Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 100.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Gidrosfera

Sotib olish
GIDROSFERA
Reja:
1.Gidrosfera va uning tarkibiy qismlari
2.Tabiatda suvning paydo bo`lishi 
3. Tabiatda suvning aylanma harakati 1. Gidrosfera va uning tarkibiy qismlari
Gidrosfera - Yerning suv qobig‘i. Suv tabiatda uch xil holatda uchraydi:
qattiq (muz), suyuq (suv), bug‘ (suv bug‘i).
Gidrosfera Yer po‘sti va atmosferaning o‘rtasida joylashgan. Gidrosfera
okean va quruqlikdagi, atmosferadagi suvlardan iborat.
Gidrosferadagi   suvlar   joylashish   o‘rni   va   holatiga   qarab,   tutash   suv   va
tarqoq   suvga   bo‘linadi.   Tutash   suvga   okean   va   dengizlardagi,   quruqlikdagi
suv   havzalarida   to‘plangan   suvlar   kiradi.   Tarqoq   suvlarga   suv   bug‘i   va
muzliklar kiradi. 
Gidrosfera   suvlarining   asosiy   qismi   okeanlar   suviga   to‘g‘ri   keladi.
Boshqa  suv  obyektlaridan  Yer   osti   suvlari  va   muzliklar   ajralib  turadi.     Ular
chuchuk suvlarning asosiy manbai hisoblanadi. Demak, gidrosfera okean va
quruqlik   va   atmosferadagi   suvlaridan   iborat   ekan.   Okean     suvlari     Tinch,
Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeani suvlaridan iborat. Quruqlik suvlari
o‘z navbatida yer usti va yer osti suvlariga bo‘linadi. Yer usti suvlari daryo,
ko‘l,   botqoq   va   muzliklar   suvlaridan,   yer   osti   suvlari   esa   suyuq   va   muzloq
suvlardan   tashkil   topgan.   Ko’p   yillik   muzloq   yerlar   asosan   Yevrosiyo   va
Shimoliy Amerikaning shimoliy qismlarida tarqalgan. Muzlar esa Antarktida
va Grenlandiyada hamda baland tog‘larda tarqalgan. 
1-jadval
Yerning suv qobig‘i – gidrosferadagi suv miqdori
Gidrosfera qismlari Suv hajmi
Maydoni
mln. km 2 Ming
km 3 Umumiy
hajmga
nisbatan   %
da Chuchuk
suvlar
hajmiga
nisbatan   %
da 
Dunyo okeani 361,3 1338000 96,4 - Yer osti suvlari  134,8 23400 1,70 -
Chuchuk yer osti suvlari 10530 0,75 30,06
Muzliklar  16,2 24000 1,73 68,70
Doimiy   muzloq
mintaqadagi   yer   osti
muzliklari 21,0 300 0,022 0,86
Ko‘llar  2,06 176 0,013 0,25
Tuproqdagi namlik 82,0 16,5 0,0012 0,047
Atmosferaadagi   suv
bug‘lari 510,0 12,9 0,0010 -
Botqoqliklar  2,68 11,5 0,0008 0,033
Daryolar  148,8 2,1 0,0002 0,006
Hammasi  1386000 100
Shundan chuchuk suvlar 3500 2,58 100
Geografik   qobiqdagi   suvning   97   %   ga   yaqini   dunyo   okeanida
to‘plangan  bo‘lib,  bu suvlarning minerallashish darajasi  juda yuqori,  ya’ni
sho‘r   suvlar   hisoblanadi.   Qolgan   3   %   ga   yaqini   chuchuk   suvlardan   iborat.
Bu chuchuk suvlarning 75 % i muzliklarda, 25 % ga yaqini yer osti suvlarda
(asosan, grunt suvlari) to‘plangan.  Hammasi bo‘lib 0,03 % i daryolarda, 0,3
% ko‘llarda, 0,035% i atmosferada to‘plangan va qolgan 0,06% i tuproqdagi
namlik hisoblanadi 1
 (1-rasm).
