Gullash va changlanish, urug‘lanish xususiyatlari, qo‘shaloq urug‘lanish - Pedagogika - Slaydlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	3000UZS
Hajmi	2.1MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	pptx
Bo'lim	Slaydlar
Fan	Pedagogika

Gullash va changlanish, urug‘lanish xususiyatlari, qo‘shaloq urug‘lanish

Sotib olish

Gullash va changlanish, urug’lanish xususiyatlari, qo’shaloq urug’lanish.
Reja:
1.Gullash va changlanish.
2. Urug’lanish xususiyatlari.
3. Qo’shaloq urug’lanish.

Gullash va changlansh
Gullashning mohiyati changdonning yorilib changni qabul
qilishga tayyor turgan og‘izchaga tushishi bilan belgilanadi.
O‘simlik gullashdan oldin g‘uncha hosil qiladi. G‘unchaning
gulkosabarglari bilan tojbarglari-ning pastki qismlari
yuqoriga tez o‘sadi va ochiladi. Ayni paytda changchilar va
urug‘chilar ham ochiladi. Shu hodisa gullash deb ataladi.
Gullashning tugashi gultoji-ning, ba’zan gulqo‘rg‘onning
so‘lishi bilan belgilanadi. Lekin ayrim o‘simliklar, masalan
soxta kashtanda gultoji gullashdan keyin ham ancha kun
saqlanib turadi. Alohida gullarning gullash muddati turlicha:
bir necha soatdan – bir necha haftagacha (masalan,
arxideyalarda). Gulning ochilishi ma’lum harorat va namlikni
talab etadi. Shu sababli ayrim gullar ertalab ochilsa,
boshqalari peshinda yoki kechqurun ochiladi.

Changlanish. Guldagi chang urug‘chining tumshuq-chasiga borib
tushishi changlanish deyiladi.
Changchidan chiqqan chang urug‘chi tumshuqchasiga turli yo‘llar
bilan kelib tushadi. Agarda gul ikki jinsli bo‘lib undagi chang shu
gulning urug‘chisini tumshuqchasiga kelib tushsa bu jarayon o‘z-
o‘zidan changla-nish, ya’ni avtogamiya (yunon. a vto-o‘zi ) deb
yuritiladi.
Bitta o‘simlik gulining changi boshqa o‘simlik gulidagi urug‘chining
tumshuqchasiga tushganda esa chetdan changlanish,
ya’ni ksenogamiya (yunon. ksenos-begona )deyiladi.
Bir o‘simlik gulidagi chang shu o‘simlikdagi boshqa gul
mevachasiga kelib tushsa geytenogamiya (yunon. g eyton-qo‘shni )
deyiladi.
Ksenogamiyaning biologik nuqtai-nazardan ustun-ligi shundaki,
unga genetik belgilar almashinuvi sodir bo‘lib, turlar o‘rtasida xilma-
xillikni va kelgusida moslashuvchanlikni oshiradi.

Gul t uzi lishining umumiy sxemasi
1- gulbandi; 2-gulo‘rni; gulqo‘rg‘on; 4- tojbarglar;
5- gultoji; 6- changchilar (a- changchi, b- changchiipi);
7- urug‘chi (v-og‘izcha, g- ustuncha, d-tuguncha).

