Globallashuv va global muammolarning falsafiy jixatlari - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	114.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Globallashuv va global muammolarning falsafiy jixatlari

Sotib olish

Globallashuv va global muammolarning falsafiy jixatlari
Reja :
1. Globallashuv - falsafiy mazmuni.Globallashuv xodisasi va
globalistika.
2. Global jarayonlarning shakllanish tarixi va darajalari.
3. 2017-2021 yillardagi Uzbekistonni yanada rivojlantirish buyicha
Xarakatlar strategiyasida global muammolar va ularni xal kilish mexanizmlari.
Global muammolarni xal kilishda xalkaro kuchlar birlashuvining axamiyati.
4. Bashorat tushunchasi unig turlari va metodlari Kelajakni bashorat
kilishning uzig a xos xususiyatlari.
5. .Korrupsiya shakllanishining tarixi. BMT Kodeksida korrupsiyaga
munosabat. Uzbekistonda korrupsiyaga oid konunlar va karorlar tasnifi,
korrupsiyaga karshi kurashning axamiyati.
6.Texnika va texnologiya tushunchalarining moxiyati. Texnologik
tarakkiyotning istikbollari: nanotexnologiya,biologik identifikasiya,internet, virtual
mulokot va suni’iy intellekt

GLOBALLAShUVNING FALSAFIY MAZMUNI.
Falsafa va hozirgi zamon. Falsafa nafaqat insonning azaliy muammolari va
g‘am-tashvishlarini, balki uning so‘nggi yillarda fan-texnika taraqqiyoti ta’sirida
tobora jadalroq sur’atlarda, shu jumladan dunyo miqyosida o‘zgarayotgan real
hayoti kundalik amaliyotini ham aks ettiradi. Shu munosabat bilan yuzaga
kelayotgan yangi hodisalar, g‘ayrioddiy qiyinchiliklar va alohida sharoitlar
olimlarning ham, faylasuflarning ham e’tiborini tortmoqda.
Bunda falsafaning fandan ustunligi shundaki – u o‘z xulosalarida tafsilotlar va
muayyan dalillarga mahkam yopishib olmaydi, ayrim, uzuq-yuluq va o‘tkinchi
narsalarni osongina chetlab o‘tadiki, bu unga asosiy e’tiborni ishning mohiyatiga
qaratish, rivojlanishning eng muhim omillari va asosiy jarayonlarini qayd etish
imkonini beradi. Falsafaning mazkur fazilatlari insonning ijtimoiy munosabatlar
tizimida yoki «jamiyat-tabiat» tizimida yuzaga kelayotgan murakkab, kompleks
vazifalarni hal qilishga majbur bo‘layotgan hozirgi sharoitlarda alohida ahamiyat
kasb etadi. Shu munosabat bilan falsafiy tahlilning, muhim narsalarni ikkinchi
darajali narsalardan, qonuniy narsalarni tasodifiy narsalardan farqlash, tarixiy
rivojlanishda obektiv jarayonlarning subektiv omillardan farqi kabi usullari va
metodlari hozirgi vaqtda insoniyat duch kelgan olamshumul muammolarni nazariy
anglab yetish va amalda bartaraf etish uchun ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Globallashuv hodisasi . Hozirgi davr haqida aniqroq tasavvur hosil qilish
uchun XX asr boshigacha jahon tarixi asosan mustaqil rivojlangan va bir-biriga
jiddiy ta’sir ko‘rsatmagan sivilizasiyalardan iborat bo‘lganini nazarda tutish
muhimdir. Hozirgi vaqtda dunyo so‘nggi yuz yillik ichida yuz bergan jamiyat
hayoti barcha jabhalarining faol integrasiyalashuvi natijasida sezilarli darajada
o‘zgardi va yaxlit bir butun organizmga aylandi. Buning oqibati o‘laroq, ayrim
xalqlar va butun insoniyatning ijtimoiy ongida global jarayonlar va ularning
ta’sirida yuzaga kelgan umumiy (dunyo miqyosidagi) muammolar bilan
belgilangan jiddiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Jahon hamjamiyati o‘z
rivojlanishining yangi bosqichiga qadam qo‘ygani, u avvalgi bosqichlardan nafaqat

o‘zgarishlar miqyosi, balki faollik darajasi va universal xususiyati bilan ham farq
qilishi ayon bo‘ldi.
Bu o‘zgarishlarning butun majmui, shuningdek ularning sabablari 1990-
yillarda globallashuv (lot. globus – yer kurrasi) deb nomlandi. Globallashuv
jamiyat hayotining turli jabhalarida butun Yer sayyorasi uchun yagona bo‘lgan
tuzilmalar, aloqalar va munosabatlarning shakllanishi, universallashuv jarayonidir.
Shuningdek globallashuv global makonning tutashligi, yagona jahon xo‘jaligi,
umumiy ekologik o‘zaro aloqadorlik, global kommunikasiyalar va shu kabilar
bilan tavsiflanadi.
Globalistika. Jahon rivojlanishining eng yangi tendensiyalarini anglab yetish
borasidagi ko‘p sonli sa’y-harakatlar globallashuv jarayonlarining mohiyati,
tendensiyalari va sabablarini, ular ta’sirida yuzaga kelayotgan global muammolarni
aniqlash va bu jarayonlarning oqibatlarini anglab yetishga qaratilgan fanlararo
ilmiy tadqiqotlar sohasi – globalistika paydo bo‘lishiga olib keldi. Kengroq
ma’noda «globalistika» atamasi globallashuvning turli jihatlari va global
muammolarga oid ilmiy, falsafiy, madaniy va amaliy tadqiqotlarni, jumladan
ularning olingan natijalarini, shuningdek ularni ayrim davlatlar darajasida ham,
xalqaro miqyosda ham iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy jabhalarda amalga joriy etish
borasidagi amaliy faoliyatni ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Shuni ta’kidlash lozimki, globalistika odatda ilmiy bilimning tabaqalanishi
natijasida yoki turdosh fanlar tutashgan joyda paydo bo‘ladigan ayrim fanlar
qatoriga kirmaydi. Uning vujudga kelishi zamirida qarama-qarshi jarayonlar –
hozirgi zamon faniga xos bo‘lgan integrasiyalashuv jarayonlari yotadi.
Globalistika tadqiqotlar va bilishning shunday bir jabhasiki, bu yerda turli fanlar va
falsafa, asosan bir-biri bilan uzviy aloqada, har biri o‘z predmeti va metodi nuqtai
nazaridan, globallashuvning turli jihatlarini tahlil qiladi, global muammolarni bir-
biridan alohida va yaxlit tizim sifatida o‘rganib, ularning yechimlarini taklif qiladi.
Globalistika mustaqil ilmiy yo‘nalish va ijtimoiy amaliyot jabhasi sifatida
1960-yillarning oxirlaridan e’tiboran shakllana boshladi, lekin uning paydo
bo‘lishi uchun obektiv asoslar ancha oldin yuzaga kelgan edi.

Texnooptimizm. Ammo qayd etilgan qarashlar 60-yillarning boshlariga kelib
texnokratik kayfiyatlarning yangi to‘lqini bilan chetga surib qo‘yildi va qariyb ikki
o‘n yillik mobaynida ommaviy ongga o‘z ta’sirini yo‘qotdi. Bunga urushdan
keyingi davrda jahonning deyarli barcha iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarini
qamrab olgan sanoat yuksalishi sabab bo‘ldi. 50-60-yillarda ijtimoiy taraqqiyot
istiqbollari G‘arbda ham, Sharqda ham aksariyat mamlakatlar uchun porloq bo‘lib
tuyular edi. Ijtimoiy ongda har qanday dunyoviy va hatto koinot muammolarini fan
va texnika yordamida hal qilish mumkin degan illyuziyani yaratgan
texnooptimistik kayfiyat lar kuchaydi. Bunday qarashlar «iste’mol jamiyati»ni
ijtimoiy rivojlanish maqsadi deb e’lon qilgan ko‘p sonli nazariyalarda o‘z aksini
topdi. Ayni shu davrda «industrial», «postindustrial», «texnotron», «informasion»
jamiyatlarning turli konsepsiyalarini yaratish ustida faol ish olib borildi.
1957 yilda taniqli iqtisodchi va sosiolog J.Gelbreyt «Serobgarchilik jamiyati»
kitobini e’lon qildi va uning asosiy g‘oyalarini keyinchalik o‘zining «Yangi
industrial jamiyat» deb nomlangan boshqa asarida rivojlantirdi. Uning asarlarida
inson fan va texnika sohasida erishayotgan yutuqlarga yuksak va faqat ijobiy baho
beriladi, mazkur yutuqlar ta’sirida jamiyat iqtisodiy va ijtimoiy tuzilmalarida
chuqur o‘zgarishlar yuz berayotganiga e’tibor qaratiladi.
Taniqli fransuz faylasufi R.Aron asarlarida, shuningdek, uning 1956-1959
yillarda Sorbonna universitetida o‘qilgan ma’ruzalarida, amerikalik siyosatshunos
U.Rostouning 1960 yilda chop etilgan va o‘z davrida shov-shuvga sabab bo‘lgan
«Iqtisodiy o‘sish bosqichlari. Nokommunistik manifest» kitobida «industrial
jamiyat» nazariyasi yanada to‘laroq asoslab berildi.
Bu olimlar fikriga ko‘ra, fan-texnika inqilobi ta’sirida «odatdagi» agrar
jamiyat o‘rnini sanoat jihatidan taraqqiy etgan «industrial» jamiyat egallaydi va bu
yerda bozor sharoitida ommaviy ishlab chiqarish birinchi o‘ringa chiqadi.
Sanoatning rivojlanish va texnika yutuqlaridan foydalanish darajasi bunday
jamiyat progressivligining bosh mezonlariga aylanadi.
Jamiyat hayotining barcha jabhalariga kompyuterlarning keng joriy etilishi
yangi nazariyalar, chunonchi: «postindustrial», «informasion» (D.Bell, G.Kan,

J.Furaste, A.Turen), «texnotron» (Z.Bjezinskiy, J.J.Servan-Shrayber), «o‘ta
industrial», «kompyuter» (A.Toffler) jamiyati nazariyalari yuzaga kelishiga sabab
bo‘ldi. Ularda ijtimoiy taraqqiyotning asosiy mezoni sifatida texnika yutuqlari,
aniqrog‘i faqatgina ular emas, balki fan va ta’limning rivojlanishi amal qiladi.
Kompyuter texnikasi negizida yaratilgan yangi texnologiyalarning amalga joriy
etilishi taraqqiyotning muhim mezoni hisoblanadi.
Amerikalik taniqli faylasuf va sosiolog D.Bell bo‘lg‘usi ijtimoiy qurilish
shakl-shamoyillarini belgilar ekan, hali Internet paydo bo‘lishidan ancha oldin
shunday degan edi: «Shunga ishonchim komilki, axborot va nazariy bilim
postindustrial jamiyatning strategik resurslaridir. Bundan tashqari, o‘zining yangi
rolida ular hozirgi tarixning tub burilish nuqtalaridir» 1
.
D.Bell birinchi burilish nuqtasi sifatida hozirgi jamiyatda «umumiy bilim»
sifatida asosiy ishlab chiqaruvchi kuchga aylangan fan xususiyatining o‘zgarishini
qayd etadi. Ikkinchi burilish nuqtasi yangi texnologiyalar paydo bo‘lishi bilan
bog‘liq bo‘lib, ular, sanoat inqilobi davri texnologiyalaridan farqli o‘laroq, o‘ta
moslashuvchan va osongina qayta ixtisoslashtirilishi mumkin. U «Hozirgi
texnologiya betakror va ayni vaqtda rang-barang natijalarga erishish uchun ko‘p
sonli muqobil yo‘llar ochadi, bunda moddiy ne’matlar ishlab chiqarish mislsiz
darajada o‘sadi. Bular – imkoniyatlar, hamma gap ularni ro‘yobga chiqarishda» 2
,
deb qayd etgan edi .
Texnopessimizm. Ko‘rib chiqilayotgan nazariyalarning ayrim tarafdorlari
fan-texnika inqilobining salbiy oqibatlariga, xususan atrof muhitning ifloslanishi
muammolariga ma’lum darajada e’tibor bergan bo‘lsalar-da, lekin, umuman
olganda, ularning hech biri bundan 1980-yillarning o‘rtalarigacha jiddiy tashvishga
tushmadi. Chunki, f an-texnika taraqqiyoti hamma narsaga qodir ekanligiga ishonch
haddan tashqari katta edi.
Ayni vaqtda 1960-yillarning oxirlaridan ekologik qiyinchiliklardan tashqari
aksariyat davlatlar va hatto qit’alarga tahdid solgan boshqa muammolar: aholining
1
Белл Д. Социальные рамки информационного общества / Новая технократическая волна на Западе. – М.,
1986. – С. 342
2
Белл Д. Социальные рамки информационного общества / Новая технократическая волна на Западе. – М.,
1986. – С. 342

nazoratsiz o‘sishi, turli mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasining
notekisligi, xom ashyo resurslari va oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash va
boshqalar tobora bo‘rtibroq namoyon bo‘la boshladi. Tez orada ular fan va falsafa
diqqat markazidan o‘rin olib, qizg‘in bahs va munozaralar predmetiga aylandi.
Ko‘rsatilgan muammolarni falsafiy tahlil qilish borasidagi dastlabki
urinishlarning o‘ziyoq texnokratik tendensiyalarga zid bo‘lgan, keyinchalik
« texnologik pessimizm » deb nomlangan qarashlarni namoyon etdi. Asosiy e’tibor
inson faoliyatining salbiy oqibatlari va atrof muhit muammolariga qaratilgan,
ularni yechish imkoniyatlari salbiy tusda ko‘rilgan holda, bunday qarashlar
« ekopessimizm » deb ataladi.
Ko‘pgina taniqli olimlar va faylasuflar, xususan G.Markuze, T.Rozzak,
P.Gudmen va boshqalar o‘z o‘tmishdoshlarini shafqatsiz ssientizmda 3
, insonni fan
va texnika quliga aylantirishga urinishda ayblab, fan-texnika taraqqiyotiga qarshi
chiqdilar. Fan-texnika taraqqiyotiga va umuman ijtimoiy taraqqiyotga qarshi
norozilikning yangi to‘lqini yuzaga kela boshladi. Bu to‘lqin ta’sirida paydo
bo‘lgan g‘oyalar «aksiliste’mol» jamiyatini asoslashga harakat qilar va «o‘rtacha
odam»ni ozginaga qanoat qilish lozimligiga ishontirishga qaratilgan edi. Global
muammolar paydo bo‘lishining aybdorini topishga urinish jarayonida asosiy ayb
«zamonaviy texnologiya»ga qo‘yildi. Nafaqat fan yutuqlari, balki taraqqiyot
g‘oyasi ham shubha ostiga olin di. O‘z davrida J.J.Russo ilgari surgan «tabiat
bag‘riga qaytish»ga chorlovlar paydo bo‘ldi, iqtisodiy rivojlanishni erishilgan
darajada «to‘xtatish» taklif qilindi.
Rim klubi. Yuqorida qayd etilgan qarashlardagi tub burilish asosan Rim
klubi faoliyati ta’sirida yuz berdi. 1968 yil Rimda o‘zining birinchi majlisiga
yig‘ilgan olimlar, faylasuflar va jamoat arboblarining bu nufuzli xalqaro tashkiloti
hozirgi davrning eng muhim umuminsoniy muammolari bo‘yicha ma’ruzalar
tayyorlash va e’lon qilishni o‘z oldiga vazifa qilib qo‘ydi. Bu tashkilotning 1972
yilda e’lon qilingan «O‘sish chegaralari» deb nomlangan birinchi ma’ruzasiyoq
juda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi, chunki insoniyat o‘zi anglamagan holda
3
Сциентизм (ингл. science – фан) – фаннинг жамият ҳ аётидаги ролини мутла қ лаштирувчи концепция

«poroxli bochka ustida o‘tirib, gugurt o‘ynayotgani»ni ko‘rsatib berdi. Rim
klubining asoschisi va birinchi prezidenti Aurelli Pechchei mazkur tadqiqotga
yozgan so‘zboshisida shunday deb qayd etgan edi: «Endilikda ona-Yerimiz har
qanday o‘sish sur’atlariga dosh berishga, insonning har qanday erkaliklarini
ko‘tarishga qodir ekanligiga sog‘lom fikrlaydigan odamlarning birortasi ham
ishonmaydi. O‘sish chegaralari borligi ravshan, lekin ularning qandayligi va
qaerdaligini hali aniqlash lozim» 4
.
Mazkur ma’ruza mualliflari shunday aniqlash bilan shug‘ullandilar. Olingan
natijalarning muxtasar mazmuni shundan iborat ediki, sayyoramiz hajmining
chegaralari muqarrar tarzda inson ekspansiyasining chegaralarini ham nazarda
tutadi; moddiy o‘sish cheksiz darajada davom etishi mumkin emas; ijtimoiy
rivojlanishning haqiqiy chegaralari moddiy omillar bilan emas, balki ekologik,
biologik va hatto madaniy omillar bilan belgilanadi. Ular jahon rivojlanishi asosiy
tendensiyalarining kompyuter modelini tuzib, mazkur tendensiyalar saqlangan
holda uchinchi ming yillik boshidayoq insoniyat voqealar ustidan nazoratni
butunlay yo‘qotishi va natijada halokatga yuz tutishi mumkin, degan to‘xtamga
keldilar. Bundan ishlab chiqarishning o‘sishini to‘xtatish, tobora ko‘payib
borayotgan aholi sonini esa tegishli ijtimoiy siyosat yordamida barqarorlashtirish
lozim, degan xulosaga kelindi.
Ma’ruza jahonning ko‘plab tillariga o‘girildi va dunyo bo‘ylab keng tarqaldi,
ishlab chiqarishning o‘sishini to‘xtatish g‘oyasi tarafdorlari va muxoliflari
o‘rtasida qizg‘in bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. So‘ngra navbatdagi ma’ruzalar
majmui (bugungi kunda ular yigirmatadan oshib ketdi) paydo bo‘ldi. Bu
ma’ruzalar umuminsoniy muammolarning ko‘pgina jihatlarini yoritib berdi va
ularga nafaqat olimlar va faylasuflar, balki siyosatchilar, jamoat arboblari,
umuman jahon hamjamiyati e’tiborini qaratdi.
Global muammolarni yechishda falsafaning roli . Og‘ir va murakkab
vazifalarni yechishda insonga fan doim yordam bergan . Bir paytlar erishib
bo‘lmaydigan, inson imkoniyatlari darajasidan tashqarida bo‘lib tuyulgan
4
Печчеи А. Человеческие качества. – М., 1980. – С. 123, 124.

narsalarning aksariyatiga aynan fan yordamida erishilgan. Ayni shu sababli global
muammolar xavf solayotgani haqidagi ilk ogohlantirishlarning o‘ziyoq odamlarni
fanga o‘z e’tiborini qaratishga, olimlarni esa bu muammolarni yechish yo‘llarini
izlashga majbur qildi.
Yuzaga kelgan vaziyatning o‘ziga xosligi va yangiligi shundan iboratki, har
qanday muayyan muammolarni ayrim fan yoki bir necha fanlar majmui doirasida
o‘rganish mumkin bo‘lsa, inson, jamiyat va tabiatni ularning ko‘p sonli o‘zaro
aloqalari va o‘zaro bog‘liqliklarida qamrab oluvchi murakkab tizimdan iborat
global muammolarni tadqiq etishga ayrim fanlar qodir emas. Zero o‘z tadqiqoti
obekti – u yoki bu ayrim muammoni boshqa global muammolar kontekstida talqin
qilishga muayyan fanlar doirasi torlik qiladi. Shu sababli u yoki bu fan qaysi
muayyan vazifalarni yechishidan qat’iy nazar, ular bilan bog‘liq jarayonlar va
hodisalarga, ya’ni butun vaziyatga, shu jumladan oxir-oqibatda olingan natijalarga
nisbatan falsafiy yondashuv doimo tadqiqotning zaruriy sharti hisoblanadi.
Har qanday ayrim fanlar muayyan bosqichda o‘z tadqiqot predmetini falsafiy
jihatdan anglab yetishga u yoki bu darajada muhtoj bo‘ladi. Muayyan fan
predmetiga va insoniyat oldida turgan muammolarga nisbatan bunday keng
yondashuvsiz fundamental kashfiyotlar qilish ham, umuman fanning rivojlanishi
ham mumkin emas.
Shunday qilib, ayni holda, bir tomondan, masalalarning falsafiy yechimi
to‘g‘risida, boshqa tomondan esa – falsafa fanlarning keng doirasi o‘zaro aloqa
qilishini rag‘batlantirishi, bunda ularning fanlararo birlashuvi muhim o‘rin tutishi
to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Garchi falsafa odamlarning kundalik hayoti va amaliyotidan ancha uzoqda
bo‘lgan haddan tashqari umumiy masalalarni o‘rganadi, degan fikr mavjud bo‘lsa-
da, u (falsafa) global muammolarni yechishda muhim rol o‘ynaydi. Zero , umumiy
nazariyalar ba’zan bilimning aksariyat muayyan sohalariga qaraganda ko‘proq
samara berishi mumkinligi yaxshi ma’lum.
Albatta, falsafa siyosiy va boshqa qarorlar qabul qilish jarayoniga muqarrar
tarzda va bevosita ta’sir ko‘rsatadi, deb aytish uncha o‘rinli bo‘lmaydi. Zero , uning

bosh vazifasi dunyoqarashni shakllantirish va shu tariqa amaliy qarorlar ishlab
chiqish jarayoniga bilvosita ta’sir ko‘rsatishdan iborat. Uning vazifasi global
muammolarning tabiiy-ilmiy va texnikaviy jihatlarini bevosita o‘rganishdan emas,
balki boshqa fanlar taklif qiladigan tegishli yechimlarning falsafiy, metodologik,
madaniy va axloqiy negizini ta’minlashdan iborat.
Falsafiy tadqiqot muayyan fanlarning mazkur sohadagi yutuqlariga tayanib,
masalaning ayrim jihatlarini mavhumlashtiradi va global muammolarni ular bir-
birini qay darajada taqozo etishi nuqtai nazaridan o‘rganadi. Boshqacha aytganda,
falsafiy yondashuv global muammolarni ularning ijtimoiy ahamiyati va ijtimoiy
belgilanganligi nuqtai nazaridan yaxlit o‘rganishni nazarda tutadi. Bunday tadqiqot
avvalo global muammolarning mohiyatini aniqlashni nazarda tutadi, chunki
ularning asl tabiati va genezisini aniqlash bu muammolarning ilmiy va amaliy
yechimini topish yo‘llarini ko‘p jihatdan belgilab beradi.
Global muammolarni falsafiy anglab yetishning o‘ziga xos xususiyatlarini
tavsiflar ekanmiz, falsafaning asosiy funksiyalaridan kelib chiqadigan va
bilishning shu shakligagina xos bo‘lgan xususiyatlarni qayd etib o‘tamiz.
Birinchidan, falsafa, dunyoqarashni shakllantirar ekan, inson faoliyati
yo‘nalishini ko‘p jihatdan belgilaydigan muayyan mo‘ljallar beradi. Shu tariqa
falsafa o‘zining dunyoqarashni shakllantirish va aksiologik funksiyalarini
bajaradi.
Ikkinchidan , turli fanlar doirasida o‘rganiladigan murakkab tizimlar haqida
yaxlit tasavvur mavjud emasligi bu fanlarning o‘zaro hamkorligi yo‘lida jiddiy
to‘siq hisoblanadi. Shu ma’noda falsafaning mazkur fan doirasida yuzaga
keladigan nazariyalarni umumlashtiruvchi metodologik funksiyasi ayniqsa muhim
ahamiyat kasb etadi, chunki ilmiy bilimning integrasiyalashuviga ko‘maklashadi.
Uchinchidan , falsafa ijtimoiy hodisalar va jarayonlarni tarixiy kontekstda
tushuntirish imkonini beradi. U jamiyat va tabiat rivojlanishining umumiy
qonunlarini ta’riflaydi va shu sababli global muammolarni o‘rganishda ularni
ijtimoiy taraqqiyot bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan qonuniy hodisa sifatida tushunishga
yo‘l ko‘rsatadi. Shunday qilib, global muammolarning paydo bo‘lishi tasodif yoki

insoniyatni halokatga oldindan mahkum etuvchi taqdirning hukmi sifatida emas,
balki qarama-qarshiliklarga to‘la insoniyat tarixi obektiv rivojlanish jarayonining
mahsuli sifatida qaraladi.
To‘rtinchidan, falsafa global muammolar rivojlanishining umumiy
tendensiyasini, ularning o‘zaro aloqasi va bir-birini taqozo etish darajasini falsafiy
nuqtai nazardan anglab yetish imkonini beradi.
Beshinchidan, falsafa nazariy fikrlash madaniyatini rivojlantirish uchun
imkoniyat yaratish orqali ma’naviy - madaniy funksiyani bajaradi. Turli
xalqlarning falsafa tarixini o‘rganish , ularning madaniyati bilan ham tanishish
imkonini beradi. Muayyan xalqlar oldida turgan muammolarning birortasini ham
ularning madaniyatiga bog‘lamasdan yechish mumkin emas.
Oltinchidan, global muammolarga oid ilmiy axborotning shiddat bilan o‘sib
borayotgan oqimida yanada aniqroq mo‘ljal olish imkoniyati tabiiy-tarixiy
jarayonni yaxlit ko‘rish va uni talqin qilishga nisbatan dialektik yondashuv mahsuli
hisoblanadi.
Ye ttinchidan, falsafa inson hayotining mazmuni, o‘lim va umrboqiylik
masalalarini kun tartibiga qo‘yadiki, bu insoniyatga global muammolar tahdid
solayotgan sharoitda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Nihoyat, falsafaning yana bir muhim metodologik funksiyasi shundan
iboratki, u insoniyatning hozirgi muhim muammolari bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan va bashariyat rivojlanishining obektiv tendensiyalarini tushunish va anglab
yetishda ulkan rol o‘ynaydigan «tabiat», «jamiyat», «sivilizasiya», «ijtimoiy
taraqqiyot», «fan-texnika inqilobi» kabi boshqa kategoriyalarni ishlab chiqadi.
Hozirgi davrning global muammolarini o‘rganishga nisbatan falsafiy
yondashuv haqida muayyan tasavvur hosil qilgach, endi globallashuv jarayonlari
kuchayishiga qarab ahamiyati oshib borayotgan muammolarning o‘zini shu nuqtai
nazardan ko‘rib chiqamiz.
Global muammolarning mohiyati . «Hozirgi davrning global muammolari»
tushunchasi 1960-yillar oxiri – 1970-yillarning boshlarida keng tarqaldi va
shundan beri ilmiy va siyosiy muomala(leksikon) hamda ommaviy ongdan

mustahkam o‘rin oldi. Aksariyat hollarda u global sanalmagan voqealar va
hodisalarga nisbatan qo‘llaniladigan atama sifatida ishlatiladi. Bunday holga milliy
va umumbashariy ahamiyatga molik voqealar tenglashtirilganida, masalan,
muayyan bir mamlakatning ijtimoiy muammolarini nazarda tutib, ular «global»
deb nomlangan holda duch kelish mumkin.
Falsafada bu vazifani yechish uchun tegishli mezonlar belgilangan bo‘lib,
ularga muvofiq u yoki bu muammo global deb belgilanadi va shu tariqa bunday
xususiyatga ega bo‘lmagan boshqa ko‘p sonli muammolardan farqlanadi.
Etimologik jihatdan «global» atamasi, «globallashuv» atamasi kabi, yer
kurrasi bilan bog‘liq. Ayni shu sababli butun insoniyat manfaatlariga daxldor
muammolarni ham, dunyoning turli nuqtalaridagi har bir ayrim insonga tegishli
bo‘lgan, ya’ni umuminsoniy xususiyat kasb etadigan muammolarni ham «global»
deb nomlash odat tusini olgan. Ular jahon iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishining
muhim obektiv omili sifatida ayrim mamlakatlar va mintaqalarning rivojlanishiga
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Ularni yechish aksariyat davlatlar va
tashkilotlarning kuch-g‘ayratini xalqaro darajada birlashtirishni nazarda tutadi.
Ayni vaqtda global muammolarning yechilmay qolishi butun insoniyat kelajagi
uchun halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Muammolarning turli darajalari . Global muammolar butun dunyogagina
tegishli bo‘lmay, uning mintaqalari va hatto ayrim mamlakatlar darajasida
namoyon bo‘lgani bois, ilmiy adabiyotlarda ularning umuminsoniy ahamiyatini tan
olish bilan bir qatorda, ularni mohiyati o‘zgacha, ta’sir doirasi esa torroq bo‘lgan
ayrim, mahalliy, mintaqaviy muammolardan farqlash ham amalga oshiriladi. Turli
darajadagi muammolarni «umumiylik», «xususiylik» va «yakkalik» falsafiy
kategoriyalarining muayyan ifodasi sifatida o‘rganar ekanlar, ularni odatda
shunday talqin qiladilarki, xususiy muammolar ayrim muammolar sifatida,
mahalliy va mintaqaviy muammolar – xususiy muammolar sifatida, global
muammolar esa – umumiy muammolar sifatida amal qiladi. Zikr etilgan
muammolarni farqlash zamirida yotuvchi asosiy mezon ham ayni shu yondashuvni

belgilaydi. U geografik deb ataladi, chunki makon omilini yoki, boshqacha
aytganda, muayyan muammolar mavjud hududni aks ettiradi.
X ususiy muammolar davlat faoliyatining muayyan jabhasiga, ayrim aholi
yashaydigan punktlarga yoki kichik tabiiy obektlarga tegishli bo‘lgan
muammolar dir . Bular, odatda, turli avariyalar, nosozliklar natijasida yuzaga
keladigan har xil muammolar, mahalliy ijtimoiy konfliktlar va sh.k.
Mahalliy muammolar tushunchasi yuqoriroq darajadagi muammolarga,
aniqroq aytganda, ayrim mamlakatlarga yoki yirik mamlakatlarning ancha katta
hududlariga tegishli bo‘lgan muammolarga nisbatan tatbiq etiladi. Bu yerda odatda
kuchli zilzilalar, yirik suv toshqinlari yoki, masalan, kichik davlatdagi fuqarolar
urushi nazarda tutiladi.
Milliy muammolar tushunchasi ijtimoiy-siyosiy va ilmiy muomalada ba’zan
muayyan davlat yoki milliy hamjamiyatning ma’lum qiyinchiliklari, g‘am-
tashvishlarini aks ettiradi. Miqyos darajasiga qarab ular mintaqaviy yoki mahalliy
muammolar sifatida talqin qilinishi mumkin.
Mintaqaviy muammolar ayrim qit’alar, dunyoning yirik ijtimoiy-iqtisodiy
hududlari yoki ancha yirik davlatlarda yuzaga keladigan muhim masalalar doirasini
qamrab oladi. Bunday muammolarga Sharqiy Yevropaning bir necha mamlakatlari
hududi radioaktiv zaharlanishiga olib kelgan Chernobil fojiasi yoki bir qator
davlatlarni qamrab oluvchi ancha katta hududlarda yuz bergan iqlim o‘zgarishlari
misol bo‘lishi mumkin. Masalan, 1968 yilda Saxel mintaqasida yuz bergan
qurg‘oqchilik «asr falokati» degan nom oldi. U Afrika qit’asining 18 davlatini
qamrab oldi, bunda ocharchilik natijasida 250 mingdan ko‘proq odam halok bo‘ldi,
taxminan 18 million bosh qoramol nobud bo‘ldi, xavfli kasalliklarning
epidemiyalari yuzaga keldi, bu ulkan mintaqa hududi esa deyarli to‘la sahroga
aylandi.
Global muammolar butun yer kurrasini, uning nafaqat odamlar bevosita
yashaydigan qismini, balki Yerning qolgan yuzasi, yer osti bo‘shliqlari, atmosfera,
gidrosfera va hatto inson faoliyati doirasiga kiruvchi kosmik fazoni qamrab olishi
bilan izohlanadi.