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany.2002. 7 5 -bet 1-rasm.Gidrosferada suvning miqdori
Suv   geografik   qobiqdagi   hamma   jismlar   tarkibida   u   yoki   bu   darajada
mavjud.   Suv   qobug‘i   -   gidrosfera   Yer   yuzasini   yoppasiga   to‘xtovsiz
qoplamasa   ham,   uning   70,8%   ni   tashkil   qiladi   (510   mln.   km 2
  dan   361   mln.
km 2
  ).   Shimoliy   yarimsharda   60,7   foiz,   janubiy   yarimsharda   80,9   %
maydonni egallagan.  
2.Tabiatda   suvnuing   paydo   bo`lishi.   Suv,   vodorod   oksid,   H2O   —
vodorod   (11,19%)   va   kislorod   (88,81%)dan   iborat   eng   sodda   kimyoviy
birikma.   Suv   rangsiz,   hidsiz   suyuqlik   (qalin   qatlamda   zangori   rangli).
Molekulyar   massasi   18,0160.   Yerning   geologik   tuzilishi   tarixi   va   unda
xayotning   paydo   bo lishi,   fizik   va   kimyoviy   muhit,   iqlim   va   ob-xavoningʻ
shakllanishida   suv   muhim   ahamiyatga   ega.   Hech   qanday   tirik   organizm
Suvsiz   hayot   kechira   olmaydi.   Suv   qishloq   xo jaligi   va   sanoatdagi   barcha	
ʻ
texnologik jarayonlarning zaruriy qismidir.
Suv   tabiatda   keng   tarqalgan.   Yer   yuzining   qariyb   3/4   qismini   tashkil
qiladi. Gidrosfera — okeanlar, dengizlar, ko llar, suv havzalari, daryolar, Yer	
ʻ
osti suvlari, tuproqlar namini o z ichiga olgan Yerning suvli pusti 1,4— 1,5	
ʻ
mlrd. km³ ni tashkil etadi. Atmosferada suv bug , tuman, bulut, yomg ir, qor	
ʻ ʻ
holatida   bo ladi.   Quruqlikning   10%   ga   yaqin   qismi   muz   bilan   qoplangan.	
ʻ
Litosferayaa   gidrosferadagiga   yaqin   miqdorda,   ya ni   1—1,3   mlrd.   km³   suv	
ʼ bor.   Yer   mantiyasida   ulkan   miqdorda   (13—15   mlrd.   km³)   suv   bor.   Barcha
tirik   organizmlardagi   suv   Yer   yuzidagi   daryolar   suvining   yarmiga   teng.
Yerdagi   hamma   suv   bir-biri   bilan   va   atmosfera,   litosfera,   biosferadagi   suv
bilan o zaro ta sirda bo ladi.ʻ ʼ ʻ
Suv   qanday   paydo   bo'ldi?   Ushbu   moddaning   paydo   bo'lishi   haqidagi
gipoteza   juda   ko'p   emas   va   ularning   hech   biri   hali   ham   haqiqiy   dalillarni
olmagan.   Shunga   qaramay,   faqatgina   ular   qandaydir   tarzda   sayyoramiz
gidrosferasining   shakllanishini   tushuntirishlari   mumkin.   Shunday
gipotezalardan   biri   suvning   kosmik   kelib   chiqishi   haqidagi   gipotezadir.
Tadqiqotchilar   guruhi,   tushayotgan   meteoritlar   bilan   birga   suv   paydo
bo'lishini   taxmin   qilishdi.   Bu   taxminan   4,4   milliard   yil   oldin,   sayyora   hali
go'dakligida   edi   va   uning   yuzasi   quruq,   huvillagan   yer   edi,   uning   ustida
atmosfera hali shakllanmagan edi.
