Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 58.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Grafika. orfoepiya. imlo

Sotib olish
GRA FIKA . ORFOEPIY A . IMLO.
Reja:
1. Orfoepiya haqida.
2.  Hozirgi o‘zbek tilida bo‘g‘in va urg‘u. 
3.  Nutqning fonetik bo‘linishi .
4. Grafika.
5. Oʻzbek tilining asosiy imlo qoidalari. Orfoepiya.  Nutq tovushi talaffuzni belgilashda tovushning to‘g‘ri aytilishi asosiy 
rol o‘ynaydi. O‘zbek tili talaffuzi me’yorini o‘rganishda ayrim tovushlarni talaffuz 
qilish qonuniyatini bilish zarur. Ulardan asosiylari quyidagilar:  
1.   b   undoshi   bilan   tugaydigan   sarob,   xitob,   adab,   maktab,   tilab   kabi
so‘zlarning   oxiri   o‘zbek   tilining   deyarli   hamma   shevasida   p   tarzda
talaffuz   qilinadi   va   bu   hol   talaffuz   uchun   me’yoriy   hodisa   hisoblanadi.
Lekin bu so‘zlarning oxiriga affiks yoki bir unli tovush qo‘shilishi bilan  p
tovush   yana   b   tarzida   talaffuz   qilinadi:   kitobi,   maktabi .   Xuddi   shunga
o‘xshash   b   tovushining   so‘z   oxirida   p   tarzida   talaffuz   qilinishi   borib,
kelib, aytib  singari fe’llarda ham mavjud.
2.   Og‘zaki   nutqda   va   deyarli   barcha   o‘zbek   shevasida   uchta   so‘zi   –
ushta,   uch   so‘m   so‘zi   –   usso‘m,   besh   so‘m   so‘zi   –   bessum,   quchdi   so‘zi   –
qushdi,   echdi   so‘zi   –   eshdi,   izsiz   so‘zi   –   issiz,   yuzsiz   so‘zi   –   yussiz   tarzda
talaffuz   qilinadi   va   bunday   talaffuz   qilish   adabiy   talaffuz   me’yoriga
muvofiq. Lekin   toshni   o‘rnida   toshshi, tishni   o‘rnida   tishshi, so‘zni   o‘rnida
so‘zzi,  qorni   o‘rnida   qorri,   kimni   o‘rniga   kimmi   tipidagi  ayrim  talaffuzlar
va   o‘rda, sho‘rda, o‘tta, sho‘tta, aqqa, baqqa  kabi shakllar adabiy talaffuz
me’yoriga mos emas. Chunki bunday qo‘llash ko‘pchilik shevaga emas,
balki   bir   yoki   bir   tipli   shevalarga   xos   bo‘lganligi   uchun   umumxalq
tilining   talaffuzini   aks   ettirmaydi.   Ikkinchidan,   ular   og‘zaki   nutqda   har
xillikni ko‘paytiradi.
3.   Maroqand,  dardmand, qand, band, po‘st   kabi birliklar  so‘ngidagi   d
tovushining   nutqda   t   tarzda   talaffuz   qilinishini   yoki   shu   turdagi
so‘zning   ba’zilarida   so‘z   oxiridagi   d   yoki   t   undoshining   og‘zaki   nutqda
tushib   qolishini   ( xursan,   Samarqan,   go‘sh,   pas   singari)   ixchamlikka
intilish   nuqtayi   nazaridan,   tilimiz   tabiatini   hisobga   olgan   holda   va an’ana bo‘lib qolganligidan   talaffuz me’yoriga muvofiq kelishini e’tirof
etishga to‘g‘ri keladi.
4.   Og‘zaki   nutqda   olsa,   solsa,   olgan   singari   so‘zlar   talaffuzida   l
tovushini   ko‘p   hollarda   tushirib   qoldirish   ham   bugungi   kunda   adabiy
talaffuz me’yoriga aylanib qolgan.   Sopti, qipti, qopti, ketarkan, sovor, ayt
kabi so‘zlarning og‘zaki nutqdagi talaffuzi ham shu hodisaga kiradi.
5.   Buncha-muncha,   bundan-mundan   tipidagi   so‘zning   adabiy
nutqimizda baravar ishlatilishi ham adabiy talaffuz me’yoriga zid emas.
Tanbur   so‘zining   tambur   tarzida,   sunbula   so‘zining   sumbula   tarzida
talaffuz qilinishi ham talaffuz me’yoridan chetga chiqish bo‘lmaydi.
6.   Chiroq,   oyoq,   yonoq,   yaproq   tipidagi   so‘zlarning   oxiridagi   q
tovushini   g‘   tarzida   aytish   nutqimizdagi   shu   so‘zlarning   asli   holatiga
to‘g‘ri kelmaganidek, o‘zbek tilining tabiatiga ham mos emas. Shuning
uchun   ham   yuqoridagi   so‘zlar   oxiridagi   q   tovushini   o‘zining   orfografik
holatini   saqlagan   holda   og‘zaki   nutqda     ham   q   tarzida   talaffuz   qilish
maqsadga   muvofiq.   Ayni   vaqtda   bu     talaffuz   bilan   imlo   muvofiqligini
ta’minlaydi.
7.   Hozirgi   yozuvimizda   bir   xil   yoziluvchi   ayrim   so‘zlar   ham   borki,
ularning   og‘zaki   talaffuzi   farq   qiladi   va   bu   farqni   nutqda   aralashtirish
yaramaydi.   Masalan,   ravshan   va   tavsiya   so‘zlaridagi   v   tovushi   og‘zaki
nutqda   u   ga   moyil   qilib   lab-lab   v   tarzda   talaffuz   etilmog‘i   lozim.   Bu
so‘zlardagi   v   ni   f   tarzida   talaffuz   qilish   hozirgi   talaffuz   me’yoridan
chekinishdir.
8. Og‘zaki   nutqda   bir   tovush   bilan   boshqa   bir   tovush   almashinib
qo‘llanilishi   mumkin.   Masalan,   ketdi   so‘zini   ketti,   boramiz   so‘zini boramis,   baland   so‘zini   balan   kabi.   Bu   qoida   ko‘proq   undoshga   xos.
Lekin   u   ba’zan   unliga   ham   joriy   qilinishi   mumkin.   Masalan,   shu   erda
birikmasi   xalq   shevasining   deyarli   ko‘pchiligida   shierda   deb   talaffuz
qilinadi va bu hol adabiy talaffuz me’yoridan chetga chiqish bo‘lmaydi.
Biroq   unlini   almashtirib   talaffuz   qilish   undoshni   almashtirib   talaffuz
qilishga   nisbatan   amalda   kam   uchraydi.   Chunki   unlini   almashtirib
talaffuz   qilish   ko‘pincha   so‘z   ma’nosining   buzilishiga   olib   keladi.
Masalan:  kir – ker – kar – kor – ko‘r; sil – sel – sal – sol – so‘l.
9.   Undoshlarning   talaffuzi   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etadi   va
ularni   noto‘g‘ri   talaffuz   qilish   qo‘pol   xatolarga   olib   kelishi   mumkin.
Masalan,   ba’zan   ng   tovushi   yozilishiga   qarab   n+g   tarzida   ( borin-giz,
kelin-giz, o‘zin-giz   kabi) talaffuz qilinmoqda. Holbuki   ng   tovushi aslida   n
tovushiga   o‘xshash   sodda   bir   tovush   bo‘lib,   unda   burun   rezonansi
kuchliroqdir.   Alfavitda   bu   tovush   o‘zining   alohida   grafik   belgisiga   ega
bo‘lmay,   qo‘shimcha   g   tovushi   yordamida   ikki   harf   bilan   berilganligi
tufayli   alifbodagi   bu   kamchilik   imlo   orqali   talaffuzga   salbiy   ta’sir   etib,
ba’zi   so‘zlarni   buzib   talaffuz   qilishga   sabab   bo‘ladi.   Demak,   unli   va
undosh   tovushni   to‘g‘ri   talaffuz   etmaslik   jiddiy   chalkashlik   va   nuqson
tug‘dirishi mumkin.
10.   O‘zbek   tiliga   o‘zlashgan   baynalmilal   so‘zning   deyarli   hammasi
aslida   qanday   qo‘llangan   bo‘lsa,   og‘zaki   adabiy   nutqda   ham   asosan
asliga   mos   ravishda   talaffuz   qilinadi.   Bunga   fabrika   so‘zining   pabrika
emas,   asl   holicha   fabrika   tarzida   talaffuz   etilishi   misol   bo‘la   oladi.
Shuningdek,   avtomobil   so‘zini   aftamabil,   familiyalarning   oxiridagi   -ov
affiksini  -o‘f  tarzida, xotin-qizlar familiyasidagi  -v  ni esa lab-lab  -v  tarzida u   unlisiga   yaqin   talaffuz   qilish   ham   talaffuz   me’yoridan   chekinish
hisoblanmaydi.    
Hozirgi   o‘zbek   t ilida   bo‘g‘in   v a   urg‘u.   nut qning   fonet ik
bo‘linishi .  Bo‘g‘in bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar
birikmasidir. Masalan:   ona(o-na), ota(o-ta), bola(bo-la ) kabi. Bo‘g‘in nutq
oqimining   tovushdan   katta,   so‘zdan   kichik   (ba’zan   bir   so‘zga   teng)
segment   birligidir.   Fonologik   nuqtai   nazardan   bo‘g‘in   sillabema
deyiladi, uni o‘rganadigan soha esa sillabika deb nomlanadi.
Bo‘g‘in   unlisiz   tuzilmaydi,   shuning   uchun   unli   tovush   bo‘g‘inning   markazi
hisoblanadi-   u   undoshlarni   o‘ziga   tortib,   bir   havo   zarbi   bilan   aytiladigan   fonetik
bo‘lakni   (bo‘g‘inni)   hosil   qiladi.   Undoshlar   o‘zicha   bo‘g‘in   yasamaydi   (sonorlar
bundan mustasno). Ular unlidan oldin kelganda kuchsiz boshlanib, kuchli tugaydi;
kitob   so‘zidagi "ki-" bo‘g‘ini boshida kelgan "k" undoshi shunday. Undosh tovush
unlidan   keyin   kelganda,   kuchli   boshlanadi,   so‘ng   kuchsizlanib   tugaydi:   kitob
so‘zidagi  "-tob" bo‘g‘ini oxirida kelgan "b" undoshi  shunday. Ba’zan ikki bo‘g‘in
orasida   ikkita   bir   xil   undosh   yonma-yon   kelib   qoladi:   muddat   (mud-dat)   kabi.   Bu
hodisa   geminatsiya   sanaladi.   Bunda   ikkala   "dd"   bir   tovushdek   talaffuz   etiladi,
binobarin,   kuchli   boshlanib,   kuchli   tugaydi,   oralig‘ida   esa   bir   oz   pasayish
kuzatiladi.   Bular   ikki   balandlikka   ega   undoshlar   sanaladi.   Demak,   bo‘g‘in
tuzilishida undoshlar kuchsiz boshlanuvchi, kuchli tugovchi va ikki balandlikka ega
xarakterida bo‘ladi.       (16,36-bet). SHunga ko‘ra bo‘g‘in uch qismga  bo‘linadi;  a)
bo‘g‘in   boshi-   bo‘g‘in   yasovchi   tovushning   (unlining)   balandligigacha   bo‘lgan
qism;   b) bo‘g‘in markazi (bo‘g‘in balandligi); v) bo‘g‘in markazidan keyingi qism
(bo‘g‘in balandligidan so‘nggi qism). 
Unli   (V)   yoki   unli   +undosh   (VC)   tipidagi   bo‘g‘inning   boshi   nulga   teng
bo‘ladi:   o+ta   (birinchi   bo‘g‘in   boshi   nulga   teng),   ol+ma   (birinchi   bo‘g‘in   boshi
nulga   teng);   undosh+unli   (CV)   tipidagi   bo‘g‘inning   oxiri   ham   nulga   teng:   ol+ma
("ma" bo‘g‘inining oxiri nulga teng) kabi. o‘zbek tilidagi umumturkiy so‘zlarda: a)
boshi nulga  teng  bo‘g‘in  faqat  so‘z  boshida uchraydi:  o+ta, uch+ta  kabi;   b)   boshi   nulga   teng   bo‘lgan   bo‘g‘in   birinchi   bo‘g‘indan   keyin   qo‘llanmaydi.   Bu
tipdagi   bo‘g‘inning   so‘z   o‘rtasida   yoki   oxirida   kelishi   faqat   arabcha   va   ruscha
leksik   o‘zlashmalarda   uchraydi:   ma-o-rif   (arabcha),   a-or-ta   (ruscha-baynalmilal)
kabi;   v)   oxiri   nulga   teng   (CV   tipidagi)   bo‘g‘in   so‘zning   barcha   qismlarida
qo‘llanishi   mumkin:   bo+la,   da+la   kabi;   g)   bo‘g‘in   boshida   undoshlarning
qatorlashib   kelishi   faqat   ruscha-baynalmilal   so‘zlarda   uchraydi:   traktor   (birinchi
bo‘g‘in sxemasi- CCVC) kabi.