Shunday qilib, global muammolar to‘g‘risida so‘z yuritilgan holda butun
sayyora nazarda tutiladi, uning eng yirik tarkibiy birligi sifatida esa mintaqa qabul
qilinadi. Bunda mintaqalar soni va ularning miqyosi ko‘rib chiqilayotgan
muammolar xususiyati bilan belgilanadi. Masalan, dunyo miqyosidagi iqtisodiy
qoloqlik muammosini tadqiq etishda odatda butun sayyorani ikki mintaqa –
rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarga ajratish bilan kifoyalaniladi.
Demografik, energetik muammolar yoki xom ashyo muammolarini o‘rganishda
esa, mintaqalar soni, ko‘payadi va har safar tadqiqotning muayyan maqsadlari
bilan belgilanadi.
Bunda shuni qayd etish lozimki, har qanday muammo sayyoraning istalgan
mintaqasiga nisbatan muhim sanalgan, ya’ni ularning har birida namoyon bo‘lgan
holdagina global deb hisoblanishi mumkin. Aks holda bir yoki bir necha
mintaqalarning muammolari (yoki bundan ham kichikroq miqyosdagi muammolar)
to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Bundan barcha global muammolar ayni vaqtda mintaqaviy ahamiyat ham
kasb etadi, lekin mintaqaviy darajada aniqlangan barcha muammolar ham global
bo‘lavermaydi, degan xulosa kelib chiqadi. O‘z-o‘zidan ravshanki, global
muammolar soni kamroq bo‘ladi. Boshqa darajalarga kelsak, global muammolar
bevosita mahalliy yoki xususiy ko‘rinishga ega bo‘lmasligi yoki bu yerda uncha
sezilmasligi mumkin.
Masalan, Antarktidada yoki sayyoramizning atrof muhit ifloslanadigan asosiy
markazlari va manbalaridan ancha uzoqda joylashgan boshqa burchaklarida havo
yoki suv havzalarining holati qoniqarli bo‘lishi, tabiiy muhitga antropogen ta’sir
esa deyarli sezilmasligi mumkin. Shunga qaramay bu keskinlik darajasi tabiiy
muhitga antropogen ta’sirning notekisligiga bog‘liq bo‘ladigan ekologik
muammoning global xususiyatiga shak-shubha tug‘dirmaydi. O‘z navbatida,
barcha mahalliy yoki xususiy muammolar global muammolar bilan
bog‘lanavermaydi, zero ularning soni taqqoslab bo‘lmaydigan darajada ko‘proqdir.
Keltirilgan mulohaza global va mintaqaviy muammolarni nafaqat ilmiy balki,
amaliy jihatdan ham farqlash imkonini beradi, chunki barcha global muammolar

o‘z miqyosida o‘zgarmaydigan yagona tizim – butun sayyoraga tegishlidir. Shu
sababli mazkur tizim uchun ularning soni ma’lum tarixiy bosqichda muayyan
hisoblanadi. Ayni vaqtda boshqa darajadagi muammolar sonining aniq hisobini
yuritish mumkin emas, zero mintaqalarning va turli hududlarning chegaralari
tadqiqotning maqsad va vazifalariga qarab shartli olinadi.
Globallik mezonlari . Fan va falsafada global muammolarni yanada aniqroq
tavsiflash uchun yuqorida zikr etilgan «geografik» mezondan tashqari bu
muammolarni boshqa tomondan – ularning sifati, va muhim xususiyatlar nuqtai
nazaridan tavsiflovchi qo‘shimcha mezonlar qo‘llaniladi.
Birinchidan, global muammolar o‘z mohiyatiga ko‘ra nafaqat ayrim
kishilarning manfaatlariga, balki butun insoniyat taqdiriga daxldordir.
Ikkinchidan, ularni bartaraf etish uchun butun sayyora aholisi hech bo‘lmasa
aksariyat qismining kuch-g‘ayratini birlashtirish va ular bahamjihat, izchil ish
ko‘rishi talab etiladi.
Uchinchidan, bu muammolar dunyo rivojlanishining obektiv omili
hisoblanadi va biron-bir mamlakat ularni e’tiborga olmasligi mumkin emas.
To‘rtinchidan, global muammolarning yechilmagani kelajakda butun
insoniyat va uning yashash muhiti uchun jiddiy, balki tuzatib bo‘lmaydigan
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Qayd etilgan mezonlardan tashqari ba’zan global muammolarning boshqa bir
qator xususiyatlari ham ko‘rsatiladi. Xususiy, mahalliy va mintaqaviy
muammolardan farqli o‘laroq, global muammolar nisbatan turg‘unroqdir. Ular
globallikning yuqorida sanab o‘tilgan barcha mezonlariga mos kelishdan oldin
zimdan va uzoq shakllanadi, yechilishiga qarab esa (nazariy jihatdan) quyiroq
darajaga tushib, dunyo miqyosida o‘z ahamiyatini yo‘qotishi mumkin. Ammo
tendensiyalarni teskari yo‘nalishda o‘zgartirish kamida butun jahon
hamjamiyatining izchil harakatlarini talab etuvchi o‘ta og‘ir ish bo‘lib, hali bunga
erishilganicha yo‘q. Global muammolar mavjudligining nisbatan qisqa tarixiga
nafaqat ularning quyiroq darajaga tushishi, balki susayish hollari ham ma’lum
emasligining sababi ana shundadir.

Global muammolarning boshqa bir muhim xususiyati – ularning barchasi bir-
biriga shu darajada bog‘liqki, ulardan birini yechish hech bo‘lmasa unga boshqa
muammolarning ta’sirini hisobga olishni nazarda tutadi.
Global muammolarning tasnifi . Global muammolarning keltirilgan
mezonlari va o‘ziga xos xususiyatlari asosan mazkur sohadagi aksariyat
tadqiqotchilarning qarashlarini aks ettiradi va global muammolarni boshqa barcha
muammolardan farqlab, aniq aytish imkonini beradi. Bunda u yoki bu
muammoning keskinlik va muhimlik darajasini belgilash, uning boshqa
muammolar bilan o‘zaro nisbatini aniqlash uchun odatda turli tasniflashlar amalga
oshiriladi, ular alohida guruhlarga ajratiladi.
Tasniflash birdan-bir maqsad hisoblanmaydi, balki hozirgi davrning o‘ta
keskin ziddiyatlarini kompleks o‘rganishning muhim elementi sifatida amal qiladi
va mazkur muammolarni ularning o‘zaro aloqasi va bir-birini taqozo etishi nuqtai
nazaridan o‘rganish imkonini beradi. U muhim aloqalarni farqlash, ustuvorliklarni
va obektiv mavjud global muammolarning keskinlashuv darajasini aniqlash
imkonini beradi. Bundan tashqari, tasniflash global muammolarning tizimli o‘zaro
aloqasini yanada teranroq tushunishga ko‘maklashadi va amaliy qarorlar qabul
qilish ketma-ketligini belgilashga yordam beradi.
Izchil va aniq amalga oshirilgan tasniflash bilishning mazkur sohasidagi
avvalgi tadqiqotlarni ma’lum darajada sarhisob qiladi va ayni vaqtda bunday
tadqiqotlarning rivojlanishida yangi bosqich boshlanganini qayd etadi.
Hozirgi vaqtda global muammolarni tasniflashga nisbatan har xil
yondashuvlar orasida ayniqsa keng e’tirof etilgan tasnifga muvofiq global
muammolarning barchasi ularning keskinlik darajasi va yechimining ahamiyatiga,
shuningdek real hayotda ularning o‘rtasida qanday sababiy bog‘lanishlar
mavjudligiga qarab uch katta guruhga ajratiladi.
Birinchi guruhni eng katta umumiylik va muhimlik darajasi bilan
tavsiflanadigan muammolar tashkil etadi. Ular turli davlatlar o‘rtasidagi
munosabatlardan kelib chiqadi. Ayni shu sababli ular interijtimoiy global
muammolar deb ataladi. Bu yerda jamiyat hayotidan urushni bartaraf etish va

adolatli dunyoni ta’minlash; yangi xalqaro iqtisodiy tartib o‘rnatish kabi ikki o‘ta
muhim muammo farqlanadi:
Ikkinchi guruh jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan
muammolar bo‘lib, ular odamlarni energiya, yonilg‘i, chuchuk suv, xom ashyo
resurslari va shu kabilar bilan ta’minlash kabilardir. Bu guruhga ekologik
muammolar, shuningdek Jahon okeani va kosmik fazoni o‘zlashtirish ham kiradi.
Nihoyat, uchinchi guruhni «inson – jamiyat» tizimi bilan bog‘liq muammolar
tashkil etadi. Bular demografiya muammosi, sog‘liqni saqlash, ta’lim, xalqaro
terrorizm tahdidi masalalari va h.k.
U yoki bu muammoning muayyan guruhga kiritilishi ma’lum darajada shartli
xususiyat kasb etadi va muhim omillarga, ularni ajratish asoslariga bog‘liq bo‘ladi.
Shu sababli har qanday shunday tasnif masala yechimining uzil-kesil varianti
sifatida emas, balki murakkab tizimni qayta tuzishning global muammolar o‘zaro
aloqasi tabiatini yaxshiroq tushunishga ko‘maklashadigan usullaridan biri sifatida
qaralishi lozim.
Endi butun insoniyatga jiddiy xavf tug‘dirayotgan eng muhim muammolarga
qisqacha tavsif beramiz.
Asosiy global muammolar tizimi . Hozirgi davrning global muammolari o‘z
holatini vaqtda tinimsiz o‘zgartiradigan yagona, faol va ochiq tizim hisoblanadi,
chunki unga umuminsoniy ahamiyatga molik bo‘lgan yangi muammolar kirishi,
avvalgi muammolar esa, ularning yechilishiga qarab, yo‘qolishi mumkin. Rim
klubining asoschisi va birinchi prezidenti A.Pechchei bu holatga e’tiborni qaratib,
insoniyat qarshisida ko‘ndalang bo‘lgan aksariyat muammolar «bir-biri bilan
mahkam chirmashib oldi, ulkan sprut changali yanglig‘ butun sayyorani o‘z
iskanjasiga olmoqda... yechilmagan muammolar soni o‘sib bormoqda, ular yanada
murakkabroq tus olmoqda, ularning chirmashuvi yanada chigallashmoqda,
ularning «iskanjasi» esa sayyoramizni o‘z changalida tobora qattiqroq siqmoqda»,
deb yozgan edi 1
.
1 1
Печчеи А. Человеческие качества. – М., 1980. – С. 7

Ammo global ziddiyatlar tuguni qanchalik chigal bo‘lmasin, uni fan va falsafa
yordamida yechish, ya’ni sababni oqibatdan, muhim tafsilotlarni ikkinchi darajali
tafsilotlardan, obektivni subektivdan farqlash uchun nazariy jihatdan anglab yetish
lozim. Dunyo miqyosidagi jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish uchun odamlarning
imkoniyatlari va resurslari cheklanganini hisobga olib, muammolarning qaysi biri
darhol yechishni talab qilishi va qaysi biri ikkinchi darajali ahamiyat kasb etishini
ham farqlash muhimdir.
Demografik muammo . Hozirgi vaqtda insoniyatning eng muhim
muammolari orasida, a ksariyat davlatlar va mintaqalarda aholi haddan tashqari
ko‘payishiga sabab bo‘layotgan aholining nazoratsiz o‘sishi qayd etiladi. Ayrim
mutaxassislarning baholashlariga ko‘ra, sayyorada mavjud energetika, xom ashyo,
oziq-ovqat va boshqa resurslar Yerda faqat bir milliardga yaqin kishi («oltin
milliard») munosib hayot kechirishini ta’minlashi mumkin. Vaholanki, oxirgi ming
yillik mobaynida sayyoramiz aholisi 15 baravar ko‘paydi va bugungi kunda 6
milliard kishidan oshib ketdi. Bunda nafaqat miqyos, balki aholining o‘sish
sur’atlari ham aqlni lol qoldiradi. Xususan, birinchi ikki baravar ko‘payish 700 yil
ichida, ikkinchisi – 150 yil ichida, uchinchisi – 100 yil ichida va oxirgisi – 40
yildan kamroq vaqt ichida yuz berdi. Shuni aytishning o‘zi kifoyaki, 1956 yil
Yerda 2,8 milliard kishi yashagan bo‘lsa, XX asr oxiriga kelib bu raqam 6
milliardga yetdi.
XX asrda yer kurrasi aholisining «demografik portlash» deb nomlangan
mislsiz darajada o‘sishi biologik qonunlarning emas, balki stixiyali, notekis
ijtimoiy rivojlanish va insoniyat katta mashaqqatlar bilan bartaraf etishga harakat
qilayotgan chuqur ijtimoiy ziddiyatlar mahsuli bo‘ldi. Bu avvalo rivojlanayotgan
mamlakatlarga tegishli bo‘lib, ularga jahon aholisi o‘sishining o‘ndan to‘qqiz
qismidan ko‘prog‘i to‘g‘ri keladi. Bu yerdagi vaziyat rivojlangan mamlakatlarga
XX asr boshidayoq xos bo‘lgan o‘lim darajasining yuqoriligi va butun insoniyatga
XVIII asr g a xos bo‘lgan tug‘ilish darajasining yuqoriligi bilan tavsiflanadi. Ayni
vaqtda mehnat unumdorligi darajasi va aholi jon boshiga olinadigan daromad
miqdoriga, qishloq xo‘jalik ekinlarining hosildorlik darajasi va qishloq

xo‘jaligining samaradorligiga, aholining savodxonlik darajasi va umumiy madaniy
saviyasiga ko‘ra bu mamlakatlar xalqlarining aksariyati hali XIX asrda
yashamoqda.
Demografik muammolar juda murakkab va o‘ta turg‘un bo‘lib, ularni tez
bartaraf etish mumkin emas. Ayni vaqtda ularni yechish kechga surilgani sari, ular
yanada murakkabroq va chigalroq tus oladi. Shu sababli rivojlanayotgan
mamlakatlarda barcha hukumatlar tug‘ilish darajasini pasaytirishga qaratilgan
demografik siyosatni amalga oshirishga harakat qilmoqda. Jumladan
O‘zbekistonda 1995 yilda “Oilani rejalashtirish” davlat dasturi qabul qilindi. Bu
dasturda har bir oilada farzand tug‘ilishini rejalashtirishning ona va bola sog‘ligini
asrashga yo‘naltirilgan sa’y harakatlardan biri bo‘lishi bilan bir qatorda,
mamlakatda demografik portlashning oldini olish vazifasini bosqichma-bosqich
amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Bu borada barcha viloyatlarda, qishloq va
ovullarda reproduktiv salomatlik bo‘yicha targ‘ibot ishlari olib borilmoqda.
Mazkur muammo rivojlangan mamlakatlarda ham keskinlashdi, lekin bu
yerda uning aks ko‘rinishiga duch kelish mumkin. Umr uzunligining va keksa
odamlar sonining o‘sishi jarayonida hatto aholining oddiy ko‘payishini ham
ta’minlamaydigan tug‘ilish darajasining pasayishi kuzatilmoqda. Ayni holda
depopulyasiya, ya’ni aholi sonining kamayishi to‘g‘risida so‘z yuritiladiki,
(Rossiya aholisi o‘rtacha 54 yoshni tashkil qiladi,)bu ham milliy manfaatlar,
ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish, pensiya ta’minoti va shu kabilarga tegishli
qo‘shimcha qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Rossiyadagi hozirgi demografik
jarayonlar bunga yorqin misol bo‘ladi.
Ta’lim muammosi. Demografik portlash sabablari ta’lim muammosi bilan
uzviy bog‘liq. So‘nggi vaqt ichida jahonda savodsizlar soni foiz hisobida
kamaygan bo‘lsa, mutlaq hisobda o‘sishda davom etmoqda. Bunda ma’lumotsiz
odamlarning hayoti amalda ko‘p bolalikni xurofiy aqidalar bilan oqlaydigan arxaik
oilaviy an’analarga bo‘ysunadi. Pirovardida rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar o‘rtasidagi tafovut bu jihatdan ham ortishda davom etmoqda. Hozirgi
vaqtda ajabtovur vaziyatni kuzatish mumkin: savodxonlik mutlaq raqamlarda

o‘sayotgan bir paytda, savodsizlar, ya’ni o‘qish, yozish, oddiy arifmetik amallarni
bajarishni bilmaydigan odamlar soni ham o‘sib bormoqda (Hindiston aholisining
70%, Pokiston aholisining 60%, Afrika mamlakatlari aholisining 80% savodsiz).
Shu bilan bir qatorda aksariyat odamlarning ma’lumot darajasi yangi
texnologiyalar va kompyuter texnikasidan keng foydalanuvchi hozirgi jamiyatda
to‘laqonli yashash va mehnat qilish imkonini bermasligi bilan bog‘liq funksional
savodsizlik ham o‘sib bormoqda.
Bu muammoning boshqa bir jihati shundan iboratki, jahonning aksariyat
davlatlarida ta’lim olish imkoniyati barchaga teng darajada ta’minlanmagan bo‘lib,
bu ijtimoiy keskinlikning qo‘shimcha manbai hisoblanadi. Shuningdek hozirgi
davrda ta’lim sifatini yaxshilash, unnig mazmunini ijtimoiylashtirish masalasi
ko‘ndalang bo‘lib turmoqda. Shuni alohida ta’kidlash lozimki ta’limning
ijtimoiylashuvi o‘quv jarayonida gumanitar fanlarning o‘quv soatlari yoki fanlar
sonini ko‘paytirish emas balki, tabiiy ilmiy fanlar mazmunini gumanitarlashtirish,
har qanday ilmiy kashfiyotni inson manfaatlarini himoya qilishga yo‘naltirish
lozim. Shundagina inson o‘z mavjudligini saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Sog‘liqni saqlash. Aholi soni va uning yashash sharoiti, shuningdek atrof
muhit holati hozirgi davrning yana bir global muammosi bilan uzviy bog‘liq.
Aksariyat kasalliklar va atrof muhitdagi antropogen o‘zgarishlar o‘rtasida bevosita
va bilvosita aloqa mavjud. Hozirgi odamlar avlodiga atrof muhit ifloslanishining
hali o‘rganilmagan yoki kam o‘rganilgan ko‘p sonli fizik (avvalo elektromagnit),
kimyoviy va biologik omillari ta’sir ko‘rsatmoqda. Avvalo, iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlar aholisi kasalliklarining tarkibi va xususiyatida yuz bergan o‘zgarishlar
ayni shu hol bilan izohlanadi.
Bu yerda yuqumli kasalliklar bartaraf etilgan bo‘lib, odamlar o‘limining
asosiy sabablari hisoblanmaydi. Lekin yurak-qon tomir kasalliklari, ruhiy
kasalliklar sezilarli darajada ko‘paydi, «sivilizasiya kasalliklari» deb nomlangan
butunlay yangi kasalliklar: rak, OITS va boshqalar paydo bo‘ldi. Bunday
kasalliklar, xususan yurak-qon tomir kasalliklari o‘sishining asosiy sabablari kam
harakatchan turmush tarzi, semirish, chekish, ruhiy zo‘riqish, stress holatlari

ekanligi aniqlangan. Bu hodisalar insonga tabiatning qudratli kuchlarini jilovlash
va o‘zini jismoniy mehnatdan asosan xalos etish, mazkur ishni mashinalar, texnika
vositalariga yuklab, o‘ziga asosan aqliy mehnat, tartibga solish va nazorat qilish
funksiyalarini qoldirish imkonini bergan XX asr sivilizasiyasining rivojlanish
mahsulidir.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda boshqacha vaziyatni kuzatish mumkin: bu
yerda kasalliklardan azob chekayotganlar soni rivojlangan mamlakatlardagidan
ko‘proq, kasallikning oldini olish yoki davolanish imkoniyati esa sezilarli darajada
kamroqdir. Tibbiyot sifatining pastligi, qashshoqlik va antisanitariya tufayli
rivojlanayotgan mamlakatlarda bolalar o‘limi, bezgak, sil, traxoma, qoqshol bilan
kasallanish darajasi, epidemik yuqumli kasalliklarning paydo bo‘lish ehtimoli
rivojlangan mamlakatlardagi holat bilan taqqoslab bo‘lmaydigan darajada
yuqoridir.
So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha yurak qon—tomir kasalliklari
kun sayin ortib bormoqda. Bunday kasalliklar aksariyat hollarda o‘lim bilan
tugaganligi sababli jamiyat uchun katta tahdid sanaladi. Butunjahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (WHO) hisobotiga ko‘ra, 2005 yilda yurak qon-tomir
kasalliklaridan 17,5 million inson vafot etgan. Ushbu ko‘rsatgich barcha o‘lim
holatlarining 30 foizini tashkil qiladi. Shu jumladan, 7,6 million kishi yurak
ishemik kasalligidan 5, 7 million kishi insult oqibatida hayotdan ko‘z yumgan 5
.
Hozirgi vaqtda o‘rnatilgan internasional aloqalar natijasida davlatlar o‘rtasidagi
ulkan yuk oqimlari, odamlarning faol migrasiyasi va kengaygan iqtisodiy
munosabatlar olamshumul xususiyat kasb etdi va ko‘pgina yuqumli kasalliklarning
tarqalish tezligini oshirdi. Notipik zotiljam, qush grippi, cho‘chqa grippi kabi ilgari
hech qachon mavjud bo‘lmagan, yangi kasalliklarning paydo bo‘lishi sabablarini
ham ayni shu yerdan izlash lozim.
Ayni paytda shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, XX-XXI asrda yangi
kasalliklar soni ko‘payib borsada, kasalliklarga qarshi kurash vositalari ham
takomillashib bormoqda. Jumladan XXI asr fanining eng katta yutug‘i sifatida
5
Бобожонова Н. “Ёшарган” хавфли тўлқин. // Ирмоқ. 2008 йил №4. 23-б.

2008 yilda nemis olimi G.Xareld tomonidan bachadan saratoni kasalligini keltirib
chiqaruvchi sabab aniqlandi va unga qarshi emlash vositasi yaratildi. Hozirgi
kunda rivojlangan mamlakatlarda 12-14 yoshdagi qizlarda bachadon saratoni
kasalligiga qarshi faoliyat keng ammalga oshirilmoqda. Bu bilan dunyo bo‘yicha
har yili 17 mingta ayolning ushbu xastalikdan halok bo‘lishi kamayadi.
Oziq-ovqat muammosi . Ommaviy kasalliklar va umrning sezilarli darajada
qisqarishi sabablaridan biri oziq-ovqat muammosidir. Xususan, surunkali to‘yib
ovqat yemaslik va nomutanosib ovqatlanish kam rivojlangan mamlakatlar
aholisida ommaviy tarzda namoyon bo‘layotgan muttasil oqsil ochligi va vitamin
taqchilligiga olib kelmoqda. Natijada jahonda har yili ochlikdan bir necha o‘n
millionlab odamlar, kattalardan ko‘ra ko‘proq bolalar halok bo‘lmoqda.
Oziq-ovqat taqchilligiga duch kelgan mamlakatlar uni import qilishga majbur,
lekin bu, odatda, ocharchilikka qarshi kurashda kam samara beradi va bundan
tashqari, mazkur mamlakatlarni eksportchilarga qaram qilib qo‘yadi. Shu tariqa
g‘alla ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy tazyiq o‘tkazishning samarali vositasiga va
mohiyat e’tibori bilan, avvalo eng qashshoq mamlakatlarga qarshi «oziq-ovqat
quroli»ga aylanadi.
1960-yillarda oziq-ovqat muammosini yechish rivojlanayotgan mamlakatlar
uchun «yashil inqilob»ni amalga oshirish bilan bog‘langan edi. Bu tadbirning
mohiyati bug‘doy va sholining o‘ta unumli yangi navlaridan foydalanib, qishloq
xo‘jalik mahsuldorligini keskin oshirishdan iborat edi. Buning uchun qishloq
xo‘jalik ishlab chiqarishini zamonaviy texnologiyalar yordamida modernizasiya
qilish mo‘ljallandi. «Yashil inqilob» aksariyat rivojlanayotgan mamlakatlarda
qabul qilindi, lekin amalda ham ijobiy, ham salbiy oqibatlarga olib keldi. Qishloqni
qayta tashkil etish uchun tegishli ijtimoiy shart-sharoitlar va buning uchun zarur
mablag‘lar mavjud bo‘lgan davlatlarda u ijobiy samara berdi. Ammo bunday
mamlakatlar uncha ko‘p emas, masalan Hindiston, Pokiston shular jumlasidan.
Texnika va o‘g‘itlar xarid qilish uchun mablag‘lar mavjud bo‘lmagan, aholining
ma’lumot darajasi juda past bo‘lgan, turg‘un an’analar va xurofiy aqidalar xo‘jalik
yuritishning ilg‘or shakllarini amalga joriy etishga to‘sqinlik qilgan o‘ta qoloq

mamlakatlarda esa «yashil inqilob» samara bermadi. Shuningdek, u odatdagi
mayda xo‘jaliklarni vayron qila boshladi, qishloq aholisining shaharga
migrasiyasini kuchaytirdi. «Yashil inqilob» eski qishloq xo‘jaligi o‘rnida yangi,
zamonaviy qishloq xo‘jaligini barpo eta olmadi, ya’ni eski uyni buzib, uning
o‘rnida yangi imorat qura olmadi, bu esa oziq-ovqat muammosini yanada
keskinlashtirdi.
Iqtisodiy rivojlanishning notekisligi . Rivojlanayotgan mamlakatlarni
qoloqlikdan chiqarish va yangi xalqaro iqtisodiy tartib o‘rnatish hozirgi davrning
global muammolari orasida alohida o‘rin egallaydi, chunki bu yerda vujudga
kelgan xalqaro munosabatlar tizimi beqarorlashuvining kuchli omillari yashirinib
yotadi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida yalpi mahsulot ishlab chiqarish o‘sgani
holda, boylar va kambag‘allar, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar
o‘rtasida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi ulkan tafovut yanada oshdi. Bu
muammo ba’zan «boy Shimol» va «qashshoq Janub» o‘rtasidagi qarama-qarshilik
sifatida ham tavsiflanadi.
1960-yillarda aksariyat mamlakatlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri mustamlaka
qaramligidan xalos bo‘lish jarayoni yangi, lekin o‘zgacha tusdagi qaramlik
o‘rnatilishiga olib keldi. Urushdan keyingi davrda jahon savdosining o‘sishi va
davlatlararo aloqalarning kuchayishi yuz berdi. Ayni vaqtda G‘arb davlatlari
iqtisodiyotida monopoliyalashuv jarayoni kuchaydi va transmilliy korporasiyalar
paydo bo‘la boshladi. Ular arzonroq ishchi kuchi topish va atrof muhitni muhofaza
qilishga qo‘shimcha xarajatlardan qutulish maqsadida mehnat sarfi katta bo‘lgan
va ekologik jihatdan iflos ishlab chiqarishlarni rivojlanayotgan mamlakatlarga
eksport qila boshladilar. Bu hol, bir tomondan, rivojlangan kapitalistik
mamlakatlarda atrof muhitni himoya qilish uchun ommaviy harakatning
faollashuvi va ekologik qonunchilikning yanada qattiqlashuvi bilan, boshqa
tomondan esa, rivojlanayotgan mamlakatlar o‘zining qashshoqligi tufayli, qattiq
ekologik me’yorlar va bu bilan bog‘liq cheklov choralari joriy etishni o‘ziga doim
ham ep ko‘ra olmasligi bilan izohlanar edi.