Yerda   suv   qanday   paydo   bo'lganligi   haqidagi   savolga,   ushbu
gipotezaning tarafdorlari ushbu suyuqlikning birinchi molekulalari ular bilan
meteoritlarni   olib   kelgan   deb   javob   berishadi.   Dastlab   bu   molekulalar   gaz
shaklida   mavjud   bo'lgan   va   to'plangan,   keyinchalik   sayyora   soviy
boshlaganda, suv suyuq holatga tushib, Yer gidrosferasini shakllantirgan.
Suvning   kimyoviy   shakllanishi   vodorod   va   kislorod   anionlarining
birlamchi   protonlaridan   kelib   chiqqan   bo'lishi   mumkin,   ammo   keyinchalik
Yerga   tushgan   samoviy   jismlarning   qalinligida   bunday   reaktsiyaning
ehtimolligi katastrofik jihatdan juda kichikdir.
Suvning   paydo   bo`lishidagi   gipotezalardan   yana   biri   suvning   yerdan
kelib chiqishidir. Uni taniqli olim V.Safronov boshchiligidagi tadqiqotchilar
guruhi   taklif   qilgan.   Uning   taxminining   mohiyati   sayyoramizning   tubida
hosil bo'lgan suvning erdan kelib chiqishi.
Ko'p   sonli   meteoritlarning   ta'siri   ostida,   bizning   issiq   sayyoramiz   o'sha
paytda   ko'p   miqdordagi   vulqonlarni   shakllantira   boshlagan,   shunda   ular magma portlagan. Shu bilan birga, yer yuzida gidrosferaning paydo bo'lishiga
olib keladigan «suv bug'i» ajralib chiqdi.
Bu   nazariya   suvning   erdan   kelib   chiqishi   uchun   asos   yaratganiga
qaramay,   u   ko'plab   savollarga   javob   bera   olmaydi.   Masalan,   qanday   qilib
litosferadagi   tog   'jinslari   shu   qadar   erib   ketganki,   ko'plab   vulqonlar   paydo
bo'lishiga   sabab   bo'lgan?   Va   suv   bug'lari   qanday   paydo   bo'ldi?   Dastlab,
olimlar, o'sha paytda er osti suvlari, vulqon teshiklari orqali magma gazsimon
holatda bo'lgan, deb taxmin qilishdi.
Bug   'shakllanishining   bu   nazariyasini   17-asr   tabiatshunosi   P.   Perro   rad
etdi. U yer osti suvlari yog'ingarchilik tufayli hosil bo'lganligini isbotladi va
bu   atmosferaning   mavjudligini   talab   qiladi.   4,4   milliard   yil   oldin   atmosfera
mavjud emas edi.
Suvning   paydo   bo`lishi   haqidagi   nazariyalardan   yana   biri   sayyoraning
o`zida paydo bo`lganligi.  Gap shundaki, tadqiqotchilar fikriga ko'ra, suvning
molekulalari   Yerning   protoplanetar   disklari   bilan   birgalikda,   ya'ni.
sayyoraning o'zi paydo bo'lgan paytda. Suv molekulalarining manbai deuteriy
va kislorod edi.
Deuterium   -   yadroda   bitta   neytron   bo'lgan   oddiy   vodorod.   Ushbu   og'ir
izotop   Baffin   orolidagi   Arktikada   topilgan   qadimgi   bazalt   namunalarida
(1985)   topilgan.   Ushbu   tog   'jinslari   protoplanetar   chang   zarrachalaridan
iborat   bo'lib,   ular   sayyoraning   shakllanishi   paytida   paydo   bo'lmagan.
Tadqiqotchilarning   fikriga   ko'ra,   deuteriumning   kimyoviy   tabiati   izotopning
sayyoradan tashqarida shakllanishiga imkon bermaydi.
Bu   olimlarning   fikriga   ko'ra,   suv   Yerda   qanday   paydo   bo'lgan.   Agar
ularning   ma'lumotlari   to'g'ri   bo'lsa,   protoplanetar   diskni   shakllantirish
jarayonida   zamonaviy   dunyo   okeanining   taxminan   20%   tashkil   topgan.