43-§. Bo‘g‘in tiplari:
1) berkitilgan   bo‘g‘in.   U   undosh   bilan   boshlanadi:   olti   so‘zining   ikkinchi
bo‘g‘ini (-ti);
2) berkitilmagan   bo‘g‘in .   U   unli   tovush   bilan   boshlanadi:   olti   so‘zining
birinchi bo‘g‘ini (ol-);
3) yopiq bo‘g‘in.  U undosh bilan tugaydi:  olti  so‘zining birinchi bo‘g‘ini (ol-);
4) ochiq bo‘g‘in.  U unli bilan tugaydi:  olti  so‘zining oxirgi bo‘g‘ini (-ti).
Tasnifning   bu   turida   o-ta,   o-na   so‘zlaridagi   bir   unlidan   iborat   bo‘g‘in,
shuningdek,   tartib,   maktab   so‘zlaridagi   "un-dosh+unli+undosh"   (CVC)   tipidagi
bo‘g‘inlar   nazardan   chetda   qolgan.   SHuning   uchun   mavjud   adabiyotlarda   bo‘g‘in
tiplari   tasnifining   boshqa   ko‘rinishlari   ham   uchraydi.   Masalan,   M.M.   Mirtojiev
bo‘g‘in tiplarini shunday tasnif qiladi:
1)   ochiq   boshlanuvchi   ochiq   bo‘g‘in:   a+na,   o+na,   i+liq   kabi   so‘zlarning
birinchi bo‘g‘ini;
2)   ochiq   boshlanuvchi   yopiq   bo‘g‘in:   ol+tin,   il+gak,   as+liy,   ars+lon   kabi
so‘zlarning birinchi bo‘g‘ini;
3)  yopiq boshlanuvchi yopiq bo‘gin :  bor+moq, qiy+shiq, non+voy, ras+som
kabi so‘zlarning barcha bo‘g‘inlari;
4)   yopiq   boshlanuvchi   ochiq   bo‘g‘in:   da+la,   qo+ra,   sa+ra   kabi   so‘zlarning
barcha bo‘g‘inlari.
M.M.Mirtojiev   unli   va   undoshlardagi   ovoz   va   shovqin   miqdori   har   xil
bo‘lishini nazarda tutib, bo‘g‘inning akustik tasnifini ham beradi. U shunday deydi:
"Unli   va   undosh   tovushlar   tarkibida,   bizga   ma’lumki,   un   va   shovqin   miqdori turlichadir. Agar ularni ball tizimiga asoslangan shkala bo‘yicha hisoblasak, unlilar
4   ball,   sonorlar   3   ball,   jaranglilar   2   ball,   jarangsizlar   esa   1   ball   deb   qaralishi
mumkin.   SHunga ko‘ra bo‘g‘in tovushlarini  tavsiflasak,  bo‘g‘inlar har xil  turlarga
bo‘linadi. Albatta, bunda bo‘g‘inning boshi va oxiri nazarda tutiladi:
1)   silliq   bo‘g‘in   (bo‘g‘in   boshi   va   oxiri   yo‘q,   kesilgan   holatda).   Masalan,
a+e+ro+plan  so‘zining birinchi va ikkinchi bo‘g‘inlari shunday;
2)   kuchayuvchi   bo‘g‘in   (yopiq   boshlanuvchi   ochiq   bo‘g‘in   tiplari   e’tiborda
tutiladi). Masalan,  ma, de, shu, bu  so‘zlarini tarkib toptirgan bo‘g‘in shunday;
3)   pasayuvchi   bo‘g‘in   (ochiq   boshlanuvchi   yopiq   bo‘g‘in   tiplari   e’tiborda
tutiladi). Masalan,  ot, ol, it, et  kabi;
4)   kuchayuvchi-pasayuvchi   bo‘g‘in   (to‘la,   ya’ni   yopiq   boshlanuvchi   yopiq
bo‘g‘in tiplari e’tiborda tutiladi). Masalan,  ko‘z, non, bir, tur  kabi.
SHuni ham aytib o‘tish kerakki,   bri+ga+dir   so‘zining birinchi bo‘g‘ini ham
kuchayuvchi   bo‘g‘in   deb   qaraladi.   Ammo   uning   bo‘g‘in   boshi   ikki   undoshdan
iborat. SHunga qaramay ular ball shkalasiga ko‘ra har xil, ya’ni 2-3-4 deb olinadi.
Unda tovushlar kuchayib borganligi kuzatiladi..."(14,43-44).
Ilmiy   adabiyotlarda   bo‘g‘in   tiplari   tasnifining   yana   boshqa   turlari   ham   bor.
Xususan, taniqli fonetist A. Mahmudov bo‘g‘inlarni quyidagicha tasnif qiladi:
1 )   to‘la   ochiq   bo‘g‘in .   U   faqat   unlidan   iborat   bo‘ladi:   a+na,   a+ka,   o+pa
so‘zlarining birinchi bo‘g‘ini;
2)   to‘la yopiq bo‘g‘in . Bunday bo‘g‘in undosh bilan boshlanib, undosh bilan
tugaydi:  tar-tib, tar-vuz  so‘zlaridagi barcha bo‘g‘inlar;
3)   boshi   yopiq   bo‘g‘in .   Bunday   bo‘g‘in   undosh   bilan   boshlanib,   unli   bilan
tugaydi:  bo+la, ta+na  so‘zlaridagi barcha bo‘g‘inlar;
4)   oxiri   yopiq   bo‘g‘in .   Bunday   bo‘g‘in   unli   bilan   boshlanib,   undosh   bilan
tugaydi:  or+tiq, o‘r+ta  so‘zlarining birinchi bo‘g‘inlari.
Muallif   to‘la  yopiq   bo‘g‘in  strukturasi   7  xil   bo‘lishini   ta’kidlaydi:   1)CVC   -
bet, kuch; 2) CCVC- o‘rim, plan; 3) CVCC- qirq, hind; 4) CCVCC –Dnepr, sport;
5) CVCCS–tekst, punkt; 6) CCCVC– shtraf, skver; 7) CCVCCC – Dnestr, Bratsk. Boshi   yopiq   bo‘g‘in   uchga   bo‘linadi:   1)   CV–bu;   2)   CCV– drama,   smena
so‘zlarining birinchi bo‘g‘ini; 3) CCCV– Brno  kabi.
Oxiri   yopiq   bo‘g‘inning   to‘rt   xil   bo‘lishi   aniqlanadi:   1)   VC-o‘q,   el,   uy;   2)
VCC- ayt,ilm,ark; 3) VCCC- Omsk; 4)VCCCC- Ernst.
SHunday   qilib,   muallif   o‘zbek   tilidagi   bo‘g‘inlar   o‘n   besh   strukturada
ifodalanayotganligini   ko‘rsatadi 1
.   Bunda   o‘zbek   tilining   o‘z   va   o‘zlashgan   qatlam
so‘zlari birga qaralgan.
44-§. Bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati quyidagilardan iborat: 
1.So‘zning,   xususan,   fonetik   so‘zning   shakllanishida   "qurilish   materiali"   va
qoliplovchi vazifalarni bajaradi. Ayrim  tillarda bo‘g‘inning distinktiv (tafovutlash,
farqlash)   funksiyasi   ham   bor.   Masalan,   koreys,   v ь etnam,   xitoy   tillarida   bo‘g‘in
ohang turiga qarab so‘z ma’nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo‘lgan tillarda u
sillabema hisoblanadi. o‘zbek tilida bo‘g‘inning bu funksiyasi nihoyatda kuchsizdir.
2.Bo‘g‘inning   pedagogik-metodik   ahamiyati   ham   bor:   birinchi   sinf
o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va to‘g‘ri yozishga o‘rgatishda, ularda to‘g‘ri talaffuz
va imlo ko‘nikmalarini shakllantirishda bo‘g‘inlab o‘qitish va bo‘g‘inlab yozdirish
yaxshi natija beradi.
3.Orfografiya qoidalarining bir qismi bo‘g‘in ko‘chirilishiga asoslanadi.
4.Bo‘g‘inning   she’riyatdagi   turoqlarni,   ohangdoshlik   va   musiqiylikni
ta’minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. U she’riy misralardagi ritmni yuzaga
keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o‘lchovi bo‘lib xizmat qiladi.
Quyidagi she’riy parchalarni qiyoslab ko‘raylik:
     1.Kuy avjida uzilmasin tor, 
SHe’r yarmida sinmasin qalam.
YAshab bo‘lmay umrini zinhor,
Bu dunyodan ketmasin odam.
(E.Vohidov. "Kuy avjida uzilmasin tor").
     
1
 £аранг: Маµмудов Аµмаджон. ¤збек адабий тилида с´зларнинг фонетик 
структураси // "¤збек тили ва адабиёти" журнали, 1984, 2-сон, 30-34-бетлар. 2.SHe’rlarim- chechagim, hayotim,
SHe’rlarim boylikdir, bisotim,
YOmg‘irdan namlanmas qanotim,
Oshaman bulutlar tog‘idan!
       (A. Umariy. "YOmg‘irda").
Keltirilgan   bu   ikki   she’riy   parchani   bir-biriga   ohang   jihatdan   solishtirsak,
ularning to‘qqizlik turkumiga mansubligi ma’lum bo‘ladi, shunga qaramay bu ikki
she’rning ritmik xususiyatlari bir xil emas. Buning sababi shuki, ularning har birida
bo‘g‘inlar turlicha guruhlanib kelmoqda. £iyos qiling:
     1.Kuy avjida 4
 / uzilmasin tor 5
=9
SHe’r yarmida 4
 /sinmasin qalam 5
=9
YAshab bo‘lmay 4
/umrini zinhor 5
=9
Bu dunyodan 4
/ketmasin odam 5
=9
 2.SHe’rlarim 3
 /chechagim 3
,/ hayotim 3
=9
SHe’rlarim 3
 / boylikdir 3
,/bisotim 3
=9
YOmg‘irdan 3
 / namlanmas 3
 / qanotim 3
=9
Oshaman 3
/ bulutlar 3
 / tog‘idan 3
=9
Urg‘u.   (aksentema).   Urg‘u   so‘z   tarkibidagi   bo‘g‘inlardan   birining
boshqasiga   nisbatan   kuchliroq   ovoz   bilan   aytilishi   yoki   gaplardagi
ayrim bo‘laklarning, nutq oqimidagi ayrim frazalarning maxsus ohang
bilan   ta’kidlanishidir.   Urg‘u   muayyan   til   fonetik-fonologik   tizimining
supersegment   birligi   sanaladi.   Tilning   qaysi   sathidagi   birliklarga
aloqador bo‘lishiga ko‘ra urg‘uning quyidagi tiplari o‘zaro farqlanadi: 1)
so‘z urg‘usi; 2) sintagma urg‘usi; 3) ayiruv (ta’kidlov) urg‘usi. 46-§.So‘z urg‘usi bevosita so‘zga aloqador bo‘lgan, so‘z tarkibidagi
bo‘g‘inlardan  biriga  tushadigan urg‘udir.  Fonetik  tabiatiga,  tushadigan
o‘rniga va harakat qilish belgisiga ko‘ra so‘z urg‘usi har xil bo‘ladi.
1.Fonetik   tabiatiga   ko‘ra   so‘z   urg‘usi   dinamik,   kvantitativ,   tipik
ottenkali va tonik (musiqiy) xarakterlarda bo‘lishi mumkin:
a)   dinamik   urg‘u   (zarb   urg‘usi).   Urg‘uning   bu   turi   so‘z   tarkibidagi
bo‘g‘inlardan   birining,   ayniqsa,   undagi   unli   tovushning   kuchli   zarb
bilan talaffuz qilinishiga asoslanadi. Kuchli zarb va baland ovoz dinamik
urg‘uning   akustik   belgisi   bo‘lsa,   shu   ovozni   yuzaga   keltiruvchi   nutq
a’zolari   muskullarining   kuchlanishi   (tortilishi,   taranglashishi)   bunday
urg‘uning   fiziologik   belgisi   sanaladi.   Dinamik   urg‘uli   bo‘g‘inda   kuchli
zarbning bo‘lishi uning shu so‘z tarkibidagi boshqa bo‘g‘inlardan ajralib
turishini ta’minlaydi;
b)   kvantitativ   urg‘u.   Urg‘uning   bu   turi   urg‘uli   bo‘g‘indagi   unli
tovushning cho‘ziq (davomli) talaffuz etilishi bilan xarakterlanadi;
v)   tipik  ottenkali urg‘u   (sifat  urg‘usi).  Urg‘uning bu  turi  bo‘g‘indagi
unlining o‘ziga xos tipik ottenkasi (sifat belgisi) saqlangan bo‘lishi bilan
xarakterlanadi,   shu   belgisiga   ko‘ra   u   urg‘usiz   bo‘g‘indagi   unlining
notipik ottenkasidan farqlanadi;
g)   tonik   (musiqiy)   urg‘u.   Urg‘uning   bu   turini   olgan   bo‘g‘in   ovoz
tonining o‘zgarishi bilan urg‘usiz bo‘g‘inlardan farq qiladi. Demak, tonik
urg‘uda   un   paychalari   chastotasi   tezlashadi,   ovoz   toni   esa
balandlashadi.