So‘nggi o‘n yilliklarda vaziyat yana rivojlanayotgan mamlakatlar zarariga
o‘zgara boshladi. Rivojlangan mamlakatlarda jamiyat hayotining barcha
jabhalariga va iqtisodiyotga kompyuterlar va mikroelektronika jadal sur’atlarda
joriy etila boshladi. Shuningdek texnologik novasiyalar va yangi (yuksak)
texnologiyalar roli ham sezilarli darajada oshdi, bu esa ishlab chiqarishga
ma’lumotli, malakali ishchi kuchini jalb qilishni taqozo etdi. Shu sababli iqtisodiy
o‘zaro aloqalar va jahon savdosi asosan iqtisodiy rivojlangan davlatlar o‘rtasidagi
almashinuv hisobiga amalga oshirila boshlandi, rivojlanayotgan mamlakatlar esa,
agar ular ko‘p miqdorda xom ashyo resurslariga ega bo‘lmasa, jahon bozoridan
siqib chiqarildi.
E nergetika va xom ashyo resurslari . Yana bir global muammo – insoniyatni
energetika va xom ashyo resurslari bilan ta’minlash xalqaro maydonda ko‘p sonli
ziddiyatlar, shu jumladan harbiy mojarolar manbaiga aylandi. Bu resurslar moddiy
ishlab chiqarishning negizi hisoblanadi va ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishiga qarab inson hayotida tobora muhimroq rol o‘ynaydi.
Mazkur resurslar tiklanadigan, ya’ni tabiiy yoki sun’iy yo‘l bilan tiklash
mumkin bo‘lgan resurslarga (gidroenergiya, yog‘och, quyosh energiyasi va sh.k.)
va miqdori mavjud tabiiy zahiralar bilan chegaralangan tiklanmaydigan resurslarga
(neft, ko‘mir, tabiiy gaz, har xil rudalar va minerallar) bo‘linadi.
Hozirgi iste’mol sur’atlari saqlangan taqdirda tiklanmaydigan resurslarning
aksariyati insoniyatga bir necha o‘n yillardan bir necha yuz yillargacha bo‘lgan
muddat bilan o‘lchanadigan yaqin kelajakda foydalanishgagina yetishi hisoblab
chiqildi. Shuningdek mavjud zaxiralarning anchagina qismi murakkab sharoitda
joylashgan konlarda jamlangan yoki nisbatan qashshoq rudalardan iborat.
Yaqindagina odamlar aksariyat foydali qazilmalarni ochiq usulda yoki 600 m
dan oshmaydigan chuqurlikda qazib olgan bo‘lsalar, bugungi kunda vaziyat
sezilarli darajada o‘zgardi. Qulay joylardagi foydali qazilmalar tugab bormoqda va
endilikda 8-10 km chuqurlikda yoki okean tubida joylashgan konlarni ishga solish
vazifasi paydo bo‘lmoqda. Bu esa nafaqat ko‘p miqdorda kapital qo‘yilmalarni,
balki ularni qazib chiqarish va qayta ishlash uchun yangi texnika va texnologiyalar

yaratishni ham taqozo etadi. Shu sababli chiqindisiz texnologiyalarni rivojlantirish
bilan bir qatorda insoniyat ixtiyorida mavjud resurslardan oqilona foydalanish ham
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Urush va tinchlik muammosi . Harbiy soha jamiyat hayotining eng isrofgar
sohasi hisoblanadi. Ayni shu sababli jamiyat hayotidan urushni bartaraf etish va
Yerda mustahkam tinchlikni ta’minlash butun dunyoda mavjud barcha global
muammolar orasida eng muhimi deb e’tirof etiladi. Uning keskinligi barcha
zamonlarda hech qachon pasaymagan bo‘lsa-da, XX asrda u nafaqat ayrim
kishilar, xalqlar, balki butun insoniyat oldiga «o‘lish yo qolish?» degan mudhish
savolni qo‘yib, alohida, fojeaviy mazmun va ahamiyat kasb etdi.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
HARAKATLAR STRATEGIYaSI

I. Davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirishning ustuvor
yo‘nalishlari
1.1. Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni
modernizasiya qilishda Oliy Majlis, siyosiy partiyalarning rolini yanada
kuchaytirish:
davlat hokimiyati tizimida Oliy Majlisning rolini oshirish, uning mamlakat
ichki va tashqi siyosatiga oid muhim vazifalarni hal etish hamda ijro hokimiyati
faoliyati ustidan parlament nazoratini amalga oshirish bo‘yicha vakolatlarini
yanada kengaytirish;
qabul qilinayotgan qonunlarning amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va sud-huquq islohotlari jarayoniga ta’sirini kuchaytirishga
yo‘naltirgan holda qonun ijodkorligi faoliyati sifatini tubdan oshirish;
siyosiy tizimni rivojlantirish, davlat va jamiyat hayotida siyosiy partiyalarning
rolini kuchaytirish, ular o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitini shakllantirish.
1.2. Davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish:

davlat boshqaruvini markazlashtirishdan chiqarish, davlat xizmatchilarining
kasbiy tayyorgarlik, moddiy va ijtimoiy ta’minot darajasini oshirish hamda
iqtisodiyotni tartibga solishda davlat ishtirokini bosqichma-bosqich qisqartirish
orqali davlat boshqaruvi va davlat xizmati tizimini isloh qilish;
mamlakatni ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha
vazifalarni amalga oshirishda o‘zaro manfaatli hamkorlikning samarasini
oshirishga qaratilgan davlat-xususiy sheriklikning zamonaviy mexanizmlarini joriy
etish;
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligini
ta’minlash, jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va erkinliklari hamda qonuniy
manfaatlariga oid axborotni taqdim qilishning zamonaviy shakllarini joriy etish;
«Elektron hukumat» tizimini takomillashtirish, davlat xizmatlari
ko‘rsatishning samarasi, sifatini yuksaltirish va bu xizmatdan aholi hamda
tadbirkorlik subektlari tomonidan foydalanish imkoniyatini oshirish.
1.3. Jamoatchilik boshqaruvi tizimini takomillashtirish:
xalq bilan muloqotning samarali mexanizmlarini joriy etish;
jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning zamonaviy shakllarini
rivojlantirish, ijtimoiy sheriklikning samarasini oshirish;
fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish, ularning ijtimoiy va siyosiy
faolligini oshirish;
mahalla institutining jamiyat boshqaruvidagi o‘rni va faoliyati
samaradorligini oshirish;
ommaviy axborot vositalarining rolini kuchaytirish, jurnalistlarning kasbiy
faoliyatini himoya qilish.
II. Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh
qilishning ustuvor yo‘nalishlari
2.1. Sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta’minlash, sudning
nufuzini oshirish, sud tizimini demokratlashtirish va takomillashtirish:

sud yalar va sud apparati xodimlarining mavqeini, moddiy rag‘batlantirish va
ijtimoiy ta’minot darajasini oshirish, sudlarning moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash;
sud yalarga g‘ayriqonuniy tarzda ta’sir o‘tkazishga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha
ta’sirchan choralar ko‘rish;
sudning mustaqilligi va beg‘arazligi, sud prosessida tomonlarining tortishuvi
va teng huquqlik tamoyillarini har tomonlama tatbiq etish;
«Xabeas korpus» institutini qo‘llash sohasini kengaytirish, tergov ustidan sud
nazoratini kuchaytirish;
sudlarni yanada ixtisoslashtirish, sud apparatini mustahkamlash;
sudlar faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikasiya texnologiyalarini joriy
etish.
2.2. Fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish
kafolatlarini ta’minlash:
fuqarolarning murojaatlarini o‘z vaqtida hal etish, murojaatlarni ko‘rib
chiqishda sansalorlik, rasmiyatchilik va loqayd munosabatda bo‘lish holatlariga
yo‘l qo‘yganlik uchun javobgarlikning muqarrarligini ta’minlash, shuningdek,
buzilgan huquqlarni tiklashning barcha zarur choralarini ko‘rish;
sud, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari faoliyatida fuqarolarning
huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini ta’minlash;
fuqarolarning xususiy mulkka bo‘lgan huquqlarini amalga oshirish
kafolatlarini mustahkamlash;
fuqarolarning odil sudlovga to‘sqinliksiz erishishini ta’minlash;
sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlari ijrosi samaradorligini oshirish.
2.3. Ma’muriy, jinoyat, fuqarolik va xo‘jalik qonunchiligini
takomillashtirish:
jinoyat va jinoyat-prosessual qonunchiligini takomillashtirish va
liberallashtirish, alohida jinoiy qilmishlarni dekriminallashtirish, jinoiy jazolar va
ularni ijro etish tartibini insonpapvaplashtirish;

odil sudlovni amalga oshirish samaradorligi va sifatini oshirish, ma’muriy,
jinoyat, fuqarolik va xo‘jalik sud ish yurituvining prosessual asoslarini
takomillashtirish;
jinoyat, fuqarolik va xo‘jalik ishlarini ko‘rib chiqish tartibini
takomillashtirish, bir-birini takrorlaydigan vakolat va instansiyalarni qisqartirish;
yelektron tartibda sud va ijro ishini yuritishning zamonaviy shakl va usullarini
joriy etish.
2.4. Jinoyatchilikka qarshi kurashish va huquqbuzarliklarning oldini
olish tizimini takomillashtirish:
jinoyatchilikka qarshi kurashish va huquqbuzarliklarning oldini olish
borasidagi faoliyatni muvofiqlashtirishning samaradorligini oshirish;
diniy ekstremizm va terrorizmga, uyushgan jinoyatchilikning boshqa
shakllariga qarshi kurashish bo‘yicha tashkiliy-amaliy choralarni kuchaytirish;
korrupsiyaga qarshi kurashishning tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini
takomillashtirish va korrupsiyaga qarshi kurashish tadbirlarining samaradorligini
oshirish;
aholining huquqiy madaniyati va ongini yuksaltirish, bu borada davlat
tuzilmalarining fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot vositalari bilan
o‘zaro samarali hamkorligini tashkil etish.
2.5. Sud-huquq tizimida qonuniylikni yanada mustahkamlash:
huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari ishini samarali rejalashtirish
va uning natijalarini tahlil qilish, tizimli huquqbuzarliklarni aniqlash hamda ularga
imkoniyat yaratayotgan sabab va sharoitlarni bartaraf etish;
sud, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari xodimlarini o‘qitish,
tanlash, tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish, rotasiya qilish tizimini
takomillashtirish;
huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari xodimlari orasida
huquqbuzarliklarni oldini olish, profilaktika qilish va bartaraf etish bo‘yicha
idoraviy nazoratning zamonaviy mexanizmlarini joriy etish;

huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari faoliyati ustidan jamoatchilik
nazorati mexanizmlari samaradorligini oshirish, fuqarolarning huquqni muhofaza
qilish tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash.
2.6. Yuridik yordam va xizmat ko‘rsatish tizimini takomillashtirish:
davlat organlarining yuridik xizmati faoliyati samaradorligini oshirish;
advokatura institutini rivojlantirish, jinoyat, fuqarolik, ma’muriy va xo‘jalik
ishlarini ko‘rib chiqishda advokatlarning rolini oshirish;
notariat va fuqarolik holatlari dalolatnomalarini yozish organlari tizimini isloh
qilish.
III. Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor
yo‘nalishlari
3.1. Makroiqtisodiy barqarorlikni yanada mustahkamlash va yuqori
iqtisodiy o‘sish sur’atlarini saqlab qolish:
makroiqtisodiy mutanosiblikni saqlash, qabul qilingan o‘rta muddatli
dasturlar asosida tarkibiy va institusional o‘zgarishlarni chuqurlashtirish hisobiga
yalpi ichki mahsulotning barqaror yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash;
xarajatlarning ijtimoiy yo‘naltirilganini saqlab qolgan holda Davlat
byudjetining barcha darajalarida mutanosiblikni ta’minlash, mahalliy
byudjetlarning daromad qismini mustahkamlashga qaratilgan byudjetlararo
munosabatlarni takomillashtirish;
soliq yukini kamaytirish va soliqqa tortish tizimini soddalashtirish siyosatini
davom ettirish, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish va tegishli
rag‘batlantiruvchi choralarni kengaytirish;
ilg‘or xalqaro tajribada qo‘llaniladigan instrumentlardan foydalangan holda
pul-kredit siyosatini yanada takomillashtirish, shuningdek valyutani tartibga
solishda zamonaviy bozor mexanizmlarini bosqichma-bosqich joriy etish, milliy
valyutaning barqarorligini ta’minlash;
bank tizimini isloh qilishni chuqurlashtirish va barqarorligini ta’minlash,
banklarning kapitalashuv darajasi va depozit bazasini oshirish, ularning moliyaviy
barqarorligi va ishonchliligini mustahkamlash, istiqbolli investisiya loyihalari

hamda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subektlarini kreditlashni yanada
kengaytirish;
sug‘urta, lizing va boshqa moliyaviy xizmatlarning xajmini ularning yangi
turlarini joriy qilish va sifatini oshirish hisobiga kengaytirish, shuningdek kapitalni
jalb qilish hamda korxona, moliyaviy institutlar va aholining erkin resurslarini
joylashtirishdagi muqobil manba sifatida fond bozorini rivojlantirish;
xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish, jumladan, etakchi xalqaro
va xorijiy moliyaviy institutlar bilan aloqalarni kengaytirish, puxta o‘ylangan
tashqi qarzlar siyosatini amalga oshirishni davom ettirish, jalb qilingan xorijiy
investisiya va kreditlardan samarali foydalanish.
3.2. Tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning
etakchi tarmoqlarini modernizasiya va diversifikasiya qilish hisobiga uning
raqobatbardoshligini oshirish:
milliy iqtisodiyotning mutanosibligi va barqarorligini ta’minlash, uning
tarkibida sanoat, xizmat ko‘rsatish sohasi, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
ulushini ko‘paytirish;
ishlab chiqarishni modernizasiya qilish, texnik va texnologik jihatdan
yangilash, ishlab chiqarish, transport-kommunikasiya va ijtimoiy infratuzilma
loyihalarini amalga oshirishga qaratilgan faol investisiya siyosatini olib borish;
yuqori texnologiyali qayta ishlash tarmoqlarini, eng avvalo, mahalliy
xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlash asosida yuqori qo‘shimcha qiymatli
tayyor mahsulot ishlab chiqarishni jadal rivojlantirishga qaratilgan sifat jihatidan
yangi bosqichga o‘tkazish orqali sanoatni yanada modernizasiya va diversifikasiya
qilish;
iqtisodiyot tarmoqlari uchun samarali raqobatbardosh muhitni shakllantirish
hamda mahsulot va xizmatlar bozorida monopoliyani bosqichma-bosqich
kamaytirish;
prinsipial jihatdan yangi mahsulot va texnologiya turlarini o‘zlashtirish, shu
asosda ichki va tashqi bozorlarda milliy tovarlarning raqobatbardoshligini
ta’minlash;

ishlab chiqarishni mahalliylashtirishni rag‘batlantirish siyosatini davom
ettirish hamda, eng avvalo, iste’mol tovarlar va butlovchi buyumlar importining
o‘rnini bosish, tarmoqlararo sanoat kooperasiyasini kengaytirish;
iqtisodiyotda energiya va resurslar sarfini kamaytirish, ishlab chiqarishga
energiya tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish, qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalanishni kengaytirish, iqtisodiyot tarmoqlarida mehnat
unumdorligini oshirish;
faoliyat ko‘rsatayotgan erkin iqtisodiy zonalar, texnoparklar va kichik sanoat
zonalari samaradorligini oshirish, yangilarini tashkil etish;
xizmat ko‘rsatish sohasini jadal rivojlantirish, yalpi ichki mahsulotni
shakllantirishda xizmatlarning o‘rni va ulushini oshirish, ko‘rsatilayotgan
xizmatlar tarkibini, eng avvalo, ularning zamonaviy yuqori texnologik turlari
hisobiga tubdan o‘zgartirish;
turizm industriyasini jadal rivojlantirish, iqtisodiyotda uning roli va ulushini
oshirish, turistik xizmatlarni diversifikasiya qilish va sifatini yaxshilash, turizm
infratuzilmasini kengaytirish;
yeksport faoliyatini liberallashtirish va soddalashtirish, eksport tarkibini va
geografiyasini diversifikasiya qilish, iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarning
eksport salohiyatini kengaytirish va safarbar etish;
yo‘l-transport infratuzilmasini yanada rivojlantirish, iqtisodiyot, ijtimoiy soha,
boshqaruv tizimiga axborot-kommunikasiya texnologiyalarini joriy etish.
3.3. Qishloq xo‘jaligini modernizasiya qilish va jadal rivojlantirish:
tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish va qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishini izchil rivojlantirish, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini yanada
mustahkamlash, ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish, agrar
sektorning eksport salohiyatini sezilarli darajada oshirish;
paxta va boshoqli don ekiladigan maydonlarni qisqartirish, bo‘shagan erlarga
kartoshka, sabzavot, ozuqa va yog‘ olinadigan ekinlarni ekish, shuningdek, yangi
intensiv bog‘ va uzumzorlarni joylashtirish hisobiga ekin maydonlarini yanada
optimallashtirish;

fermer xo‘jaliklari, eng avvalo, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarish bilan bir qatorda, qayta ishlash, tayyorlash, saqlash, sotish, qurilish
ishlari va xizmatlar ko‘rsatish bilan shug‘ullanayotgan ko‘p tarmoqli fermer
xo‘jaliklarini rag‘batlantirish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, yarim tayyor va tayyor
oziq-ovqat hamda qadoqlash mahsulotlarini ishlab chiqarish bo‘yicha eng
zamonaviy yuqori texnologik asbob-uskunalar bilan jihozlangan yangi qayta
ishlash korxonalarini qurish, mavjudlarini rekonstruksiya va modernizasiya qilish
bo‘yicha investisiya loyihalarini amalga oshirish;
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash, tashish va sotish, agrokimyo,
moliyaviy va boshqa zamonaviy bozor xizmatlari ko‘rsatish infratuzilmasini
yanada kengaytirish;
sug‘oriladigan erlarning meliorativ holatini yanada yaxshilash, meliorasiya va
irrigasiya obektlari tarmoqlarini rivojlantirish, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish
sohasiga intensiv usullarni, eng avvalo, suv va resurslarni tejaydigan zamonaviy
agrotexnologiyalarni joriy etish, unumdorligi yuqori bo‘lgan qishloq xo‘jaligi
texnikasidan foydalanish;
kasallik va zararkunandalarga chidamli, mahalliy er-iqlim va ekologik
sharoitlarga moslashgan qishloq xo‘jaligi ekinlarining yangi seleksiya navlarini
hamda yuqori mahsuldorlikka ega hayvonot zotlarini yaratish va ishlab chiqarishga
joriy etish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish;
global iqlim o‘zgarishlari va Orol dengizi qurishining qishloq xo‘jaligi
rivojlanishi hamda aholining hayot faoliyatiga salbiy ta’sirini yumshatish bo‘yicha
tizimli chora-tadbirlar ko‘rish.
3.4. Iqtisodiyotda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk huquqini
himoya qilish va uning ustuvor mavqeini yanada kuchaytirish, kichik biznes
va xususiy tadbirkorlik rivojini rag‘batlantirishga qaratilgan institusional va
tarkibiy islohotlarni davom ettirish:
xususiy mulk huquqi va kafolatlarini ishonchli himoya qilishni ta’minlash,
xususiy tadbirkorlik va kichik biznes rivoji yo‘lidagi barcha to‘siq va cheklovlarni

bartaraf etish, unga to‘liq erkinlik berish, “Agar xalq boy bo‘lsa, davlat ham boy va
kuchli bo‘ladi” degan tamoyilni amalga oshirish;
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni keng rivojlantirish uchun qulay
ishbilarmonlik muhitini yaratish, tadbirkorlik tuzilmalarining faoliyatiga davlat,
huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat idoralari tomonidan noqonuniy
aralashuvlarning qat’iy oldini olish;
davlat mulkini xususiylashtirishni yanada kengaytirish va uning tartib-
taomillarini soddalashtirish, xo‘jalik yurituvchi subektlarning ustav
jamg‘armalarida davlat ishtirokini kamaytirish, davlat mulki xususiylashtirilgan
obektlar bazasida xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar
yaratish;
investisiya muhitini takomillashtirish, mamlakat iqtisodiyoti tarmoqlari va
hududlariga xorijiy, eng avvalo, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investisiyalarni faol jalb
qilish;
korporativ boshqaruvning zamonaviy standart va usullarini joriy etish,
korxonalarni strategik boshqarishda aksiyadorlarning rolini kuchaytirish;
tadbirkorlik subektlarining muhandislik tarmoqlariga ulanishi bo‘yicha tartib-
taomil va mexanizmlarni takomillashtirish va soddalashtirish;
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini tartibga solishda
davlat ishtirokini kamaytirish, davlat boshqaruvi tizimini markazlashtirishdan
chiqarish va demokratlashtirish, davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish, nodavlat,
jamoat tashkilotlari va joylardagi o‘zini o‘zi boshqarish organlarining rolini
oshirish.
3.5. Viloyat, tuman va shaharlarni kompleks va mutanosib ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish, ularning mavjud salohiyatidan samarali va optimal
foydalanish:
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni jadallashtirish, xalqning turmush darajasi va
daromadlarini oshirish uchun har bir hududning tabiiy, mineral-xomashyo, sanoat,
qishloq xo‘jaligi, turistik va mehnat salohiyatidan kompleks va samarali
foydalanishni ta’minlash;

hududlar iqtisodiyotini modernizasiya va diversifikasiya qilish ko‘llamini
kengaytirish, rivojlanish darajasi nisbatan past bo‘lgan tuman va shaharlarni, eng
avvalo, sanoat va eksport salohiyatini oshirish yo‘li bilan jadal rivojlantirish
hisobiga mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi farqlarni
kamaytirish;
yangi sanoat korxonalari va servis markazlarini tashkil etish, kichik sanoat
zonalarini tashkil qilish, yirik xo‘jalik birlashmalarining mablag‘larini, banklarning
kreditlarini va xususiy xorijiy investisiyalarni jalb qilish hisobiga kichik shaharlar
va shaharchalarni jadal rivojlantirish;
sanoat va xizmatlar ko‘rsatish sohasini jadal rivojlantirish hisobiga
subvensiyaga qaram tuman va shaharlarni kamaytirish va mahalliy byudjetlarning
daromad bazasini kengaytirish;
sanoat korxonalari va boshqa ishlab chiqarish obektlarini joylashtirishga
qulay shart-sharoitlar yaratish, xususiy tadbirkorlikni keng rivojlantirish hamda
aholining turmush sharoitini yaxshilash maqsadida hududlarning ishlab chiqarish,
muhandis-kommunikasiya va ijtimoiy infratuzilma tarmoqlarini yanada
rivojlantirish va modernizasiya qilish.
IV. Ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari
4.1. Aholi bandligi va real daromadlarini izchil oshirish:
aholining real pul daromadlarini va xarid qobiliyatini oshirish, kam
ta’minlangan oilalar sonini va aholining daromadlari bo‘yicha farqlanish darajasini
yanada kamaytirish;
byudjet muassasalari xodimlarining ish haqi, pensiya, stipendiya va ijtimoiy
nafaqalar hajmini inflyasiya sur’atlaridan yuqori miqdorda izchil oshirish;
yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda aholining, eng avvalo, o‘rta maxsus va
oliy o‘quv muassasalari bitiruvchilari bandligini ta’minlash, mehnat bozori
mutanosibligini va infratuzilmasi rivojlanishini ta’minlash, ishsizlik darajasini
kamaytirish;
mehnatga layoqatli aholining mehnat va tadbirkorlik faolligini to‘liq amalga
oshirish uchun sharoitlar yaratish, ish kuchi sifatini yaxshilash, ishga muhtoj

shaxslarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini
kengaytirish.
4.2. Aholini ijtimoiy himoya qilish va sog‘liqni saqlash tizimini
takomillashtirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish:
aholiga majburiy ijtimoiy kafolatlarni ta’minlash, aholining ehtiyojmand
qatlamlarini ijtimoiy himoyasini hamda keksalar va imkoniyati cheklangan
shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish, ijtimoiy xizmat
ko‘rsatishni yaxshilash, aholiga ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda davlat-xususiy
sherikligini rivojlantirish;
aholiga tibbiy va ijtimoiy-tibbiy xizmat ko‘rsatish qulayligi hamda sifatini
oshirishga, aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga, tibbiyot
muassasalarining moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga yo‘naltirgan holda
sog‘liqni saqlash sohasini, eng avvalo, uning dastlabki bo‘g‘inini, tez va
shoshilinch tibbiy yordam tizimini yanada isloh qilish;
oila salomatligini mustahkamlash, onalik va bolalikni muhofaza qilish, onalar
va bolalarning sifatli tibbiy xizmatdan foydalanishni kengaytirish, ularga
ixtisoslashtirilgan va yuqori texnologiyalarga asoslangan tibbiy yordam ko‘rsatish,
chaqaloqlar va bolalar o‘limini kamaytirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni
yanada kengroq amalga oshirish;
xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni davlat va jamiyat
boshqaruvidagi o‘rnini kuchaytirish, xotin-qizlar, kasb-hunar kolleji bitiruvchi
qizlarining bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlik faoliyatiga keng jalb etish,
oila asoslarini yanada mustahkamlash;
pensionerlar, nogiron, yolg‘iz keksalar, aholining boshqa ehtiyojmand
toifalarining to‘laqonli hayot kechirishlarini ta’minlash uchun ularga tibbiy-
ijtimoiy yordam ko‘rsatish tizimini yanada rivojlantirish va takomillashtirish;
farmasevtika sanoatini yanada rivojlantirish, aholi va tibbiyot
muassasalarining arzon, sifatli dori vositalari va tibbiyot buyumlari bilan
ta’minlanishini yaxshilash, dori-darmonlar narxlarining asossiz o‘sishiga yo‘l
qo‘ymaslik bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish;

aholi o‘rtasida kasallanish ko‘rsatkichlari pasayishini va umr uzayishini
ta’minlash.
4.3. Arzon uy-joylar barpo etish bo‘yicha maqsadli dasturlarni amalga
oshirish, aholining hayot sharoitlari yaxshilanishini ta’minlovchi yo‘l-
transport, muhandislik-kommunikasiya va ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirish hamda modernizasiya qilish:
aholi, eng avvalo, yosh oilalar, eskirgan uylarda yashab kelayotgan fuqarolar
va uy-joy sharoitini yaxshilashga muhtoj boshqa fuqarolarning yashash sharoitini
imtiyozli shartlarda ipoteka kreditlari ajratish hamda shahar va qishloq joylarda
arzon uylar qurish orqali yanada yaxshilash;
aholining kommunal-maishiy xizmatlar bilan ta’minlanish darajasini oshirish,
eng avvalo, yangi ichimlik suvi tarmoqlarini qurish, tejamkor va samarali
zamonaviy texnologiyalarni bosqichma-bosqich joriy etish orqali qishloq joylarda
aholining toza ichimlik suvi bilan ta’minlashni tubdan yaxshilash;
odamlarning ekologik xavfsiz muhitda yashashini ta’minlash, maishiy
chiqindilarni qayta ishlash komplekslarini qurish va modernizasiya qilish, ularning
moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, aholini chiqindini yo‘q qilish bo‘yicha
zamonaviy obektlar bilan ta’minlash;
aholiga transport xizmati ko‘rsatishni tubdan yaxshilash, yo‘lovchi tashish
xavfsizligini oshirish va atrof muhitga zararli moddalar chiqishini kamaytirish, har
tomonlama qulay yangi avtobuslarni sotib olish, avtovokzal va avtostansiyalarni
qurish hamda rekonstruksiya qilish;
yo‘l infratuzilmasi qurilishi va rekonstruksiya qilinishini davom ettirish, eng
avvalo, mintaqaviy avtomobil yo‘llarini rivojlantirish, xo‘jaliklararo qishloq
avtomobil yo‘llarini, aholi punkti ko‘chalarini kapital va joriy ta’mirlash;
yangi elektr energiya ishlab chiqarish quvvatlarini qurish va mavjudlarini
modernizasiya qilish, past kuchlanishli elektr tarmoqlari va transformator
punktlarini yangilash asosida aholini elektr energiyasi hamda boshqa yoqilg‘i-
yenergiya resurslari bilan ta’minlashni yaxshilash, shuningdek, qayta tiklanadigan

energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni
amalga oshirish;
teatr va tomosha maskanlarini, madaniy-ma’rifiy tashkilotlar va muzeylar
faoliyatini rivojlantirish hamda takomillashtirish, ularning moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash.
4.4. Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish:
uzlyuksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, sifatli ta’lim xizmatlari
imkoniyatlarini oshirish, mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos yuqori
malakali kadrlar tayyorlash siyosatini davom ettirish;
ta’lim muassasalarini qurish, rekonstruksiya qilish va kapital ta’mirlash,
ularni zamonaviy o‘quv va laboratoriya asboblari, komp yuter texnikasi va o‘quv-
metodik qo‘llanmalar bilan jihozlash orqali ularning moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash yuzasidan maqsadli chora-tadbirlarni ko‘rish;
maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish va ushbu
muassasalarda bolalarning har tomonlama intellektual, estetik va jismoniy
rivojlanishi uchun shart-sharoitlarni tubdan yaxshilash, bolalarning maktabgacha
ta’lim bilan qamrab olinishini jiddiy oshirish va foydalanish imkoniyatlarini
ta’minlash, pedagog va mutaxassislarning malaka darajasini yuksaltirish;
umumiy o‘rta ta’lim sifatini tubdan oshirish, chet tillar, informatika hamda
matematika, fizika, kimyo, biologiya kabi boshqa muhim va talab yuqori bo‘lgan
fanlarni chuqurlashtirilgan tarzda o‘rganish;
bolalarni sport bilan ommaviy tarzda shug‘ullanishga, ularni musiqa hamda
san’at dunyosiga jalb qilish maqsadida yangi bolalar sporti obektlarini, bolalar
musiqa va san’at maktablarini qurish, mavjudlarini rekonstruksiya qilish;
kasb-hunar kollejlari o‘quvchilarini bozor iqtisodiyoti va ish beruvchilarning
ehtiyojlariga javob beradigan mutaxassisliklar bo‘yicha tayyorlash hamda ishga
joylashtirish borasidagi ishlarni takomillashtirish;
ta’lim va o‘qitish sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etish
asosida oliy ta’lim muassasalari faoliyatining sifati hamda samaradorligini

oshirish, oliy ta’lim muassasalariga qabul kvotalarini bosqichma-bosqich
ko‘paytirish;
ilmiy-tadqiqot va innovasiya faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy va innovasiya
yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish, oliy o‘quv
yurtlari va ilmiy-tadqiqot institutlari huzurida ixtisoslashtirilgan ilmiy-
yeksperimental laboratoriyalar, yuqori texnologiya markazlari va texnoparklarni
tashkil etish.
4.5. Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish:
jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vatanga
sodiq, qat’iy hayotiy nuqtai nazarga ega yoshlarni tarbiyalash, demokratik
islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida
ularning ijtimoiy faolligini oshirish;
o‘rta maxsus, kasb-hunar va oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarini ishga
joylashtirish hamda xususiy tadbirkorlik sohasiga jalb etish;
yosh avlodning ijodiy va intellektual salohiyatini qo‘llab-quvvatlash va
ro‘yobga chiqarish, bolalar va yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish, ularni jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish;
yoshlarni ijtimoiy himoya qilish, yosh oilalar uchun munosib uy-joy va
ijtimoiy-maishiy sharoitlarni yaratish;
yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishda davlat hokimiyati va
boshqaruvi organlari, ta’lim muassasalari, yoshlar va boshqa tashkilotlarning
samarali faoliyatini tashkil etish.
V. Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash
hamda chuqur o‘ylangan, o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi siyosat
sohasidagi ustuvor yo‘nalishlar
5.1. Xavfsizlik, diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlikni ta’minlash
sohasidagi ustuvor yo‘nalishlar:
O‘zbekiston Respublikasining konstitusiyaviy tuzumi, suvereniteti, hududiy
yaxlitligini muhofaza qilish;