Bugungi kunda tadqiqotchilar "protoplanetar" suvi dunyo okeanlarining katta qismini,   shuningdek   atmosferadagi   suv   bug'lari   va   yer   osti   suvlarini   hosil
qilganligini isbotlash uchun usul izlamoqdalar.
Sayyoraning   "sovuq"   kelib   chiqishi   haqidagi   gipoteza.   "Sovuq"   kelib
chiqishi   haqidagi   gipotezaga   ko'ra,   yer   shari   hayotining   boshida   sovuq   edi.
Keyinchalik,   sayyoramizdagi   ichaklarning   qulashi   tufayli   vulqon
faollashuviga sabab bo'lgan isiy boshladi. Atmosfera lavalari turli gazlarni va
suv   bug'larini   olib   yurgan.   Keyinchalik,   atmosferani   asta-sekin   sovutish
bilan,   suv   bug'ining   bir   qismi   kondensatsiyalanadi,   bu   juda   ko'p
yog'ingarchilikka olib keldi. Minglab yillar davomida doimiy yog'ingarchilik
sayyora   shakllanishining   dastlabki   bosqichida   okean   tushkunligini   to'ldirib,
okeanlarni hosil qilgan suv manbai bo'lib qoldi.
Sayyoraning   "issiq"   kelib   chiqishi   haqidagi   gipoteza.   Yerning   "issiq"
kelib chiqishini taxmin qiladigan olimlarning aksariyati sayyoradagi suvning
paydo bo'lishi bilan hech qanday bog'liqlik qilmaydi. Olimlar Yer sayyorasi
tarkibida   dastlab   vodorod   qatlamlari   mavjudligini   taxmin   qilishdi,
keyinchalik   ular   shakllanishning   boshlang'ich   bosqichida   yer   mantiyasida
bo'lgan   kislorod   bilan   kimyoviy   reaktsiyaga   kirishdilar.   Ushbu   o'zaro   ta'sir
natijasida sayyorada juda katta miqdordagi suv paydo bo'ldi.
3.   Tabiatda   suvning   aylanma   harakati.   Suvning   aylanma   harakati
geografik   qobiqda   muhim   ahamiyatga   ega.   Suv   turli   shakllarda   tabiatda
aylanib   yuradi.   Suvning   aylanib   yurishi   jarayonida   Yer   yuzasidagi   turli   xil
relef   shakllari   yemiriladi,   juda   katta   miqdorda   issiqlik   va   mineral   moddalar
bir joydan ikkinchi joyga olib boriladi, Okeanlardan quruqlikka doimo suvni
bug‘lanib atmosfera orqali kelib turishi natijasida daryolar, ko‘llar, botqoqlar,
muzlar   va   yer   osti   suvlari   hosil   bo‘ladi.   Gidrosferaga   suv   mantiyada
moddalarning   saralanishi   oqibatida   kirib   kelgan.   Bu   jarayon   hozir   ham
davom etyapti. Gidrosferaga har yili taxminan 1 km 3
  miqdorda suv qo‘shilib turadi. Gidrosferadagi suvning asosiy qismi sho‘r. Butun suvning 2,53 % ini
chuchuk   suv   tashkil   etadi.   Lekin   suv   aylanma   harakatda   bo‘lganligidan
chuchuk suv ko‘pga o‘xshaydi. Aylanma harakat quyosh energiyasi hisobiga
bo‘ladi.   Bir   yilda   525100   km 3
  suv   yog‘in   bo‘lib   yog‘adi,   buni   yer   yuziga
taqsimlansa, 1030 mm dan to‘g‘ri keladi.