Ko‘pchilik tillarning so‘z urg‘usida yuqoridagi fonetik (fizik-akustik)
belgilardan   bir   nechasi   birga   ishtirok   etadi,   ammo   ulardan   bittasi, ba’zan,   ikkitasi   shu   til   uchun   etakchi   belgi   hisoblanadi.   Masalan:   rus
tilidagi   so‘z   urg‘usida   tonik   (musiqiy)   urg‘u   belgisi   yo‘q,   qolgan
belgilarning   barchasi   bor:   cho‘ziqlik   mavjud   ,   bo‘g‘indagi   unlining
asosiy   sifat   (akustik)   belgilari   saqlangan,   zarb   ham   ishtirok   etadi.
£uyidagi   misollarning   qiyosida   buni   yaqqol   anglab   olish   mumkin:   a)
oltin   (o‘zb.) va   karantin   (rus.), ovsin  (o‘zb.) va   apel ь sin   (rus.) so‘zlarining
barchasida oxirgi bo‘g‘in urg‘ulidir, barcha urg‘uli bo‘g‘inlarda "i" unlisi
qatnashgan,   ammo   ruscha   karantin,   apel ь sin   so‘zlaridagi   "i"   unlisi
o‘zbekcha   oltin, ovsin   so‘zlaridagi "i" dan cho‘ziqroq talaffuz etilmoqda.
Bunday   tafovutni     mavzu   (o‘zb.)   va   meduza   (rus.),   mangu   (o‘zb.)   va
mangusta   (rus.)   so‘zlarining   urg‘uli   bo‘g‘inlaridagi   "u"   unlisi   qiyosida
ham   ko‘ramiz.   Rus   tili   fonetistlarining   ta’kidlashicha,   ruscha   unli
fonemalarning urg‘uli bo‘g‘indagi cho‘ziqlik darajasi urg‘usiz bo‘g‘indan
bir yarim barobar ortiqdir 1
;       
b)   gorod   (im.padej,ed.chislo)-   goroda   (im.padej,mn.chislo),   voda
(im.padej,ed.   chislo)-   vod ы   (im.padej,mn.chislo)-   vod ы   (rod.   padej,
ed.chislo). Keltirilgan so‘zlarning barcha grammatik shakllarida lab-lab,
o‘rta   keng   "o"   unlisi   qatnashgan,   ammo   u   o‘zining   ana   shu   sifat
belgilarini (lab-lab, o‘rta keng "o" uchun tipik ottenkalarni) faqat urg‘uli
bo‘g‘inda   saqlagan,   urg‘usiz   bo‘g‘inlarda     esa   bu   belgilar   o‘zgarib,   "o"
unlisi   qisqa   "a"   (lablanmagan,   quyi   keng   unli)   tarzida   talaffuz
qilinmoqda:   garada,   vada,   vad ы   kabi.   Unli   fonemaning   asosiy   (tipik)
ottenkasi   namoyon   bo‘lishi   uchun   so‘z   urg‘usining   qanday   ahamiyati
borligini   shu   misollar   tahlilidan   anglab   olish   mumkin.   SHuning   uchun
1 1
 Бу µа³да ³аранг:   Матусевич М.И., Современный русский язык. Фонетика.-
М.: "Просвещение", 1976, с.226  ham   so‘z   urg‘usining   fonetik   tabiatini   baholashda   rus   tilshunoslari
birinchi o‘ringa sifat belgilarini (unli fonemadagi asosiy ottenkalarning
saqlanish   darajasini),   ikkinchi   o‘ringa   cho‘ziqlik     belgisini   va,   nihoyat,
uchinchi o‘ringa zarb belgisini  qo‘yadilar 2
. 
o‘zbek tilida ham musiqiy urg‘u yo‘q, ammo unda cho‘ziqlik belgisi
va   zarb   bor.   Bu   belgilar   urg‘uli   bo‘g‘inni   shu   so‘zdagi   urg‘usiz
bo‘g‘inlardan   ajratish   imkonini   beradi.   Bunda   shuni   ham   ta’kidlash
kerakki, so‘z urg‘usining cho‘ziqlik darajasi rus va o‘zbek tillarida bir xil
emas:   rus   tilidagi   so‘z   urg‘usining   cho‘ziqlik   belgisi   o‘zbek   tilidagidan
ko‘proq   darajada   seziladi.   Buni   yuqorida   oltin   va   karantin,   ovsin   va
apel ь sin     so‘zlari qiyosida   ham ko‘rib o‘tdik.   Demak,  o‘zbek  tilidagi so‘z
urg‘usida   zarb   birinchi   o‘rinda   turadi,   shunga   ko‘ra   uni   dinamik   urg‘u
deb baholash maqsadga muvofiqdir.
Musiqiy (tonik, melodik) urg‘u yapon, xitoy, koreys tillariga xosdir.
Urg‘uning   bu   turi   boshqa   fonetik   belgilar,   xususan,   zarb   urg‘usi   bilan
aralash holda shved, norvej, serb, xorvat va litva tillarida ham uchraydi.
2.   o‘rniga   ko‘ra   so‘z   urg‘usi   ikki   xil   bo‘ladi:   bog‘langan   urg‘u   va
erkin urg‘u.
a)   bog‘langan  urg‘uli   tillarda   urg‘u   so‘zdagi  biror  bo‘g‘inga   doimiy
bog‘langan   bo‘ladi.   Masalan,   turkiy   tillarda   urg‘u   so‘zning   oxirgi
bo‘g‘iniga   tushadi.   Bu   xususiyat   o‘zbek   tiliga   ham   xos:   kitob,   daraxt,
bola,   ota,   shahar   kabi.   Venger   va   chex   tillarida   so‘z   urg‘usi   birinchi
bo‘g‘inga,   polyak   tilida   esa   so‘zning   oxiridan   bitta   oldingi   bo‘g‘inga
2 2
 £аранг. Матусевич М.И., К´рсатилган асар, 225-бет.  tushadi. Bunday xususiyat yuqorida keltirilgan tillarning urg‘u tizimiga
xos doimiy va asosiy belgilardir;
b)   erkin   urg‘uli   tillarda   urg‘u   so‘zning   turli   bo‘g‘inlariga   tushadi.
Rus tili ana shunday erkin urg‘uli tillar tipiga kiradi. Unda urg‘u so‘zning
birinchi   bo‘g‘iniga   ( magniy,   zavuch ),   ikkinchi,   uchinchi   bo‘g‘inlariga
( orator, bakteriya, oduvanchik, baraxolka ) va oxirgi bo‘g‘iniga ( banderol ь ,
peyzaj ) tushishi mumkin.
Erkin   urg‘uli   tillarda   urg‘uning   o‘rni   so‘z   ma’nolarini   farqlash
funksiyasini   (fonologik   vazifani)   ham   bajaradi,   ana   shu   funksiyasida   u
aksentema   hisoblanadi:   zamok   (qulf)   va   zamok   (qal’a,qasr,   saroy,
qo‘rg‘on),   parit ь   (bug‘lamoq)   –   parit ь   (parvoz   qilmoq)   kabi.   Bog‘langan
urg‘uli   tillarda   bu   holat   juda   kam   uchraydi:   rus   tilidan   o‘zlashgan   so‘z
bilan  o‘zbek  tili so‘zlari  o‘rtasida  shunday munosabat  paydo  bo‘lganda
( atlas   va   atlas   kabi),   sifatlar   ravishga   ko‘chganda   ( yangi   va   yangi   kabi)
urg‘uning   o‘rni   ma’no   farqlash   xususiyatiga   ega   bo‘lishi   mumkin,
ammo   bu   xususiyat   bog‘langan   urg‘uli   tillar   uchun   etakchi   va   doimiy
belgi hisoblanmaydi.
3.   harakat   qilish   belgisiga   ko‘ra   so‘z   urg‘usi   ko‘chadigan   va
ko‘chmaydigan turlarga bo‘linadi:
a)   ko‘chadigan   urg‘u   muayyan   tildagi   so‘zlarda,   ayniqsa,   ularning
turli grammatik shakllarida bir bo‘g‘indan boshqa bo‘g‘inga o‘tib turadi,
demak,   harakatda   bo‘ladi.   Bu   xususiyat   rus   tilida   ko‘proq   uchraydi.
Masalan:   zagnat ь -zagnan-zagonyat ь ;   zadat ь -zadal-zadala;   rana-ranenie
kabi.   Rus   tilidagi   urg‘uning   turli   o‘rinlarga   ko‘chishi   hatto   bir   so‘zning
o‘zida   ham   uchraydi:   dokrasna-dokrasna,   zalit ы y-zalit ы y,   kazaki-kazaki, inache-inache, zagib-zagib  kabi. Bu xususiyat rus tilidagi erkin urg‘uning
xarakatchanlik belgisidir. Bunday belgi (harakat qilish, ko‘chish) o‘zbek
tilidagi   bog‘langan   urg‘uda   ham   uchraydi.   Masalan:   temir-temirchi-
temirchilik   kabi. Demak, so‘z urg‘usining harakat qilish, ko‘chish belgisi
erkin   urg‘uli   tillarda   ham,   bog‘langan   urg‘uli   tillarda   ham   bor,   ammo
ulardan   birida   (masalan,   rus   tilida)   ko‘chish   turli   yo‘nalishda–   oldingi
bo‘g‘indan   keyingi   bo‘g‘inga   yoki,   aksincha,   keyingi   bo‘g‘indan   oldingi
bo‘g‘inlarga   qarab   bo‘ladi.   Masalan:   trava   (urg‘u   so‘zning   oxirgi
bo‘g‘inida)-   trav ы   (urg‘u   oxirgi   bo‘g‘indan   oldingi   bo‘g‘inga   ko‘chgan),
vidno   (urg‘u   birinchi   bo‘g‘inda)-   vidat ь   (urg‘u   oxirgi  bo‘g‘inga   ko‘chgan)
kabi.   o‘zbek   tilidagi   ko‘chish   esa   asosan   bir   yo‘nalishda   sodir   bo‘ladi:
urg‘u   o‘zak   oxiridan   qo‘shimchalarga   tomon   harakat   qiladi.   Masalan,
shahar-shaharlik-shaharliklar   kabi.   Demak,   o‘zbek   tilidagi   so‘z
urg‘usining   harakat   qilishi   bu   tildagi   urg‘uning   oxirgi   bo‘g‘inga
bog‘langanlik   belgisiga   xilof   emas,   aksincha,   u   ayni   shu   me’yor   talabi
asosida   oxirgi   bo‘g‘inga   ko‘chmoqda.   o‘zbek   tilida   so‘z   urg‘usining
oldingi bo‘g‘inga qarab ko‘chishi juda kam uchraydi:   yangi (yangi uy) va
yangi   (yangi   kelib-ketdi)   kabi.   Bulardan   tashqari,   so‘z   ma’nolari
kuchaytirilganda,   bu   ma’nolarga   uslubiy   bo‘yoq   qo‘shish   zarurati
bo‘lganda   yuzaga   keltiriladigan   geminatsiya   (bir   xil   undoshlarning
qavatlanishi) hodisasida ham urg‘uning oldingi bo‘g‘inlarga ko‘chirilishi
kuzatiladi:   maza   qilmoq   -   mazza   qilmoq,   yashamagur-   yashshamagur
kabi. Bunday paytlarda urg‘u fonostilistik vositaga aylanadi; 
b)   ko‘chmaydigan urg‘u   so‘z tarkibidagi bitta  bo‘g‘inga bog‘langan
bo‘lib,   u   boshqa   bo‘g‘inlarga   o‘tmaydi:   rus   tilidagi   zavod,   narod, rabotat ь   so‘zlarining   turlanishi   va   tuslanishida   bu   hodisa   kuzatiladi:
narod- narod ы   – narodov – narodami – dlya naroda; rabotat ь   – rabotayu
–   rabotaesh ь   –   rabotaet   –   rabotayut   –   prorabotay   –   prorabotali   kabi.
o‘zbek   tilida   bu   xususiyat   ayrim  olmoshlarning   turlanishida   kuzatiladi:
hamma-hammani-   hammaning   -   hammaga-   hammada-   hammadan;
barcha – barchani- barchaning – barchaga- barchada – barchadan  kabi.
o‘zbek tilidagi qo‘shma  va  juft so‘zlarda  urg‘u  ikki va  undan ortiq
bo‘lishi   ham   mumkin.   Bunday   paytlarda   oxirgi   bo‘g‘indagi   zarb
kuchliroq   bo‘ladi   va   asosiy   urg‘u   sanaladi,   qolgan   urg‘ular   ikkinchi
darajali   hisoblanadi:   kaltakesak,   temirbeton,   gultojixo‘roz,   aka-uka,
qozon-tovoq   kabi.   Bunday   ikkinchi   darajali   urg‘ular,   rus   tilida   ham
uchraydi:  jelezobeton, samoproizvol ь nost ь , temno-siniy  kabi.
So‘z   urg‘usining   til   va   nutqdagi   roli:   a)   so‘zning   fonetik   qobig‘ini
bir   butun   (kompleks)   holatda   ushlab   turuvchi   markaz   bo‘ladi;   b)   nutq
oqimida   so‘zni   boshqa   so‘zdan   ajratib   olishga   yordam   beradi;   v)   so‘z
urg‘usining   harakatchan   turi   so‘zlarning   leksik   va   grammatik
ma’nolarini   farqlashi   ham   mumkin;   g)   nutqda   fonostilistik   vosita   bo‘la
oladi.   Keyingi   ikki   holat   urg‘uning   fonologik   va   aksentologik
xususiyatlari sanaladi.
     47-§.   Sintagma   urg‘usi   –   nutq   oqimining   ma’no   jihatdan   muhim
bo‘lgan   qismini   (sintagmani)   alohida   ta’kidlash,   ajratish   uchun
qo‘llangan   urg‘u.   Sintagmani   aniqlash   mezoni   ikkitadir:   a)   semantik
mezon;   b)   sintaktik   mezon.   Bu   mezonlar   sintagmaning   grammatik-
semantik   jihatdan   yaxlit   bir   butun   konstruksiya   ekanligidan   kelib
chiqadi.   Sintagma   urg‘usi   fraza   (gap)   ichidagi   mazmunan   yaxlit, grammatik   jihatdan   bir   butun   bo‘lgan   qismni   maxsus   ta’kidlash,   uni
shu fraza (gap) ichidagi boshqa sintagmalardan ajratish uchun xizmat
qiladigan fonetik vositadir. 
YUqoridagi   nutqiy   parchada   ikkita   sodda   yoyiq   gap   bor:
1."Iqtisodiy   va   siyosiy   sohalardagi   barcha   islohotlarimizning   pirovard
maqsadi   yurtimizda   yashayotgan   barcha   fuqarolar   uchun   munosib
hayot  sharoitlarini tashkil  qilib berishdan  iboratdir".  2."Aynan  shuning
uchun   ham   ma’naviy   jihatdan   mukammal   rivojlangan   insonni
tarbiyalash,   ta’lim   va   maorifni   yuksaltirish,   milliy   uyg‘onish   g‘oyasini
ro‘yobga   chiqaradigan   yangi   avlodni   voyaga   etkazish   davlatimizning
eng   muhim   vazifalaridan   biri   bo‘lib   qoladi".   har   bir   gap   nutqning
fonetik bo‘linishida bir frazaga teng bo‘lishini hisobga olsak, keltirilgan
nutqiy parchada ikkita fraza borligi ma’lum bo‘ladi. Frazalar, ma’lumki,
katta   pauzalar   bilan   bir-biridan   ajratiladi   (pauza   ham   fonetik   vosita   –
intonatsiyaning   tarkibiy   uzvlaridan   biri).   har   bir   fraza   taktlarga
(sintagmalarga)   bo‘linadi.   Demak,   sintagmalar   frazaning   kichikroq
(qisqaroq)   pauzalar   bilan   ajratiladigan   parchalaridir.   YUqoridagi   ikki
frazadan   birinchisida   quyidagi   parchalar   –   sintagmalar   bor:   a)
"Iqtisodiy   va   siyosiy   sohalardagi   barcha   islohotlarimizning   pirovard
maqsadi";     b)   "yurtimizda   yashayotgan   barcha   fuqarolar   uchun
munosib   hayot   sharoitlarini   tashkil   qilib   berishdan   iboratdir".   Bu
sintagmalardan   birinchisi   alohida   urg‘u   (sintagma   urg‘usi)   bilan
yakunlangan   bo‘lib,   uning   fonetik   tabiati   quyidagi   belgilarga   ega:
sintagma oxiridagi "maqsadi" so‘zining so‘nggi bo‘g‘ini  ochiq bo‘lib, bu
bo‘g‘indagi   "i"   unlisi   cho‘ziq   talaffuz   etilmoqda   (kvantitativ   urg‘u), tovush   toni   ko‘tarilgan   (ton   belgisi),   kuchi   esa   intensivlashgan   (zarb
belgisi), bu hol shu sintagmaning ma’nosini alohida ta’kidlash imkonini
bergan.   Sintagma   urg‘usidan   so‘ng   kelgan   qisqa   pauza   birinchi   va
ikkinchi   sintagmalarni   bir-biridan   ajratish   vazifasini   bajargan.(14,54-
56).   Sintagma   urg‘usining   o‘rni   kuzatilgan   maqsad   va   nutq
situatsiyasiga   qarab   o‘zgartirilishi   ham   mumkin.   Bunday   paytda   u
gapning   grammatik   jihatlariga   ham   ta’sir   qiladi.   £iyos   qiling:   Bu
shifokor   –   Dilbarning   onasi.   (Bu   shifokor-ega   sostavi;   Dilbarning   onasi   –
kesim   sostavi).   Bu   -     shifokor   Dilbarning   onasi.   (Bu   –   ega,   shifokor
Dilbarning onasi – kesim sostavi). 
  48-§.   Ayiruv   urg‘usi   –   gap   bo‘laklaridan   birini   alohida   ta’kidlash
uchun   yoki   so‘zlovchining   his-hayajoni,   voqelikka   munosabatini
maxsus   ifodalash   maqsadida   qo‘llanadigan   urg‘u   .   U   ikki   turga
bo‘linadi: logik urg‘u (mantiq urg‘usi) va emfatik urg‘u.
1.   Logik   urg‘u   -   tinglovchining   e’tiborini   gap   bo‘laklaridan   biriga
alohida   jalb   etish,   shu   bo‘lak   orqali   ifodalangan   ma’noni   maxsus
ta’kidlash uchun qo‘llanadigan urg‘u. Gapning logik urg‘u olgan bo‘lagi
odatda   boshqa   bo‘laklardan   kuchliroq   talaffuz   etiladi.   £iyos   qiling:   1)
Men   universitetda   o‘qiyman   (boshqa   birov   emas,   men...).   2)   Men
universitetda   o‘qiyman   (litseyda   emas,   universitetda...).3)   Men
universitetda o‘qiyman (ishlamayman, o‘qiyman...)  kabi.
Logik   urg‘u   ob’ekti   bo‘lgan   bo‘lakning   leksik   urg‘uli   bo‘g‘ini
boshqa   bo‘g‘inlardan  kuchliroq,   undagi  unli   esa   ancha   cho‘ziq   talaffuz
etiladi. 2. Emfatik   urg‘u   (emotsional   urg‘u).   Urg‘uning   bu   turi   ham   biror
gap   bo‘lagini   alohida   ta’kidlashga   asoslanadi,   ammo   logik   urg‘uda
bo‘lakning   (so‘zning)   ma’no   tomoni   ta’kidlansa,   emfatik   urg‘uda   shu
ma’no   bilan   birga   so‘zlovchining   his-hayajoni,   voqelikka   bo‘lgan
sub’ektiv   munosabatini   ifodalash   ham   maqsad   qilinadi:   bu   urg‘u
gapdagi so‘zning ta’sirchanligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Masalan:
" Eh, qanday go‘zal manzara! Tabiat shu daraja go‘zalki, ko‘rib bahridiling
ochiladi!"   B u   gapda   qanday   va   go‘zal   so‘zlariga,   aniqrog‘i,   shu
so‘zlardagi   "qan-"   va   "-zal"   bo‘g‘inlariga   emfatik   urg‘u   tushgan:   shu
bo‘g‘inlardagi   unli   tovush   ancha   cho‘ziq   va   maxsus   ton   bilan   talaffuz
etilgan.
Nutqning fonetik bo‘linishi. Nutq fonetik jihatidan tovushlar zanjiridan iborat.
Tovushlar   zanjiri   o‘zaro   bir biri   bilan   bog‘liq   va   ma’lum   tartib   asosida   ketma -
ketlikka   ega   bo‘lgan   fonetik   birliklardan   tarkib   topgan   tovush   xalqalarini   tashkil
etadi.
Nutqning   fonetik   birliklari   nutq   zanjiri   xalqalari   sifatida   quyidagilarga
bo‘linadi:
1. Fraza.
2. Takt.
3. Bo‘g‘in.
4. Tovush.
Fraza   nutq   zanjiridagi   eng   yirik   fonetik   birlik   bo‘lib,   ular   bir biridan   pauzalar
(bir   nafas   oralig‘i)   bilan   ajralib   turadi.   Har   pauza   oralig‘ida   so‘zlovchi   nafas
rostlab, navbatdagi fraza uchun tayyorlanadi.
Fonetik birlik bo‘lgan frazani grammatik birliklar hisoblangan so‘z birikmalari
va   gap   bilan   tenglashtirmaslik   lozim,   chunki   bir   gap   bir   necha   frazani   tashkil
qilgani   kabi,   bir   fraza   bir   necha   gaplardan   ham   tarkib   topishi   mumkin.   Masalan:
Yer   yetilib,   kunlar   isigach,   xo‘jalik   a’zolari   chigit   ekishni   qizg‘in   boshlab yubordilar   gapida   “yer   yetilib”,   “kunlar   isigach”   kabilar   gapga   teng;   “xo‘jalik
a’zolari”, “chigit ekishni”, “qizqin boshlab yubordilar” birikmaga teng frazalardir.
Takt-bir  urg‘u  ostida  birlashadigan  frazaning  qismlaridir.  Fonetik  jihatdan  bir
bosh   urg‘u   ostida   birlashadigan   bo‘lak   taktdir.   Masalan:   Bir   Vatankim   /
tuprog‘ida   /   har   taraf   gul   /   lola,   bog‘/   gapida   to‘rtta   takt   bor:   foilotun,   foilotun,
foilotun, foilun kabi.
Takt   o‘z   tarkibidagi   so‘zlarning   urg‘uli urg‘usizligi   bilan   bog‘liq.   Ba’zan   takt
tarkibidagi   birinchi   qism,   ba’zan   ikkinchi   qism   urg‘uli   yoki   urg‘usiz   bo‘lishi
mumkin.   Bu   shu   qismlarning   fonetik   tuzilishiga   emas,   umumiy   fikrning
ifodalanishiga ham ta’sir qilish mumkin.
Masalan,   yuqorida   keltirilgan   misoldagi   “bir   Vatankim”   taktida   asosli   urg‘u
Vatan   so‘zining   ikkinchi   bo‘g‘inida   bo‘lib,   shu   taktning   “bir”   va   “kim”   qismlari
urg‘usiz yoki yordamchi urg‘ularga ega. Shuning uchun bu taktda «Vatan» «bir»ga
nisbatan prokliza, «bir» «Vatan»ga nisbatan proklitika, «Vatan» «kim»ga nisbatan
enkliza, «kim» «Vatan»ga nisbatan enklitikadir. 
GRAFIKA.  Grafika  asli grekcha graphikos so‘zidan olingan bo‘lib, 
tilshunoslikda yozuv degan ma’noni anglatadi.
Demak, grafika umuman olganda, harflar yoki chizi q lar vositasida
aks   ettiriladigan   shartli   belgilarning   muayyan   tizimidir.   YOzuvning
piktografik, ideografik va fonografik kabi turlari bor.
O‘zbek   yozuvi   hozirgi   holga   kelgunga   q adar   uzo q   tarixiy   yo‘lni
bosib o‘tib, juda ko‘p o‘zgarishlarga  uchraydi.
Til   va   yozuvning   o‘zaro   munosabati.   YOzuv   ijtimoiy   talablar
asosida   jamiyatning   muayyan   tara qq iyot   davrida   paydo   bo‘lgan   va
uning   rivojlanishi   bilan   bog‘li q   ravishda   mukammallasha   borgan.