axborot xavfsizligini ta’minlash va axborotni himoya qilish tizimini
takomillashtirish, axborot sohasidagi tahdidlarga o‘z vaqtida va munosib qarshilik
ko‘rsatish;
fuqarolik, millatlararo va konfessiyalararo tinchlik hamda totuvlikni
mustahkamlash;
davlatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash, O‘zbekiston Respublikasi
Qurolli Kuchlarining jangovar qudrati va salohiyatini oshirish;
atrof-tabiiy muhit, aholi salomatligi va genofondiga ziyon etkazadigan
ekologik muammolarni oldini olish;
favqulodda vaziyatlarni oldini olish va bartaraf etish tizimini
takomillashtirish.
5.2. Chuqur o‘ylangan, o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi siyosat
sohasidagi ustuvor yo‘nalishlar:
davlat mustaqilligi va suverenitetini mustahkamlash, mamlakatning xalqaro
munosabatlarning teng huquqli subekti sifatidagi o‘rni va rolini oshirish,
rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish, O‘zbekistonning yon-atrofida
xavfsizlik, barqarorlik va ahil qo‘shnichilik muhitini shakllantirish;
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro nufuzini mustahkamlash, mamlakatda
olib borilayotgan islohotlar to‘g‘risida jahon hamjamiyatiga xolis axborot etkazish;
O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy faoliyatining
normativ-huquqiy bazasini hamda xalqaro hamkorlikning shartnomaviy-huquqiy
asoslarini takomillashtirish;
davlat chegarasini delimitasiya va demarkasiya qilish masalalarini hal etish
2- MASALA. IJTIMOIY PROGNOZLAShTIRISh
MUAMMOLARI
O‘zining, o‘z farzandlarining, o‘zi yashayotgan mamlakatning kelajagi haqida
bilishni istamagan odam bo‘lmasa kerak. Shu sababli qadim zamonlardan boshlab
turli xalqlarda ertangi kunga nazar tashlash, kelajakni bashorat qilish qobiliyatiga

ega bo‘lgan kishilar katta izzat-ikromga sazovor bo‘lgan. Forslar ularni
afsungarlar, bobilliklar va assiriyaliklar – xaldeylar, qadimgi Misr aholisi –
kohinlar deb atagan. Bashoratgo‘ylar qadimgi Yunoniston aholisining hayotida
alohida o‘rin egallagan. Kelajakni bashorat qilishga falsafa tarixida ham, ijtimoiy
tafakkurda ham turli ko‘rinishlarda alohida e’tibor qaratilgan. Tarixning o‘tish
davrlarida, keskin ijtimoiy konfliktlar yuz bergan davrlarda bashoratning ahamiyati
ayniqsa oshgan. Bu insoniyat hayotining barcha jabhalarida olamshumul
o‘zgarishlar yuz berayotgan hozirgi davrga ham xos. Yuzaga kelgan sharoitda
ijtimoiy bashorat masalalari o‘ta muhim nazariy va metodologik ahamiyat kasb
etmoqda, ularni ishlab chiqish esa falsafiy tafakkurning dolzarb vazifalaridan
biriga aylanmoqda. Darhaqiqat, kelajak bilan shug‘ullanmagan falsafaning kelajagi
yo‘q.
Ushbu mavzuning maqsadi bashoratga umumiy tavsif berish, uning asosiy
turlarini ko‘rib chiqishdan; ijtimoiy prognoz nimaligini, uning metodlari va
tiplarini aniqlashdan; davrimizning olamshumul muammolar bilan belgilangan
asosiy futurologik konsepsiyalarini tahlil qilishdan iborat.
Ijtimoiy bashorat: turlari, tiplari, metodlari . Bashorat – kelajak haqidagi,
ya’ni hali amalda mavjud bo‘lmagan, lekin rivojlanishning kutilayotgan rivojini
belgilovchi obektiv va subektiv omillar ko‘rinishida hozirgi zamonda potensial
mavjud bo‘lgan hodisalar va jarayonlar haqidagi bilim. Bashorat o‘z gnoseologik
tabiatiga ko‘ra gipotezani ilgari surishga yaqin turadi. Ammo gipoteza – o‘tmishni
ham, hozirgi zamonni ham, kelajakni ham bilishga tatbiq etiladigan mantiqiy
shakl, bashorat esa kelajakka yoki hali ma’lum bo‘lmagan hozirgi davrga qarab
mo‘ljal oladi.
Kelajakni oldindan aytish usuli, teranlik va aniqlik darajasiga ko‘ra
bashoratning uch turini farqlash mumkin: 1) kundalik bashorat; 2) intuitiv
bashorat; 3) ilmiy bashorat. kundalik bashorat insonning kundalik hayot
tajribasiga, tabiat va jamiyatda u yoki bu voqealarning tez-tez takrorlanishini
bevosita kuzatishga asoslanadi. kundalik bashoratlarga xalqda keng mashhur
bo‘lgan ob-havo alomatlari misol bo‘lishi mumkin. Masalan, quyosh botayotganda

odatdagidan uzoqroq ushlanib qolgan bo‘lsa, yomg‘irni kutish kerak; yozda ertalab
tuman tushgan bo‘lsa, demak kunduzi havo ochiq bo‘ladi; Sharqdan shamol essa,
tez orada yomg‘irlar tugaydi.
Bashoratning ikkinchi turi – intuitiv bashorat. Ma’lumki, intuisiya – bu ilmiy
tajriba va mantiqiy mushohadasiz haqiqatning tagiga bevosita yetish. Bashoratning
bu turi hali yaxshi o‘rganilmagan va ko‘pincha unga yetarlicha baho berilmaydi.
Holbuki, aqlni lol qoldiradigan faktlar ma’lum. Masalan, t o‘rt yuz yil oldin
yashagan fransuz tabibi Mishel Nostradamus misli ko‘rilmagan bashoratgo‘ylik
qobiliyatiga ega bo‘lgan. O‘zining mashhur «Senturiyalari» va boshqa asarlarida u
XX asrning texnik kashfiyotlari – suv osti kemalari, samolyotlar, vodorod
bombasinigina emas, balki fransuz va rus inqiloblarini, shuningdek de Goll,
Franko, Lenin, Stalin, Gitler, Mussolini kabi shaxslarning paydo bo‘lishini ham
bashorat qilgan .
O‘z davrining mashhur folbini Aleksandra Filippovna Kirxgof buyuk shoir
Aleksandr Pushkinga uning hayotidagi muhim voqealarni: tez orada ko‘p pul olish,
ikki surgun, uylanish, mashhurlik, 38 yoshda hayotni tark etish ehtimolini bashorat
qilgan. Afsuski, bu bashorat to‘la ro‘yobga chiqqan.
Ukrainalik atoqli faylasuf va shoir Grigoriy Skovoroda ham bashorat qilish
qobiliyatiga ega bo‘lgan. U o‘z qishlog‘i – Ivanovkaga oxirgi marta kelganda kasal
bo‘lmagan. Hammaga o‘zining o‘limi yaqinligini e’lon qilgan, o‘zi o‘ziga qabr
qazgan, o‘z «xonaqosi»ga qaytib kelgan, ich kiyimini almashtirgan, boshiga o‘z
asarlarini qo‘ygan va vafot etgan.
Boshqa ko‘plab g‘ayrioddiy faktlarni keltirish mumkin. Ularning barchasi
intuitiv bashoratni e’tibordan soqit etish yaramasligidan dalolat beradi.
XX aso oxiri XXI asr boshlarida dunyo tan olgan va e’tirof etgan
bashoratchilar Vanga xonim, Juna Davitashvili, er-xotin Pavel va Tamara Globalar
bo‘lib, ular 1989 yildayoq 1991 yilda SSSR parchalanishini, o‘sha davrda
hukumatni boshqarayotgan V. Gorbachevning taxtdan ag‘darilishini va Mustaqil
hamdo‘stlik mamlakatlari tashkil etilib, jamiyat hayotida yangi davr boshlanishini
bashorat qilganlar.

Odatdagi va intuitiv bashoratdan farqli o‘laroq, ilmiy bashorat fan doirasida
yoki uning yordamida amalga oshiriladi va o‘rganilayotgan jarayonning
qonuniyatlarini bilishga asoslanadi. U kelajakni ancha samarali bashorat qilish va
oldindan ko‘ra bilish imkonini beradi.
Ilmiy bashoratning ayrim elementlari qadimgi dunyodayoq mavjud bo‘lgan.
Masalan, faylasuf Fales (miloddan avvalgi 640-562 yillar) miloddan avvalgi 585
yilda quyosh tutilishini bashorat qilgani ma’lum. Ammo bashorat haqidagi
dastlabki bilimlar XV-XVII asrlardagina tabiiy va ijtimoiy fanlarning rivojlanishi
bilan bir vaqtda ilmiy tizimga solina boshlagan. Bu jarayon XX asrning 60-
yillarida ancha yaxlit ilmiy nazariyalarning yaratilishi bilan yakunlangan.
Inson faoliyati sohalari va bilish obektiga qarab ilmiy bashoratning ijtimoiy,
iqtisodiy, siyosiy, harbiy va boshqa turlari farqlangan. Ijtimoiy bashoratning
xususiyatini qayd etish uchun «prognoz qilish» tushunchasi muomalaga kiritilgan.
Prognoz qilish bashoratning alohida shakli bo‘lib, u ijtimoiy jarayonlarni
o‘rganishda yuqori darajada ilmiy asoslanganlik va obektivlik bilan ajralib turadi.
Ilmiy bashoratning boshqa shakllaridan farqli o‘laroq prognoz qilish – bu o‘z
metodologiyasi va texnikasiga ega bo‘lgan maxsus tadqiqot.
G‘ arb mamlakatlarida ijtimoiy prognoz qilish ilmiy bashoratning turii sifatida
«futurologiya» (lot. futurum – kelajak va yunon. logos – ta’limot) degan nom bilan
vujudga kelgan. Bu atamani ilk bor G‘arb iy Berlin Erkin u niversiteti huzuridagi
Otto Zur nomidagi institut professori O.Flextgaym ishlatgan. Shuni qayd etish
lozimki, «futurologiya» atamasi umumiy e’tirof etilgani yo‘q. Misol uchun,
bashorat muammolari bo‘yicha fransuz mutaxassislarining aksariyati futurolog i ya
insonning kelajakni ishonch bilan bashorat qilish qobiliyati haqida xom xayol
qilish uchun asos bo‘ladi, deb hisoblaydi. Futurologiya o‘rniga «fyutyuribli»
atamasi taklif qilingan bo‘lib, u «ehtimol tutilgan kelajak» degan ma’noni
anglatadi. Bunda kelajakning shartliligi, ko‘p variantliligiga urg‘u beradi.
Mamlakatimizda ijtimoiy bashorat bilan bog‘liq tadqiqotlar «prognostika»
degan nom olgan. Bu yosh fan prognoz qilish qonunlari, tamoyil lari va metodlarini
o‘rganadi, mantiq muammolarini va har xil tipdagi prognostik tadqiqotlarning

tasniflarini ishlab chiqadi. U endigina shakllanish davrini boshdan kechirmoqda,
lekin hozirning o‘zidayoq kelajakning ilmiy muqobillarini yaratishning muhim
vositasi hisoblanadi. Prognozdashtirish masalasi bilan K Tulenova shug‘ullanadi.
Bugungi kunda ijtimoiy prognoz qilish muammolari bilan maxsus xalqaro
tashkilotlar shug‘ullanadi. Ularning orasida quyidagilar bor: Gudzon instituti,
REND va Kelajak uchun resurslar korpora s iyalari, Chikago va Kaliforniya
universitetlari (A Q Sh); Keyingi 30 yil da Angliya , Fransiya, Germaniya,
Gollandiyadagi futurologiya institutlari va b. Yirik xalqaro uyushmalar: Jahon
futurologlar jamiyati, Kelajak dunyosi, Fyutyuribllar xalqaro tashkiloti tuzilgan.
Bu futurologik tashkilotlar orasida Rim klubi alohida o‘rin egallaydi. Mazkur
xalqaro nohukumat tashkiloti 1968 yil aprelda italiyalik jamoat arbobi, «Olivetti»
kompaniyasining vise-prezidenti, FIAT kompaniyasi ma’muriy kengashining
a’zosi Aurelio Pechchei tashabbusi bilan ta’sis etilgan. Klub Jenevadagi maxsus
reestrda shtat va byudjetga ega bo‘lmagan, a’zolari soni cheklangan tashkilot
sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Bugungi kunda Rim klubiga jahonning 47
mamlakatida yashab ijod qiluvchi, ilmiy-texnika inqilobi davrida insoniyat
rivojlanishining istiqbollarini aniqlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan yuzdan
ortiq fan va madaniyat arboblari a’zo. Klub faoliyatining asosiy shakli – hozirgi
davrning olamshumul muammolarini o‘rganishni tashkil etish dan iborat .
Ijtimoiy prognoz qilish ning asosiy xususiyatlari qaysilar xos?
Ijtimoiy prognoz qilish asosan quyidagi ilmiy-nazariy xususiyatlar bilan
tavsiflanadi:
1. Prognoz qilish jarayoni obektiv va subektiv asoslarga ega. Prognoz
qilishning obektiv asosi o‘tmish, hozirgi zamon va kelajakning qonuniy aloqasi
bilan belgilanadi. Kelajak hozirgi zamonda bo‘lg‘usi oqibatni vujudga keltiruvchi
sabab ko‘rinishida; muayyan sharoitlarda muqarrar tarzda voqelikka aylanuvchi
imkoniyat ko‘rinishida; hozirgi davrning kelajakda yangi sifat paydo bo‘lishiga
olib kelishi muqarrar bo‘lgan hodisalaridagi muayyan miqdoriy va tarkibiy
o‘zgarishlar ko‘rinishida zohirdir. Kelajak hozirgi zamonda hodisalarning ular
mavjudligining muayyan sharoitlaridagi muhim aloqalarini ochib beruvchi

qonunlar ko‘rinishida zohirdir. Bularning barchasi bilish jarayonida ma’lumdan
noma’lumga, o‘tmish va hozirgi zamondan kelajakka o‘tish imkonini beradi. Agar
biron-bir hodisaning (jarayonning) rivojlanish qonuni ma’lum bo‘lsa, bu hodisani
(jarayonni) o‘rganish orqali biz uning hozirgi holatini qayd etibgina qolmasdan,
balki yuz berishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarning yo‘nalishi va xususiyati haqida
xulosalar chiqarishimiz ham mumkin. Shunday qilib, kelajakni prognoz qilish
uchun real voqelikni bilishdan, aniqroq aytganda, tizimning hozirgi holatida zohir
bo‘lgan imkoniyatlar, tendensiyalar, qonuniyatlarni anglab yetishdan boshqa yo‘l
yo‘q.
Bashorat qilishning subektiv asosi inson tafakkurining o‘tmishdan hozirgi
zamon orqali kelajakka eltuvchi qonuniy tendensiyalarini aniqlash va qayd etish
asosida kelajakni oldindan aytish imkoniyatida zohirdir. Kelajakni oldindan aytish
bo‘lg‘usi voqealar haqida xulosalar chiqarish qobiliyati ko‘rinishini kasb etgan.
Prognoz qilishning obektiv va subektiv asoslarini aniqlash uni ba’zan
bashorat bilan bog‘lanadigan soxta bashoratgo‘yliklardan farqlash imkonini beradi.
Odatda, soxta bashoratgo‘yliklar obektiv jarayonlarni o‘rganishga emas, balki
subektivistik o‘zboshimchalikka, ya’ni ko‘ngliga kelgan fikrni ilgari surishga
asoslanadi.
2. Ijtimoiy prognoz qilish mavjud nazariyalar bilan uzviy bog‘liq, ulardan
kelib chiqadi. Ma’lumki, har qanday nazariya uch funksiyani: sintez qilish,
tushuntirish va prognoz qilishni bajaradi. Ya’ni nazariya u yoki bu sohada mavjud
holatni tushuntiradi va uning rivojlanish tendensiyasini bashorat qiladi. Binobarin,
ilmiy prognoz qilish nazariyadan boshlanadi.
Ilmiy bashoratning keyingi mantiqiy tuzilishi quyidagi ko‘rinishga ega:
- bashorat muammosini aniqlash;
- gipotezani ilgari surish;
- prognoz qilish (bashoratning umumiy muammosi doirasida ayrim vazifalarni
yechish uchun prognozlarni ilgari surish);
- ilgari surilgan prognozlar asosida prognostik faoliyat rejasini tuzish;

- prognozlarning haqqoniyligi, ishonchliligini asoslash va ularni imkoniyat
darajasida amaliyot sinovidan o‘tkazish yo‘li bilan tasdiqlash.
Bilish jarayonida olingan yangi xulosalar odamlarning bu xulosalarga
muvofiq amalga oshirilgan muayyan harakatlari mo‘ljallangan natijalarni bergan
holdagina ishonchli deb e’tirof etiladi. Bashorat qilingan, yangi bilimlarga muvofiq
ta’riflangan natijaning olingan yangi bilimlarni hisobga olib erishilgan amaliy
natija bilan mos kelishi odamlar tomonidan aks ettirilgan obektlar rivojlanishining
muayyan qonunlari va xossalari haqiqiy ekanligiga ishonch hosil qilish uchun asos
bo‘ladi.
3. Ijtimoiy pr o gnoz qilish kelajakni muayyan tarzda davriylashtirishni nazarda
tutadi. Kelajak haqidagi bilimlar hozirgi davrdan uzoqlashishiga qarab o‘zining
muayyanlik va aniqlik xossalarini yo‘qotib, umumiyroq va nomuayyanroq tus olib
borgani bois, bevosita, ko‘zga ko‘rinadigan va uzoq kelajak haqida so‘z yuritilsa,
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bevosita kelajakning vaqtdagi chegarasi 30 yildan
oshmaydi. Ilmiy kashfiyot yaratilganidan u amalda gavdalantirilgunga qadar
taxminan 20 yil vaqt o‘tadi. Shunga asoslanib iqtisodiyotning joriy yuz yillikning
40-yillaridagi texnologik darajasi haqida ishonch bilan hukm chiqarish mumkin.
Joriy yuz yillikning kattagina qismini qamrab oluvchi ko‘zga ko‘rinadigan
kelajakka kelsak, bizning u haqdagi bilimlarimiz, ta’bir joiz bo‘lsa, haqiqatnamo
xususiyat kasb etadi va ularga ehtiyotkorlik bilan yondashish talab etiladi. Jahon
aholisi sonining jadal sur’atlarda o‘sishi XXI asrning ikkinchi yarmida to‘xtashini,
2100 yilga borib u taxminan 10-12,5 mlrd. kishiga yetishini kutish mumkin.
Keyingi yuz yillik chegarasi ortida yotgan uzoq kelajak xususida real
imkoniyatlarga ega bo‘lmagan turli gipotetik farazlarga muvofiq hukm chiqarish
mumkin. Ammo bu farazlar tarixiy muddatlar va ularning hayotda gavdalanish
shakllari nuqtai nazaridan muayyan taxminiy baholar bo‘lishi ham mumkin emas.
4. Prognoz qilish – bu maxsus ilmiy metodlar yordamida kelajak haqida
bilimlar olish jarayoni. Bu metodlar prognoz tuzish maqsadida empirik axborotni
tanlash va tahlil qilish usullari va amallari yig‘indisidan iborat. Prognoz qilishning
ilmiy vositalari to‘plami kelajakni bilishning 200 dan ortiq metodlari, maxsus

metodikalari va mantiqiy vositalarini o‘z ichiga oladi. Ammo ularni besh asosiy
guruhga birlashtirish mumkin (qolganlari ularning variantlari hisoblanadi):
Prognozlashtirishning metodlari:
1. Ekstrapolyasiya metodlari.
2. Tarixiy analogiya.
3. Modellashtirish.
4. Ekspertiza usulida baholash.
5. Kelajak ssenariylari.
Ko‘rsatilgan kelajakni bashorat qilish metodlarining har biri o‘z afzalliklari va
kamchiliklariga ega.
E kstrapolyasiya metodlari - qonuniyatlari o‘tmishda va hozirgi davrda
yaxshi ma’lum bo‘lgan tendensiyalarni kelajakka tatbiq etishga asoslanadi.
Masalan, biron-bir tizimga o‘tmishda muayyan o‘zgarmas tezlik yoki tezlanish
bilan rivojlanish xos bo‘lgan bo‘lsa, bizda bu tezlik yoki tezlanish kelajakda ham
muayyan vaqt oralig‘ida o‘zgarishsiz qoladi deb hisoblash uchun asoslar bor.
Shunday qilib, o‘sish (pasayish) egri chiziqlarini grafik yoki analitik usulda davom
ettirish va prognoz obekti bo‘lg‘usi holatining miqdor ko‘rsatkichlarini hisoblab
chiqarish mumkin. Shunga qaramay, agar o‘rganilayotgan tendensiya boshqa
tendensiyalar bilan o‘zaro ta’sirga kirishish natijasida o‘zgarsa va bu o‘zaro ta’sirni
lozim darajada o‘rganish imkoniyati mavjud bo‘lmasa, ekstrapolyasiya metodi
uncha samarali bo‘lmasligi mumkin.
Tarixiy analogiya – bu taqqoslash yo‘li bilan bilish. Taqqoslanayotgan
ijtimoiy hodisalar o‘rtasida farq ham, o‘xshashlik ham mavjud bo‘lishi kerak.
Taqqoslash uchun asos bo‘luvchi omillar taqqoslanishi lozim bo‘lgan hodisalarga
qaraganda tanishroq bo‘lishi lozim. Tarixiy analogiyaning ijtimoiy bashoratga
moslashuvchanlik darajasi cheklangan. Bu tabiiy bir holdir, zero kelajakka boshqa
tarixiy sharoitlar yo‘ldosh. Tarixiy analogiya ko‘proq tarixiy faktni faol tanqidiy
tahlil qilishga ko‘maklashadi.
Modellashtirish metodi bilish obektlarining o‘zini emas, balki ularning
modellarini o‘rganishga asoslanadi. Tadqiqot obektini modellashtirish – uni

prognostik xususiyatga ega bo‘lgan xulosalar chiqarish uchun qulay bo‘lgan sodda,
sxematik ko‘rinishda gavdalantirish demak. Tadqiqot natijalari modeldan obektga
ko‘chiriladi. Prognoz qilishning modelli metodlari shakllarining rang-barangligi
bilan tavsiflanadi. Modellashtirishning moddiy, fizik, belgili (matematik),
imitasion, kompyuterda modellashtirish kabi turlarini farqlash mumkin.
E kspertiza usulida baholash - b u ilmiy metodning mohiyati ekspertlar (fan
va texnikaning turli sohasidagi yetakchi mutaxassislar) tomonidan muammoni
tahlil qilish va so‘ngra natijalarni formallashtirilgan asosda qayta ishlashdan iborat.
Ekspertlarning umumiy xulosasi muammoning mumkin bo‘lgan eng maqbul
yechimi sifatida qabul qilinadi. Bu metodlar guruhiga, odatda, quyidagilar
kiritiladi: konsensus (kelajakka doir muayyan masala bo‘yicha ekspertlar umumiy
bir to‘xtamga kelishi); «aqliy hujum» (muammolarni yechish vositasi va prognoz
qilish usuli, ayniqsa kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan bir nechta vaziyatni
ko‘rib chiqishga ehtiyoj tug‘ilgan holda). Metodning mohiyati shundan iboratki,
muammoga doir har qanday, hatto «g‘alati» g‘oyalar ilgari suriladi; bu g‘oyalar
rivojlantiriladi, o‘z g‘oyalarini taklif qilish mumkin, lekin ularni tanqid qilishga
ruxsat etilmaydi; «Delfi» metodi (qadimgi Yunonistonning mashhur orakuli ismi
bilan atalgan). U ekspertlar o‘rtasida so‘rov o‘tkazishga asoslangan. Bunda
oldinma-ketin so‘rov jarayonida har bir ekspert boshqa ekspertlarning fikrlari bilan
tanishtiriladi; bir nechta sikllar natijasi o‘laroq ustu vor fikr aniqlanadi. Ekspertiza
usulida baholashning yana bir o‘ziga xos metodi – sosiologik so‘rov mavjud
bo‘lib, u so‘nggi yillarda bizda ham, chet elda ham tobora keng qo‘llanilmoqda.
Kelajak ssenariylari – bu kuzatilayotgan tendensiyaning ehtimol tutilgan
kelajagi haqidagi u yoki bu tusmolni asoslovchi dastlabki farazlarning tartibga
solingan yig‘indisi. Ssenariylar: a) u yoki bu nazariy vaziyatni qay yo‘l bilan
bosqichma-bosqich amalga oshirish mumkinligini; b) voqealarning muayyan
rivojiga yo‘l qo‘ymaslik, ularni yengillashtirish yoki chetlab o‘tish uchun
voqealarning har bir ishtirokchisi uchun har bir bosqichda qanday variantlar
mavjudligini aniqlaydi.

Shunday qilib, ssenariy murakkab tizimlarni o‘rganishga nisbatan tizimli va
tarixiy yondashuvlarni birlashtiruvchi ko‘p variantli prognozdir; aksariyat hollarda
u tavsifiy xususiyat kasb etadi va kompleks prognozlarni tuzishda keng
qo‘llaniladi.
Shuni qayd etib o‘tish lozimki, ko‘rib chiqilgan metodlarning birortasi ham
alohida holda prognozning yuksak darajada ishonchliligini ta’minlay olmaydi. Shu
sababli amalda odatda murakkab, kompleks metodlardan foydalaniladi. Mazkur
yondashuv ayrim metodlarning kamchiliklarini bartaraf etish va prognozlarning
ko‘proq darajada aniqligi va ishonchliligini kafolatlash imkonini beradi.
Ijtimoiy hodisalar va jarayonlarning rivojlanish imkoniyatlarini prognoz qilish
natijasi prognoz hisoblanadi. U kelajak u yoki bu muammolarining rivojlanishi va
ularni yechishning mumkin bo‘lgan barcha variantlarini, ularning bir-birini istisno
etuvchi variantlarini, stixiyali va ongli jarayonlarni, ularning vaqt va ko‘lam
parametrlarini aniqlash imkonini beradi. Kelajakning ijtimoiy prognozlar taklif
qilayotgan tavsifining mazmuniga qarab, ular insonni yo unga faol intilishga, yo
uning yuz berishiga qarshi harakat qilishga, yo uni passiv kutishga da’vat etadi.
Shu sababli har qanday ijtimoiy prognoz ilmiy-bilishga doir mazmunni ham,
muayyan mafkuraviy vazifani ham o‘zida birlashtiradi. Bunda bilishga doir
funksiya ustunlik qilishi ham, mafkuraviy funksiya ustunlik qilishi ham mumkin.
Turli prognozlarning mazmuni va vazifasidan kelib chiqib, ularning to‘rt asosiy
tipini farqlash mumkin.
Q idiruv prognozi – ijtimoiy obektning kelajagi qanday bo‘lishi mumkinligini
ko‘rsatish uchun tuziladigan prognoz. U rivojlanish qaysi yo‘nalishda yuz beradi,
kelajakning muayyan davrida prognoz obektining holati qanday bo‘lishi mumkin,
degan savollarga javob beradi.
Normativ prognoz – boshqaruvni optimallashtirish yo‘llarining oqilona
tashkil etilgan tahlili. Bu prognoz obrazli qilib «teskari prognoz» deb ataladi,
chunki unda o‘rganish teskari yo‘nalishda – kelajakdan hozirgi davrga qarab
amalga oshiriladi. Normativ prognoz qo‘yilgan maqsadlarga erishish yoki
qo‘yilgan vazifalarni yechish uchun nima qilish mumkin yoki kerak, degan savolga

javob beradi. Normativ prognozning predmeti sifatida ijtimoiy jarayonlar
xususiyatini butunlay o‘zgartirishga qodir bo‘lgan g‘oyalar, gipotezalar, farazlar,
axloqiy me’yorlar, ijtimoiy ideallar, maqsadlar va mo‘ljallar amal qiladi.
Analitik prognoz. U kelajakni o‘rganishning turli metodlari va vositalarining
bilishga doir qimmatini ilmiy maqsadlarda aniqlash uchun tuziladi.
Prognoz-ogohlantirish. Bu prognoz kishilarni ehtimol tutilgan kelajakning
masalan, yuz berishi kutilayotgan ekologik halokatlarning oldini olishga majbur
qilish maqsadida ularning ongi va xulq-atvoriga bevosita ta’sir ko‘rsatish uchun
ishlab chiqiladi.
Shuni qayd etish lozimki, prognozlarning bu asosiy tiplari o‘rtasidagi farq
shartlidir; ayni bir konkret ijtimoiy prognozda bir necha turdagi belgilar mavjud
bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, ijtimoiy hayotni tartibga solishning ijtimoiy qonun, zaruriyat,
ehtiyoj, manfaat, muammo, maqsad, vazifa, ideal, norma, kishilar faoliyatining
tamoyili vositalaridan ongli ravishda foydalanish zamirida prognoz qilish yotadi. U
bilishni amaliyot bilan bog‘lovchi bo‘g‘in sifatida amal qiladi, fanning nazariyani
kundalik hayot bilan, bilishning amaliy voqeligi bilan uzviy bog‘lovchi funksiyasi
hisoblanadi. Ilmiy boshqarish, xususan, uning muhim funksiyalaridan biri –
rejalashtirish prognoz qilishga asoslanadi. Prognoz qilish yuz berishi muqarrar
bo‘lgan yoki ehtimol tutilgan maqbul ijtimoiy hodisalar haqidagi bilimlarni ham,
nomaqbul ijtimoiy hodisalar haqidagi bilimlarni ham shakllantiradi.
3- MASALA . Korrupsiya shakllanishi tarixi .
Korrupsiya – taraqqiyotga to‘siq Korrupsiya (lotincha “sor ruptio” – poraga
sotilish, aynish, tanazzul) – mansabdor shaxsning boyish maqsadida, o‘z mansabi
bilan bog‘liq vakolatlarini suiiste’mol qi lishdan iborat jinoyatdir.
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti korrupsiya jinoyatchiligining o‘sishi
nafaqat islohotlar yo‘liga jiddiy to‘siq, balki o‘tish davrida belgilangan
maqsadlarga erishishga bevosita tahdid tug‘diradi, deya ta’kidlagan va shu sababli,
mustaqil davlatimiz mavqeini mustahkamlash maqsadida, bu illatning oldini olish

bo‘yicha bir qator tavsiyalar bergan edilar. Korrupsiya jinoyati jamiyatimiz
farovonligi va iqtisodiy taraqqiyotimiz kushandasidirki, unga qarshi kurashishni
aslo susaytirmasligimiz lozim.
Davlatimiz rahbari Sh.M. Mirziyoev Oliy Majlis palatalarining qo‘shma
majlisidagi “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini mard va
olijanob xal qimiz bilan birga quramiz” mavzuidagi
ma’ruzasida “Jamiyatimizda korrupsiya, turli jinoyatlarni sodir etish va
boshqa huquqbuzarlik holatlariga qarshi kurashish, ularga yo‘l qo‘ymaslik,
jinoyatga jazo, albatta, muqarrar ekani to‘g‘risidagi qonun talablarini
amalda ta’minlash bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rishimiz zarur” , deb bejiz
ta’kidlamadi.
“Korrupsiya” tushunchasi qonunlar ishlab chiqish jarayoniga, qonunni
qo‘llash amaliyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababdan ham, bu muammo na
faqat milliy davlatlarni, balki xalqaro tashkilotlarni ham tashvishlantirmoqda.
Hozirgi vaqtda kriminalist olimlar o‘rtasidagi bahslarda, jinoyat, fuqarolik,
ma’muriy, mehnat, xo‘jalik huquqi sohasidagi mutaxassislarning ilmiy ishlarida,
ommaviy axborot vositalarida “korrupsiya” iborasi turli ma’nolarda
qo‘llanilmoqda, bu esa korrupsiya ijtimoiy-huquqiy hodisa bo‘lib, poraxo‘rlikning
o‘ta salbiy ko‘rinishidir, deb xulosa qilish imkonini beradi. Bu so‘zni fuqarolarimiz
o‘zaro muloqotda qo‘llaydilar va bu so‘z kundalik nutqda ham qulog‘imizga tez-
tez chalinadigan bo‘ lib qoldi. Ba’zi manbalarda esa bu atama “iqtisodiyot
sohasidagi jinoyatlar” va “mansabdorlik jinoyatlari” kabi so‘zlar bilan bir qatorda
qo‘llanadi. Respublikamizda chop etilgan huquqiy adabiyotlar va maqolalarda ham
korrupsiya deyilganida, yuqori mansabdagi shaxslar tomonidan sodir etilgan pora -
xo‘rlik nazarda tutiladi.
Mamlakatimizda olib borilayotgan tub islohotlar sharoitida davlat qurilishi va
huquqiy siyosatning mazmun va mohiyatini aniqlashtirish, uning maqsad va
vazifalarini islohotlarning bugungi taraqqiyoti asosida shakllantirib borish, inson
manfaatlarini ta’minlashning strategik jihatdan yangi vositalar bilan bir qatorda,
ham taktik xususiyatga ega bo‘lgan yangi usullarni qo‘llash, shaxs hamda jamiyat

manfaatlarini yanada samaraliroq himoya qilish, korrupsiyaning oldini olishning
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish ehtiyoji vujudga kelishi bilan
belgilanadi.
Albatta, mamlakatimizda korrupsiya ga qarshi kurashishning huquqiy
mexanizmi mustaqillikning dastlabki yillaridanoq yaratila boshlangan. Chunonchi,
Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 11 maydagi “Xususiy mulk va tadbirkorlikni
korrupsiya, reket va uyushgan jinoyatchilikning bosh qa turlaridan himoya
qi lishning tashkiliy chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi, O‘zbekiston
Respublikasining 2008 yil 19 iyuldagi “Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Korrup siya ga qarshi konvensiyasiga (Nyu-York, 2003 yil 31
oktyabr) O‘zbekiston Respublikasining qo‘shilishi to‘g‘risida” gi Qonuni bu
boradagidastlabki normativ-huquqiy hujjatlardandir.
Xozirgi kunda korrupsiyaga qarshi kurashishning yangi va samarali huquqiy
mexanizmi yaratildi. Jumladan, korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solish maqsadida2017 yil 3 yanvarda O‘zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida” gi Qonuni qabul
qilindi. Qonunning 3-moddasida asosiy tushunchalar berilgan bo‘lib, unda
korrupsiya, korrupsiyaga oid huquqbuzarlik va manfaatlar to‘qnashuviga doir
tushunchalarga ta’rif berilib, bular, o‘z navbatida, fuqarolarga korrupsiya,
korrupsiyaga oid huquqbuzarlikning nima ekanligi va ularning salbiy illat ekanligi
haqida ma’lumot beradi.
Qonunning 5-moddasida esa korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tilgan bo‘lib, ular: aholining huquqiy
ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan
murosasiz munosabatni shakllantirish, davlat va jamiyat hayotining barcha
sohalarida korrupsiyaning oldini olishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish,
korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarni o‘z vaqtida aniqlash, ularga chek qo‘yish,
ularning oqibatlarini, unga imkon beruvchi sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf
etish, korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarni sodir etganlik uchun javobgarlikning
muqarrarligi prinsipini ta’minlashdan iboratdir.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida javobgarlik belgi langan quyidagi
ijtimoiy xavfli qilmishlar korrupsiyaviy jinoyatlar hisoblanadi:Masalan,
o‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan talon-toroj qilish, jinoiy yo‘l bilan topilgan
mulkni olish yoki o‘tkazish, byudjet intizomini buzish, hokimiyat yoki mansab
vakolatini suiiste’mol qilish, hokimiyat yoki mansab vakolati doira sidan chetga
chiqish, hokimiyat harakatsizligi, pora olish, pora berish; pora olish-berishda
vositachilik qilish, xizmatchini pora evaziga og‘dirish, tovlamachilik yo‘li bilan
haq berishni talab qilish, qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki
qadr-qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qo‘llash, tergov qilishga
yoki sud ishlarini hal etishga aralashish, yolg‘on guvohlik berish, jinoiy
faoliyatdan olingan daromad larni legallashtirish, hokimiyatni suiiste’mol qilish,
hoki miyat vakolatidan tashqariga chiqish yoki hokimiyat harakat sizligi va
hokazolar.
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida” gi Qonunning muhim
ahamiyatli jihati shundaki, unda korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha faoliyatni
bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari haqida ma’lumot berilib, O‘zbekis ton
Respublikasi Bosh prokuraturasi, Milliy xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi,
Adliya vazirligi, Bosh prokuratura huzuridagi Soliq, valyutaga oid jinoyatlarga va
jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish departamenti, korrupsiyaga
qarshi kurashish bo‘yicha faoliyatni qonun hujjatlariga muvofiq boshqa davlat
organlari ham amalga oshirishlari nazarda tutilgan.
Darhaqiqat, korrupsiyaga qarshi kurashishda aholining huquqiy ongi va
huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabatni shakllantirish, davlat organlari va bosh qa tashkilotlar xodimlarining
huquqiy savodxonligini oshirish, ta’lim muassasalarida korrupsiya ga qarshi
kurashish sohasidagi huquqiy ta’lim va tarbiya masalalari Qonunning 16, 17, 18-
moddalarida o‘z ifodasini topgan. Chunki huquqiy ong va huquqiy madaniyati
yuksak bo‘lgan va huquqiy ta’lim va tarbiya jihatdan yetuk bo‘lgan insonlar salbiy
illat bo‘lmish korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaydilar.

Ushbu Qonunning yana o‘ziga xosligi, Qonunning 5-bobida korrupsiyaga oid
huquqbuzarliklarni aniqlash, ularga chek qo‘yish, javobgarlikning muqarrarligi
nazarda tutilgan.
Haqiqatan ham, ushbu Qonun davlat va jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir
etuvchi mazkur illatga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmi sifatida xizmat
qiladi.
Korrupsiya va unga qarshi kurash borasidagi milliy-xalqaro huquqiy
normalar
Hozirgi zamon milliy va xalqaro huquqida tobora ko‘p qo‘llanilayotgan
atamalardan biri bu korrupsiyadir. Korrupsiya albatta bugun paydo bo‘lgan illat
emas, u qadimdan buyon mavjud bo‘lib kelmokda. Qadimgi yunon faylasufi
Aristotel shunday degan:“Har qanday davlat tizimida qonunlar va boshqa
farmoyishlar orqali ishni shunday tashkil qilish kerak-ki, unda mansabdor
shaxslarni noqonuniy yo‘l bilan boyishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim”. Fransuz
mutafakkiri Sharl Monteske esa bu borada “Asrlar tajribasidan ma’lumki, har
qanday hokimiyat vakolatiga ega bo‘lgan shaxs, uni suiiste’mol qilishga moyil
bo‘ladi va u ma’lum bir maqsadga erishmaguncha shu yo‘nalishda yuradi” degan
fikrlarni bildirgan.
G‘arbiy Yevropa davlatlarining keyingi tarixida ham korrupsiyaning turli
ko‘rinishlari va korrupsion munosabatlarning avj olishi nafaqat tarixiy manbalarda
balki, o‘sha davrning ilg‘or yozuvchi faylasuflarining asarlarida ham o‘z ifodasini
topgan. Xususan, Shekspirning “Venesiyalik savdogar”, “Qonga qon, jonga jon” ,
Dantening “Do‘zax”, “Tozalovchi” kabi asarlarida ham yoritilgan. Dante
korrupsionerlarni do‘zaxni eng qorong‘i va eng chuqur joyiga tashlash kerak degan
fikrni bildirgan
Korrupsiyaning kelib chiqishi tarixi va rivojlanishi masalalarini Nikkolo
Makiavelli o‘rganib, uni yo‘talga qiyoslab shunday degan edi, “Korrupsiyani ham
yo‘talga o‘xshab oldin aniqlash qiyin, ammo davolash oson, lekin bu kasalni
o‘tkazib yuborsangiz uni aniqlash oson, ammo davolash qiyin”. Mana shu

so‘zlardagi haqiqatni bugungi kunda dunyo bo‘yicha keng tarqalgan korrupsiya
ko‘rinishlariga nisbatan ham qo‘llash mumkin bo‘ladi.
Ma’lumki “Korrupsiya” tushunchasi lotin tilidagi “corruptio” so‘zidan
olingan bulib, mazmuni “buzish, sotib olish” ma’nosini beradi va uning
grammatik bir ildizli ma’nosi yana “korroziya” suzi ya’ni “chirish” yoki
“zanglash” degan mazmunni ham beradi. Shundan kelib chikib bu so‘zni
ijtimoiy ko‘rinishi hokimiyatni buzish, chiritish orkali sotib olish” degan
ma’noni beradi.
Milliy qonunchiligimizda mazkur atamaning aniq huquqiy ta’rifi mavjud
emas, biroq xalqaro huquqning ayrim manbalarida xususan, Korrupsiya
muammolari bo‘yicha Yevropa Kengashi Guruhlarining 1-sessiyasi (1995 yil 22-
24 fevral, Strasburg)da “Korrupsiya”ga shunday ta’rif berilgan.“Korrupsiya - pora
olish (o‘ziga og‘dirish), davlat yoki xususiy sohada muayyan vakolatga ega
bo‘lgan shaxs, mansabdor shaxsning yoki xususiy sohada faoliyat yuritadigan
shaxs yoki mustaqil agentning o‘z mansab vazifasidan yoki shunga o‘xshash
munosabatlardan kelib chiqadigan majburiyatlarini buzadigan, shuningdek, o‘zi
yoxud o‘zga shaxslar manfaati uchun har qanday shakldagi afzalliklarga ega
bo‘lish maqsadida ifodalangan xatti-harakat”.
Mansabdor yoki mansabdor bo‘lmagan shaxslar tomonidan yuqorida nazarda
tutilgan xatti-harakatlar sodir etilishi oqibatida fuqarolarning huquqlari yoki qonun
bilan qo‘riqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga ko‘p
miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkaziladi.Shuningdek, “Korrupsiya –
mansabdor shaxs tomonidan muayyan harakat yoki harakatsizlik sodir etish
(etmaslik) evaziga moddiy manfaatdor qilayotgan shaxsning manfaatini ko‘zlab
mansab vazifasini buzgan yoki buzmagan holda, turli shaklda moddiy qimmatliklar
olishi yoxud mulkiy naf ko‘rishi.” (BMT mansabdor shaxslarining odob-axloq
Kodeksi 17.12.1979 y).
“Korrupsiya – shaxsiy manfaati yo‘lida davlat hokimiyati vazifalarini
suiiste’mol qilishi (BMTning Korrupsiyaga qarshi xalqaro kurash bo‘yicha axborot
hujjati).

Korrupsiya – bu shaxsiy manfaat uchun davlat hokimiyati mansab vazifasini
suiiste’mol qilish (Butunjahon banki hisoboti, 1997 y).
Bundan tashqari O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov
tomonidan ham mazkur turdagi jinoyat uchun shunday ta’rif berilgandi:
“Jinoyatning yopiq va eng qabih turi bor. Bu – korrupsiya va poraxo‘rlik.
Jinoyatning bu turi boshqaruv apparatini izdan chiqaribgina qolmay, bozor
asoslarini ham barbod etishi mumkin”.
“Korrupsiya, eng avvalo, uyushgan jinoiy tuzilmalarga madadkor bo‘lish yoki
to‘g‘ridan-to‘g‘ri yordam berish uchun davlat xizmatining imkoniyatlaridan
foydalanishdir”.
Korrupsiyaga qarshi kurash ishlarini tashkillashtirish maqsadida Vazirlar
Mahkamasining 1992 yil 3 martdagi “O‘zbekiston Respublikasi Prokuraturasi
tuzilmasida tashqi iqtisodiy faoliyat sohasidagi poraxo‘rlik, o‘g‘irliklar va boshqa
suiiste’molchiliklarga qarshi kurash boshqarmasini tashkil etish to‘g‘risida”gi;
1994 yil 11 maydagi “Xususiy mulkchilik va tadbirkorlikni korrupsiya, reket va
uyushgan jinoyatchilikning boshqa ko‘rinishlaridan himoya qilishning tashkiliy
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi; 1997 yil 28 maydagi “Korrupsiya, reket va
terrorizmga qarshi kurashni takomillashtirish ishlarini yanada rivojlantirish
to‘g‘risida”gi qarorlari qabul qilindi va ularning ijrosini ta’minlash yuzasidan
chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
BMT Rivojlanish Dasturining (“UN Development Program”) nazariy tahliliga
ko‘ra korrupsiyani vujudga kelishida quyidagi omillar katta rol o‘ynaydi: vakolat
yoki xokimiyatga, shaxsiy manfaat va o‘zboshimchalik, hisobdorsizlik va
oshkorasizlik.
Jahon miqyosida quyidagi korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha xalqaro-
huquqiy hujjatlarni alohida ta’kidlab o‘tish lozimdir:
a) BMTning “Korrupsiyaga qarshi kurashish konvensiyasi”;
b) Yevropa Ittifoqining “Korrupsiya uchun jinoiy javobgorlik to‘g‘risidagi
Konvensiyasi;

v) Yevropa Ittifoqining “Korrupsiya uchun fuqaroviy javobgarlik
to‘g‘risida”gi Konvensiyasi;
g) Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi doirasida “Korrupsiyaga qarshi
siyosatning qonunchilik asoslari to‘g‘risida”gi model qonuni;
d) “Osiyo Taraqqiyot Banki va Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki Osiyo
va Tinch okeani korrupsiyaga qarshi harakat dasturi”;
Umuman olganda, korrupsiyani vujudga keltiruvchi shart-sharoitlarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
- o‘tish davridagi qiyinchilik;
- ijro etish tizimining yomonlashuvi;
- huquqiy nigilizm;
- jamiyatda insonlarning huquqiy madaniyati
- iqtisodiy aspektlar.
Dunyodagi mamlakatlarda korrupsiyaning mamlakat boshqaruvi, iqtisodiyoti
va boshqa sohalariga ta’sirini xalqaro nodavlat-notijorat “Transparency
International” - “Transperensi interneshnl” tadqiqotlariga asosan baholab kelinadi.
Shuningdek, “Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2003 yil 31 oktyabr kungi
Korrupsiyaga qarshi kurashish konvensiyasi (2003 yil 31 oktyabrda qabul qilingan
bo‘lib, mazkur hujjat muqaddima hamda 8 ta bob, 71 ta moddadan iborat)ga
O‘zbekiston Respublikasining qo‘shilishi to‘g‘risida”gi 2008 yil 07 iyul kungi
O‘RQ-158-sonli Qonuni qabul qilindi.
Qonunchilik tahlili korrupsiya bilan bog‘liq qilmishlarga qarshi kurashish
faoliyatining huquqiy asoslari ko‘proq O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
Jinoyat kodeksida o‘z ifodasini topgan. Buni quyidagilarda ko‘rishimiz mumkin:
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining “Korrupsiya bilan bog‘liq
jinoyatlar”ni nazarda tutuvchi quyidagi moddalar:
1. O‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan talon-toroj qilish (167-modda) ;
2. Soxta tadbirkorlik (179-modda) ;
3. Soxta bankrotlik (180-modda) %;
4. Bojxona to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish (182-modda);

5. Soliqlar yoki boshqa majburiy to‘lovlarni to‘lashdan bo‘yin tovlash
(184-modda);
6. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish (205-modda);
7. Hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish (206-
modda) ;
8. Mansab soxtakorligi (209-modda) ;
9. Pora olish (210-modda) ;
10. Pora berish (211-modda) ;
11. Pora olish-berishda vositachilik qilish (212-modda) ;
12. Tovlamachilik yo‘li bilan haq - berishni talab qilish (214-modda );
13. Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish (243-modda) ;
14. Kontrabanda (246-modda) mavjud bo‘lsada, xalqaro huquqda va
amaldagi qonunchiligimizda “Korrupsiya” tushunchasining o‘ziga ta’rif
berilmagan. Ushbu moddalar korrupsiyaning mohiyatini nafaqat to‘laligicha ochib
bera olmaydi, balki korrupsion harakatlarga yetarli darajada baho berishga imkon
yaratmaydi.
Afsuski amaldagi jinoyat qonunchiligida ko‘pgina bugun mavjud bo‘lgan
korrupsion qilmishlar uchun javobgarlik belgilanmagan. Masalan, ma’lum bir
siyosiy maqsadni amalga oshirish uchun yashirin mablag‘lar yig‘ish, biror bir
yuqori lavozimga ishga o‘tish uchun mablag‘ yoki boshqa haq to‘lashni amalga
oshirish, tashkilotlarning aksiyalarini taqsimlashda yoki auksionlar o‘tkazishda
“tanish-bilishchilik” qilish, ma’lum haq evaziga soliq yoki bojxona to‘lovlarida
imtiyozlar yaratib berish, manfaatdor mansabdor shaxslar tomonidan o‘z ta’sir
doirasidagi turli xo‘jalik yurituvchi subektlarni himoyasi ostiga olish shular
jumlasiga kiradi.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, korrupsiya murrakab ijtimoiy
hodisa bo‘lib, unga qarshi kurashish uchun alohida choralarni qo‘llash samarali
hisoblanmaydi. Ushbu faoliyat kompleks-majmuaviy tarzda amalga oshirilishi
lozim. Bundan tashqari, korrupsiyaga qarshi kurashish faoliyatining maqsadi va
obekti sifatida alohida olingan korrupsioner emas, balki ushbu xatti-harakatlarni

amalga oshirishga sharoit yaratib beruvchi holatlarini bartaraf qilish va profilaktik
oldini olish choralarida namoyon bo‘ladi.
KORRUPSIYaGA QARShI KURAShNING XALQARO-HUQUQIY
ASOSLARI
1. Korrupsiyaga qarshi kurash siyosati va amaliyoti haqida tushuncha.
Korrupsiya – mansab mavqeidan shaxsiy maqsadlarda foydalanish bilan bog‘liq
bo‘lgan jinoyat. Korrupsiya faoliyati xufyona iqtisodiyotning asosiy turlaridan biri
hisoblanadi. Aksariyat hollarda korrupsiya deganda davlat amaldorlari tomonidan
shaxsiy maffatlarni ko‘zlab, boylik orttirish maqsadida fuqarolardan pora olish,
qonunga xilof pul daromadlarini qo‘lga kiritish tushuniladi. Ammo, umuman
olganda, davlat amaldorlarigina emas, balki, masalan, firmalarning menejerlari
ham korrupsiyaga doir munosabatlarning ishtirokchilari bo‘lishi; pora pul bilan
emas, balki boshqa shaklda berilishi mumkin; korrupsiyaga doir munosabatlarning
tashabbuschilari ba’zan davlat amaldorlari emas, balki tadbirkorlar hisoblanadi.
Etimologik jihatdan “korrupsiya” atamasi “buzish, pora evaziga og‘dirish” degan
ma’noni anglatadigan lotincha “corruptio” so‘zidan kelib chiqqan. Yuridik
ensiklopediya mualliflarining ta’kidlashicha, “korrupsiya– mansabdor shaxslar
tomonidan ularga berilgan huquqlar va hokimiyat imkoniyatlaridan shaxsiy boylik
orttirish uchun foydalanishda ifodalanuvchi siyosat yoki davlat boshqaruvi
sohasidagi jinoiy faoliyat”. “Yuridik atamalar qomusiy lug‘ati”da korrupsiya
tushunchasiga“davlat funksiyalarini bajarish vakolatiga ega bo‘lgan (yoki ularga
tenglashtirilgan) shaxslarning noqonuniy tarzda moddiy va boshqa boyliklar,
imtiyozlarni olishda o‘z maqomi va u bilan bog‘liq imkoniyatlardan foydalanishi,
shuningdek, bu boylik va imtiyozlarni jismoniy yoki yuridik shaxslar qonunga
xilof ravishda egallashiga imkon berishi”, deb ta’rif berilgan. Yana boshqa
adabiyotlarda e’tirof etilishicha, korrupsiya atamasi “siyosat yoki davlat
boshqaruvi sohasidagi jinoiy faoliyat bo‘lib, mansabdor shaxslar o‘zlariga berilgan
huquqlar va hokimiyat imkoniyatlaridan shaxsiy boyish maqsadida
foydalanishidan iborat”, deb tavsiflangan. 1979 yil 17 dekabrda qabul qilingan
Huquqiy tartibotni saqlash bo‘yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor kodeksida:

“Korrupsiya tushunchasi milliy huquqda belgilanishi lozim”, deb qayd etilgan,
lekin mazkur hodisaning namunaviy ta’rifi keltirilgan: “...mansabdor shaxs o‘z
mansab vakolatlari sohasida har qanday shakldagi haq evaziga mazkur haqni
beruvchining manfaatlarida, lavozim yo‘riqnomasi qoidalarini buzgan holda yoki
buzmasdan muayyan harakatlarni bajarishi yoki harakatsizligi”. BMTning xalqaro
miqyosda korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha Ma’lumotida shunday deyilgan:
“Korrupsiya – bu shaxsiy maqsadlarda naf ko‘rish uchun davlat hokimiyatini
suiiste’mol qilish”. Korrupsiya tushunchasiga berilgan shunga o‘xshash ta’rifga
Jahon bankining hozirgi dunyoda davlatning roliga bag‘ishlangan hisobotida ham
duch kelish mumkin: korrupsiya – bu “shaxsiy naf ko‘rish yo‘lida davlat
hokimiyatini suiiste’mol qilish”.
BMTning korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi hujjatlari :
1) “Huquqiy tartibotni saqlash bo‘yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor
Kodeksi” (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1979 yil 17 dekabrda
qabul qilingan);
2) Huquqiy tartibotni saqlash bo‘yicha mansabdor shaxslarning xulq-atvor
Kodeksini samarali amalga oshirilishi uchun rahbariy prinsiplar (BMTning
Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengashi rezolyusiyasi bilan 1989 yil 24 mayda qabul
qilingan);
3) Davlat mansabdor shaxslarining Xalqaro xulq-atvor kodeksi (BMT Bosh
assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1996 yil 12 dekabrda qabul qilingan);
4) BMTning Xalqaro tijorat operasiyalarida korrupsiya va poraxo‘rlikka
qarshi kurash to‘g‘risidagi Deklarasiyasi (BMT Bosh assambleyasining
Rezolyusiyasi bilan 1996 yil 16 dekabrda tasdiqlangan);
5) Terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash to‘g‘risidagi xalqaro
konvensiya (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 1999 yil 9 dekabrda
qabul qilingan);
6) BMTning Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to‘g‘risidagi
Konvensiyasi (BMT Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 2000 yil 15
noyabrda qabul qilingan);

7) BMT Forumining ofshorlar bo‘yicha Kommyunikesi (Kayman orollari,
2000 yil 30-31 mart);
8) BMT Bosh kotibining korrupsiyaga oid ma’ruzasi (Vena, 2001 yil 8-17
may);
9) Korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha chora-tadbirlar to‘plami (2001 yil
iyun);
10) Korrupsiyaga qarshi kurash choralari. Pulni tozalashga qarshi kurash
choralari. Jinoyatchilik va odil sudlov: XXI asr chorloviga javoblar to‘g‘risidagi
Vena deklarasiyasini amalga oshirish harakat Rejasi (BMT Bosh assambleyasining
Rezolyusiyasi bilan 2002 yil 15 aprelda qabul qilingan)
11) BMTning Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risidagi Konvensiyasi (BMT
Bosh assambleyasining Rezolyusiyasi bilan 2003 yil 31 oktyabrda qabul qilingan).
Ye vropa Kengashi va Yevropa Ittifoqining korrupsiyaga qarshi kurash
borasidagi hujjatlari :
1)Evropa Kengashining korrupsiya uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi
Konvensiyasi (Strasburg, 1999 yil 27 yanvar);
2)Evropa Kengashining korrupsiya uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlik
to‘g‘risidagi Konvensiyasi (Strasburg, 1999 yil 9 sentyabr);
3)Evropa Kengashining jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni tozalash,
aniqlash, olib qo‘yish va musodara qilish to‘g‘risidagi Konvensiyasi (Strasburg,
1990 yil 8 noyabr);
4)Korrupsiyaga qarshi kurashning yigirmata prinsipi (Evropa Kengashi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan 1997 yil 6 noyabr);
5)Davlat xizmatchilari uchun Model xulq-atvor kodeksi (Evropa Kengashi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan 2000 yil 11 may);
6)Siyosiy partiyalarni va saylov kampaniyasini moliyalashtirishda
korrupsiyaga qarshi yagona qoidalar (Evropa Kengashi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan qabul qilingan 2003 yil 8 aprel);
7)Moliyaviy tizimdan pulni tozalash maqsadlarida foydalanishga yo‘l
qo‘ymaslik to‘g‘risidagi YeI Direktivasi (1991 yil 10 iyun);

8)Pulni tozalashga qarshi Parij deklarasiyasi (Evropa Ittifoqining pulni
tozalashga qarshi parlamentar konferensiyasining Yakuniy deklarasiyasi 2002 yil 8
fevral).
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi doirasida korrupsiyaga qarshi kurash
borasida qabul qilingan hujjatlar:
1)Jinoyatchilikka qarshi kurashda Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga
ishtirokchi-davlatlarning hamkorligi to‘g‘risidagi Kelishuvi (Moskva, 1998 yil 25
noyabr);
2)“Korrupsiyaga qarshi siyosatning qonunchilik asoslari to‘g‘risida”gi
Namunaviy qonuni (MDH Parlamenlararo assambleyasining XXII plenar
yig‘ilishida qabul qilingan 2003 yil 15 noyabr);
3)“Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi Namunaviy qonuni (MDH
Parlamenlararo assambleyasining XIII plenar yig‘ilishida qabul qilingan 1999 yil 3
aprel);
4)“G‘ayriqonuniy yo‘ldan olingan daromadlarni legallashtirishga qarshilik
qilish to‘g‘risida”gi Namunaviy qonuni (MDH Parlamenlararo assambleyasining
XII plenar yig‘ilishida qabul qilingan 1998 yil 8 dekabr);
5)“Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash to‘g‘risida”gi tavsiyaviy
qonunchilik akti (MDH Parlamenlararo assambleyasining qarori bilan qabul
qilingan 1996 yil 2 noyabr).
6) Jinoiy daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga
qarshi kurashish bo‘yicha Yevrosiyo guruhi to‘g‘risidagi Bitim (Moskva, 2011 yil
16 iyun).
FATF tashkilotining korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi hujjatlari :
1) FATFning qirqta tavsiyasi (2003 yil 20 iyun tahriri);
2) FATFning qirqta tavsiyasiga tushuntirish (2003 yil);
3) FATFning pulni tozalashga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro hamkorlikka
to‘siq bo‘layotgan yigirma beshta asosiy mezoni (2003 yil);

4) Terrorizmni moliyalashtirish bilan bog‘liq operasiyalarni aniqlash bo‘yicha
moliyaviy tashkilotlar uchun FATF tavsiyalari (2002 yil)
5) Ommaviy qirg‘in qurollarni tarqalishini moliyalashtirish, terrorizmni
moliyalashtirish, pullarni legallashtirishga oid xalqaro standartlar (2012).
Boshqa xalqaro tashkilotlarning korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi
hujjatlari :
1) Ish yuzasidan xalqaro operasiyalarni amalga oshirishda chet ellik davlat
mansabdor shaxsi tomonidan pora berishga qarshi kurash to‘g‘risidagi Konvensiya
(Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OESR) tomonidan qabul qilingan
1997 yil 21 noyabr);
2) Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risidagi Amerikaaro konvensiyasi
(Karakas, 1996 yil 29 mart);
3) Adliya va xavfsizlik organlari xodimlariga nisbatan korrupsiyaga qarshi
kurash va ularning vijdonli va pok bo‘lishini ta’minlash choralari bo‘yicha
umumiy tavsiyalar (Korrupsiyaga qarshi kurash masalalari bo‘yicha Global forum,
Vashington, 1999 yil 24-26 fevral).
BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi. Korrupsiyaga qarshi kurash
borasidagi eng asosiy xalqaro hujjat bu – shubhasiz, BMTning Korrupsiyaga
qarshi konvensiyasi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi mazkur xalqaro hujjatni
ratifikasiya qilgan: O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisi Qonunchilik palatasi
tomonidan “BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga O‘zbekiston
Respublikasining qo‘shilishi to‘g‘risida”gi Qonuni 2008 yil 24 iyunda qabul
qilindi va 2008 yil 27 iyunda O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisi Senati
tomonidan ma’qullandi va 2008 yil 28 avgustdan e’tiboran kuchga kirdi. BMTning
Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi muqaddima hamda 8 ta bob, 71 ta moddadan
iborat bo‘lib, 1-bobda (1-4) umumiy qoidalar, 2-bobda (5-14) korrupsiyaning
oldini olish choralari, 3-bobda (15-42) jinoyatchilik va huquqni muhofaza qilish
faoliyati, 4-bobda (43-50) xalqaro hamkorlik, 5-bobda (51-59) aktivlarni qaytarish
bo‘yicha choralar, 6-bobda (60-62) texnik yordam va ma’lumot almashinuvi, 7-
bobda (63-64) amalga oshirish mexanizmlari, 8-bobda (65- 71) yakuniy qoidalar

aks etgan. O‘zbekiston Respublikasi mazkur konvensiyaga bir nechta bildirishlar,
bayonotlar va shartlar bilan qo‘shilgan. Jumladan, Qonunning 1-bandiga ko‘ra,
O‘zbekiston Respublikasi Konvensiya 6-moddasining 3-bandi bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasining Bosh prokuraturasi, Ichki ishlar vazirligi, Milliy
xavfsizlik xizmati va Adliya vazirligi korrupsiyaning oldini olish bo‘yicha aniq
chora-tadbirlar ishlab-chiqish va ularni amalga oshirishda boshqa Ishtirokchi -
davlatlarga yordam ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan organlar sifatida belgilanganligi
bildirilgan. Bu qoida Konvensiyaning 6-moddasi 3-bandidagi har bir ishtirokchi
Davlat BMTning Bosh kotibiga korrupsiyaning oldini olish bo‘yicha aniq chora-
tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda boshqa ishtirokchi Davlatlarga
yordam berishi mumkin bo‘lgan organ yoki organlarning nomi va manzilini xabar
qiladi, degan talablariga to‘la javob beradi. Qonunning 2-bandiga ko‘ra,
Konvensiya 42-moddasining 1 va 3-bandlari bo‘yicha 15-19, 21, 22- moddalarda,
23-moddaning 1-bandida, 24, 25, 27-moddalarda nazarda tutilgan qilmishlar milliy
qonunchilikka muvofiq jinoiy jazolanadigan qilmish ekanligi va ularga nisbatan
O‘zbekiston Respublikasining yurisdiksiyasi tatbiq etilishligi bayon etilgan.
Konvensiyaning 15-moddasi “Milliy ommaviy mansabdor shaxslarni pora evaziga
og‘dirish”; 16-moddasi “Xorijiy ommaviy mansabdor shaxslarni va ommaviy
xalqaro tashkilotlarning mansabdor shaxslarini pora evaziga og‘dirish”; 17-
moddasi “Ommaviy mansabdor shaxs tomonidan mol-mulk talon-toroj qilinishi,
noqonuniy o‘zlashtirilishi yoki ko‘zda tutilmagan maqsadlarda ishlatilishi”; 18-
moddasi “G‘arazli maqsadlarda mavqeidan foydalanish”; 19-moddasi “Xizmat
mavqeining suiiste’mol qilinishi”; 21- modda “Xususiy sektorda pora evaziga
og‘dirish”; 22-moddasi “Xususiy sektorda mulkning talon-toroj qilinishi”; 23-
moddasi 1-bandi “Jinoiy yo‘l bilan topilgan daromadlarni legallashtirish”; 24-
moddasi “Yashirish”; 25-moddasi “Odil sudlovning amalga oshirilishiga to‘sqinlik
qilish”; 27-moddasi “Ishtirok va suiqasd” deb nomlangan. Ushbu xatti-harakatlar
O‘zbekiston jinoyat qonunchiligi bo‘yicha ham jinoiy qilmish sifatida baholanadi
va amaldagi jinoyat qonunida bunday qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Qonun mazmuniga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Konvensiyaning