2-rasm. Quruqlik va suvlik maydonining nisbati
Er   sharida   okeanlar,   daryolar,   ko‘llar   va   hovuzlargina   emas,   balki
muzliklar,   qor,   dengiz   muzlari   ham   suvdan   iborat,   tuproq   va   tog‘   jinslariga
ma’lum chuqurlikkacha suv singgan, er tagida suv to‘planib qolgan qatlamlar
bor,   har   qanday   organizmning   bir   qismi   albatta   suvdir,   suv   havo   tarkibida
ham   muqarpap   uchraydi.   Er   sharidagi   suv   zahirasi   to‘g‘risida   umumiy
tasavvur   beradi.   Suv   tabiatda   to‘xtovsiz   harakat   qilib,   bir   holatdan   ikkinchi
holatga o‘tib yuradi hamda Er sharida katta va kichik aylanma harakat qiladi.
Okean   yuzasidan   suvning   bug‘lanishi,   atmosferada   suv   bug‘ining
kondensatsiyasi(to‘yinishi) va okean yuzasiga yog‘in yog‘ishi suvning kichik
aylanma   harakati   deyiladi.   Lekin   havo   oqimlari   suv   bug‘ini   quruqlikka   olib
kelganda suvning aylanma harakati murakkablashadi. 
Quruqlikka   yoqqan   yog‘inning   bir   qismi   bug‘lanadi   va   atmosferaga
qaytib chiqadi,  boshqa er ustidan  va  er  ostidan  past  joylarga  oqib  boradi  va
suv   havzalariga   hamda   daryolarga   quyiladi.   Suvning   bug‘lanish   va quruqlikka   yog‘in   yog‘ish   jarayoni   ko‘p   marta   takrorlanishi   mumkin,   lekin,
nihoyat havo oqimlari okeandan quruqlikka keltirgan nam daryolar orqali va
er ostidan okeanga qaytib tushadi; bu —suvning katta aylanma harakatidir.
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra suv doimo aylanma harakatda bo‘lib, u
okean-atmosfera-quruqlik tizimi orqali bir butun siklni vujudga keltiradi. Bu
aylanma   harakatdagi   suvning   miqdori   quruqlik   va   dunyo   okeanidan
bug‘langan   suv   miqdori   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   u   atmosfera   yog‘ini   sifatida
okean   va   quruqlikka   qaytadi.   Quruqlikda   bug‘langan   suvning   miqdorida
o‘simliklarning   transpiratsiya   jarayoni   ham   muhim   ahamiyatga   ega.
Quruqlikdagi   suvlar   faqat   daryo   oqimlari   sifatida   dunyo   okeaniga
qaytmasdan, balki bug‘lanish va yer ostiga shimilishiga ham sarflanadi.
Suv tabiatdagi haqiqiy harakatchan jismlar qatoriga kiradi. Gidrosferada
suv   doimo   aylanma   harakatda   boladi.   Suvning   katta   va   kichik   aylanma
harakati mavjud. Asosiy adabiyotlar:
1. Abdunazarov   O`.Q.,   Mirakmalov   M.T.,   Sharipov   Sh.M.   Umumiy   tabiiy
geografiya. –Toshkent, Barkamol fayz media nashriyoti.  2018. 328 b.
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi. Darslik. –T oshkent : Bilim, 2005.
3. Геренчук К.И., Боков В.А. Черванов И.Г. Общее землеведение. -М.: Высшая
школа, 1984. -256 с.
4. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.
5. Савцова Т.М. Общее землеведение. -М.: Академия, 2013.   
6. Шубаев Л.П. Умумий ер билими. –Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
7. Goudie A. Physische Geograhfie. Germany,1997.   
8. World   Regional   Geography   (This   text   was   adapted   by   The   Saylor   Foundation   
under   a   Creative   Commons   Attribution-NonCommercial-ShareAlike   3.0   License
without   attribution   as   requested   by   the   work’s   original   creator   or   licensee).
www.sayior.org/books    .  
9. Nicholas   Clifford,Shaun   French   and   Gill   Valentine.   Key   Methods   in   Geography.   
2010.
10. Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael  Trapasso. Essentials of Physical
Geography.2007.   Thomson   Brooks/Cole,   a   part   of   The   Thomson
Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used herein
under license.

Gidrosfera

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский