Gnoseologiya – bilish falsafasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	7.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Gnoseologiya – bilish falsafasi

Купить

Gnoseologiya – bilish falsafasi

1. Bilish-voqelikning in'ikosi. 2. Bilishning asosiy bosqichlari. Hissiy va aqliy bilish 3. Inson ijodiy bilishining ko‘rinishlari. 4. Intuitiv bilish. Intuitsiya. 5. Bilish va bilim. Reja:

Gnoseologiya… «Gnoseologiya» - sof falsafiy kategoriya. Uning nomi yunoncha gnosis – bilim, ilm va logos – ta limot, ʼ fan so zlaridan kelib chiqqan. So zma- ʼ ʼ so z ma nosi - «bilish haqidagi ta limot ʼ ʼ ʼ (fan)», «ong haqidagi ta limot (fan)». ʼ Falsafiy adabiyotlarda, shu jumladan falsafiy qomuslar va lug atlarda ʼ «gnoseologiya» atamasi «bilish nazariyasi» deb tarjima qilingan.

Gnoseologiya asosan, bilishning falsafiy muammolarini hal etish bilan shug`ullanadi. Har bir tarixiy davr jamiyatning rivojlanish ehtiyojlaridan kelib chiqib , gnoseologiya oldiga yangi vazifalar qo‘yadi. Хususan, XVII asr o`rtalarida yevropalik faylasuflar ilmiy bilishning ahamiyati, haqiqiy ilmiy bilishlar hosil qilishning usullarini o`rganish, ilmiy haqiqat mezonini aniqlash bilan shug`ullandilar. Tajribaga asoslangan bilimgina haqiqiy bilimdir, degan g‘oyani olg‘a surdilar.

Gnoseologiya yoki bilish nazariyasi falsafiy bilimlar (falsafa fani) bo limi bo lib, unda ʼ ʼ o‘rganiladi: 1)insonning dunyoni bilish imkoniyati; 2) insonning o‘zlikni anglash jarayoni; 3)bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi; 4)bilimlar tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi narsalar bilan o zaro nisbati o rganiladi. ʼ ʼ

gnoseolo giya ong bilim bilish

Ratsionalizm ( lotincha rationalis - "ong") bilim faqat ong orqali aniqlanishi mumkin, deb hisoblaydigan epistemologik oqimdir. Ratsionalistlar haqiqat kriteriyini hissiyotlar emas, balki aql o rnatadi, deb uqtirishadi. ʻ Ratsionalizm (lot. ratio — aql, aql-idrok ) — aqlni bilishning va kishilar xulq-atvorining asosi deb hisoblovchi falsafiy yo nalish. Irratsionalizm va sensualizmga qarama- ʻ qarshi turadi. 17-18-asrlardagi klassik ratsionalistlar (R.Dekart, B. Spinoza, N.Malbransh, G.Leybnits) o rta ʻ asrlar sxolastikasi va diniy aqidalarga qarshi chiqib, butun dunyoda cheksiz sabablar silsilasi hukmron degan tabiiy tartibot g‘oyasini ilgari surgan. R.ga ko‘ra, ilmiy (ya ni ʼ ob yektiv, umumiy, zaruriy) bilimga bilishning manbai va ʼ uning haqiqiyligi mezoni aql vositasidagina eri

EMPIRIZM (yun. Yetreta – tajriba) – falsafiy oqim ; hissiy tajriba bilish ning birdan bir manbai deb hisoblaydi. Tajribani, hissiy bilishni mutlaqlashtirish, ratsional bilish (tushunchalar, nazariyalar) ahamiyatini pasaytirish empirizmga xos jihatlardir. Empirizm yaxlit gnoseologik konsepsiya sifatida 17-18- asrlarda shakllandi. Empirizm (empiristlar, F.Bekon, J.Lokk, T.Gobbs, D.Yum, L.Feyerbax) inson, insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy tajribaga ega bo‘lgunga qadar biron-bir g‘oya mavjud bo linishni inkor etadilar. Ular barcha g oyalar inson ʼ ʼ ongi zamirida yo shaxsiy tajriba, yo boshqalar tajribasi, butun insoniyat tajribasini umumlashtirish orqali tug‘ilishini qayd etadilar va bu tezisni isbotlashga harakat qiladilar.

Dunyoni bilish mumkinmi?