“Noqonuniy tarzda boylik orttirilishi”ni jinoyat deb baholagan 20-moddasi va
“Yuridik shaxslarning javobgarligi”ni nazarda tutuvchi 26-moddasiga
qo‘shilmagan. Qonunning 3-bandiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Konvensiya
44-moddasi 6-bandining “ a ” kichik bandiga muvofiq, ushbu Konvensiyadan
korrupsiya jinoyatlari sodir etgan shaxslarni tutib topshirish masalalarida ushbu
Konvensiyaning boshqa Ishtirokchi-davlatlari bilan o‘zarolik asosida hamkorlik
qilish uchun huquqiy asos sifatida foydalanishligini bildirgan. Qonunning 4-
bandiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Konvensiyaning 46-moddasi 13-bandi
bo‘yicha “ O‘zbekiston Respublikasining Bosh prokuraturasi o‘zaro huquqiy
yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi iltimoslarni olish va bajarish yoki bunday
iltimoslarni bajarish uchun O‘zbekiston Respublikasining boshqa vakolatli
organlariga yuborishga javobgar bo‘lgan markaziy organ ” ekanligini, 14-bandi
bo‘yicha “ O‘zaro huquqiy yordam to‘g‘risidagi iltimoslarni yuborishda o‘zbek, rus
va ingliz tillari maqbul tillar sifatida belgilanishligi ” bildirilgan. Konvensiyaning
66-moddasi 2-bandi qoidalariga e’tibor beradigan bo‘lsak, O‘zbekistonning bu
pozisiyasi tegishli asosga ega ekanligiga amin bo‘lamiz. Ya’ni, bu bandda ikki
yoki undan ortiq ishtirokchi davlatlarning Konvensiyani sharhlash yoki qo‘llash
bilan bog‘liq har qanday kelishmovchiligi munozaralar olib borish yo‘li bilan, yoki
arbitraj yo‘li bilan hal etilishi, kelishmovchiliklar bu yo‘sinda o‘z yechimini
topmagan taqdirda davlatlardan birining Xalqaro Sudga murojaat etishi orqali bir
qarorga kelishi mumkinligi belgilangan. Fikrimizcha, bir necha xalqaro hujjatlar
zamirida yuzaga kelgan va uning standartlariga javob bera oladigan
Konvensiyaning moddalari yuzasidan bunday kelishmovchiliklar yuzaga kelishi
ehtimoldan uzoq va har bir mamlakat Konvensiya talablarini unga qo‘shilishi
oldidan ko‘p martalab o‘rganib chiqqan va mazmun hamda talablaridan to‘la
xabardor bo‘lgan bo‘ladi. O‘zbekiston o‘zini ushbu qoida bilan bog‘liq emas deb
hisoblashining ham huquqiy asosi mavjud. Sababi, Konvensiyaning aynan shu
moddasi 3-bandida har qanday ishtirokchi davlat uning 2-bandini o‘ziga taalluqli
yoki aksinchaligi haqida bildirishni bayon etish huquqiga ega ekanligi huquqiy

mustahkamlangan. Mansab mavqeini suiiste’mol qilish shakllari juda rang-barang
bo‘lgani bois, turli mezonlarga ko‘ra korrupsiyaning har xil turlari farqlanadi.
Korrupsiyani bir nechta asosiy turlarga ajratish mumkin:
1) subektlarning maqomiga ko‘ra:
a) hokimiyat organlaridagi korrupsiya;
b) xususiy sektordagi korrupsiya;
v) siyosatdagi korrupsiya yoki siyosiy korrupsiya;
2) darajasiga ko‘ra:
a) quyi darajadagi korrupsiya;
b) yuqori darajadagi korrupsiya;
v) vertikal korrupsiya;
3) ijtimoiy xavflilik darajasiga ko‘ra:
a) korrupsiya – qilmish;
b) korrupsiya – jinoyat.
Korrupsiyaning ko‘rsatilgan turlarini mufassalroq ko‘rib chiqamiz. Hokimiyat
(ijroiya, vakillik va sud) organlaridagi korrupsiya hozirgi vaqtda jahonning deyarli
barcha mamlakatlari, shu jumladan O‘zbekistondagi muhim muammolardan biri
hisoblanadi. Bu turdagi korrupsiya jinoyatlarining o‘ziga xos xususiyati shundan
iboratki, ularni o‘zlari qonunga rioya etishlari va uni muhofaza qilishlari lozim
bo‘lgan kishilar sodir etadilar. Aksariyat mamlakatlarda bu jinoyatlar keng
tarqalganligi, davlat apparati xodimlari korrupsiya domiga ilinganligi mazkur
mamlakatlarning qonunchilarini poraxo‘rlik, mansab mavqeini suiiste’mol qilish
va boshqa xavfli mansabdorlik jinoyatlariga qarshi qat’iy choralar ko‘rishga va,
aksincha, amaldorlarning uncha xavfli bo‘lmagan va ko‘proq darajada tarqalgan
jinoyatlariga jiddiy e’tibor bermaslikka (masalan, uncha qimmat turmaydigan
sovg‘a olish jinoyat hisoblanmaydi) majbur qilayotir. Nodavlat tashkilotlaridagi
yoki xususiy sektordagi korrupsiya hozirgi vaqtda ancha keng tarqalgan. Tashkilot
(tijorat yoki jamoat tashkiloti) rahbari uning ustavda belgilangan vazifalariga qat’iy
rioya etishi lozim, lekin u, davlat amaldori kabi, o‘ziga qarashli bo‘lmagan
resurslarni o‘z shaxsiy manfaatlarida yoki ikkinchi tomon foydasiga tasarruf etishi,

tashkilot manfaatlariga zid bo‘lgan harakatlarni sodir etishi mumkin. Bunga
kundalik hayotdan misollar: tijorat banklarida maqsadi pul olish va g‘oyib
bo‘lishdan iborat bo‘lgan loyihalarga pora evaziga kreditlar berilishi; turli mulk
shakliga mansub bo‘lgan korxonalarda davlat va korxona zarariga moddiy
boyliklar (vino-aroq yoki neft-kimyo mahsulotlari va sh.k.)ni pora evaziga arzon
narxlarda olish va h.k.
Ayrim tadqiqotchilar siyosiy korrupsiyani korrupsiya jinoyatlarining alohida
turi sifatida ajratadilar. Korrupsiyaning uchta asosiy shaklini ajratishni taklif qiladi:
1.Siyosiy. Mansabdor shaxs yuzaga kelgan qarindosh-urug‘chilik
munosabatlari tufayli qonunga zid harkat qiladi.
2.Jinoyat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, mansabdor shaxslarni sotib olishga
asoslangan. Ular esa mukofot puli olish evaziga g‘ayoriqonuniy xizmatlar
ko‘rsatadi.
3.Taraflardan biri o‘ziga eng qulay tartib vujudga keltirish uchun jinoyatga
mansabdor shaxslarning tegishli toifalarini izchillik bilan jalb etishni nazarda
tutadi. Korrupsiyaning bu shakli uyushgan jinoyatchilik bilan mustahkam
bog‘langan bo‘lib, mansabdor shaxslarga nisbatan sotib olish, provakasiya qilish
va tahdid solishni anglatadi.
Siyosiy korrupsiyaning ayniqsa ko‘p uchraydigan shakllari pora olish va pora
berish hisoblanadi. Keyingi o‘rinda saylov huquqini amalga oshirish chog‘ida
siyosat subektlarini pora evaziga og‘dirish turadi.
Faoliyat ko‘rsatish darajalariga ko‘ra:
- quyi darajadagi;
- yuqori darajadagi;
- vertikal korrupsiya farqlanadi.
Quyi darajadagi korrupsiya hokimiyat va boshqaruv organlarining o‘rta va
quyi darajalarida ayniqsa keng tarqalgan bo‘lib, amaldorlar va fuqarolarning
muntazam o‘zaro aloqasi bilan bog‘liq (ro‘yxatdan o‘tkazish, jarimalar,
lisenziyalash, turli ruxsatnomalar olish va sh.k.).

Yuqori darajadagi korrupsiya hokimiyat organlarida ishlaydigan siyosatchilar,
oliy martabali amaldorlarni qamrab oladi va juda katta qimmatga ega bo‘lgan
qarorlar qabul qilish bilan bog‘liq (qonunlarni ilgari surish va qabul qilish, davlat
buyurtmalari, mulk shakllarini o‘zgartirish va sh.k.). Aksariyat hollarda korrupsiya
bitimidan manfaatdor bo‘lgan ikkala tomon ayni bir davlat hokimiyati organida
ishlaydi. Masalan, quyi turuvchi davlat organining amaldori o‘zining yuqori
turuvchi boshlig‘iga u pora beruvchining korrupsion harakatlariga homiylik qilishi
yoki qo‘shimcha mablag‘lar, resurslar, vakolatlar berishi uchun pora beradi.
Korrupsiyaning pora olish va xizmat mavqeini suiiste’mol qilish kabi
odatdagi shakllaridan tashqari, korrupsiya amalda namoyon bo‘lishining quyidagi
shakllarini farqlash mumkin:
- mansabdor shaxslar, davlat xizmati xodimlari, deputatlar tijorat faoliyatida
shaxsiy yoki korporativ naf ko‘rish uchun bevosita ishtirok etishi;
- davlat pul mablag‘larini o‘zlashtirish niyatida tijorat tuzilmalariga o‘tkazish
uchun o‘z xizmat mavqeidan foydalanish;
- o‘z korporativ (siyosiy, diniy, milliy va sh.k.) guruhiga davlat resurslari
hisobidan imtiyozlar berish;
- shaxsiy yoki korporativ naf ko‘rish maqsadida ommaviy axborot
vositalariga tazyiq o‘tkazish uchun o‘z xizmat mavqeidan foydalanish;
- mansabdor shaxslar va davlat xizmati xodimlari shaxsiy boyish maqsadida
tijorat tuzilmalarida soxta shaxslardan va qarindoshlaridan foydalanishi;
- shaxsiy yoki korporativ naf ko‘rish maqsadida axborotni manipulyasiya
qilish (buzib ko‘rsatish, bermaslik, berish muddatlarini cho‘zish va sh.k.) uchun
xizmat mavqeidan foydalanish;
- tor gruppaviy manfaatlarda normativ hujjatlar qabul qilish haqidagi
qarorlarni ilgari surish;
- ayrim nomzodlarning saylov fondlariga davlat moliyaviy va moddiy
resurslarini taqdim etish.
AQShda korrupsiyaning “kikbeking” degan shakli ancha keng tarqalgan.
Uning sxemasi juda sodda: jinoiy til biriktirish ishtirokchilari muayyan narxlarda

bitim tuzishga og‘zaki kelishadilar, rasmiy bitimni esa balandroq narxlarda
imzolaydilar. Tafovutning bir qismi bitimga ruxsat bergan mansabdor shaxslarga
topshiriladi, ya’ni yashirin pora beriladi. Pora olishning mazkur shakli so‘nggi
yillarda O‘zbekistonda ham qo‘llanilmoqda.
Korrupsiya jinoyati nafaqat xufyona, balki korrupsiyaga doir munosabatlarga
kirishgan tomonlarning o‘zaro kelishuviga binoan sodir etiladi. Aksariyat hollarda
u tegishli hokimiyat organlariga shikoyat berilishiga sabab bo‘lmaydi, chunki
g‘ayriqonuniy kelishuvdan ikkala tomon ham naf ko‘radi. Hatto pora so‘rash
hollari ustidan ham kamdan-kam holda shikoyat qilinadi, chunki odamlar
korrupsiyaga qarshi kurash jarayoniga ishonchsizlik bilan qaraydilar. Buning
uchun milliy va xorijiy tajriba bilan bog‘liq bo‘lgan muayyan obektiv va subektiv
asoslar mavjud. Korrupsiya harakatlari odatda davlat faoliyatining mutaxassis
bo‘lmagan kishilar tushunishi ancha qiyin bo‘lgan o‘ziga xos turlarida sodir etiladi.
Korrupsiya o‘ta moslashuvchan jinoyatdir. U vaziyatga qarab tinimsiz o‘zgaradi va
takomillashib boradi. Shu bois bu hodisa haqida to‘liq, mukammal yoki hech
bo‘lmasa reprezentativ ma’lumotlar mavjud emas.
2. Korrupsiyaga qarshi kurash tarixi. Korrupsiya tarixi insoniyat tarixi kabi
ko‘hnadir. Qadimgi yunon faylasufi Aristotel shunday degan edi: “Har qanday
davlat tuzumida eng muhimi – bu qonunlar va tartib-qoidalar vositasida ishni
shunday tashkil etishki, mansabdor shaxslar qing‘ir yo‘l bilan boylik orttira
olmasin”. Pora olish va berish Qadimgi Rimda amal qilgan 12 jadval qonunlarida
tilga olingan. Ibtidoiy va ilk sinfiy jamiyatlarda kohinga, qabila oqsoqoliga yoki
harbiy boshliqqa muayyan imtiyozni qo‘lga kiritish uchun haq to‘lash tabiiy bir hol
sifatida qaralgan. Davlat apparatining murakkablashuvi va professionallashuviga
qarab vaziyat o‘zgarib borgan. Oliy martabali amaldorlar quyi turuvchi
“xizmatchilar” faqat tayinlangan maosh bilan qanoatlanishlarini talab qilganlar.
Quyi daraja amaldorlar esa, aksincha, o‘z xizmat vazifalarini bajarganlik uchun
arzgo‘ylardan yashirincha qo‘shimcha haq olishni (yoki talab qilishni) ma’qul
ko‘rganlar. Korrupsiya haqidagi eng qadimgi qaydlardan biriga qadimgi Bobilning
mixxatda yozilgan bitiklarida duch kelingan. Miloddan avvalgi uchinchi ming

yillikning o‘rtalariga taalluqli bo‘lgan matnlarda aytilishicha, shumer podshosi
Urukagin o‘sha zamonlardayoq qonunga xilof haq olishga ruju qo‘ygan sudyalar
va amaldorlarning qonunbuzarliklariga chek qo‘yish muammosini yechish
yo‘llarini izlagan. Shunga o‘xshash masalalarga qadimgi Misr hukmdorlari ham
duch kelgan. Arxeologik tadqiqotlar jarayonida topilgan hujjatlar miloddan avvalgi
597-538 yillarda, yahudiylar Bobil podshosi tomonidan asirga olinganidan keyingi
davrda, Ierusalimda korrupsiya ayniqsa avj olganidan dalolat beradi. Professional
davlat amaldorlari hali mavjud bo‘lmagan antik jamiyatlar tarixining ilk
bosqichlarida (qadimgi yunon shahar-davlatlari, respublika Rimi) korrupsiya
deyarli bo‘lmagan. Bu hodisa antik davr tanazzulga yuz tutgan bosqichdagina
vujudga kelgan. Bu davrda korrupsiya domiga ilingan davlat amaldorlari haqida:
“U boy viloyatga kambag‘al bo‘lib kelib, kambag‘al viloyatdan boy bo‘lib ketdi”,
deyishgan. Ayni shu davrda rim huquqida “corrumpire” degan maxsus atama
paydo bo‘lgan, u “buzish”, “pora evaziga og‘dirish” iboralarining sinonimi
hisoblangan va mansab mavqeini suiiste’mol qilishning har qanday ko‘rinishlarini
ifodalashga xizmat qilgan. Markaziy hukumat hokimiyati zaif bo‘lgan joylarda
(masalan, ilk o‘rta asr davrida Yevropada) xizmat mavqeidan aholidan o‘z
cho‘ntagiga haq undirish uchun foydalanish aksariyat hollarda umum e’tirof
etilgan me’yorga aylangan. Davlat markazlashgani sari u fuqarolarning
mustaqilligini qattiqroq cheklagan va shu tariqa quyi va oliy bo‘g‘in amaldorlariga
qattiq nazoratdan qutulishni istagan fuqarolar foydasiga qonunni xufyona buzishga
turtki bergan. Korrupsiya domiga ilingan amaldorlarni boshqalarga dars bo‘lsin
uchun olomon ko‘z o‘ngida jazolashlar odatda hech qanday samara bermagan,
chunki amaldan chetlatilganlar (lavozimidan olinganlar yoki qatl etilganlar) o‘rnini
yangi poraxo‘rlar egallagan. Markaziy hokimiyat amaldorlar faoliyati ustidan yalpi
nazorat o‘rnatish uchun odatda zarur kuch va vositalarga ega bo‘lmagani bois, u
korrupsiyaning o‘ta xavfli ko‘rinishlarinigina jazolash bilan kifoyalangan.
Qonun korrupsiyaga qarshi kurash sohasida davlat siyosatining asosiy
yo‘nalishlarini keltirib o‘tadi:

 aholining huquqiy savodxonligi va huquqiy madaniyatini oshirish, jamiyatda
korrupsiyaga nisbatan toqatsizlikni shakllantirish;
 davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida korrupsiyadan ogohlantirish
bo‘yicha choralarni amalga oshirish;
 korrupsion huquqbuzarliklarni o‘z vaqtida aniqlash, ular oqibatlari, sabablari
va keltirib chiqargan sharoitlarni bartaraf etish hamda korrupsion huquqbuzarliklar
sodir etilgani uchun muqarrar jazolash tamoyilini tadbiq etish.
Hujjatda davlat boshqaruvi sohasida korrupsiyadan ogohlantirish bo‘yicha
choralarni keltirib o‘tadi. Jumladan, davlat organlari faoliyatining ochiqligi va
hisobdorligini ta’minlash, parlament va jamoatchilik nazorati, mansabdor shaxslar
faoliyati sifatini baholash hamda ishga qabul qilish va mansab pillapoyalaridan
ko‘tarilishda ochiqlik va xolislik tamoyili asosida tanlovli saralashlarni olib borish
tizimlarini joriy etish belgilangan. Davlat organlari xodimlarining huquqiy maqomi
aniqlanib, ularning ijtimoiy himoyasi, moddiy ta’minoti, har tomonlama
rag‘batlantirish choralari ko‘riladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot va tadbirkorlik sohalarida korrupsiyadan
ogohlantirish bo‘yicha choralar qatoridan esa ma’muriy va byurokratik to‘siqlarni
bartaraf etish, ro‘yxatga olish, ruxsat berish va lisenziyalash jarayonlarini
soddalashtirish va tezkorligini oshirish, davlat organlarining nazorat-tekshiruv
vakolatlarini optimallashtirish hamda ular va tadbirkorlik subektlari o‘rtasida
o‘zaro munosabatlarning masofaviy shakllarini joriy etish belgilangan.
Ma’muriy jarayonlar sohasida korrupsiyadan ogohlantirish choralari
ro‘yxatiga ularning batafsil reglamentini belgilash, ushbu jarayonlarni
soddalashtirish va byurokratik rasmiyatchiliklarga yo‘l qo‘ymaslik kiritilgan.
Qonunda davlat organi xodimi biror bir shaxs tomonidan uni korrupsion
huquqbuzarlikni sodir etishga da’vat qilish holati, shuningdek, boshqa ishchilar
tomonidan shu kabi holatlarning amalga oshirilishi bo‘yicha unga oshkor bo‘lgan
ma’lumotlarni o‘z rahbari yoki huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat
etishi belgilangan. Mazkur majburiyatlarning bajarilmasligi qonunchilikka
muvofiq tegishli ravishda jazoga tortilishiga olib keladi.

Korrupsion jinoyat to‘g‘risida oshkor qilgan shaxs davlat himoyasi ostiga
olinadi. Biroq mazkur qoida yolg‘on ma’lumotlarni taqdim etganlarga nisbatan
amal qilinmaydi.
Qonunning alohida moddasi har kim tashkilotlar va davlat organlari faoliyati,
mazkur shaxslar yoki shaxslar guruhiga taalluqli qabul qilinayotgan aktlar
to‘g‘risida ma’lumot olish huquqiga ega ekanligini ko‘zda tutadi. Davlat organlari,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va tashkilotlar OAVga korrupsiya
bilan bog‘liq hodisalar, dalillari, voqealar va jarayonlan to‘g‘risida jamoatchilik
uchun qiziqarli bo‘lgan ma’lumotlarni taqdim etadi.
Korrupsiya dunyo miqyosida hal etilishi lozim bo‘lgan global muammolardan
biridir. Ushbu illat har qanday davlat va jamiyatning siyosiy-iqtisodiy
rivojlanishiga jiddiy putur yetkazadi, inson huquq va erkinliklarining poymol
bo‘lishiga olib keladi. Shu bois unga qarshi kurash xalqaro ahamiyat kasb etib,
jahon siyosatining muhim masalalari qatoridan joy olgan.
Ma’lumki, korrupsiya har qanday jamiyatning siyosiy va iqtisodiy
rivojlanishiga zarar yetkazadi, davlatning konstitusiyaviy asoslarini hamda
jamiyatning ma’naviy-axloqiy asoslarini yemiradi, demokratik ins titutlar va qonun
ustuvorligini zaiflashtirib, fuqarolarning huquq va erkinliklari jiddiy tarzda
buzilishiga olib keladi.
Muhataram Prezidentimiz ta’kidalaganlaridek, “Jamiyatimizda korrupsiya,
turli jinoyatlarni sodir etish va boshqa huquqbuzarlik holatlariga qarshi kurashish,
ularga yo‘l qo‘ymaslik, jinoyatga jazo albatta muqarrar ekani to‘g‘risidagi qonun
talablarini amalda ta’minlash bo‘yicha qat’iy choralar ko‘rishimiz zarur.”
Shu maqsadda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga
qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonuni jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabatni shakllantirishda muhim rol o‘ynayotganligi ta’kidlandi.
Qayd etilganidek, korrupsiya va poraxo‘rlikka qarshi kurashish, uning oldini
olish maqsadida barcha davlat idoralari qatorida bojxona organlarida ham qator
ishlar amalga oshirilmoqda. Galdagi maqsad esa, bu kabi tadbirlarni aholi, xususan
yoshlar o‘rtasida, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, o‘quv

muassasalarida, bir so‘z bilan aytganda ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini
qamrab olgan holda o‘tkazishdan iboratdir.
Aytish joizki, hozirgi kunda dunyo miqyosida hal etilishi lozim bo‘lgan eng
birlamchi masalalardan biri korrupsiya muammosidir. Shu bois unga qarshi kurash
xalqaro miqyosga ko‘tarilib, jahon siyosatining muhim masalalaridan biriga
aylandi. Binobarin, ushbu illat nafaqat islohotlar yo‘liga jiddiy to‘siq bo‘lishi, balki
o‘tish davrida belgilangan maqsadlarga erishishga ham bevosita tahdid tug‘dirishi
barchaga ma’lum.
Mamlakatimizda mazkur muammoga qarshi kurash masalasiga
mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq jiddiy e’tibor qaratib kelinayotir. O‘tgan
davr mobaynida korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashish hamda uning oldini
olishga qaratilgan mustahkam huquqiy baza va tizimli amaliyot shakllandi. Eng
avvalo, respublikamizda Birlashgan Millatlar Tashkiloti homiyligida qabul
qilingan EKOSOSning Korruptsiyaga qarshi kurash rezolyutsiyasi, Davlat
mansabdor shaxslarining xalqaro axloq kodeksi, xalqaro tijorat tashkilotlarida
korrupsiya va poraxo‘rlikka qarshi kurash haqidagi deklaratsiya, Millatlararo
uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash konventsiyasi va boshqa xalqaro
hujjatlarning qabul qilingani mazkur illatga qarshi kurashda muhim omil vazifasini
o‘tamoqda.
Bu ta’limotning nazariy-metodologik ax,amiyati xakida bax,s yuritish
mumkin, lekin insoniyatning global m’a’naviy inkirozni boshidan
kechirayotganligi va uni ma’naviy madaniyatni rivojlantirishga mukobil yul
yukligi x,am anik; bulib kolmokda. Ya’ni insoniyat uchinchi ming yillikda
texnogen sivilizasiya tamoyillariga kura, uz mavjudligi, turmush sharoiti, ijtimoiy-
ma’naviy bor ligi asoslarini tubdan k;ayta kurishi zarur.
Buning uchun global texnogen sivilizasiya talablari asosida: 1)dunyoning tur
li mamlakatlarida ma’naviy-madaniyatni rivojlantirishga mutasaddi xalkaro
ijtimoiy-siyosiy institutlar faoliyatini integrasiyalashtirish; 2)davlatlarning
madaniyat soxdsi- dagi milliy dasturlarini, strategik vazifalarini muvofiklash-
tirish; 3)ijtimoiy, ikdisodiy va siyosiy jarayonlarni inson- parvarlashtirish; 4)

insoniyatning ma’naviy-madaniyati tarixiy tajribalarini umumlashtish va xalkaro
trasformasiyasini yulga kuyish kerak.
Yangi shakllangan “an’anaviy jamiyat”, “fukarolik jamiyati”, “texnogen
sivilizasiya”, “inkiroz sindromi” va boshka tushunchalar mazmunini, shaklini
“mentol idvptifikainyalashtirish”, ya’ni ijtimoiy tarakkiyotning muayyan
yunalishlarini: geoijtimoiy, iktisodiy, etno-demografik, siyosiy, madaniy jarayonlar
kontekstida konkretlashtirish, jamiyat xakidagi tasavvurlar kompleksligini
ta’minlash imkoniyatidir.
Shuning uchun texnogen, texnotron sivilizasiya rivojlanishining XX asr
bos щ chidan boshlab, jaxon falsafiy, badiiy adabiyotlarda, uning ta’sirida
shakllangan badiiy (ba’zan inkilobchilar, yoki ularning aksi bulgan obivatellar -
passivlar, lok;aydlar) obrazini yaratish ustuvor mavzuga aylandi. Bu ^akda maxsus
falsafiy munozaralar boshlandi. Bunga misol tarik;asida pragmatizm,
neopozitivizm falsafiy yunalishlari faoliyatini, milliy ozodlikni (pinxona yoki
ochik;) targib kiluvchi xarakatlarni yoki, ularning nazariy asoslariga doyr Martin
Xaydeggerning Yevropa nigilizmi tugrisidagi ma’ruzalarini keltirish mumkin.
Aslida bu xarakatlar, kaysidir ma’noda, texnologik sivi- lizasiyaga asoslangan
jamiyatning inson ma’naviyatiga ta’siri natijasi edi. Xozirgi kunda esa, texnologik
sivilizasiyaning “global axborot maydoni” vujudga kelishi, insonga “axborot
bosimi” kuchayishi bilan, kelajakda jamiyat ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy, ekologik,
ma’naviy-madaniy rivojlanish tendensiyasini belgilaydigan omillar kompleksini
aniklashni kiyinlashtirmokda.
Ayniksa, texnogen sivilizasiyaning biosfera ekologik muvozanatiga, inson
ma’naviyatiga ta’siri masalasida bir-biriga mukobnl (lekin, xar biri uzicha
xakikatlikka davogar): optmistik, pessimistik, skeptik, alarmistik, fatalistik va
boshka xususiy- falsafiy ta’limotlar, nazariyalar shakllanmokda. Ularning
futurologik konsensiyalari asosida insoniyat sivilizasiyasi rivojlanish (ijobiy-
progressiv, salbiy-regressiv) tendensisiga muayyan determinlashtiruvchi omillar
kontekstida baxolash xos.
Bu nazariyalar inson ijtimoiy moxsyatini, imkoniyatlarini bax,olashda, uning

isixologik-ruxiy xususiyatlarini mutlak;- lashtirishi natijasida, bir tomonlama
xulosalarga asoslanadilar. Lekin bu noan’anaviy falsafiy-nazariy ta’limotlar,
ma’lum ma’noda, demagogik-sxolastik darajada chegaralangan xarakterga ega
bulsa xam, Xaydeger fikricha, “yangi fundamental ontologiya” goyalaridan kelib
chikddi va insonni texnogen sivilizasiya oksbati bulgan ekologik xushyorpikka,
ma’naviy kamolotga da’vat kipipt i bilan muxim axdmiyatga ega. Chunki ular,
xozirgi insoniyat tarixida yaratilgan sivilizasiya natijalarini sakdab kolish global
muammoligini kursatadi.
Aytish joizki, xozirda dunyo mikyosidagi ax,olining usish sur’ati tobora
yuk;orilab borayotganligini kuzatish mumkin. Bu esa ijtimoiy xayotga daxldor
bulgan murakkab masalalarning paydo bulishiga olib kelmokda. Bular jumlasiga
ekologik, texnikaviy va ijtimoiy soxdlarga oid muammolarni kiritishimiz mumkin.
Mazkur masalani kutarib chikkan G.Byurjelem esa bu borada turli doiradagi taklif
va tavsiyalar bilan chikadi. Uning fikricha, shaxarlardagi urbanizasiya jarayoniga
yangicha yondashish asosan, uz- uzin i boshkarish xolatini tugri tashki l kilish
bilan boglikdir. Ya’ni, x,ar bir shaxarda mazkur x,olatni oldini olish borasida
xdmkorlikka va uz-uzini tashkillashtirishga asoslangan yangi chora- tadbirlar
rejasini ishlab chikish yaxshi samara beradi
Texnika rivojlanishi insoniyat tarixi bilan chambarchas boglik. Texnika
uzining bugungi x щ atiga kelgunga kadar kup vakt utdi. XVII-XVIII asrda KU L
mexnati urnini (Evropada) mashina bajaradigan davr boshlandi. Ustalar urnini
injener (muxandis)lar egallay boshladi.
Texnika uzgarishi bilan uning mazmuni xam uzgarib bormokda. XVII-XVIII
asrda texnnkaning rivojlanishi uchun asosiy zamin yaratildi. Birinchi boskichda
texnika kul mexnatiga asoslandi. Birok, mashina davrida texnika
mexanizasiyalashdi. Texnika odamdan ajraldi, lekin u xdmisha odam bilan yonma-
yon mavjud buladi. Texnikaning rivojlanishi ayniksa tabiat fanlari bilan
chambarchas boglikdir. Texnikaning ilmiylashib borishi natijasida fan — texnika-
ning uzaro alokasi uzining uchinchi boskichiga kutarildi va fan va texnikaning
yangi integrasiyasi vujudga keldi.