Urug’lanish xususiyatlari
Yuksak o’simliklarni individual hayoti urug’langan bitta tuxum hujayraning rivojlanishidan
boshlanadi. Tuxum hujayraning, ya’ni zigotaning keyingi bir necha marta bo’linishidan so’ng
to’qimalar va nihoyat ko’p hujayrali organism hosil bo’ladi. Umuman, urug‘li o‘simliklar ochiq va
yopiq urug‘li bo‘ladi. Yopiq urug‘li o‘simliklar urug‘i rivojlanishi va tuzilishi jihatidan ochiq
urug‘lilardan farq qiladi.Birinchidan, ochiq urug‘lilarning urug‘idagi g‘amlovchi to‘qima-
endosperma kelib chiqishi jihatidan gaploid xarakterga ega, ya’ni onalik gametafitining
vegetativ qismi hisoblanadi. Gulli o‘simliklarning urug‘idagi endosperm esa qo‘sh urug‘lanish
jarayoni natijasida hosil bo‘lib triploid bo’ladi.
Ikkinchidan, yopiq urug‘lilar urug‘ining murtagida 1 yoki 2 ta urug‘pallalari bo‘ladi.
Uchinchidan, yopiq urug‘lilarda urug‘ po‘stining (spermaderma) rivojlanishi urug‘ning ikki
qavat integumenti ishtirokida bo‘ladi. Ochiq urug‘lilarda urug‘ po‘sti bitta integumentdan hosil
bo‘ladi.
Urug‘larning unib chiqishida zarur bo‘lgan oziq moddalar urug‘ning o‘zida to‘planadi. Demak,
urug‘ murtagining oziqlanishi geterotrof hisoblanadi. Gulli o’simliklar urug’i, odatda murtak,
endosperm va urug’ po’stidan iborat. Murtak yangi o’simlikning embrionidir. Gulli
o’simliklarning turli vakillarida urug’dagi murtak bilan endosperm bir-biriga nisbatan turli
o’lchamdadir. Magnoliyadoshlar , loladoshlar va palmalarda murtak juda kichik o’lchamda,
endosperm esa urug’ning deyarli barcha hajmini egallagan bo’ladi. Burchoqdoshlar,
qovoqdoshlarda u murtak va po’stdan iborat. Bundan tashqari oraliq guruhlar ham uchraydi.

Urug’ po’sti bir necha qavatdan iborat bo’lib, murtakni qurib qolishidan, erta
unib ketishidan saqlasa, urug’larning unish vaqtida uning hujayralari
shilimshiqlanib , tuproqqa urug’ni birikib olishiga yordam beradi. Urug’ni
tarqalishida ham ahamiyatga ega. Urug’ po’stida suvni shimib bo’kishi uchun
mayda teshik bo’ladi, uni odatda urug’ yo’li deyiladi. Bundan tashqari, chok ham
bo’lib, u urugbandiga birikish joyi hisoblanadi. Endosperm asosan g’amlovchi
to’qimadan iborat. Unda kraxmal, oqsil va moy tomchilaridan tashqari zaxira
oziq sifatida boshqa moddalar ham to’planishi mumkin. Shunigdek, murtakning
tarkibida ham zaxira moddalardan yog’lar, kraxmal va oqsillar uchraydi. O’zida
to’playdigan zaxira moddalar tarkibiga ko’ra urug’lar bir necha xil bo’ladi:
1. Kraxmal to’plovchi urug’lar. Bu xil urug’lar tarkibida asosan kraxmal va kam
miqdorda oqsillar ham to’planib, ular makkajo’xori, bug’doy, arpa, sholi, javdar
va shu kabi o’simliklarda bo’ladi.
2. Oqsil to’plovchi urug’lar bularga soya , mosh, no’xat, beda va boshqa
dukkaklilar urug’lari kiradi.
3. Yog’ to’plovchi urug’lar bularga kana kunjut, zig’ir, kungaboqar, xantal, kanop,
kunjut, yong’oq va shu kabi o’simlik urug’lari kiradi.
4. Sellyuloza (kletchatka) to’plovchi urug’lar. Bunday urug’larga finik va braziliya
palma daraxti, kofe va shu kabi o’simlik urug’lari kiradi.
Murtakda o’simlikning barcha vegetativ organlari (ildiz va novdalar) bo’ladi.
Ildizdan kurtakka o’tish qismi murtak poyachadir , bu qism poyaning birinchi
bo’g’im oralig’i bo’lib gipokotil deb ataladi. Murtakdagi dastlabki burglar o’ziga
xos tuzilishga ega va ular urug’palla barglar deyiladi.

A-ko’knor ( Papaver somneferum ); B-bug’doy ( Triticum aestivum ); C-
randak ( Agrostemma githago ); D-murch ( Piper nigrum ); E- zig’ir
( Linum usitatissimum ); H-no’xat ( Pisum sativum ); 1-urug’ po’sti
(spermaderma); 2-endosperm; 3-ildizcha; 4-poyacha; 5-kurtakcha;
6-urug’palla (3-6-murtak); 7-meva po’sti; 8-perisperm.


Gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanish jarayoni.
Urug‘kurtakning urug‘langan hujayralari ko‘p marta
bo‘lina boshlaydi. Urug‘langan tuxum hujayra –
zigotadan murtak, urug‘langan markaziy hujayradan
esa endosperm rivojlanadi. Murtak bilan endosperm
birgalikda urug‘ni hosil qiladi. Shunday qilib , qo‘sh
urug‘lanishdan so‘ng urug‘ kurtak urug‘ga aylanadi.
Uning po‘stidan shu urug‘ni o‘rab turadigan po‘st,
tuguncha va gulning boshqa qismlaridan esa meva
hosil bo‘ladi. Qo’shaloq urug’lanish


.Changchi (androt sey ), uning y et ilishi v a t uzilishi. Guldagi muhim
a’zolari changchilar va urug’chilardir. Guldagi changchilar
yig‘indisi androtsey deyiladi (yunoncha so’zdan: “ andros ” - erkak, “ oikos ” –
uy, makon). Bazi bir gullarda androtsey bo‘lmasligi mumkin, bunday
gullar bir jinsli urg‘ochi gullar deyiladi.

Bir jinsli erkak gullarida esa faqat androtsey bo‘ladi. Gulda bittadan
tortib bir necha 10 tacha changchilar bo‘lishi mumkin. Masalan
arxideyadoshlar oilasi vakillarida 1 changchi , burchoqdoshlar oilasiga
10 tagacha changchi, ra’nodoshlar va gulxayridoshlar oilalarida ko’p
sonda bo‘ladi. Biroq ko‘pchilik gullarda changchining miqdori 3, 4, 5, 6,
yoki 10 ta bo‘ladi. Changchining ontogenez davrida u o‘sish nuqtasida
bo’rtma shaklida akropetal (ya’ni ostidan yuqoriga qarab) yoki bazipetal
(ya’ni uchidan ostiga karab) hosil bo‘lishi mumkin. Dastlab changdon ,
keyin oraliq o’sish hisobiga chang ipi rivojlanadi (74-rasm). Birinchi
holatda yosh changchilar gul markazida joylashsa, ikkinchi holatda esa
aksincha bo‘ladi. Changchilar birlashgan yoki erkin holatda joylashgan
bo‘ladi, masalan, choyo’tida changchilar bir nuqtaga birlashgan ,
qoqio’tdoshlar oilasiga kiruvchi o‘simliklarda esa, changdonlari
birlashgan bo‘ladi.

Burchoqdoshlar oilasiga mansub ko‘pchilik o‘simliklarda 10 ta
changchidan 9 tasi birlashgan va bittasi esa erkin joylashadi. Har bir
changchi chang ipiga va ikkita changdondan tuzilgan, changdonlar
bir-birlari bilan o’tkazuvchi boylamlarning bog‘lagichi orqali
birlashgan. Ba’zan chang ipi bo’lmasligi ham mumkin
(magnoliyada). Changchining o’lchami va shakli nihoyatda xilma-
xildir. U uzun va qisqa , dumaloq, yassi, ayrim hollarda tuklar bilan
qoplangan bo’ladi. Changchilar gulda 3 doirani tashkil qiladi. Ular
spiral yoki doira xolda joylashishi mumkin. Changchilar soni har bir
oila va turkumlar uchun doimiy bo‘ladi.Har bir changdon ikkita
chang uyasi yoki mikrosporangiyadan tuzilgan. Ular ba’zan chang
xaltachalari ham deb ataladi. Ularning har bir yarim bo’lagi teka deb
ataladigan to’siq bilan chang xonasiga bo’linadi va ularda
keyinchalik chang donchalari va mikrosporalar rivojlanadi. Changchi
ipining ko’ndalang kesimini kuzatilganda, u asosan parenxima
to’qimasidan tuzilgan bo’lib, uning o’rta qismida bitta o’tkazuvchi
bog’lam joylashadi.

Etiboringiz
uchun raxmat.

Gullash va changlanish, urug‘lanish xususiyatlari, qo‘shaloq urug‘lanish

Sotib olish