Skeptitsizm ( yunoncha skeptomai - "qarash", "nazar solish") nisbatan yangi ma’lumotlardan shubhalanib fikrlash hamda shunday fikrlash usulini qo llovchi ʻ falsafiy oqimdir. Ilmiy skeptitsizm yangi gipotezalarga nisbatan tanqidiy fikr bildirishda namoyon bo ladi. ʻ Skeptitsizm (yun. “skeptikos” ko rib chiquvchi, tadqiq ʻ qiluvchi) – haqiqatning biron ishonchli mezoni mavjudligiga shubha bilan qaraydigan falsafiy nuqtai nazar. Uning vakillari ob yektiv voqelikni idrok qilish mumkinligiga shubha qiladilar. ʼ Skeptitsizm antik jamiyat inqirozga yuz tutgan davrda yuzaga keldi. Skeptitsizm ning yirik namoyandalaridan bo lgan D.Yum ʻ fikricha, garchi ob yektiv reallik mavjud, degan ishonch kuchli ʼ bo lsada, bu ishonchni na fan, na amaliyot tasdiqladi ʻ . Yum tabiat va undagi hod

Optimizm yoki nekbinlik ( fors. nek - "yaxshi", bin - "nazar") — hayotga ijobiy nuqtai nazardan qarash. Optimizm (lot. optimus — eng yaxshi) — dunyoda ijobiy omil, yaxshilik hukmronlik qiladi degan tasavvur. Bu atama mavjud dunyoning "eng yaxshi dunyo sifatida" yaratilganligi to g risidagi G. V. Leybnits ta limotini ifodalash ʻ ʻ ʼ uchun joriy qilingan. Pessimizmning ziddi. O rta asr Sharq hamda Yevropada Uyg onish davri gumanizmining ʻ ʻ vakillari, 18-asr fransuz ma rifatchilarining dunyoqarashi optimism ruhi bilan ʼ sug orilgan edi. Ular "aqlga muvofiq" ijtimoiy tuzumga erishish mumkin deb ʻ hisoblaganlar. Optimizm tarafdorlari uzluksiz taraqqiyotga ishonadilar, kelajakka ishonch bilan qaraydilar. Odamlarni hayotni sevishga, inson aql- idrokini qadrlashga,

Agnostitsizm ( yunoncha “ Agnostos” – inkor, gnosis – bilish) – borliqni, voqelikdagi narsa va hodisalarni, ularning mohiyatini bilish mumkinligini qisman yoki mutlaqo inkor etuvchi nazariya . Agnostitsizm vakillari borliqning cheksizligi, nihoyasizligi va murakkabligi, inson sezgi a’zolari imkoniyatlarining cheklanganligiga asoslanib borliqni bilish mumkin emas deb hisoblaydi. Agnostitsizmning yirik vakillaridan biri ingliz faylasufi David Yum, inson aqli sezgilarimiz bergan ma’lumotlarga tayanib voqelikni biladi, lekin, sezgi a’zolarimiz bizga to g ri va to liq ma’lumot ʻ ʻ ʻ beradimi, sezgilarimiz aks ettirayotgan voqelikning o zi mavjudmi? ʻ , - degan masalalarni o rtaga tashlagan va shu asosda olamni bilish ʻ mumkinligini rad etgan, ob’ektiv voqelikning mavjudligiga shubha bildirgan N

Bilish insonning tabiat, jamiyat va o`zi to`g`risida bilimlar xosil qilishga qaratilgan aqliy, ma’naviy faoliyat turidir. Inson o`zini kurshab to`rgan atrof-muxit to`g`risida bilim va tasavvurga ega bo`lmay turib, faoliyatning biron-bir turi bilan muvaffaqiyatli shug`ullana olmaydi. Bilishning mahsuli, natijasi ilm bo`lib, har qanday kasb-korni egallash faqat ilm orqali ro`y beradi. Shuningdek, bilish insongagina xos bo`lgan ma’naviy ehtiyoj, hayotiy zaruriyatdir.

Kundalik faoliyat jarayonida tajribalar orqali bilimlar xosil qilish butun insoniyatga xos bo`lgan bilish usulidir. Bilimlar bevosita hayotiy ehtiyojdan, farovon hayot kechirish zaruratidan vujudga kelgan va rivojlangan. Insoniyatning ancha keyingi taraqqiyoti davomida ilmiy faoliyat bilan bevosita shug`ullanadigan va ilmiy nazariyalar yaratuvchi aloxida sotsial guruh vujudga keldi. Bular — ilm-fan kishilari bo`lib, ilmiy nazariyalar yaratish bilan shug`ullanadilar.

Bilishning ikki shakli mavjud: kundalik (empirik) bilish va nazariy (ilmiy) bilish

Bilish darajalari ni shartli ravishda: quyi, yuqori va oliy darajaga ajratish mumkin. Bilishning quyi darajasi barcha tirik mavjudotlarga xos bo`lib, hissiy bilish deyiladi. Hissiy bilish sezgilar vositasida bilishdir.