Fandan olingan natija bilan texnikadan olingan natija muxim jixati bilan fark
kiladi. Fandan farkli ularok texnika yutugi jamiyat taravdiyotiga bevosita ta’sir
etadi. Lekin fan va texnika urtasidagi farklar, ular urtasidagi uzviy boglivda xalakit
bermaydi.
Texnika san’ati inson tomonidan boi щ ariladi. Texnikada asosiy masala
tabiatdan foydalanishdir. Bugun tabiat ustidan xukmronlik kilish yulidan bormay,
tabiat xolatini buzmasdan ish yuritish lozim.
Zamonaviy texnika tarakkiyoti va uning muvaffakkiyatlari ikki xil sosial
okibatlarni tugdirmokda. 1 .Te xn ikasiz insoniyat tarakkiyotini tasavvur kilish kiyin
bulsa; 2.Texnika salbiy okibatlarga, dunyoni buzishga, fojiali okibatga olib
kelmokda.
Texnika ishsizlikni tugdirmokda, xususiy transportning kupayishi ekologik
vaziyatni chigallashtirmokda, shovkii-suronlar insonga salbiy ta’sir kilmokda,
atrof-muxit texnika tarakkiyoti natijasida keskin yomonlashib, insoniyat oldiga
kator muammolarni xal kilish zarurligini kuymokda.Texnika sivilizadiyasi avrida
industrial va postindustrial kadriyatlar tizimining shakllanishiga aloxida e’tibor
berilmokda. Gap fakat tabiiy resurlarning tugab borishi xakidagina bormayapti. Bu
jarayon insonning uzini, uning ongini uzgartirishga, tarbiya masalasiga kadriyat
nuktai nazaridan karashga boglik bulib kolmovda.
Texnikaga inson kalbi kushilganda, u kadriyatga aylanadi. Dunyoni buzishga
emas, tuzishga karatilgan buladi, bu xakikiy texnik kadriyatdir.
Texnokratiya-texnika xukmronligini birinchi bulib T.Veblen uzining
«Injenerlar va kadryatlar tizimi» asarida kullaydi. Uning fikricha, xakikiy inson
tafakkurining natijasi texnika buladigan bulsa, nega biz texnikadan fakat
buzgunchi ishlarda foydalanishimiz zarur.
Yukorida bildirilgan fikrlardan kelib chivdan x,olda bugungi ziyoli olim va
muxandislar xamda ixtirochilarning asl ijodkorligi Platon va Aristotel aytganidek,
texnikani xakikiy san’at darajasiga kugara bilishi lozimligidadir. Zero, inson
texnikaga kul emas balki, texnikaga inson va jamiyat xayotini rivojlantiruvchi omil
sifatida kdrash maksadga muvofivdir.

Insoniyat yozuv ixtiro kilingunga kadar taxminan uch million yil ogzaki aloka
kilgan bulsa, undan besh ming yil keyingina kitob bosishni urgandi. Undan besh
yuz yil utib telefon, radio va televediniega zga buldi. An’anaviy eshituv - kuruv
vositalaridan kompyuterlarga utish uchun esa atigi ellik yilcha vakt kerak buldi,
xolos. Ana shu tarixiy xakikatning uzi inson tafakkuri tarakkiyoti, fan-texnika
rivoji bilan boglik bulgan olamshumul uzgarishlar dinamikasini kursatadi.
Kompyuter va uyali telefonlarning yuzaga kelishi esa butun Yer sharini yagona
axborot makoniga aylantirdiki, natijada xar bir mamlakat takdiri bilan xam, butun
dunyo tavdiri bilan boglik; bulgan vokelik yuzaga keldi.
Simeiz texnologiyalar, koinot taddikotlari, prosessor va kompyuter chiplari,
rakamli kurilmalar, yuldoshli televidenie va radio, DNK taxlili, videouyinlar,
skanerli mikroskop.... Bu insoniyat turmush tarzini butunlay uzgartirib yuborgan
sunggi yillardagi eng yirik va muxim kashfiyotlar xisoblanadi. Bu sayyoramizda
barcha soxalarda misli kurilmagan uzgarishlarni amalga oshirgan ixtirolardir.
Deyarli xar kuni dunyoning biron bir joyida kaysidir soxada yangilik
yaratilganini eshitamiz, guvox bulamiz. Kashfiyotlar orasidagi vakt tafovuti tobora
kiskarib, uzgarishlar oylar, kunlar davomida boyib borayotir. X,ozirda xech kim
uzi yaratgan kashfiyoti bilan uzok maktana olmaydi, oradan sanokli kunlar utib
undan-da mustaxkam, yanada mukammalrok yangilik kilinmovda. XXI aerda
barcha soxalarda shiddat va rivojlanish kuzga tashlanmoada. Insoniyat turmush
tarzining rivojlanishi yangidan-yangi kashfiyotlarning yaratilishiga sabab
bulmovda. Masalan, simsiz texnologiyalarning yaratilishi insoniyat xayotini
uzgartirib yubordi. Zero, yangi mobil aloka, simsiz texnologiyalar tufayli axborot
va ma’lumotlar doimiy xamroximizga aylandi. Mudofaa texnologiyasi, mukobil
energiya bilan ishlovchi dvigatellar, biotexnologiyalar, kompyuter, lazer, genlar
ustida olib borilgan tadkikotlar, global moliyaviy tizimlar, optik tola, biometrika,
elektr va suv utkazgich texnologiyalar, spam va kompyuter virusiga karshi
kurashuvchi texnologiyalarning yaratilishi shular jumlasidan.
Axborot texnologiyalari orasida eng ildam rivojlanayotgaii bu — uyali aloka
vositasidir.

Ma’lumotlarga Karaganda, 2014 yilda sayyoramizda kul telefonidan
foydalanuvchilar soni 6,8 milliardga (ularning aksari bir nechta sim-kartalarga zga)
yetgan. Bu 2013 yilning shu davriga nisbatan 35 foizga kup. Xozir esa suzlashuv
narxlari yildan-yilga pasayib, apparatlar tobora ixcham va arzonlashib kichik kuti
chada mingdan ortik operasiyalar joylashtirilmokda. Masalan, bozorda
batareyalarining sigimdorligi bilan maktana oladigan telefon va smartfonlar juda
kup, birok; ular kuvvatni uzida uzok sakday olmaydi. Philips bunday telefonlar
urniga 139 kun kuvvatlashsiz ishlay oladigan Xeniura Ye570 telefonini yaratdi.
Philips Xeshit’nivg batareyasi sigimi 3160 mA-soatni tashkil kilib, bu
smartfonlarniki bilan kiyoslaganda uncha katta kursatkich emas. Ommaviy
modellarning akkumulyatorlari ularga kup kuvvat ketsa xam, ba’zida sigimi
kichikrokni x,am tashkil kiladi. Kompaniyaning ta’kidlashicha, Philips Xenium
Ye570 kutish rejimida 4,6 oy kayta kuvvatlarsiz ishlay oladi. Suxbat rejimida esa
telefon 48 soatgina ishlaydi. Bundai tan щ ari, telefon batareyasidan boshka
kurilmalarni xam kuvvatlash mumkin.
Bugungi kunda Uzbekiston internet foydalanuvchilari soni 13 million
kishidan oshib ketgan. Respublikadagi axoli punktlarining 92 foizi mobil aloka
bilan kamrab olingan. Mobil rak;am zgalari soni 20,8 million nafarni tashkil
etmokda. Xalk;aro garmoklarga ulanish tezligi 35 Gbit/sni tashkil etmokda.
Magistral telekommunikasiya tarmogi xalkaro va tumanlar darajasida 10 marta,
viloyat m щ yosida 4 martaga kengaytirilgan. Rakamli radiorele yunalishlari va
shisha tolali aloka yunalishlari masofasi 23,4 ming kmni tashkil etmokda.
Xususan, shisha tolali tarmok; uzunligi 17,9 ming kmdan 18,9 ming kmgacha
uzaytirilgan.
Yangi axborot texnologiyalari yoki komp ы oterning paydo bulishi esa
soxadagi xizmat kilish usulini tubdan uzgartirdi. Uning yordamida bank faoliyati,
ikdisodiyot, xavokemalari boshkarilmokda. Kompyuter yordamida katta xdjmli
ma’lumotlarni yaratish, tuplash, saklash, kayta ishlash va uzatish mumkin. Birok;
endi uydagi kompyuterning uzi yetarli bulmay doldi. Biz istagan joyda. masalan,
aeroport yoki universitetda undan foydalanishni istaymiz. Shunga muvof щ

kompyuterning “miya”si — prodessorlar x,ajm jix щ idan kichraymokda. Atigi
barmok uchidek keladigan chiplarga, masalan, butun boshli “Dunyo
kutubxonasi”ni sigdirish x,ech ran emas.
Dunyoda ilk kompyuter 1941 yilda Garvard universiteta olimi Govard Eykson
tomonidan yaratilgan bulib, uzunligi 17, balandligi 2,5 metr, ogirdi щ kariyb 4,5
tonnani tashkil etgan. Bunday ba^aybat texnika simlarining uzunligi 800 kilometr
bulib, katta zalga arang joylashtirilgan. 2000 yillar boshidagi kompyuter 20x40x40
sm. xdjmda bulgan. Oradan atigi 5-6 yil utib, uning tashki ulchamlari ikki baravar
ki щ ardi. Xozirgi TAR, planshetlarning xajmi undan-da kichik — 250x170 mm,
ogirligi 500 gramm atrofida. U xam kompyuter, telefon, foto, video va boshka
kuplab funksiyalarga ega.
Bunday ixchamlashuv “nanotexnologiya” deyiladi. Bu x,ozirgi paytda eng
zamonaviy texnologiya sanalib, bundan maksad xamma narsani mittilashtirishdir.
Masalan, kelgusida barcha operasiya- larni amalga oshiradigan kompyuterlar kul
soati xajmida buladi. Natkjada barcha soxdlarda kullanilayotgan asbob-
uskunalarga keta- yotgan materiallar tejab kolinadi, nanotexnologiyalar asosida
yaratilgan buyumlar ixchamlashib, ularning samaradorligi oshadi. 1Pu jixdtdan
ayni paytda dunyoda nanotexnologiya jadal rivojlanmokda. Bu yunalishda
yaratilgan ilmiy ixtirolar iktisodiyot, tibbiyot, biologiya, ekologiya, aviasiya,
radioelektronika kabi kuplab muxim soxalarda yukori samaradorlik va
tejamkorlikka erishish imkonini bermokda.
Dreksel universiteta tadkikotchilari elektromagnit maydon yordamida mitti
robotlarni suyuk mux,itda katta tezlikni rivojlantirishga majburlash mumkinligini
namoyish kilishdi. Olimlar bu kurilmalardan kelajakda dori vositalarini kon
tomirlariga yetkazib berishda foydalanishni rejalashtirishmokda. Nanorobotlar
mayda dumalok zarrachalaridan iborat zanjirga uxshaydi. Magnit maydoni vintga
uxshab zarrachalarni aylantiradi, bunda zanjir kanchalik uzun bulsa, u shunchalik
katta tezlikka ega buladi. Olimlar uch “munchok”dan iborat zanjirdan boshlab,
turli
robotlarni tekshirib chikishdi. Eng uzun kurilma 13 zarrachadan tashkil topib,

u bir soniyada 17,85 mikrometr tezlikka ega buldi.
Robotlar xarakatlanishi uchun tashki magnit maydoni kullangan. Maydonning
aylanish tezligi kancha kup bulsa, zanjirlar shuncha tez xarakatlangan. GOkori
chastota uzun kurilmalarning kaltarovdariga ajralishiga olib kelgan. Masalan, yetti
munchokdan iborat robot ma’lum bir tezlikka yetganidan sung deformasiyalanadi
xamda 3 va 4 zarrachali ikki zanjirga ajraladi. Magnit kuchlarining yunalishi shu
kadar uzgartirilishi mumkinki, ikki robot karama- k;arshi yunalishlarda
x,arakatlana boshlaydi.
Olimlarning suzlariga kura, zanjirlar shu tarik,a taxrirlanishi mumkinki,
bunda ular dori vositalarini yetkazib berish tizimi sifatida xizmat kursatishi,
shuningdek jarrox,lik operasiyasi davomida turli vazifalarni bajarishi mumkin.
Masalan, robotlar k;on xujayralarining yopishkok kuyuklari yoki xolesterinlar
bloklab k;uygan vena va arteriyalarni tozalashi mumkin.
NAO kompaniyasining ommabop robotlari tugurukzsonalarda katta
xamshiralarning urnini egallashi mumkin. Ayni damda robotlardan ayrim jarroxlik
amaliyotlarida muntazam foydalanilmovda. Mutaxassislarning aytishiga
Karaganda, robotlar bundan kura samaralirok; ish kursatishlari mumkin. Taxlillar
shuni kursatmokdaki, ular bemorlarning iltimosini bajarishi va mux,im karorlar
k;abul kilishi mumkin. Robotlarni ukitish loyixasi boshligi Juli Shoxning ma’lum
kilishicha, katta xamshiralar aksari x,ollarda ogir gomushlarni bajarishlariga tugri
keladi. Agar bir kishi bir vaktning uzida turli yumushlarni bajarsa, uning charchogi
ortadi va xatolarga yul kuyishni boshlaydi. Robotlar ustida olib borilgan
taxlillardan sung ular AKD1dagi tibbiyot markazlaridan birida sinov tarikasida ish
boshladi. NAO robotlari tomonidan kabul kilingan 90 foiz karorlar vrachlar va
xamshiralarni xursand kilgan.
Nanotexnologiyalarning tibbiyotga joriy kilinishi xam kashfiyotlar uchun
zamin bulmokda. Jaxondagi yetakchi ilm-fan markazlarida dorini aynan
kasallangan joyga tugridan-tugri yetkazish maksadida nanokapsulalardan
foydalanilmovda. Buning afzalligi shundaki, nanokapsula tananing soglom
kismiga zarar yetkazmay, fakat kasallangan xujayraga yetib borib, ta’sir

kursatadi.Shuningdek, bu texnologiya agrar xujalikda maxsulotlarni saklash va
xayta ishlash, kishlok; xujaligi texnikalarini takomillash- tirishda xam keng
kullanilmoada.
E lektronika — dunyodagi eng tezkor tarmok va kuplab mamlakatlar uchun
strategik soxaga aylangan. Birgina maishiy texnika va optika, rangli televizor,
videotexnika, kondisionerlar xar bir xonadon uchun zarur vosita sanaladi.
Tadkikotlarga kura, elektronika sanoati rentabelligi 40 foiz bulib, soxaga ajratilgan
sarmoyalarning dunyo buyicha urtacha kaytish muddati kiska - atigi 2-3 yil. Uning
usish sur’atlari yalpi ichki maxsulotning usish sur’atlaridan bir necha baravar
yukori. Elektronikadagi 1 nafar ishchi urni boshka soxalarda 4 nafarni tashkil etadi.
Bir suz bilan aytganda, nanotexnologiyalar inson faoliyatining deyarli barcha
soxalari - tijorat, turmush, ishda eng zarur va muxim vositaga, elektron texnika
vositalari keng kulamli asbob va kurilmalarning ajralmas kismiga aylandi. Bunday
murakkab texnologik operasiyalarni amalga oshirishda sinergetik tafakkur juda
askotadi.
Bugungi kunda kompyuterlar inson xayotiga shunchalik chukur kirib
kelganki, zamonaviy dunyoni ularsiz tasavvur kilib bulmaydi. Sotilayotgan shaxsiy
kompyuterlar va laptoklar soni tobora ortib borishi barobarida ularning elektr
kuvvatini iste’mol kilish xajmi xam avvalgiga Karaganda sezilarli usgan. Agar,
bular xisobiga yirik server fermalari xdmda superkompyuterlarni xam K^adigan
bulsak, ular birgalikda elektr kuvvatini guyo “kora tuynuk”lar kabi yamlayotgani
ayon buladi.
Yakinda, yarimutkazgichlar ishlab chikaruvchilar Assosiasiyasi tomonidan
e’lon kilingan xisobot, kupchilik mutaxassislarni uyga toldirdi: yakin kelajakda biz
uz kompyuterlarimizni elektr kuvvati bilan ta’minlay olamizmi? 1990 yildan beri,
mikro- prosessorlar ishlab chikaruvchi 19ta yetakchi kompaniya ekspertlaridan
iborat komissiyasi, suz yuritilayotgan texnikaning elektr kuvvati iste’moliga oid
uziga xos xaritasini tuzib keladi, Insoniyat shunday bir nuktaga yakinlashmovdaki,
bir paytlar Jordon Mur taxmin kilganidek fizika emas, balki iktisodiyot kompyuter
texnologiyalarining keyingi rivojini tuxtatishi mumkin. Xdzirgi davr jaxon

kompyuter infratuzilmasi, dunyo elektr kuvvatining sezilarli kismini “xazm” kilib
yubormokda. Shunga kura, ekspertlarning fikricha, 2040 yilda insoniyat
kompyuterlarning elektrga bulgan talabini kondira olmaydi. Bundan keyin nima
bulishini esa, bashorat kili щ mushkul vazifa. Albatta, bular shunchaki ilmiy
extimollar nazariyasi bulib, ular xar doim xam uz tasdigini topavermaydi. Birok;,
mutaxassislar xak bulib chikadigan bulsa, unda xozirdanok; yo kompyuterlardagi
kurilmalarni uzgartirish lozim, yoki energiya ishlab chikishning samarali yulini
topishi kerak.
E lektron kurilmalar kdnchalik kulay, ixcham va tejamkor bulgani sayin ularni
kuvvat bilan ta’minlash masalasi shunchalik dolzarblashib bormokda.
Akkumulyatorlar ogir, murakkab va xavfli- ligicha kolmokda, shu bois olimlar
yangi gadjetlarni kuvvatlovchi uskunalar bilan ta’minlash ustida bosh
kotirishmokda. Ulardan birini Xuachjun Ilm-fan va texnologiya universiteti
profeseori Szyun Chjou va uning xamkasblari tugridan-tugri kiyimga integ rasiya l
ash mumkin bulgan oddiy termoelektr tizim taklif etishdi.
Bir juft elektrod elektrolit aralashmasiga solinsa va ular orasida xarorat
gradienta kuchaytirilsa, zanjirda elektr xarakatlantiruvchi kuch paydo buladi.
Bunday termoelementlar anchadan beri ma’lum, lekin teri va xavo urtasidagi
xarorat tafovuti xozircha yetarli energiya bera olmayapti. Olimlar uning samarasini
kuchaytirish uchun uz tizimlarida suyuk emas, gel elektrolitlarni kullashdi. Ikki xil
termoelement kombinasiyasi elektr ishlab chikarishni taxminan ikki barobarga
oshirdi.
Szyun Chjou va uning xamkasblari ta’kidlashicha, yakin kunlarda ular
tizimda kushimcha takomillashtirish ishlarini olib borib, past xaroratli
gradientlardan kuprok energiya olishning uddasidan chikishadi.
Insoniyatning asrlar davomida tuplagan bilim va tajribasi, tafakkuri,
tarakkiyotga intilishi natijasi ularok bugun yaratilayotgan kashfiyotlar asrimiz
kishilari uchun misli kurilmagan imkoniyatlar eshigini ochmokda, odamlar
turmushini yengillashtirib, xayotni guzallashtirmokda. Ixtirolar aslida ana shu oliy
maksadga xizmat kiladi. Shunday ekan, ulardan shunchaki bush vaktni utkazish

yoki ermak uchun emas, balki turmushimizni yaxshilash, zimmamizdagi
vazifalarni samarali ado etish, yangi marralar sari intilish yulida foydalanmogimiz
lozim. Bayon kilinadigan muloxazalar fakatgina futurologik prognoz xolos,
kelajakda buladigan xodisalar esa mutlako bon щ a ssenariy buyicha sodir bulishi
xam mumkin. Singulyarlik konsepsiyasining, kolaversa vaktning kdymati va shu
xodisalar okibatlarining anchagina jiddiy rakiblari kolayapti. Birok;, uni
«meynstrim» deb xisoblashimiz mumkin. Singulyarlikni yakinlashtirib insonIyat
kelajagini aniklovchilar - kupgina katta olimlar, milliardlik korporasiya egalari
bunday karashlarga amal kiladilar. «Xdkdkiy olimlar» nuktai nazarida Rey
Kursveyl ota-onalarining omadi kelmadi ular gumanitar soxasidagi kishilar edilar.
Shunga karamay, oilada yangi ilmiy nazariyalar va texnologiyalarni kuzatardilar
xar doim ularni muxokama kilardilar. Kursveylning aytishicha, bu suxbatlar
okibatda uni «goyalar kosi lini yiguvchisi»ga aylantirgan. Yirik sun’iy intellekt
ishlab chikuvchi mutaxassis bulganidan keyin bir kuni u barcha yigilgan
ma’lumotlarni kurib chikib, xayratomuz konuniyatni aniklaydi. Kelajakni bashorat
kilayotib biz uzimizga intuitiv tushu m arli chizisli xodisalar rivojiga tayanamiz.
Tegirmonning suv dvigateli-temir yul bug dvigateli- reaktiv samolyot. Ammo, shu
fakt esdan chikadiki, suv va shamol dvigatellari ming yillikdan bug dvigatellari
yuz yillikdan, DVS esa un yilliklardan buyon texnologiyaning chukkisi bulib
kelmokda.
Intel asoschisi Gordon Mur 6
aniklaganidek, chipda tranzistor- larning zichligi
xar 18 oyda ikki xissaga ortadi. Rivojlanishning umumiy konunlari shu tarzda
namoyon buladi unda xar bir kadam keyingisining eksponensial usishini
ta’minlagan xolda. unga yanada kengrok joy ochadi.
Kursveyl bu goyalarni muxokama iredmetiga aylantirdi. «Intel aksiyalarining
bir necha yillardan keyingi bax,osini aytib bulmaydi, ammo milliard xisoblash
operasiyalarining baxosini, DNKning minglab nukleotidlarining sekveiirlanishini,
ma’lumotlarni junatish gigabaytlarini bashorat kilish mumkin» - deya izoxlaydi
futurolog. Kdshlok xujalik tadkikotlari va industrial revolyusiya orasida 8000 yil
6
Джексон Тим. Inside Intel История корпорации, совершившей технологическую революцию XX века =
Iside Intel. The unauthorized history of the world’s most successful chip company. — М .: Альпина Паблишер .
20.13.— 328 с .

vakt yotibdi. 120 yildan keyin esa chuglanma lampalar paydo buldi. Yana 80
yildan keyin odamzot kosmosga yul oldi. Eksponensial egrilikda
belgilanganideku cheksizlikka intshadi. Ana shundan keyin biz bu u sishni
kuzataolmaydigan anik; xolat, egri forma orkali aniklanadi, u esa biz asoslanib
kuradigan utmish xodisalarini tanlash bilan aniklanadi. Shuning uchun xam x,ar
bitta ekspert xdr xil bax,o beradi, 5 yildan 100 yil mobaynigacha. Kursveyl 2045
yilni, uning katta safdoshi matematik va fantast Vernor Vindj esa 2030 yildan
oldinrokni aytadi. Rakamlarni urta xdsobda aytadigan bulsak 2040 yil atrofida
bizni kandaydir tasavvur kilib bulmaydigan narsa kutayapti.
XX asr oxirida ilm-fan olamida paydo bulgan nano- texnologiyalar fan-
texnika tarakdiyotining yangi bosk;ichiga yakun yasash barobarida XXI asrga
k;adam kuygan insoniyatning sinergetik tafakkur kelajagn xam ana shu soxa bilan
chambarchas bog lik ekanini kursata boshladi.
Insoniyat XXI asrda texnogen sivilizasiya davrida yashayotgan ekai,
insonning xayotini kurkamlashtirish, kulaylashtirish va guzallashtirish uchun keng
imkoniyatlar eshiklari ochildi. Bu esa xar bir insondan u zligini
anglashni va unga
murakkablikning mox,iyatini tugri anglatuvchi sinergetik tafakkur bergan
imkoniyatlardan keng foydalanishni talab etadi.
Insoniyat navbatdagi texnologik inkilob busagasida turibdi. Oxirgi yillarda
fan va texnikaning rivoji shunday mux,im marraga kelib yetdiki, undan ugish
insonning yashash shart-sharoitlarini tubdan uzgartirishga kodir. Bu
nanotexnologiyalarni xalk xujaligining barcha soxalariga tatbik kilina boshlangani
bilan boglikdir. Dunyodagi eng kuzga kuringan ekspertlarning fikricha,
kompyuterlarning yaratilishi axborot manipulyasiyasida kanday inkilob kilgan
bulsa, nanotexnologiya-larning materiya bilan manipulyasiya kilishi xam insoniyat
xayotida ana shunday inki lob ni amalga oshiradi va XXI asr fan-texnikasiga zamin
buladi.
Insoniyat oldida turgan bunday istikbol dunyoda nanotexnologiya va
nanomateriallar soxasidagi ilmiy-tekshirish ishlari xajmi va natijalari tez sur’atlar
bilan kengayib, usib borishiga omil bulmokda. Bu soxdda erishilgan yangi yutuklar

bilan tanishganingizda, bir-ikki yil avval xomxayol bulib tuyulgan loyixalar bugun
real amalga oshayotganini bilib xayratlanamiz.
Nanotexnologiyalar soxalaridagi ilmiy izlanishlar, zrishilgan yutuklari uchun
berilgan Nobel mukofoti sovrindor- larining soni, xozirgi kunda un nafardan oshdi.
Dunyoda, ayniksa, rivojlangan davlatlarda nanotexnologiyalar soxasidagi ilmiy
ishlanmalarni sanoatda kullashga doyr ishlar jadal sur’atlarda olib borilmokda.
Nanotexnologiya tushunchasi 1974 yili yaponiyalik fizik Nario Taniguchi
tomonidan birinchi bulib ilmiy iste’molga “nanotexnologiya” suzi kiritildi va bir
mikrondan kichik ulchovdagi obektlarni ana shu nom bilan atash taklif kilindi.
“Nanotexnologiya” suzi ikki atama - “nano” va “texnologiya” suzlaridan tashkil
topgan. “Nano” k&simiy yunonchada “nannos” bulib. uzbek tilida “pakana”,
“mitti” degan ma’noni anglatadi. “Nano” - biror narsaning milliarddan bir kismi,
deb kabul kdlingan. Masalan, nanosekund (ne) - sekundning milliarddan bir kismi,
deb tushunamiz. Xuddi shunday, bir nanometr (kiskacha - nm) - metrning
milliarddan bir kismidir (yoki, 1nm =10-9 m). Kupchilik mikrometr yoki mikron
va mikroelektronika suzlarini yaxshi biladi. Mikrometr metrning milliondan bir
ulushi bulsa (10-6 m), nanometr esa mikrometrdan ming marta kichik kattalikdir.
Nanometrni kuz oldiga keltirishimiz uchun kuyidagi solishtiri щ larni
keltiramiz: unta vodorod atomi bir chizik buyicha ketma-ket joylashtirilsa, bu
masofa 1 nanometrni tashkil k;iladi, yoki vodorod atomining diametri 0,1 nm
demakdir. Kupchilik atomlarning diametrlari OD dan 0,3 im oraligida. Masalan,
oltin atomining diametri 0, 28 nm ga teng bulsa, metan (SN4) kabi kichik
molekulalarning chkzikli ulchamlari yarim nm atrofida, DNK spiralining kalinligi
2 nm, eritrositlar diametri 7000 nm va odam sochining kalinligi 80000 nm atrofida.
Yana bir solishtirish: Odam barmogining diametri Yer shari diametridan kdncha
kichik bulsa, nanometr metrdan shuncha kichik buladi.
Nanotexnologiyalar ish kuradigan obektlarning ulchamlari shartli ravishda 1
dan 100 nm oraligida deb xisoblanadi.
E ndi “texnologiya” atamasiga kelsak, kdsimiy yunonchada “tehne” - “san’at”,
“moxirlik”; “logos” esa “fan” demakdir. Ensiklopedik lugatlardan birida

“texnologiya”ga kuyidagi ta’rif berilgan: Texnologiya - ilk xomashyo (xolati va
shakli)ni kayta ishlash, tayyorlash, uzgartirish natijasida tayyor maxsulotni olish
usullari majmuasidir.
Texnologiyalar bir-biridan ilk xomashyoning tabiati bilan fark kiladi,
Masalan, axborot texnologiyalari va mashinasozlik texnologiyalarining “ilk
xomashyosi” - axborot va metall koistruksiyalaridir. Bu “xomashyolar” orasidagi
keskin fark, ularni kayta ishlash va uzgartirish usullari - axborot va mashinasozlik
texnologiyalarini bir-biridan tubdan fark kilishiga olib keladi.
Texnologiya xakida gapirganimizda “yukori texnologiya” iborasini xam
yoddan chikarmasligimiz kerak. Buning moxiyati nimada? Bilamizki, nisbatan
yakinda paydo bulgan, birok;, xozircha keng tarkdlmagan samarali texnologiyalar
yukori texnologiyalar, deb yuritiladi. Masalan, mikroelektronika soxasida paydo
bulgan, xayratlanarli kichik ulchamlar (mikrometr) bilan boglik texnologiyalar
yukori texnologiyalar (“high-tech”) deb ataladi. Bundan 30 ming yil mukaddam
toshni tarashlab tekislash xam yukori texnologiya xisoblangan. Endi
nanotexnologiyalarga kelsak, ilmiy adabiyotda ularga juda kup ta’riflar beridgan.
Shunga karamay, kuyidagi ta’rif bilan chegaralanamiz: Ulchamlari 1 nm dan 100
nm gacha komponentlarni uz ichiga olgan, tamoman yangi sifatlarga ega bulgan va
ularni katta masshtabli, tulakonli ishlaydigan tizimga aylantirishga imkon beruvchi
obektlarni nazorat ostida yaratish, modifikasiyalash usullari va uslublari majmuasi
nanotexnologiyalar deyiladi.
Nanotexnologiyaning kuyidagi ustuvor rivojlanish yunalishlari mavjud:
1. Tibbiyot. (Medisina). Odamning tanasida paydo buladigan barcha
kasalliklarning oldini oluvchi yoki davolovchi molekulyar nanorobotlarni yaratish.
2. Gerontologiya. Insonlarning jismoniy bokiyligi uchun odam
tanasidagi xujayralar kirilishining oldini oluvchi, odam organizmi tukimalarining
ishlashini yaxshilash va kayta kurish uchun molekulyar robotlarni kiritishga
erishish.
3. Sanoat. Iste’mol mollarini ishlab chikarishda an’anaviy
usullardan foydalanishdan bevosita atom va ulalardan foydalanishga utish. K,ishlos

xujaligi. Ozik-ovkatni tabiiy ishlab chikaruvchilarni (masalan,
usimliklar va xdyvonlar) molekulyar robotlardan tuzilgan funksional uxshashlariga
almashtirish. Bunday «kishlok xujaligi» samaradorligi ob-xavo va ogir mexdat
sharoitiga bogl щ bulmaydi. Uning ishlab chikarish xajmi ozik- ovk;at muammosini
biratula xal kiladi.
4. Biologiya. Tirik organizmga atomlar darajasidagi
nanoelementlarni kiritish mumkin buladi. Buning okibatlari turlicha bulib, yukolib
ketgan turlarni tiklashdan tortib, yangi turdagi jonzotlar biorobotlarini yaratishga
olib kelishi mumkin.
5. E kologiya. Ekosferani inson faoliyati chikindilarini boshlangich xom-
ashyoga aylantiruvchi molekulyar robot-sanitarlar bilan tuldirish, sanoat va kishlok
xujaligini chikindisiz nanotexnologik usulga ugkazish bilan amalga oshirish
mumkin.
6. Koinotni uzlashtirish. Robot-molekulalarning ulkan armiyasi
Yer atrofidagi fazoga chikariladi va uni inson yashashi uchun yarokli xolatga
keltiradi. Oy, asteroidlar va yakin planetalarda inson yashashi uchun kosmik
standiyalar kurish.
7. Kibernetika. Xozirda mavjud bulgan strukturalardan
Z^lchamlari molekulyar ulchamiga teng bulgan xajmiy mikrosxemalarga utish
sodir buladi. Kompyuterlarning ishchi chastotasi teragerts kiymatga utadi. Oke il
molekulalaridan tuzilgan xotira xajmi terabaytlarda ulchaiadigan, saklash davri
uzok bulgan xotira elementlari paydo buladi.
Ya.Aspli yashash muuiti. Barcha tashkiliy kismlarga mantik elementlarini
kiritish xisobiga biz yashayotgan atrof-muxit «aklli» va inson yashashi uchun tula
kulay bulib koladi.
Kurib turganimizdek, istikbolda fan-texnika tarakkiyoti insoniyatga kupgina
kashfiyotlarni tavdim etadi.
Ayni paytda axborot-kommunikasiya, tibbiyot, ekologiya, energetika,
mashinasozlik, samolyotsozlik, va kosmonavtika, tabiiy boyliklarni izlash xamda
kazib olish kabi bir kator soxalarni nanotexnologiyalarsiz tasavvur etib bulmaydi.