YOzuv   tildan   keyin   jamiyat   tomonidan   q o‘lga   kiritilgan   eng   kata
madaniy   yutu q lardan   biri   hisoblanadi   va   tilning   yozuvdagi   formasi
sifatida   jamiyatga   xizmat   q iladi.   YOzuv   bilan   til   o‘zaro   uzviy alo q adordir.   SHuning   uchun   ham   til   bilan   yozuv   o‘rtasida   juda   ko‘p
umumiy   tomonlar   mavjud.   YOzuv   ko‘p   hollarda   tilning   o‘rnini   bosadi.
Ba’zi   hollarda   esa   tilda   bo‘lmagan   imkoniyatlar   yozuv   or q ali   yuzaga
chi q adi.   Masalan,   yozuv   tufayli   kishilarning   uzo q   masofadan   ham   bir-
birlari bilan, hatto o‘zlaridan keyingi avlodlar bilan ham alo q a bog‘lash
imkoniyati   mavjud.   Biro q ,   yozuvning   tilga   nisbatan   o‘ziga   xos
kamchiliklari   ham   bor.   Birinchidan,   u   tilning   to‘li q   emas,   balki
yozuvdagi   shartli   va   sun’iy   aksidir.   SHuning   uchun   ham   tilning   xizmat
doirasida   zid   ravishda   yozuvning   xizmat   doirasi   chegaralangandir.
Ikkinchidan,   yozuv   or q ali   ish   ko‘rilganda,   va q tdan   yut q aziladi.
Uchinchidan,   yozuv   maxsus   vositalarsiz,   ya’ni   yozuv   asboblarisiz
amalga   oshmaydi.   To‘rtinchidan,   yozuv   savodi   yo‘ q   kishilar   uchun,
shuningdek, tegishli sharoit bo‘lmagan ta q dirda (masalan,   q orong‘ida)
ahamiyatini yo‘ q otadi.
Bundan tash q ari, til jamiyatning barcha a’zolariga baravar xizmat
q ilganidek,   jamiyat   tara qq iyoti   davomida   o‘z   formasini   keskin
o‘zgartirmagan   holda   o‘sib,   mukammallashib   boradi.   YOzuv   esa,   bir
tomondan,   tilga   nisbatan   kam   o‘zgaradi,   ikkinchidan,   u   alo q a
vositasining   shartli   formasi   sifatida     o‘z   tusini   yangi   ijtimoiy-siyosiy
o‘zgarishlar   yoki   jamiyatning   talablariga   muvofi q   nisbatan   tezro q   yoki
butunlay   o‘zgartirishi   ham   mumkin.   Qis q asi,   yozuv   ko‘p   jihatdan   tilga
ya q in   bo‘lib,   ba’zi   hollarda   uning   o‘rnini   bosa   olsa   ham,   lekin   vazifasi
jihatdan   unga   nisbatan   ancha   chegaralangandir.   SHuning  uchun   ham
u jamiyatda alo q a vositasi sifatida til bilan teng hu q u q li bo‘la olmaydi.   Til jamiyat bilan bir va q tda yuzaga kelgan. U jamiyatning jamiyat
bo‘lishida   asosiy   rol   o‘ynovchi   eng   muhim   omillardan   biridir.   SHunga
ko‘ra   tilsiz   jamiyatning   bo‘lishi   mumkin   emas.   Lekin     yozuvsiz   jamiyat
bo‘lgan.   Jamiyatning   kelgusi   tara qq iyotida   ommaviy   alo q a   vositalari
kabi   yozuvdan   ustunro q   bo‘lgan   yangi   vositalar   ham   yuzaga   kelishi
mumkin.
Og‘zaki   nut q     va   tovush   tili   alo q a   vositasi   sifatida   kishilarning
barcha   ehtiyojlarini   maksimal   darajada   q ondirsa   ham,   hozirgi   davr
kompyuter   tara qq iyoti   nu q tai   nazaridan   uning   ikkita   juz’iy   kamchiligi
bor:   1)   u   bir   individ   (shaxs)ning   tili   sifatida   bevosita   ya q in   masofada
turgan suhbatdoshga eshitiladi, xolos (uyali va video telefonlar bundan
mustasno);   2)   og‘zaki   nut q   zamonda   chegaralangan,   ya’ni   u
aytilayotgan paytdagina  q abul  q ilinadi.
YOzuvning   asosiy   xususiyatlaridan   yana   biri   uning   grafik   belgi
bo‘lib   xizmat   q ila   olishidir.   YOzuv   uchun   grafik   belgilar   q abul
q ilingunga   q adar kishilar har xil jonli va jonsiz predmetlardan simvolik
tarzda   foydalanar   edi.   (Masalan,   olov   yo q ib   yoki   toshlarni   har   xil
shaklda  q o‘yib, daraxtlarni o‘yib va ularga belgi  q o‘yib,  q ushlar yoki itlar
or q ali xabarlashish va b.).
YOzuv   o‘z-o‘zidan   paydo   bo‘lmay,   balki   ma’lum   bir   ehtiyoj   va
zarurat   asosida   fikrni   uzo q   masofaga   etkazish   yoki   keyingi   avlodlarga
q oldirish   talabi   far q li   o‘laro q   yozuvning   o‘ziga   xos   xarakterli   belgilari
bor.
Birinchidan, yozuv musta q il va asosiy alo q a   vositasi bo‘lolmaydi.
U   asosiy   alo q a   vositasi   bo‘lgan   til   uchun   yordamchi   hisoblanadi. SHuning   uchun   ham   yozuv   jamiyat   tara qq iyotining   keyingi   davrlarida
paydo   bo‘lgan.     Buning   ustiga   yozuv   o‘tmishda   jamiyat   a’zolarining
barchasiga   emas,   balki   uning   fa q at   bir   q ismigagina   xizmat   q ilar   edi.
SHuning   uchun   ham   yozuv   musta q il   alo q a   vositasi   bo‘lolmaydi.
Ikkinchidan,   yozuvning   asosiy   vazifasi   nut q ni   uzo q   masofaga   etkazish
va   keyingi   davrlarga   q oldirish   uchun   xizmat   q ilishdan   iborat.
Uchinchidan,   ko‘z   bilan   q abul   q ilinadigan   grafik   belgilar   yozuvning
asosiy  q uroli bo‘lib hisoblanadi.
Demak, yozuv ko‘z bilan ko‘radigan va kishilar o‘rtasida o‘ziga xos
alo q a   vositasi   bo‘lib   xizmat   q iladigan   grafik   belgilar   sistemasi   bo‘lib,
uning   jamiyatda   o‘ziga   xos   katta   o‘rni   va   xizmati   bor,   ya’ni   yozuv
ma’lum   bir   masofa   bilan   ajralgan   odamlar   orasida   alo q alarni
yaxshilashda,   yozma   adabiyotni   va   yozma   adabiy   tilni   yuzaga
keltirishda,   ma’lum   bir   davrda   yaratilgan   madaniy-adabiy
yodgorliklarni keyingi davrga etkazib berishda muhim rol o‘ynadi.
Og‘zaki va yozma nut q . Nut q  ham til va yozuv kabi ikki xil shaklga
ega:   a)   og‘zaki   nut q :   b)   yozma   nut q .   Og‘zaki   nut q   tilning   (nut q ning)
tabiiy   holdagi   ko‘rinishidir.   YOzma   nut q   esa   shu   tabiiy   nut q ning
yozuvdagi ifodasidir. SHunga ko‘ra, og‘zaki nut q  o‘zining tabiiyligi, ta’sir
doirasi   va   talaffuz   xususiyatlariga   egaligi   bilan   yozma   nut q dan   jiddiy
far q   q iladi.   Og‘zaki   nut q   fikrni   ifodalashning   asosiy   vositasidir.   Unda
tovushlar   yig‘igdisi,   ba’zan   ayrim   tovush   vositalari   bilan   fikr   bayon
etiladi.   Nut q   organlari   vositasida   fikrni   ro‘yobga   chi q arish   va   eshitish
organlari   or q ali   uni   u q ib,   idrok   q ilish   og‘zaki   nut q ning   asosiy
xususiyatlaridan biridir. Nut q ning   yozma   shakli   uning   tabiiy   shakliga   o‘xshab   nut q
organlari yordamida ifodalanmaydi. Yozma nut q da kishilar o‘z fikrlarini
turli   shartli   belgilar   vositasi   bilan   ifoda   q iladi.   SHunga   ko‘ra,   yozma
nut q   tabiiy   nut q ning   shartli   ko‘rinishi   bo‘lib,   fikrni   ifodalash   vositasi
sifatida   u   ma’lum   darajada   chegaralanganligi   bilan   xarakterlanadi.
SHuning   uchun   ham   nut q ning   yozma   formasi   q anchalik   katta
ahamiyatga   ega   bo‘lmasin,   u   tabiiy   nut q siz   mavjud   emas   va   uning
o‘rnini bosa olmaydi. Balki yordamchi vosita bo‘lib xizmat  q iladi, xolos.
Yozuvning   tarixiy   ahamiyati.   Yozuvning     kelib   chi q ishi   va
tara qq iyoti   jamiyat   tara qq iyoti   bilan,   uning   madaniyatining   yu q ori
saviyaga   ko‘tarilishi,   shuningdek,   siyosiy-xu q u q iy,   estetik   va   shu   kabi
fikrlarni   q ayd   q ilish   hamda   keyingi   davrlarga   q oldirishga   bo‘lgan
ehtiyojning   o‘sishi   bilan   bog‘li q .   Demak,   yozuv   jamiyatning   eng   buyuk
madaniy   kashfiyotlaridan   biri   bo‘lib,   uning   kishilik   jamiyati
tara qq iyotida juda katta ahamiyati va o‘ziga xos o‘rni bor.
Xal q larning   q adimiy   yozuvini   o‘rganish   juda   katta   nazariy   va
amaliy   ahamiyatga   ega.   YOzuvni   o‘rganish   va   ilgarigi   davrlarda
yaratilgan   yozma   yodgorliklarni   o‘ q ish   q adimda   amal   q ilgan   tillarning
leksik-grammatik   xususiyatlarini,   o‘sha   yodgorlik   egasi   bo‘lgan
xal q ning   tarixiy   urf-odatlari   va   madaniyati   bilan   ya q indan   tanishish
imkoniyatini beradi.
Agar   yozuv   bo‘lmaganda,   ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan
yuksak   madaniyat   namunalari   bizgacha   etib   kelmagan   bo‘lar   edi.
Homer, Beruniy, YUsuf Xos Hojib, Firdavsiy, Nizomiy, Ulug‘bek, Navoiy, Bobur   kabi   buyuk   siymolarning   q immatli   fikrlaridan   bahramand   bo‘la
olmas edik.
Jamiyatda  kitob,   gazeta,   jurnal  va,   umuman,  matbuotning  ta’lim-
tarbiyaviy   ahamiyati   yuksak   darajaga   ko‘tarila   borayotgan   hozirgi
paytda   yozuvning,   yozma   adabiy   tilning   roli   ham   o‘sib,   ta’sir   doirasi
kengayib bormo q da.
O‘zbek yozuvi tarixidan  q is q acha ma’lumot. Markaziy Osiyoda eng
q adimgi   davrlarda   yashagan   q abilalar   to‘g‘risidagi   dastlabki
ma’lumotlar   grek,   eron,   xitoy   tarixchilari   va   yozuvchilari   asarlarida,
toshlarda   bitib   q oldirilgan   yozuvlar   va   bosh q a   materiallarda   bayon
q ilingan.
Markaziy   Osiyo   xal q lari,   jumladan,   o‘zbek   xal q i     q adimda   turli
yozuvlardan   foydalanib   kelgan.   O‘zbek   yozuvlari   tarixida   amalda
ishlatib   kelingan   asosiy   yozuv   tizimini   fonografik,   ya’ni   tovush   yozuvi,
harfiy yozuv yoki alfavit tashkil etgan. O‘zbek xal q i Markaziy Osiyoning
bosh q a     xal q lari   singari   oromiy,   yunon,   karoshta,   sug‘d,   xorazm,
kushon,   eftalit,   pahlaviy,   suriya,   hind,   o‘rxun   (runik),   uyg‘ur,   arab
yozuvlari   kabi   bir   q ancha   yozuvlardan   foydalangan.   O‘rxun-runik
yozuvini  barcha turkiy xal q lar birgalikda ijod  q ilgan.
Sobi q   sho‘rolar   davrida   deyarli   barcha   SHar q   xal q lari   bilan   bir
q atorda avval lotin, keyinchalik esa rus grafikasiga  asoslangan yozuvni
q abul  q ilish o‘zbek xal q i hayotida o‘ziga xos hodisa bo‘ldi.
