda “K” ning qiymati olinadi-K
0,1 % .
  Shunda Q
0,1  %   = K
0,1  %      Q
0   ,     Q
  5   %   = K
  5   %      Q
0 , Q
  90  %   = K
  90  %      va hokazo,
ya’ni Q
p %  = K
 P %     Q
0   ifoda bilan hisoblanadi, bu  yerda Q
0 -oqim meyori. ADABIYOTLAR
1. Gandin   L.S.   Kogan   R.L.   Statisticheskiye   metodi   interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin   L.S.,   Danovich   A.M.   i     dr.   Praktikum   po   chislennim   metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.      
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975. 
5. Panovskiy   G.A.,   Brayer.   Statisticheskiye   metodi   v   meteorologii.   –L.
GMI, 1972. 
6. Grigorev   V.I.   Avtomatizirovannaya   obrabotka   gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.