Yaratilayotgan yangi texnologiyalar xdyot tarzimizni osonlashtirish va
yengillashtirish maksadida yaratilmovda. Masalan, nanosimlar kalinligi soch
tolasidan bir necha ming marta ingichka, ammo uning pulatdan un karra
mustaxkamrok ekani xam nanoindustriyaning shiddat bilan rivojlanayotganidan
dalolat bermokda. Agar ana shu simlar sintez kilinsa, sanoat va texnikada
olamshumul uzgarishlar ruy beradi. Dzgnyo iktisodiyotida kundan-kunga
axamiyati ortib borayotgan neft maxsulotlarining kariyb 20 foizi xozirda kayta
ishlanmaydi. Sababi, bugungi texnologiyalar bor kuvvati bilan ishlaganda xam
neftni tulik sintezlashning imkoni yuk, Keyingi yillarda olimlar nanokatalizatorlar
ustida tinimsiz ilmiy tadkikrtlar olib borayaptilar. Agar nanouskunalar amaliyotga
joriy etilsa, neft 100 foizga kayta ishlanishi mumkin.
Xrzirgi kunda nanotexnologiya yunalishida ilmiy izlanishlar olib
borayotganlar global muammoga aylangan kashshoklikka xam barxam berishi
mumkin. Ular nanomaterial va nanoapparatlardan foydalangan xolda suv va
yonilgini samarali tozalash, tuprok unumdorligini oshirish mumkin. Bugunning
uzida bozorlarda nanotexnologiyalar asosida tayyorlangan maxsulotlar
uchrayotgani xam shundan dalolat beradi.
Xrzirgi zamon tibbiyotini xam nanouskunalarsiz va nanotajribalarsiz tasavvur
etib bulmaydi. Misol uchun, kon okishini bir zumda tuxtatadigan nanomodda
yaratilgani xakikiy shov-shuvga sabab buldi. Kaliforniyada tajribadan
utkazilayotgan mazkur modda XXI asr tibbiyotida xavdkatan xam muxim yangilik
buldi. Olimlarning aytishicha, mazkur modda, ayniksa, boshda yoki yurak bilan
boglik ogir jarroxlik amaliyotlarida yaxshi samara beradi. U nafakat vaktni tejaydi,
balki inson organizmiga turli xil infeksiyalarning tushishiga xam tusik kuyadi.
Bundan tashkari ushbu nanomodda tez yordam faoliyatida juda askotishi mumkin.
XXI asrning keyingi 10 yilligida nanosanoatga jadal rivojlandi. Amerika
Kushma shtatlari yangi fanning imkoniyatlarini tugri baxolab, ushbu yunalishda
strategik rivojlanish rejasini ishlab chivdan birinchi mamlakatga aylangan. Bugu i
nanoishlanmalardan dunyoning deyarli barcha davlatlari sanoatida keng
foydalanilmovda. Dar yili jaxon mikyosida nanotexnologiya tadkikiga

bagishlangan 1000 dan ziyod ilmiy ishlar yuzaga kelmokda. Yangiliklar yaratish
buyicha AKD1 yetakchilik kilayotgan bulsa, undan keyingi urinlarni Yaponiya,
Xitoy va Yevropa mamlakatlari egallab turibdi. Bugun yapon olimlari tomonidan
«nano» sanoatning turli tarmoklarga jadallik bilan olib kirilayotgani mamlakat
milliy iktisodiyotiga milliardlab mablaglarni olib kelmokda.Jax,on mikyosida
nanokompaniyalar sonining yil sayin ortib bormokda. Ma’lumotlarga Karaganda,
nanokompaniyalar soni 20 mingdan ortik. Kurinib turibdiki, nanosanoat dunyoning
xar bir burchagida shiddat bilan rivojlanib bormokda.
Urni kelganda nanotexnologiya soxasi muvaffakiyatlarini ta’kidlash
barobarida uning salbiy okibatlari xasida turli karashlar, fikrlar mavjudligini
unutmaslik lozim.
Bugun sanoat va kishlok xujaligida, ishlab ch щ arishda xom- ashyoning
me’yordach ortik ishlatilishi ishlab chikarish jarayonidan xosil bulayotgan
chikindi, tutun, gazdan ifloslanish tabiatga ta’sir etayotgani barchaga ma’lum.
Devdonchilikda kimyoviy moddalarning kup mikdorda ishlatilishi, ok;ar suvlardan
nook;ilona foydalanish, yer osti boyliklarining intensiv ravishda kzaib olinishi va
bon щ a xududlarga olib ketilishi, sanoatda eski texnologiyaning saklanib
kolayotgani xamda transport vositalarining atrof-muxitga yetkazayotgan zarari,
tabiatga texnikaviy ta’sirning ortib borayotgani global ekologik ink,irozlarni
keltirib chikarayotgani asosiy sabablardir.
Bugun tabiatga texnikaning ta’siri shu kadar oshib ketganki, u yer yuzida
sodir bulayotgan geologik kuchlarga tenglashtirilmokda. Agar olti ming yil avval
inson tabiatga toshbolta, tayok, yogoch omoch kabi sodda uskunalar bilan
yondashgan bulsa, bugun u juda kudratli ishlab chikarish kurollari - murakkab
mashinalar un ikki plugli traktor, birvarakayiga besh-un tonna tog jinslarini
oluvchi kovshga ega ekskavatorlar, bir necha ming ot kuchiga ega buldozer va
shunga uxshagan kudratli texnika bilan ta’sir etmokda. Mazkur vositalar inson
mexnatini yengillashtirmokda, samaradorligini oshirmokda, ammo Yer yuzida bir
kdtor muammolarni xam keltirib chikarmokda.
Ayniksa, biosferaning zaiflashayotgani, bir kator usimlik va jonivorlarning

yuk bulib ketishi, atmosfera, suv xavzalari va tuprokning buzilayotgani, zaminimiz
kiyofasining uzgarayotgani ziddiyatlar, tuknashuvlar, ma’naviy inkirozlarda
namoyon bulmokda.
Ayrim Fapo mamlakatlarida nanomateriallarning atrof- muxit, inson
salomatligiga zarari xususida turli fikrlar, karashlar paydo bula boshladi. Xatto
ayrim manbalarda nanotexnologiya XXI asrda insoiiyatni kutilmagan vaziyatlarga
duchor etishi mumkinligi ta’kidlanmokda. Gap shundaki, keng foydalanishga
kirishilgan nanomateriallarning, mittigina nanokismlari xali yetarlicha
urganilmagani insoniyatni ogir axvolga solib kuyishi x;am mumkin. Bir vaktlar
tinchlik urnatish nikobi ostida inson aklu-zakovatining yuksak maxsuli bulgan
atom yaratilgan edi. Bugun esa u yer yuzini nina ustiga utsazib kuyishga kodir eng
xavfli kurolga aylandi. Biz xammamiz yaxshi kuradigan avtomobillar ommaviy
xarakat vositasiga aylanib, inson ogirini yengil kildi-yu, lekin atrof muxitni
ifloslantirib, unga global mk щ yosda ekologik xavf sola boshladi.
Mutaxassislar esa bugun nanotexnologiyalarning ulkan yutukdaridan xarbiy
sox,ada foydalanishga intilishning kuchayib borayotganidan xavotirga
tushmovdalar.
«Xozirgi kunda insoniyat kulidagi kirgin keltiruvchi kurollar Yer shari
axdlisini bir necha bor kirib tashlashga, Yer ukini izdan chikarishga, Yer sharining
uzini parchalab tashlashga xam yetarlidir. Olimlarning xisob-kitoblariga kura
xozirgi zamondagi insoniyat kulkda mavjud barcha portlovchi moddalarni dinamit
ekvivalentligidagi gishtchalarga aylantirsak va ularni temir-yul vagonlariga
yuklasak, dinamitlar ortilgan bunday eshalonning uzunligi Yer sharini ekvator
buylab 200 marta aylantirib chikishga yetar ekan. Bu kurollar gayriinsoniy kuchlar
kuliga ugab ketsa bormi, ular uzining bugungi kundagi utkinchi manfaatlari yulida
butun yer yuzi sivilizadiyasi tarakkiyotiga nukta kuyishi mumkin. Ana shu
omilning uzi xozir xam xavf ostida turgan yadrosiz dunyo orzusi kachon ushaladi,
degan savolni yana bir bor jaxon xamjamiyati oldiga kundalang kilib kuyayotgan
bulsa, ajab emas. Shunday ekan sivilizasiyamizning kelajagini sakdab kolish xar

kanday vazifadan dolzarbrokdir 7
».
Inson bugungi kunda uz sayyorasi mikyosidagi energetik, xom- ashyo va
ozik-ovkat zaxiralaridan foydalana olishni urgandi, Yer ostidagi toshkumir, torf,
gaz, neft’ zaxiralarini shafkatsiz kazib olishni davom ettirmokda. Yakin orada
ularning zaxirasi tugaydi. Insoniyat sekin-asta suv, shamol, kuyosh
energiyalaridan, Oy ta’sirida dengiz suvlarining kutarilishi paytida xosil buladigan
gu щ in energiyalaridan foydalanishni uzlashtirib oldi. Sunggi asrlarda atom va
termoyadroviy energiyadan foydalanish yullarini urgandi. X,ozirgi paytda
gravitasiya kuchidan xamda mini kora tuynuklar energiyasidan foydalanish
muammolari ustida izlanishlar olib bormokda. Inson uziga ozuka zaxirasining
yangi-yangi manbalarini izlab topmokda. Dengiz va okeanlar ka’rida suv osti
jonivorlari va usimliklari kurinishida bir necha un milliardlab odamlarning kornini
tuydirishi mumkin bulgan ozuka zaxdralari mavjud ekanligini anikdadi. Inson
abadiy muzliklardan chuchuk suv olish texnologiyasini rivojlantirmokda.
X,ozirgi kunda insoniyat, uz sayyorasi mikyosidagi energiya zaxdrasidan
foydalana olmokda. Bu sivilizasion tarakkiyotning birinchi turiga u™ sh
- Ru s
astrofizigi, radioastronom RFA akademigi N.S.Kardashyov koinot midyosida uch
xil turdagi texnogen sivilizasiyani bir-biridan fark kilishni taklif kilgan. 1
Birinchi - ibtidoiy sivilizasiya bu uzining yashayotgan sayyorasi (planetasi)
mikyosidagi energiya zaxirasidan foydalana oluvchi sivilizasiya. Bu turdagi
sivilizasiyaning faoliyat doirasi uta cheklangan bulib, uz sayyorasidan tashkaridagi
kosmik jismlarga ta’sir kursata olmaydi.
Ikkinchi tur texnogen sivilizasiya uzi yashayotgan yulduz sistemasi
doirasidagi, bizda esa bizning Kuyosh sistemamiz doirasidagi energiya
zaxiralaridan foydalana oluvchi kudratli sivilizasiya bulib, uning energiya iste’mol
rmish kobiliyati 1- turdagi sivilizasiyaga nisbatan 10 milliard marta kagga. Bunday
sivilizasiya vakillari uzlari mansub bulgan yulduz sistemasiga kiruvchi barcha
7
Тураев Б . О . Инсон , унинг эътщоди , жамият , коинот : таравдиёти муаммолари ва хозирги замон . //
“ Инсон , унинг эътикоди , жамият , коинот : тараккиёти муаммолари ва хозирги замон ” маазусидаги илмий
семинар материаллари . - Т .: И . БХМ нашрийти , 2015. Б . 22.
292
http://www.bukhari.uz/index.php/ru/maqolalar-2/438-inson-uning-e-ti-odi-zhamiyat-koinot-tara- ijoti-
muammolari-va-ozirgi-zamon

katta va kichik sayyoralar, ularning yuldoshlari, kometa va asteroidlarga bora oladi
xamda ularda mujassamlashgan energiya vositalaridan samarali foydalana oladi.
Ulardagi mavjud transport vositalari usha yulduz sistemasi doirasidagi barcha
kosmik jismlarga borib, kela olish imkoniyatini beradi. Bunday Kudratli texnogen
sivilizasiya faoliyati uzining yulduz sistemasi chegarasidan tashkariga chika
olmaydi.
Uchinchi turdagi texnogen sivilizasiya esa uzi yashayotgan galaktika
mikyosidagi energiya zaxiralaridan foydalana oladi. Bunday sivilizasiya 2-turdagi
sivilizasiyaga nisbatan 10 milliard barobar kudratli va shuichalik kup energiya
iste’mol kiladi. Bu nix;oyatda kudratli sivilizasiya bulib, galaktikalararo va
metagalaktika mikyosidagi alokadorliklarni amalga oshiradi, u Galaktikamizning
barcha nuktalariga bora oladi, xdtto galaktika markazidagi kora tuynuklarni x;am
tadkik eta oladi, ulardan energetik manba sifatida foydalana oladi.
Uchinchi turdagi sivilizasiya sharoitida butun Koinotga mansub bulgan uziga
xos yangi-yangi konuniyatlar kashf etilib, insonning nafakat ma’naviy, balki
moddiy uzok; umr kechirishi xam ta’minlanadi, Bunday sivilizasiya sharoitida
milliardlab yulduz tuplamlarining sayyoralari yashash makradida foydalanish
uchun uzlashtiriladi va butun koinotni bevosita tadkik; etishga yetadigan kuch va
kudratga ega bulgan yangi kudratli sivilizasiya vujudga keladi.
Shuniigdek, yukorida kayd etilgan 3 xil turdagi sivilizasiya birinchi tur dan
ikkinchisiga, asta-sekin, energiya iste’mol kilish sobiliyati usib borishi bilan
rivojlanib boradi. Bu usish yil sayin xar safar oldingisiga nisbatan bir necha foiz
usib boradi 8
. Bu fikrlar raketa texnikasi pionerlaridan biri bulgan
K.E.Siolkovskiyning kuyidagi bashoratli suzlarini esga soladi. U shunday deb
yozgan edi: “Er - akl beshigidir, lekin beshikda uzok; vakt yashab bulmaydi. Inson
xam nur va fazoning ketidan kuvib, dastlab, Yer atrofidagi fazoni, keyinchalik esa
butun Kuyosh sistemasini uzlashtiradi 9
”.
Insoniyat oldida yana bir muxim vazifa Yer shari misyosidagi 1- tur
sivilizasiyani 2-tur sivilizasiyaga olib chikish, butun Kuyosh sistemasi tarkibiga
8
Тураев Б.О. Инсон, унинг эътицоди, жамият, коинот: тарак!даёти куаммолари вах;озирги замон.-Т.2015.
Б.22.
9
Циолковский К. Э. Избранные труды. — М.: Изд-во АН СССР, 1962.

kiruvchi kagga va kichik sayyoralar, asteroidlar boshka kosmik jismlarni inson
manfaatlari nuktai nazaridan uzlashtirishga, kelgusi avlodlar uchun xulay kosmik
koloniyalar vujudga keltirishga bugundan xarakat kilishi lozim buladi. Vaktlar
utishi bilan inson Koinotning bir arzimas zarrachasi darajasidan, butun Koinotni
uzlashtiruvchi kudratli kuchlarga ega bulgan Koinotning okslona ximoyachisi
darajasigacha usib bori щ i, nafakat uzining mu’jaz sayyorasi mikyosida, balki
butun Galaktika mikyosidagi tinchlik va osoyishtalikning gumanistik posboniga
aylanishi mumkin. Buning uchun insonning kudratli akd-idroki, bekiyos moddiy
va energetik zaxirasi, yuksak ma’naviy va axloksy kiyofasi kamolotga erishgan
bulishi lozim.
X,ozirgi kunda nanomuskul, nanoovkat, nanokuvur, nanokiyim kabi atamalar
xayotimizning ajralmas kismyga aylaninsh tutrisidagi fikrlar bong urayapti,
Nanotexnologiyaning yuksak tarakkiyoti sunggi yillarda ancha kuzga tashlanib
koldi. Ammo yangi fanning nozik jixatlari sinchkovlik bilan urganilsa, aslo
foydadan xoli bulmasligini zamonning uzi takozo etmovda.
Biz yashayotgan jamiyat uz konun-koidalari bilan insonni kamolga
yetkazishga, uning tobora insoniylashuviga, axlokiylashuviga, insoniyatning
kelajagiga bulgan e’tikodini mustaxkamlashga sharoit yaratishi, turli xil xalkdar,
millatlar, dinlar, dunyokarashlar urtasidagi ^ za
R° xamjixatlikni k;aror toptirib, ular
urtasida bir-birlariga nisbatan sabru tok;atli, bardoshli va bagri keng bulishini
ta’minlashi lozim. Bu bugungi kun tarbiyasining markaziy vazifasi bulishi kerak.
Uzbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov bu soxada
kuyidashcha fikr bildirgan. «Uzbekiston tabiiy va xomashyo resurslariga boy.
Bularning xammasi - yer, suv, urmon va yer osti boyliklari respublikaning
ajpaJmac mulki bulishi kerak. Lekin ana shu tabiiy boyliklardan uylamay-netmay
foydalanib, tez usib borayotgan axolining ex,tiyojlarini kondnrish mumkin degan
urtoklar xato kiladi.
X,ar kanday tabiiy boyliknnng chegarasi bor. U bir kun emas bir kun tamom
buladi. Uni kayta tiklab bulmaydi. U bizga ota- bobolarimizdan kolgan merosgina
emas, balki biz avaylab-asrab, yanada oshirib, kelajak avlodlarga yetkazib

berishimiz kerak bulgan omonat xamdir» 10
.
Mustakil Uzbekistonimizda karor topayotgan adolatli xukukiy-demokratik va
fukarolik jamiyati ana shunday oliyjanob vazifann bajarishga yunaltirilgandir. Bu
borada Uzbekistonda bunyod kilinayotgan jamiyat butun dunyoga ibrat buladigan
ma’naviy munosabatlarni karor toptirishga kodir jamiyat bulnb xizmat kilajak.
Chunki, bizning jamiyatimizda bugungi kun uchungina kaygurilmaydi. Biz
uzimizdan ilgari utgan ota-bobolarimizning insoniarvarlik kadriyatlarini e’zozlab
saklab kolish, rivojlantirish va kelgusi avlodlarga yetkazib berishdek vazifani
muxim tarbiyaviy vazifa deb bilamiz. Uzbekiston Prezidenti Sh.M.Mirziyoev
mamlakatimiz olimlari bilan uchrashuvda: «Mamlakatimiz va jamiyatimizning
zamon talablari darajasida rivojlanishini ilm- fansiz tasavvur k;ilish kiyin. Ilm-fan
tarakkiyotida fundamental tadkikotlar muxim axamiyat kasb ztadi. Aynan ular
orkali yangi bilimlar uzlashtiriladi va nazariyalar shakllantiriladi, kelgusi amaliy
tadkikotlar va innovasion ishlanmalar uchun mustaxkam asos yaratiladi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tadkidotlarning xammasini xam ilm-
fanning bugungi yukori rivojlanish darajasiga tula javob beradi, deb bulmaydi.
Yukori texnologik ilmiy maxsulotlarni amaliyotga joriy etish uchun yangi
zamonaviy tajriba-ishlab chikarish, konstruktorlik- texnologik tashkilotlar xamda
innovasiya markazlarini tashkil etish zarur» 11
- deb juda tugri ta’kidladi.
Bularning barchasi insoniyatning kelajakda kanday imkoniyatlarni vokelikka
aylantirishi lozimligini kursatib turibdi. Bu imkoniyatlar tinch va osoyishta xayot
sharoitidagina vok,elikka aylanishi mumkin. Kdchonki, yer yuzida turli xil yovuz
maksadli kuchlar bor ekan, ular sivilizasiya taravdiyotiga zid ravishda, uzlarining
tor xususiy manfaatlarini kondirish yulida xar k;anday insoniy tuyguni kurbon
kilishdan tap tortmaydi. Ularning gayriinsoniy xatti-xarakatlarini tiyib kuyish
uchun dunyodagn barcha tinchliksevar insonlar birlashib xarakat kilishlari lozim.
Bugungi davr tinchliksevar kuchlarning xar biridan xushyorlikni, ogoxlikni talab
kiladi. Agar insoniyat ezgu maksadlarni ruyobga chikarish yulida bir butun kuch
10
Каримов И.А. Узбекистон мустак;илликка эришиш остонасида. -Т.^збекистон, 2011, - Б. 154.
11
Мирзийев Ш.М. Илм-фан ютукдари-таракхиётнинг мух,им омили : (Узбекистан Республика»!
Президента Шавкат Мирзиёевнинг - 2016 йил 30 декабрь куни мамлакатимиз етакчи илм-фан
намсёндалари билан учрашувида сузланган нутк) // Халк с^зи. -2016.-31 дек.-Б.1.2017.

bulib birlashsa, ularni xech kanday yovuz kuchlar yenga olmaydi. Demak,
insoniyatning, sivilizasiyamizning kelajagi ezgu maksadlar yulidagi birligimizga,
ma’naviy xushyorligimizga boglik. Kelajakning kanday yulga yunaltirish
uzimizning kulimizda. Bu esa bizdan sinergetik tafakkur kudratini ezgulik yuliga
yunaltirishni, insoniy kadr-kimmatni e’zozlashni talab kiladi.
Singulyarlik - bu olimlarning «dao» suzi urnida kullaydigan ya’ni,
tavsiflashga suz, nazariya va formulalar mavjud bulmagan narsalar urnida
ishlatiladigan suzdir. Katta portlash nimadan boshlandi? Singulyarlikdan. Agarda
texnologlar takomillash- tirishning uzlyuksiz sikliga kirishsa nima buladi?
Singulyarlik, Bizning xolimiz ne kechadi unda? Singulyarlik... u nima bulib
chismasin biz bilan sizga u yerda joy toiilmasligi mumkin.
Texnologik singulyarlikning kirib kelishining asosiy belgisi bu
-«postodamning», ya’ni, extimoldan uzok bulgan texnologiyalarni egallaydigan,
bizda yuk, biz uchun imkoni xam bulmagan jismoniy va akliy kobiliyatli
mavjudotning paydo bulishidir. Postodamta biz, bizning avlodlarimiz aylanishi
mumkin kachonki, uz biologik tabiatini buysundirishsa, tanasyni elektronika va
nanomashinalar bilan tuldirishsa, kariyb ulmas odamga aylanadilar. Ammo oxirgi
yillar bizni mana shu rolga da’vogar, kuchli rakobatchi - sun’iy intellekt aylanib
utayapti, uning uchun odamlar fakatgina kat’iy samaradorlikka intilish yulida
xalakit beruvchi achinarli bir xalal beradigan tusik bulishi mumkin.
Rossiya transgumanistik xarakatining yaratuvchisi Valeriya Udalova deydi:
«Singulyarlikning negativ ssenariyasining extimolligi juda yukori. Shu darajadaki,
uzimiz postodam bulib insoniyatni dustlik nimaligini bilmaydigan, nosamimiy
sun’iy intellektdan kutkarish uchun uning oldida tishlarimizni kisib oldinga
shoshilishimiz lozim». Baxtimizga, uzini mavjudligini sezadigan kuchli sun’iy
intellekt bugun ishlatilayotgan, «odatdagi» kuchsiz kabi unchalik tez
rivojlanmaydi. Shunday ekan, bizda xali shans bor».
Medisinaning rivojlanayotganligi tufayli xayotning kutilgan davomiylji ikki
asr buldi u sayapti
- 1955 yilda tugilganlar uchun atigi 48 yoshni tashkil kilgan
bulsa,1995 yilga kelib bu kursatkich 65 yoshga yetdi.

Ma’lumotlariga kura 2015 yilda tugilganlarning urtacha kutilgan davomiyligi
71,4 yilni tashkil etadi. XXI asrning boshida dunyoga kelgan millionlab odamlar
kelgusi yuz yillikgacha
yashaydilar. Genom ishlashining chukur tushunish nasldan naslga kolayotgan
kasalliklardan kutulishga, diabet va rak, karilik demensiyasini davolashga olib
keladi.
Tibbiyot personallashadi: dorilar xar bitta bemor organizmining individual
xususiyatlaridan kelib chivdan xolda tavsiya etiladi va sintezlashtiriladi.
Nanorobotlar immunitet oshirib, infeksiya va shishlarga karshi kurashadilar.
Ayrim futurologlar kompyuterda miyaning neyron strukturasini asliday tiklab
unga insoniyat ongini yuklab olish mumkinligini prognoz kilishayapti. Bop щ alar
esa, uning teskarisini - organizmni takomillashtirib unga elektronikani
integrasiyalash fikrini kuyalab kuvvatlaydilar. Bunday uylab karasa, biz birdaniga
ikkala yuldan ketayapmiz. Bir tarafdan, bizning ijtimoiy tarmoklardagi
obrazlarimizning uzi uzining garmok «bulutidagi» xayot tarixiga ega yangi
shaxsning ibtidosidir. Ikkinchi tarafdan, kelajak «postodamining» real timsoli
sifatida protez miya komandalarini bos щ aradigan yurak ritmining sun’iy
xdydovchilari kontakt linzalar xizmat kiladi. Birok, kelajak odamlarining muxim
kobiliyati bizdan kup martaba ustun «kuchaytirilgan akl-idrok» (IA, Intelligence
Amplificated) bulishi kerak. Tesla va SpaceX kompaniyalari raxbari Ilon Maek
xam Code Conference 2016 uchrashuvida bu narsaga undadi. «Miyaga tananing
boshka kismlari bilan simbiozda ishlaydigan yangi sun’iy intellekt katlamini
kushish yana bir yechim bula oladi deb uylayman» - dedi u. Planetaning yangi
egasi - elektron postodamning oldida biron bir uy xayvoni kabi bulib kolmaslik
uchun Maek bu yechimni sun’iy intellektning shiddatli evolyusiyasi orkasidan
kuvishning yagona imkoniyati deb uylaydi.
Nerv sistemasi va kompyuterning unumdorligini ularning «x,isoblash
kobiliyatlari» buyicha takkoslagan ma’kulrok;. X,ali 1980-chi yillarning oxirlarida
Xans Moravek 2010 yilda inson miyasiga teng keladigan elektron sistema paydo
buladi degan xulosaga kelib shunday bax,o bergan edi. Bilishimizcha, u birozgina

shoshgan, ammo un yillardan kuprokga xato kilgan bulsa ajabmas. Bugungi kunda
xdtto smartfonlar xam xasharotlar va sichkonlar nerv sistemasi oraligidagi
xisoblash kuchiga ega. Albatta, miyani kalkulyatorga uxshash «x,isoblash»
sistemasi deb atash kiyin. U kvadrat ildizni kushish va ayirishga unchalik xam
moslashmagan.Uning yaxshi bilgani - abstrakt konsepsiyalardan foydalanib ish
kurish va murakkab assosiasiyalar tizish kobiliyatidir. Ammo kompyuterni bunga
xam kuchi yetadi: sun’iy intellekt inson miyasining neyron tarmogi kabi tashkil
etilgan. Sun’iy intellekt «neyronlarnnng» birinchi katlami kirish signali
xarakteristika- larini xisoblaydi, keyingisi esa xulosa kilish uchun taxlil kiladi va
kombinasiyalaydi. Xuddi miyadagi kabi sun’iy intellekt katlamlari orasidagi aloka
egiluvchanligi tarmokga ukish va takomillashish imkonini beradi.
Bunda sun’iy intellekt biologik evolyusiyanint toshbaka kadami bilan boglik
emas va u million marta tezrok rivojlanadi. U xali xozir kupgina murakkab
masalalarni insondan samaralirok; bajaradi. U charchamaydi va kasal bulmaydi,
karimaydi va uzlyuksiz takomillashib boradi, u inson odob-axlok chegaralarini
bilmaydi. Shunday kilib, kompyuterlar bizdanda aklli bula olishadimi degan
savolga shunday javob berish mumkin: bulishadi, ammo uzok emas. Yasinda biz
uzi mustakil dunyoni taniydigan, usib yaxshilashib boradigan mashinalar uchun
ortischa d щ maza bulishimiz ajabmas.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Globallashuv va global muammolarning falsafiy jixatlari

Sotib olish