Eramizdan   avvalgi   VI-IV   asrlarda   Markaziy   Osiyoning   Eronga
ya q in   hududlarida   rasmiy   yozuv   sifatida   klinopis   (mixxat)   yozuvi
ishlatilar,   ayrim   joylarda   esa   xal q aro   diplomatik   muomalada   oromiy yozuvi   q o‘llanilar   edi.   Oromiy   yozuvi   klinopisdan   oddiy   va   q o‘lay   edi.
Turli   yodgorliklarda   q ayd   etilishicha,   eramizdan   oldingi   III-I   asrlarda
oromiy   yozuvi   bilan   bir   q atorda   yunon   va   karoshta   yozuvlari   ham
ishlatilgan.
Eramizning  boshlarida   so‘g‘d  yozuvi   q o‘llanila   boshladi.   Bu   yozuv
taxminan   VI   asrlargacha   davom   etdi.   II   asrning   oxiri   va   III   asrning
boshlarida   Xorazm   shohi   chi q argan   pullarda   xorazm   yozuvi   uchraydi.
Bu   yozuv  O‘rta   Osiyoda   ancha   keng  tar q algan   bo‘lib,   oromiy   yozuviga
ya q in edi.
V-VII   asrlar   davomida   turkiy   xal q lar   O‘rxun-Enasoy   nomli
yozuvdan keng foydalanganlar. Bu yozuv ba’zan runik yozuvi deb ham
yuritiladi.   Enisey   daryosi   havzasidan   topilgan   O‘rxun   yozuvi
yodgorliklari   ha q ida   dastlab   XVIII   asrning   boshlarida   rus   xizmatchisi
Remezov   xabar   berdi.   Keyinro q   shved   ofiseri   Iogann   Stralenberg   shu
daryo havzasida noma’lum yozuvli tosh borligini   q ayd etadi. Bu ha q da
olim   Messershmidt   ham   o‘z   asarlarida   ma’lumot   berib   o‘tadi.   Ammo
uzo q   va q t   davomida   olimlar   bu   yodgorliklarni   o‘ q ishga,   uning   q aysi
xal qq a   tegishli   yodgorlik   ekanligini   ani q lashga   muvaffa q   bo‘la
olmadilar.
XIX   asrning   birinchi   choragida   «Sibirskiy   vestnik»   («Sibir
xabarlari»)   jurnalida   Grigoriy   Spasskiyning   Enisey   yodgorliklari   ha q ida
ma q olasi   bosiladi.   Bu   ma q ola   lotin   tiliga   tarjima   q ilinib,   ko‘p
mamlakatlarning   olimlariga   ma’lum   bo‘ladi.   Lekin   turli   mamlakat
olimlari uni turlicha tal q in  q ila boshlaydilar. 1890   yilda   Fin-Ugor   ilmiy   jamiyati   O‘rxun   daryosiga   arxeologik
ekspedisiya   uyushtiradi.   1891   yil   esa   Rossiya   Fanlar   Akademiyasi
akademik V.V.Radlov boshchiligida O‘rxunga katta ekspedisiya yubordi.
1892   yilda     bu   ekspedisiyaning   ish   natijalari   ikkita   atlas   holida   nashr
q ilinib,   ularda   noma’lum   yozuv   yodgorliklarining   surati,   ular   topilgan
joylarning   tarhi,   xaritasi   va   bosh q a   ma’lumotlar   berilgan   edi.
YOdgorliklarning birinchi bo‘lib daniyalik olim Vilgelm Tomsen o‘ q ishga
muvaffa q   bo‘ldi.   U   bu   yodgorliklarni   o‘ q ishda   turli   alfavitlarga
tayanmay,   ishni   harflarning   o‘zaro   nisbati   va   o‘xshashliklarini
ani q lashdan   boshladi.   Turkiy   tillardagi   ba’zi   bir     tovushlarning   q ator
kelish yoki kelmaslik holatini o‘rganib, uni yodgorlikka solishtirib ko‘rdi.
U   yodgorlik   yozuvini   chapdan-o‘ngga   q arab   emas,   balki   o‘ngdan
chapga  q arab o‘ q ish kerakligini  ani q ladi. V.Tomsen birinchi bo‘lib turk,
tangri so‘zlarini o‘ q ib, mazkur yodgorlik turkiy hal q larga tegishli degan
xulosaga   keldi.   1893   yilning   25   noyabrida   deyarli   barcha   harflarni
ani q lab  yodgorliklarning  «siri»ni  ochdi.   Bu   orada  akademik   V.V.Radlov
ham 15 ga ya q in harflarni o‘rganib ulgurgan edi.
V.V.Radlov o‘zining va V.Tomsenning kashfiyotiga tayanib, O‘rxun
daryosi atrofidan topilgan bir necha yodgorliklar matnini birinchi bo‘lib
tarjima  q ildi.
SHunday   q ilib,   Daniya   olimi   V.Tomsen   ikki   so‘zni   oldin   o‘ q igan
bo‘lsa-da,   ayni   bir   va q tda   rus   olimi   V.V.Radlovning   ham   bu   yozuvlarni
o‘ q ishda xizmatlari kattadir. SHunga ko‘ra, ushbu yozuvlarning birinchi
bo‘lib   o‘ q ish   va   izohlab   berish   sohasida   har   ikki   olimning   xizmatlari
ham bir xil baholanadi. Keyinchalik   O‘rxun-enasoy   yozuvining   yangi-yangi   yodgorliklari
topildi, o‘rganildi va ani q landi.
Umuman, O‘rxun-enasoy yodgorliklarini tekshirish va o‘rganishda
V.Tomsen, VV.Radlov, P.M.Melioranskiy, A.Geykel, S.E.Malov kabi rus va
chet   el   olimlarining   xizmatlari   juda   kattadir.   Hozirgi   va q tda   ularning
ishlarini   yangidan   etishib   chi qq ayotgan   yosh   va   i q tidorli   olimlar
muvaffa q iyat bilan davom ettirmo q dalar.
O‘rxun-enasoy   yodgorliklari   xos   ayrim   leksik   birlik   va   grammatik
shakllarni   hozirgi   o‘zbek,   uyg‘ur,   ozarbayjon,   q irg‘iz,   q ozo q ,   turkman,
q ara q alpo q , tatar, bosh q ird,  q orachoy, bol q ar va  bosh q a turkiy tillarda
uchratish   mumkin.   SHunga   ko‘ra,   S.E.Malov   ta’kidlaganidek,   bu
yodgorliklar   ko‘pchilik   turkiy   tillar   tarixini   o‘rganishda   mushtarak   bir
manba sifatida juda katta ahamiyat kasb etadi.
Qis q asi,   O‘rxun-enasoy   yozuvi   turkiy   xal q larning   eng   katta
madaniy yodgorliklaridan hisoblanadi. Ayni va q tda ushbu yozuv turkiy
xal q larning   jahon   xal q lari   orasida   eng   q adimiy   va   etuk   madaniyatga
ega   bo‘lganligidan   dalolat   beradi.   Ko‘rinadiki,   mazkur   yozuv   ham
tarixiy, ham siyosiy, ham madaniy jihatdan be q iyos o‘rin tutadi.
VI-VII   asrlardan   boshlab   turkiy   hal q lar   va   mo‘g‘ullarda   uyg‘ur
alfaviti   q o‘llangan.   Akademik   V.V.Radlovning     ta’kidlashicha,   bu   alfavit
turkiy xal q lar orasida ancha keng ishlatilgan.
XIV-XV   asrlarda   yaratilgan   «Baxtiyornoma»,     «Me’rojnoma»,
«Tazkirai   avliyo»   kabi   asarlar   uyg‘un   yozuvida   ko‘chirilgan.   Hatto   1469
yilda tuzilgan Umar SHayx yorlig‘i ham uyg‘urcha yozilgan. Qadimgi   uyg‘ur   yozuvi   bilan   ish   ko‘rish   ayrim   yozma   adabiy
tillarga   ham   o‘z   ta’sirini   o‘tkazdi   va   sezilarli   iz   q oldirdi.   Masalan,
q adimgi uyg‘ur tiliga xos bo‘lgan bir   q ancha morfologik, leksik, fonetik
elementlarni   Navoiygacha   yaratilgan   ko‘pgina   yodgorliklarda
uchratamiz.
VII-VIII   asrlarda   O‘rta   Osiyo   arablar   tomonidan   bosib   olinadi   va
shundan keyin barcha O‘rta Osiyo xal q lari  q atori o‘zbek  xal q i ham arab
yozuvi   bilan   ish   ko‘ra   boshlaydi.   SHuning   uchun   bu   davrdan   boshlab,
turkiy   olimlarning   deyarli   barcha   asarlari   asosan   arab   alifbosida
bitilgan. (Ulardan ba’zilari arab yoki fors tillarida yozib  q oldirilgan).
Arab   yozuvi   o‘zbek   tili   xususiyatlariga   ko‘p   jihatdan   muvofi q
kelmas edi. Bundan tash q ari, bu yozuv o‘zbek xal q ini yanada kuchliro q
asoratda   tutish,   ekspluatasiya   q ilish   va   avvalgi   yozuvni   yo‘ q otib
yuborish   yo‘lida   arab   assimilyatorlari   q o‘lida   q urol   bo‘lib   xizmat   q ildi.
Arab alifbosida 28 ta harf mavjudligiga  q aramay, ularning 4 ko‘rinishda
(7   harf   bundan   mustasno)   yozilishi   o‘zbek   xal q ining   savodli   bo‘lishiga
sira yordam bermas edi. Arab aristokratlari mehnatkash xal q ni abadiy
nodonlikda sa q lash ma q sadida arab alifbosining xatti nash, xatti ta’li q ,
xatti shikasta, xatti kufiy, xatti rayhoniy, xatti suls kabi juda murakkab
shakllarini va turlarini joriy  q ildilar.
Arab   alifbosi,   yozilishi   jihatidan   murakkab   bo‘lishi   bilan   birga,   u
o‘zbek   tilining   maxsus   tovushlarini   ifoda   eta   olmas   edi.   Arab
yozuvining   bu   nu q sonlarini   sezgan   ayrim   olimlar,   faylasuflar,   ilg‘or
kishilar unga o‘z salbiy munosabatlarini bildirdilar, ba’zilari, chunonchi,
Zahiriddin   Muhammad   Bobur   o‘zining   «Xatti   Bobur»   yozuvini   yaratdi. Lekin bunday ilg‘or tadbirlar, o‘sha zamonda amalga oshmay, e’tiborsiz
q olib ketdi.
Arab yozuvi Oktyabr to‘ntarishi(1917 yil)dan keyin ham bir necha
yillar   davomida   amalda   bo‘ldi.   Biro q ,   endilikda   arab   yozuvi
madaniyatning talablariga to‘la javob bera olmay  q oldi, bu yozuv xal q ni
tez   orada     yoppasiga   savodli   q ilish,   ilmiy,   badiiy,   siyosiy   adabiyotlarni
ko‘plab bostirish, gazeta, jurnallarni xal q  orasiga tezda tar q atish ishiga
to‘s q inlik   q iladi   tamg‘asi   bosila   boshladi.   Natijada   1929   yildan   o‘zbek
yozuvi   lotinlashtirilgan     alifboga   ko‘chirildi.   Bu   yozuv   turkiy   tillardagi
tovushlar   xususiyatini,   xususan,   ularga   xos   fonetik   hodisalarni
berishda   arab   alifbosiga   nisbatan   birmuncha   q ulayliklarga   ega   edi,
ammo   1940   yilda   sobi q   sho‘rolar   hududida   yoppasiga   kirill   alifbosiga
o‘tishga   q aror   q ilindi  (Bolti q bo‘yi   davlatlari   -  Litva,   Latviya,   Estoniya   va
Kavkaz davlatlari - Gruziya, Armaniston bundan mustasno   q oldi) va bu
yozuv 1991 yilgacha o‘zbek  xal q ning ham «milliy» yozuvi sifatida  amal
q ildi.
1993 yil O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi lotin alifbosini milliy
yozuv   sifatida   q abul   q ilishga   va   bu   yozuvga   o‘tishga   q aror   q ildi.   Lotin
alifbosi o‘zbek xal q i musta q illigining bir belgisi sifatida namoyon bo‘ldi.