Insonning sezgi a’zolari (kurish, eshitish , xid bilish, ta’m bilish, teri sezgisi) boshqa mavjudotlarda bo`lgani singari uning narsalarga xos xususiyat, belgilarini farqlash, tabiiy muhitga moslashish va himoyalanishi uchun yordam beradi. Bilishning quyi bosqichida sezgi, idrok, tasavvur, diqqat, xayol tashqi olam to`g`risida muayyan bilimlar xosil qilishga yordam beradi.

Bilishning yuqori bosqichi faqat insonlargagina xos bo`lib, aqliy bilish (ratsional bilish) deyiladi. Agar inson o`z sezgilari yordamida narsa va hodisalarning faqat tashqi xossa va xususiyatlarini bilsa, tafakkur vositasida narsa va hodisalarning ichki mohiyatini bilib oladi. Mohiyat hamisha yashirindir, u doimo hodisa sifatida namoyon bo`ladi. Har bir hodisada mohiyatning faqat bir tomonigina namoyon bo`ladi. Shu boisdan ham hodisa aldamchi va chalKituvchidir. Binobarin, inson sezgilarining biron bir narsa yoki hodisa to`g`risida bergan ma’lumotlari xech kachon uning butun mohiyatini ochib bera olmaydi.

Intuitsiya (lotincha intuitio «tafakkur» , intueor «yaqindan qarash») — shaxsning bir martalik ongsiz xulosa: idrok va idrok orqali voqea va vaziyatlarning ma nosini tushunish va unga kirib borish qobiliyati. ʼ Sezgi inson tasavvuriga, empatiyaga va oldingi tajribaga asoslanadi. Ba'zan sezgi va iste’dod ham deyiladi . Sezgi - bu haqiqatni dastlabki mantiqiy asoslarsiz va dalillarsiz bevosita, darhol anglash qobiliyati. Falsafa tarixida sezgi tushunchasi turli mazmunni o'z ichiga olgan. Sezgi bevosita intellektual bilim yoki tafakkur shakli (intellektual sezgi) sifatida tushunilgan Intuitsiya

• O`zining butun borliqini fan, din, siyosat va san’at soxasiga bag`ishlagan buyuk kishilar ana shunday bilish qobiliyatiga ega bo`ladilar. Intuitiv bilish xissiy va aqliy bilishga tayanadi. Buyuk shaxslarning g‘oyibona bilishi ularning doimiy ravishda fikrini band etgan , yechimini kutayotgan umumbashariy muammolar bilan bog`liqdir.

Bilish ob’ekti . Т adkikotchi-olim, faylasuf, san’atkor va boshqalarning, umuman insonning bilimlar xosil qilish uchun ilmiy faoliyati qaratilgan narsa, hodisa, jarayon, munosabatlar bilish ob’ektlari xisoblanadi. Bilish ob’ektlari moddiy, ma’naviy, konkret, mavxum, tabiiy va ijtimoiy bo`lishi mumkin. Bilish ob’ektlari eng kichik zarralardan tortib o`lkan galaktikagacha bo`lgan borliqni qamrab oladi. Bilish ob’ektlariga asoslanib, bilim soxalari tabiiy, ijtimoiy-gumanitar va texnik fanlarga ajratiladi.

Bilish sub’ekti. Bilish bilan shug`ullanuvchi kishilar va butun insoniyat bilish sub’ekti xisoblanadi. Ayrim olingan tadqiqotchi-olimlar, ilmiy jamoalar , ilmiy tadqiqot institutlari ham aloxida bilish sub’ektlaridir. Ilmiy faoliyat tabiat va jamiyat mohiyatini bilishgagina emas, balki insonning o`ziga ham qaratilishi mumkin. Inson va butun insoniyat ayni bir vaqtda ham bilish ob’ekti, ham bilish sub’ekti sifatida namoyon bo`ladi.

Aqliy bilish yoki tafakkur vositasida bilish xissiy bilishni inkor etmaydi, balki sezgilar vositasida olingan bilimlarni umumlashtirish, tahlil qilish , sintezlash, mavxumlashtirish orqali yangi xosil qilingan bilimlardan tushunchalar yaratiladi. Тushunchada insonning xissiy bilish jarayonida orttirgan barcha bilimlari mujassamlashadi. Тushuncha aqliy faoliyat maxsuli sifatida vujudga keladi. Narsa va hodisalar mohiyatiga chuqurrok kirib borishda tushuncha muxim vosita bo`lib xizmat qiladi. Aqliy bilish xissiy bilishga nisbatan ancha murakkab va ziddiyatli jarayondir. Aqliy bilishda narsa va hodisalarning tub mohiyatini bilish uchun ulardan fikran o`zoklashish talab etiladi. Masalan, insonning mohiyati uning sezgi a’zolarimiz kayd etadigan kelishgan kaddi-komati, chiroyli koshu ko`zi, ijod

Купить