Bola   ulg‘ayib,   maktab   tarbiyasini   ola   boshlar   ekan,   bunda   u   o‘z-
o‘zidan   tilshunoslik   fani   bilan   ham   tanishishga   kirishadi.   CHunki   u
yozishni,   fikrlashni   o‘rganmog‘i   lozim   bo‘ladi.   Albatta,   millatning   o‘z
yozuviga   ega   bo‘lishi   uni   yondosh,   q ardosh   millatlardan   far q lovchi,
milliy   o‘zlikni   anglash   to‘yg‘usini   shakllantiruvchi   muhim   omillardan
biridir. Tobelik   va   musta q illik   teskari   nisbatdagi   tushunchalar   ekanligi
izohtalab  emas.   Ulardan   birining  kuchayishi  bosh q asining  susayishiga
olib keladi. SHu boisdan o‘zga millat va xal q larga o‘z ta’sirini o‘tkazishni
ma q sad   q ilib olgan har  q anday zo‘rlik saltanati yoki mafkura ularga o‘z
yozuvini   singdirish   va   ommalashitirishni   birinchi   o‘ringa   q o‘yadi.   VII
asrdan boshlab islomiy mafkura Markaziy Osiy xal q lariga arab yozuvini
singdira   boshladi   va   mahalliy   dulbarjin,   sug‘diy,   xorazmiy   kabi
yozuvlarni   si q ib   chi q arishga   intildi.   SHuningdek,   XX   asrning   20-
yillaridan   boshlab   sho‘ro   mafkurasi   ham   soxta   baynalmilalchilik   shiori
ostida   zimdan   milliy   rang-baranglikdan   voz   kechish,   yagona   xal q ni
tarkib   toptirish   uchun   xal q larga   Kirill   yozuvini   singdirish   harakatiga
tushdi.   SHuning   uchun   o‘zlikni   anglay   boshlagan   har   bir   hal q   o‘z
yozuvini tiklashga, uning o‘zligiga tajovuz  q ilgan mafkuraning ishonchli
va   q udratli   q uroli   bo‘lgan   hukmron   yozuvdan   uzo q lashishga,   xalos
bo‘lishga   intiladi.   O‘zbek     xal q i   tarixida   turkiy   milliy   ong   va   madaniyat
ancha yuksalgan davrlarda,  xususan, XI-XIII asrlarda  q oraxoniylar, XIV-
XV   asrlarda   temuriylar   xukmronligi   davrida   arab   yozuviga   uyg‘ur
yozuvini   q arama- q arshi   q o‘yish,   uni   keng   ommalashtirishga   urinish
harakatlari ko‘zga tashlanadi.
O‘zbek   milliy   ongi   shakllana   boshlagan   XX   asrning   10-yillaridagi
arab yozuvini isloh   q ilish,   q olaversa, uni almashtirishga intilishlar ham
mazkur   ma q sadga   bo‘ysundirilganligi   bilan   xarakterlanadi.
Ma’rifatchilar   buni   milliy   ongni   uyg‘otishning   asosiy,   milliy
dunyo q arashdagi   yangilanishlar   uchun   poydevor   sifatida   tushundilar.
SHu   ma’noda   jadid   Samad   Og‘amali   o‘g‘lining   «YAngi   o‘zbek   alifbosi o‘zbek   tarixiga   yangi   yo‘l   ochg‘usidir»,   degan   fikri   g‘oyat   purma’nodir.
SHuning   uchun   o‘z   rahnamosi   I.Karimov   etakchiligida   milliy   o‘zligini
jahonga   ko‘z-ko‘z   q ilayotgan   o‘zbek   xal q i   ham   uni   topishga   erishgan
mafkura   yozuvi   -kirillisadan   voz   kechishga   va   lotin   yozuviga   o‘tishga
muvaffa q   bo‘ldi.   To‘g‘ri,   yangi,   isti q lol   alifbosi   ham   o‘zbek   xal q ning
milliy   yozuvi   emas.   Biro q ,   muhimi   shundaki,   u   biz   uchun   birorta
hukmron mafkura  q uroli ham emas.
Bugungi kunda  o‘ q uvchilar isti q lol yozuvi va imlosi asosida  tahsil
olmo q dalar.   O‘z   yozuviga   ega   bo‘lish,   xukmron   va   yot   mafkura
kishanidan   xoloslanish   bola   ongida   milliy   mafkura   q aror   topishiga,
uning   o‘zligini   anglashiga,   shu   bilan   birga,   uni   o‘zgalardan   far q lay
olishiga xizmat  q iluvchi muhim omil ekanligi tobora oydinlashmo q da.
ORFOEPIYA.   Adabiy   tilning   og‘zaki   shakli   normalari   talaffuz   va
nut q iy   ohangda   namoyon   bo‘ladi.   Buni   tilshunoslikning   orfoepiya
bo‘limi   o‘rganadi.   Adabiy   talaffuz   normalari   va   adabiy   talaffuzni   ongli
bosh q arish   orfoepik   q oidalar   va   orfoepik   lug‘atlar   or q ali   amalga
oshiriladi.
Orfoepiya - grekcha: «to‘g‘ri talaffuz» degan ma’noni bildiradi.
Adabiy   talaffuz   normalarini   o‘rgatuvchi   tilshunoslikning   bir
bo‘limiga orfoepiya deyiladi.
Orfoepiya   talaffuz   va   to‘g‘ri   gapirish   q oidalarini   o‘zida   jamlab,
ularning adabiy talaffuzi normalarini belgilaydi.
Orfoepiyaning   yuzaga   kelishida   ikkita   omil   muhim   o‘rin   tutadi.
Bulardan   biri   orfografiya,   ikkinchisi   xal q   og‘zaki   nut q ining   turli
ko‘rinishlari   va   turli   xil   sheva   talaffuzlaridir.   Lekin   orfoepiyaning shakllanishida   birinchi   omil   muhimdir.   O‘zbek   xal q   shevalarining
talaffuz   normalariga   tayangan   holda   ham   orfoepik   q oidalar   yaratish
mumkin.
«O‘zbek   adabiy   talaffuzi   lug‘ati»da   «So‘zlarning   orfoepik
shakllarini     berishda   morfologik   jihatdan   ham,   fonetik   jihatdan   ham,
asosan,   Toshkent   intellegensiyasi   nut q i   asos   q ilib   olinadi»,   deyilgan.
Bunda,   albatta,   bosh q a   shahar   shevalari   talaffuzi   ham   hisobga
olinganligi tabiiydir. 
Og‘zaki  adabiy   nut q   o‘ziga   xos   lingvistik   hodisadir.   Ammo   ushbu
lingvistik   xodisa   o‘zbek   tilshunosligida   shu   kunga   q adar   etarli   tad q i q
etilmay     kelayotir.   SHunga   q aramay,   1984   yilda   O‘zbekiston
Respublikasi   FA   til   va   adabiyot   instituti   tomonidan   nashr   q ilingan
«O‘zbek   adabiy   talaffuzi   lug‘ati»   katta   ahamiyat   kasb   etadi.   Lug‘atda
o‘zbek   tilida   faol   q o‘llanayotgan   20.000   dan   orti q   so‘z   va   so‘z
shakllarining   adabiy-normativ   talaffuzi   belgilab   berilgan,   ba’zi   so‘z   va
grammatik   shakllarning   talaffuzidagi   noto‘g‘ri   ko‘rinishi   inkor   q ilinib,
ularning to‘g‘ri aytilishi ko‘rsatilgan.
Ko‘rinadiki, mazkur  lug‘at  adabiy talaffuz normalarini egallashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
So‘z va uning  q ismlarini adabiy talaffuz normalariga ko‘ra bir xilda
aytish,   ayni q sa,   hozirgi   va q tda   nazariy   va   amaliy   ahamiyat   kasb
etmo q da.   Fan   va   texnikaning   keyingi   tara qq iyoti   natijasida   radio,
televidenieda   erkin   gapirish   imkoniyatining   oshganligi,   turli   majlis,
umumiy   yig‘ilishlarda   og‘zaki   nut q dan   keng   foydalanish   doirasining kengayganligi   so‘z   va   iboralarni   to‘g‘ri   talaffuz   q ilish,   tinglovchilarda
noti q ning nut q ini to‘g‘ri va to‘la tushunish imkoniyatini bermo q da.
Nut q ning   tabiatiga   ko‘ra   adabiy   talaffuz   har   xil     bo‘ladi.   SHu
jihatdan   orfoepik   uslublarni,   asosan,   ikki   guruhga   bo‘lish   mumkin:   1)
to‘li q   uslub;   2)   q is q artma   uslub.   Ma’ruzachilar,   aktyorlar,   suxandonlar
nut q i   to‘li q   uslubga   kiradi.   Bu   xil   nut q larda   har   bir   so‘z,   uning
morfemalari   adabiy   til   q oidasiga   mos  ravishda  to‘la,   ani q ,     dona-dona
talaffuz  q ilinadi.
So‘zlovchi  o‘z nut q iga   beparvo   q arashi  o q ibatida  ayrim tovushlar
turli   o‘zgarishlarga   duch   keladi,   so‘zning   ba’zi   elementlari   q is q aradi.
Natijada   q is q artma uslub yuzaga keladi. Masalan, Absalom mehmondi
Teshani     uyiga   obordi   (aslida   Abdusalom   mehmonni   Teshaning   uyiga
olib   bordi)   kabi.   O‘zbek   adabiy   tilining   og‘zaki   formasi   hozirda   keng
tar q alganligi, uning umumxal q  mulkiga aylanganligi, shubhasiz. Ammo
bu borada juz’iy kamchiliklar ham bor. Bular   q uyidagilar:
1.O‘zbek   adabiy   tilining   og‘zaki   normalarini   barcha   bir   xil,
mukammal egallay olgani yo‘ q .
2.   Adabiy   tilda   so‘zlashuvchilar   nut q ida   mahalliy   sheva   ta’siri
kuchli. Bu, ayni q sa, kundalik mulo q otda sezilib turadi.
3.   Keksa   va   yosh   avlod   nut q idagi   tafovut,   far q li   talaffuz   sezilib
turadi: ijod||ejod, ixloc||ehlos, insof// insop, lekin|| lokin, nekin kabi.
4.   Og‘zaki   nut q   normalarining   doirasida   hali   talaffuzi   kishini
ikkilantiruvchi   q ator   hodisalar   mavjud:   bashorat-basharot,   xayolot-
xayolat,  tazyi q -tayzi q , avf-afv,  shuningdek,  ruscha-internasional so‘zlar
talaffuzida     ham  shunga   o‘xshash   holatni   kuzatamiz:   muzo‘ka-muzika, tom-to‘m,   sex-sex,   kalьka-kalka   kabi   so‘zlar   tarkibida   uchrovchi   q ator
tovushlar   talaffuzida   q at’iylik   yo‘ q   yoki   etarli   normalanmagan.   Buning
ustiga   o‘zlashma   ruscha-internasional   so‘zlar   ikki   xil   talaffuz
q ilinmo q da.   Rus   tilini   yaxshi   o‘zlashtirganlar   bu   so‘zlarni   ruscha
talaffuzda, rus tili talaffuzidan etarli xabardor bo‘lmaganlar bu so‘zlarni
xilma-xil talaffuz   q ilmo q dalar. Bu   q aydlar orfoepik normalarni tartibga
solish, uning o‘ziga xos tomonlarini chu q ur o‘rganishni ta q ozo etadi.
O‘zbek   adabiy   tilining   asosiy   orfoepik   q oidalari   unli   va   undosh
fonemalarning talaffuzi, morfologik elementlarning aytilishi, ayrim so‘z
birikmalarining   talaffuz   q ilinishi   kabi   masalalarni   o‘z   ichiga   oladi.
SHunga   ko‘ra   umumiy   orfoepik   normalar   belgilanadi.   Orfoepik
normalar, odatda transkripsion belgilar vositasida ifodalanadi.
Orfoepiya   orfografiya   bilan   zich   bog‘langan.   Biro q   jonli   talaffuz
hamma va q t ham yozuvda teng bo‘lavermaydi. Jumladan, yozuvda bor
ba’zi   tovushlar   talaffuzda   sezilar-sezilmas   aytiladi;   adabiyochchi,
tuhmachchi, b:ro q , b:lan kabi.
-yozuvda   ifodalangan   ba’zi   tovushlar   tushirilib   aytiladi:
davlatman, badbax, abstrak, komutator kabi.
-yozuvda   ifodalangan   tovush   talaffuzda   bosh q a   shaklga   o‘tadi:
ayni q sa-aynixsa,   ma q sad-maxsad,   peshvoz-peshvos,   mazhab-mashab,
arazchi-araschi,   vokzal-vogzal,   obod-obot,   zags-zaks,   futbol-fudbol
kabi. 
YU q orida   q ayd   etilgan   mulohazalarni   hisobga   olgan   holda,
yagona orfoepik  q oidalarni yaratish zarurati tug‘iladi. ORFOGRAFIYA.   Orfografiya   grekcha:   to‘g‘ri   yozmo q     demakdir.
So‘z   o‘zak-negizlari   va   q o‘shimchalarini   yagona   tarzda   yozish   ha q idagi
q oidalar   yig‘indisi   orfografiya   deyiladi.   Orfografiya   adabiy   tilning
yozma   shakliga   xosdir.   Orfografiya   o‘z   navbatida   orfoepiya   va   alifbo
(grafika)   bilan   uzviy   bog‘li q dir.   Lekin   o‘zbek   orfografiyasida   hali
anchagina   kamchiliklar   va   ba’zi   chalkashliklar   uchraydi.   Bunga   sabab:
1) o‘zbek alifbosidagi kamchiliklar: 2) orfoepiyaning ishlanmaganligi; 3)
q o‘shma so‘zlar imlosining bo‘sh ishlaganligidir.
O‘zbek   orfografiyasining   tamoyillari.   Tamoyil   (prinsip)   -   lotincha:
boshlanish   demakdir.   Imloviy   tamoyillar   yozuvning   poydevoridir.
Orfografiyaning   uchta   asosiy   tamoyili   bor:   1)   fonetik   tamoyil;   2)
morfologik   tamoyil;   3)   tarixiy-an’anaviy   tamoyil.   Bulardan   tash q ari,
differensial   tamoyil   va   grafik   yoki   etimologik   tamoyillar   ham   mavjud.
Lekin   keyingi   ikkalasi   asosiy   rol   o‘ynamaydi.   O‘zbek   orfografiyasidagi
mazkur   tamoyillar   o‘zaro   bog‘li q   holda   ish   ko‘radi.   YOzuvda   xilma-
xillikka yo‘l  q o‘ymaslik uchun bularga  q at’iy rioya  q ilinadi.
Fonetik tamoyil
So‘z tarkibidagi  nut q   tovushlarining  aytilishi va  eshitilishiga  ko‘ra
yozilishi   fonetik   tamoyilga   xos.   Bunga   ko‘ra   so‘zlar   adabiy   talaffuzda
q anday aytilsa, shunday yoziladi. Masalan, ong o‘zagidan  la affiksi bilan
yasalgan   so‘z   ongla   emas,   angla   shaklida   yoziladi,   ya’ni   o‘zakdagi   o
o‘rniga   a   talaffuz   q ilinarkan,   xuddi   shunday   yoziladi.   Ishla   negizidan
yasalgan   ishlovchi   so‘zida   a   o‘rniga   o   yoziladi.   (tara   -   taro q   so‘zlarida
ham   shunday).   SHuningdek,   ruscha   schetь,   shetka   so‘zlari   ham
eshitilishiga ko‘ra cho‘t, cho‘tka tarzida yoziladi. Fonetik   tamoyil   orfografiyani   jonli   talaffuzga   ya q inlashtiradi.
YOzuv va talaffuzda ma’lum darajada umumiylik sa q lanadi.
Nut q imizda   tushdi   so‘zi   tushti,   tushgan   so‘zi   tushkan   tarzida
talaffuz   q ilinadi.   Ba’zan   so‘z   oxirida   bir   undosh   tushirilib   aytiladiki
(Samar q an, xursan, pas kabi), bu so‘zlar talaffuzdan bosh q acharo q  yoki
to‘li q  yoziladi. Bu holat fonetik tamoyil orfografiyaning yagona tamoyili
bo‘la olmasligini ko‘rsatadi.
Xuddi shuningdek, alifbodagi kamchiliklar tufayli unlilar   q atti q   va
yumsho q     talaffuz   q ilinishidan   q at’iy   nazar,   bir   xilda   yoziladi:   biz,   tiz,
q iz,  q ish, ko‘l, ko‘z,  q o‘y,  q o‘zi,  q alb, ona,  q ur, bur, tur, o‘r, ur kabi.
Morfologik   tamoyil.   Nut q dagi   so‘z   va   affikslar   q anday   aytilishiga
ko‘ra  emas,   balki  ularning butunligiga   yoki variantlaridan  birini tanlab
olish   asosida   yozish   morfologik   tamoyil   deyiladi.   Morfologik   tamoyil
so‘z   va   morfemalarni   adabiy   tilda   mu q im   shakllarida   sa q lash   va
yozishga ko‘maklashadi, yozuvda bir xillikni ta’minlaydi.
Masalan,   uchta   so‘zi   ushta,   kelib   turibdi   so‘zi   kep   turipti   tarzida
aytiladi.   Ammo   ular   asliga   muvofi q   uchta,   kelib   turibdi   deb   yoziladi.
YOki     -lar   affiksining     -la,   -lor,   -nar   tarzida   aytilishiga   q aramay,   uning
butunligiga   ko‘ra     -lar   shaklida   yoziladi.   Fe’lning   infinitiv   shakli                 -
mo q , shuningdek,  q o‘shimchalarning deyarli hamma shakli morfologik
tamoyil bo‘yicha yoziladi: Egalik affikslari: -im, -ing, -i, kelishik afikslari: -
ning,   -ni,   -da,   -dan   (jo‘nalish   kelishigi   bundan   mustasno),   so‘z
yasovchilar ham turlicha aytilishdan   q at’iy nazar, imloda o‘zining bir xil
morfologik   shaklini   sa q lagan   holda   yoziladi.   Ko‘rinadiki,   morfologik
tamoyil o‘zbek orfografiyasining etakchi tamoyili bo‘lib hisoblanadi. Tarixiy-an’anaviy   tamoyil.   So‘zlarning   hozirgi   talaffuz   normasiga
mos kelmaydigan,   q adimdan o‘zlashib   q olgan shaklda yozilishi tarixiy-
an’anaviy   tamoyil   deyiladi.   Bosh q acha   aytganda,   so‘zlar   hozirgi
holatiga   ko‘ra   emas,   balki   an’ana   tusiga   kirib   q olgan     q oidaga   ko‘ra
yoziladi: CHor Rossiyasi, pudratchi, fahm, rahm kabi.
Hozirgi   orfografiyada   tarixiy-an’anaviy   tamoyil   asosida   yoziluvchi
ba’zi shakllar  q uyidagilar:
1.   Buyru q -istak   mayli   (-gin)   mumtoz   adabiyotimizda   q o‘llanib
kelgan   an’ana   (she’riyat   talabi)ga   ko‘ra     -gil,   -g‘il   tarzida   ishlatiladi:
borgil || borg‘il.
Meni kutgil va men  q aytarmen (K.Simonov)
Bas, etar, cholg‘uvchi, bas  q il sozingni,
Bas, etar ko‘ksimga urmagil xanjar (A.Oripov).
2.   Ma q sad   ma’nosini   anglatuvchi   -gani   shaklining     -gali,   -g‘ali,   -
kali, - q ali shakllari:
Ko‘rgali keldingmu yor,
Kuydirgali keldingmu yor ( q o‘shi q ).
3. Hozirgi-kelasi zamon sifatdosh shaklini yasovchi -ur shakli:
YUlduzlar o‘tiga bardosh berurman
Fazolar taftiga  q ilurman to q at (A.Oripov)
4. -mu shakli:
Sevgini tortib bo‘lurmu
Toshu tarozi bilan  (E.Vohidov)
Qora  q oshing oy yuzingda hilol emasmu  (P.Mo‘min) 5.   Navoiy,   Fidoiy,   Atoiy   kabi   so‘zlar   arab   tilining   q oidasini
o‘zlashtirish asosida orfografiyamizga kirib kelgan.
Differensial tamoyil .  Talaffuzda bir-biridan ani q  far q lanmaydigan
yoki o‘zaro far q lari deyarli sezilmaydigan darajaga kelib   q olgan so‘zlar
yozuvda  maxsus   q oida   bilan  ajratilib yozilishi  differensiyalash  tamoyili
deyiladi.
Bu tamoyil kam  q o‘llanadi. Ayrim misollar:
1.     O‘zaro   ya q in,   shakldosh   so‘zlar   yozuvda’   (ayirish   belgisi)
yordamida   far q lab   q o‘llanadi:   da’vo-davo,   na’sha-nasha,   she’r-sher,
sur’at-surat, ta’ q ib-ta q ib.
2.   Ba’zi   shakldosh   so‘zlar   talaffuzda   urg‘u   yordamida   far q lanadi.
Imloda   bunday   so‘zlarga   urg‘u   belgisi   q o‘yiladi:   atlas   (karta)   -   atlas
(mato),   banda   (shayka)   -   banda   ( q ul),   aralashma   (smes ь )   -   aralashma
( q o‘shilmaslik). 
  3.   -li   va   -lik   q o‘shimchalari   yozuvda   1956   yilgacha   far q lanmay
q o‘llanar   edi.   1956   yildan   boshlab   adabiy   orfografiyamizda   ularni
far q lab   q o‘llashga   o‘tildi.   Tegishlilik   ma’nosini   ifodalashda   -lik   affiksi:
shaharlik,   q ishlo q lik,   toshkentlik;   ega   ekanlik   ma’nosida   esa   -li   affiksi
q o‘llana   boshlandi:   otli,   to‘nli.   Buning   natijasida   imloda   bir   xillikka
erishildi.   Qat’iy   nazar,   mazkur   affikslarni   far q siz   q o‘llash   holatlari   hali
ham uchrab turadi. Qiyoslang: chelakli kishi - chelaklik kishi va b. 
4.   -lik   affiksi   bilan   ham   so‘zlar   far q lanadi:   bo‘shli q   -   yuvosh,
bo‘shli q   -   fazo;   bog‘li q   -   alo q ador,   bog‘li q   -   molni,   pichanni   bog‘lamo q
kabi. Etimologik   yoki   grafik   tamoyil .   O‘zlashgan   so‘zlarning   q adimgi
etimologik   yoki   grafik   holatini   sa q lab   q olish   asosida   yozish   imloda
etimologik   yoki   grafik   tamoyil   deyiladi.   Bosh q acha   q ilib   aytganda,
yozuvda   o‘zlashma   so‘zning   etimologiyasi   sa q lanadi.   Masalan:   Navoiy,
Lutfiy,   Maoniy,   mutolaa,   mushoira,   muammo   kabi   so‘zlar   ham   shu
tamoyil   asosida   yozilgan.   Rus   tili   va   u   or q ali   o‘zlashgan   rol,     sentner,
tender,   komp ь yuter,   bank,   senator,   aksiya     kabi   so‘zlar   etimologik-
grafik   tamoyil   asosida   yozilmo q da.   SHunisi   xarakterliki,   o‘zbek   tili
talaffuzi   uchun   q iyin   bo‘lgan   ba’zi   ruscha-internasional   so‘zlar   hozirgi
orfografik   q oidalarga     ko‘ra,   istisno   tarzda,   tilimizning   talaffuz
xususiyatlariga   moslab   yoziladi   va   talaffuz   q ilinadi:   kiosk-kioska,
propusk-propuska, otpusk-otpuska, bank-banka kabi.
Ayni   va q tda   orfografiya   tamoyillari   o‘rtasida   uzviy   alo q a   ham
mavjud. Oilaviy, Navoiy kabi so‘zlarning oxiridagi -viy, -iy  q o‘shimchalari
tarixiy-an’anaviy tamoyilga ham, etimologik-grafik tamoyilga ham mos
keladi.
Jo‘nalish   kelishigi   shakli   -ga,   -ka,   - q a   yozilishida   fonetik   va
morfologik tamoyillar mos keladi.
ADABIYOTLAR Asosiy adabiyotlar
1.Abduazizov A. O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi. –T., 1994.
2.Jamolxonov   N.   Hozirgi   o‘zbek   tili.   1-qism.   –T.:   O‘qituvchi,     2005.
Darslik. O‘z R OTV tas.
3.Sayfullaeva   R.   va   boshqalar.   Hozirgi   o‘zbek   adabiy   tili.   –T.:   Fan   va
texnologiya, 2010. Darslik. O‘z R OO‘MTV tasdiqlagan.
Qo‘shimcha  adabiyotlar
1. Mengliyev B., Xoliyorov O‘. O‘zbek tilidan universal qo‘llanma. –T.:
Akademnasr, 20151. 
2. Rahimov S., B.Umirqulov. Hozirgi o‘zbek tili. –T.: O‘qituvchi, 2003. 
3. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek  adabiy tili. –Buxoro, 1999.
4. Tursunov U. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T., 1993.
5. SHodmonov   E.,   Nafasov   T.   Hozirgi   o‘zbek   adabiy   tilidan
laboratoriya mashg‘ulotlari. –T.: O‘qituvchi, 1986.
6 .Mahmudov A. Unlilar. –T., 1992
7 . Mirtojiev M., O‘zbek tili fonetikasi. –T., 1998.
8 . “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari. –T., 1990-20151.
9 .“Til va adabiyot ta’limi” jurnallari. –T.,   1990-20151.

Grafika. orfoepiya. imlo

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский