Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 38.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasi MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………………………….......3 I BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING HUQUQIY ASOSLARI …………………………………………………….......5 1.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati ……..5 1.2. Shartnomani tartibga soluvchi normativ-huquqiy manbalar......................…8 1.3. Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasida haq to’lash tartibi ….......…11 II BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING MAZMUNI VA TURLARI ………………………....................................……14 2.1. Shartnoma mazmuni: asosiy majburiyatlar va xizmat turlari …………….14 2.2. Shartnomaning tomonlarning huquq va majburiyatlari ……......…………16 2.3. Shartnomada buyurtmachining huquq va majburiyatlari …........................18 III BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASI BO‘YICHA JAVOBGARLIK …………………………........................………15 3.1. Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasini bekor qilish …....................16 3.2. Pochta aloqa xizmatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy asoslar …......17 3.3. Auditorlik tashkiloti tomonidan xizmatlar ko’rsatishning huquqqiy asoslari................................................................................................................18 Xulosa …………………………………………………………………....……20 Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………..........……23 Kirish Hozirgi davrda fuqarolik-huquqiy munosabatlarning rivojlanishi jamiyatda turli xil shartnomaviy aloqalarning kengayishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, haq evaziga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq munosabatlar kundalik hayotda tobora muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Fuqarolar, yuridik shaxslar hamda davlat organlari o‘z ehtiyojlarini qondirish maqsadida turli xizmatlardan foydalanadilar va bu jarayonlar, asosan, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi orqali huquqiy jihatdan rasmiylashtiriladi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi fuqarolik huquqida alohida o‘rin egallab, u buyurtmachi va ijrochi o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni belgilab beradi. Mazkur shartnoma orqali bir tomon — ijrochi ma’lum bir xizmatni ko‘rsatish majburiyatini olsa, ikkinchi tomon — buyurtmachi ushbu xizmat uchun kelishilgan haqni to‘lash majburiyatini oladi. Shartnomaning asosiy xususiyati shundaki, bunda xizmat moddiy buyum shakliga ega bo‘lmay, bevosita muayyan harakat yoki faoliyat natijasida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasiga oid normalar belgilangan bo‘lib, ular xizmat ko‘rsatish sohasida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarni tartibga solishga xizmat qiladi. Ushbu normalar taraflarning huquq va majburiyatlarini aniqlash, shartnoma buzilgan taqdirda javobgarlik masalalarini belgilash hamda shartnomani o‘zgartirish yoki bekor qilish tartibini huquqiy jihatdan mustahkamlashga qaratilgan. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, amaliyotda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq nizolar tez-tez uchrab turadi. Xizmatlarning sifatsiz ko‘rsatilishi, belgilangan muddatlarga rioya qilinmasligi yoki xizmat haqi o‘z vaqtida to‘lanmasligi kabi holatlar huquqiy muammolarni keltirib chiqaradi. Shu sababli, mazkur shartnomaning mazmun-mohiyatini, taraflarning huquq va majburiyatlarini hamda javobgarlik masalalarini chuqur o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi — haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy asoslarini o‘rganish, uning taraflari, ularning huquq va majburiyatlarini tahlil qilish, shuningdek, shartnoma buzilgan taqdirda yuzaga keladigan javobgarlik va shartnomani bekor qilish masalalarini yoritib berishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining tushunchasi va huquqiy xususiyatlarini tahlil qilish; shartnoma taraflari bo‘lgan buyurtmachi va ijrochining huquq hamda majburiyatlarini yoritish; shartnomani buzganlik uchun taraflarning javobgarligini ko‘rib chiqish; shartnomani o‘zgartirish va bekor qilish tartibini huquqiy jihatdan tahlil etish. Kurs ishining obyekti — haq evaziga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq fuqarolik- huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Tadqiqot predmeti esa mazkur munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalar va amaliyotdagi ularning qo‘llanilishidir. I BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING MAZMUNI VA HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlarining izchil rivojlanishi, xizmatlar sohasining kengayib borishi hamda fuqarolik-huquqiy munosabatlarning murakkablashuvi haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy jihatdan chuqur o‘rganilishini taqozo etmoqda. Mazkur shartnoma turi aholining kundalik ehtiyojlarini qondirishda, shuningdek, xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatida muhim o‘rin egallaydi. Fuqarolik huquqida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi ijrochi va buyurtmachi o‘rtasida vujudga keladigan huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 703-moddasiga muvofiq, ushbu shartnoma bo‘yicha ijrochi buyurtmachining topshirig‘iga asosan ashyoviy shaklga ega bo‘lmagan xizmatni ko‘rsatish, ya’ni muayyan harakatlarni amalga oshirish yoki muayyan faoliyatni bajarish majburiyatini oladi, buyurtmachi esa ko‘rsatilgan xizmat uchun belgilangan haqni to‘lash majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. 1 Mazkur shartnoma predmeti bo‘lgan “xizmat” tushunchasi moddiy natijaga ega bo‘lmasligi bilan ajralib turadi. Bunda asosiy e’tibor xizmat natijasiga emas, balki ijrochining faoliyatiga qaratiladi. Shu sababli haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi boshqa shartnoma turlaridan, xususan, pudrat yoki oldi- sotdi shartnomalaridan farq qiladi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida aloqa, tibbiyot, veterinariya, auditorlik, maslahat va axborot xizmatlari, ta’lim berish, sayyohlik xizmatlari hamda qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa turdagi xizmatlar ko‘rsatiladi. Ushbu xizmatlarning xilma-xilligi mazkur shartnoma institutining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, xizmatlar bozorining jadal rivojlanishi sharoitida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining tushunchasi, huquqiy belgilari va amaliy qo‘llanilishi bilan bog‘liq masalalarni chuqur tahlil qilish muhim hisoblanadi. Kurs ishining asosiy maqsadi haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy mohiyatini ochib berish, 1 Fuqarolik kodeksi 703-modda uning asosiy belgilari va fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rnini yoritishdan iborat. 1.2. Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasida haq to‘lash tartibi Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida haq to‘lash masalasi muhim huquqiy ahamiyatga ega bo‘lib, u taraflarning asosiy majburiyatlaridan biri hisoblanadi. Buyurtmachi o‘ziga ko‘rsatilgan xizmatlar uchun haqni haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida belgilangan muddatlarda va ko‘rsatilgan tartibda to‘lashi shart. Ushbu majburiyat shartnoma shartlariga rioya etilishini hamda taraflar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlaydi. Agar ijrochi o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan holatlar sababli xizmatni bajara olmagan bo‘lsa, buyurtmachi ijrochining xizmatni bajarish jarayonida qilgan zarur xarajatlarini qoplashi lozim. Bunda ijrochining xizmat ko‘rsatishdan ozod qilinishi natijasida olgan yoki olishi mumkin bo‘lgan foydasi ushbu summadan chegirib qolinadi. Bu qoida taraflar manfaatlarining muvozanatini saqlashga xizmat qiladi. Aksincha, xizmatni bajarishning imkonsiz bo‘lib qolishi buyurtmachining aybi bilan bog‘liq bo‘lgan hollarda, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, xizmatlar bahosi to‘liq hajmda to‘lanishi lozim. Ushbu norma O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 705-moddasida mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, buyurtmachining shartnoma majburiyatlariga mas’uliyat bilan yondashishini ta’minlashga qaratilgan. 2 Bugungi kunda respublikamizda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasiga bo‘lgan talab tobora ortib bormoqda. Aholiga turli sohalarda sifatli va qulay xizmatlar ko‘rsatish masalasiga davlat tomonidan alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, so‘nggi yillarda sog‘liqni saqlash tizimi tubdan isloh qilinib, aholiga keng qamrovli va zamonaviy tibbiy xizmatlar ko‘rsatish uchun zarur shart- sharoitlar yaratildi. Mazkur sohaning rivojlanishida xususiy tibbiyot markazlarining tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etdi. Turli xususiy tibbiyot muassasalarining faoliyat yuritishi fuqarolarga o‘z ehtiyoj va imkoniyatlariga mos tibbiy xizmatlarni erkin tanlash imkonini berdi. Bu esa tibbiy xizmatlar sifatining oshishiga va sog‘liqni saqlash tizimida raqobat muhitining shakllanishiga xizmat qildi. 2 Fuqarolik kodeksi 705-modda Shuningdek, fuqarolarning qonun hujjatlarida belgilangan huquq va erkinliklarini himoya qilish, ularning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirishga qaratilgan turli huquqiy maslahatxonalar va advokatura tashkilotlari faoliyat yuritmoqda. Bu holat ham haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalarining amaliy ahamiyatini yanada oshirmoqda. II BOB HAQ EVAZIGA XIZMAT KO’RSATISH SHARTNOMASINING MAZMUNI VA TURLARI 2.1. Shartnoma mazmuni: asosiy majburiyatlar va xizmat turlari Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi mazmuni va xizmat ko‘rsatishning xususiyatidan kelib chiqqan holda bir necha turlarga bo‘linadi. Xususan, xizmatlar ko‘rsatish sohasiga qarab aloqa xizmati, tibbiy xizmat, veterinariya xizmati, auditorlik xizmati, huquqiy xizmat, maslahat va axborot xizmatlari hamda boshqa shu kabi xizmat turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Mazkur xizmat turlari o‘zining xususiyati, xizmat ko‘rsatish shakli, mazmuni, bajarilish tartibi hamda huquqiy tartibga solinishi jihatidan bir-biridan farq qiladi. Shu bilan birga, ular o‘rtasida umumiy o‘xshash jihatlar ham mavjud. Aynan mana shu umumiylik sababli ushbu xizmatlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida yagona huquqiy institut — haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida birlashtirilgan. Ushbu shartnomada bir tomondan xizmat ko‘rsatuvchi ijrochi, ikkinchi tomondan esa xizmatdan foydalanuvchi buyurtmachi ishtirok etadi. Buyurtmachi sifatida fuqarolar hamda yuridik shaxslar qatnashishi mumkin bo‘lsa, ijrochi bo‘lib haq evaziga xizmat ko‘rsatish huquqiga ega bo‘lgan, belgilangan tartibda ruxsatnoma olgan fuqarolar yoki tashkilotlar ishtirok etadi. Shuningdek, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun ruxsatnoma olgan jismoniy shaxslar ham haq evaziga xizmat ko‘rsatish huquqiga ega bo‘ladilar. Haq evaziga xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan boshlab yuridik shaxs maqomiga ega bo‘ladi hamda xizmat ko‘rsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini oladi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi asosida ko‘rsatiladigan xizmat turlariga quyidagilarni kiritish mumkin: Aloqa xizmatlari; Tibbiyot xizmatlari; Veterinariya xizmatlari; Auditorlik xizmatlari; Maslahat xizmatlari; Axborot xizmatlari; Ta’lim berish xizmatlari; Advokatlik xizmatlari; Sayyohlik xizmatlari va boshqa xizmatlar. Sanab o‘tilgan xizmat turlari bugungi kunda respublikamizda jadal sur’atlarda rivojlanib bormoqda. Shu munosabat bilan ushbu sohalarni huquqiy jihatdan tartibga solishga qaratilgan qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”, “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to‘g‘risida”, “Ta’lim to‘g‘risida”, “Aloqa to‘g‘risida”, “Pochta aloqasi to‘g‘risida”, “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”, “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi qonunlari ushbu munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 708- moddasiga muvofiq, pudrat to‘g‘risidagi umumiy qoidalar hamda maishiy pudratga oid normalar, agar ushbu bob qoidalariga zid bo‘lmasa, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasiga nisbatan qo‘llanilishi mumkin. 3 Respublikamizda mustaqillikdan keyingi davrda jadal rivojlangan xizmat turlaridan biri auditorlik xizmatidir. O‘zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi qonunining 1-moddasida audit tushunchasiga ta’rif berilgan. Unga ko‘ra, audit — vakolatli auditorlar yoki auditorlik firmalari tomonidan xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy hisobotlari to‘g‘riligini, moliyaviy va xo‘jalik operatsiyalarining amaldagi qonun hujjatlariga muvofiqligini, shuningdek, buxgalteriya va moliyaviy hisobot yuritish talablariga qay darajada mos kelishini tekshirish maqsadida o‘tkaziladigan moliyaviy hujjatlarning tahlili va ekspertizasidir. 4 Audit faoliyati, shuningdek, shartnoma asosida ko‘rsatiladigan konsalting xizmatlarini ham o‘z ichiga oladi. Auditorlik faoliyati bilan belgilangan tartibda shug‘ullanish huquqini olgan va auditorlar reyestriga kiritilgan mutaxassis auditor hisoblanadi. Auditorlik xizmatlari auditorlik firmalari tomonidan amalga oshiriladi. Auditorlik firmalari jismoniy yoki yuridik shaxslar tomonidan tashkil etilib, belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilgan hamda ustavida auditorlik xizmatlari ko‘rsatish asosiy faoliyat turi sifatida belgilangan korxonalar hisoblanadi. 3 Fuqarolik kodeksi 708-modda 4 ‘’Auditorlik faoliyati to’g’risida’’gi qonun 1-modda Auditorlik firmalari kichik korxonalar, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar va boshqa tashkiliy-huquqiy shakllarda tashkil etilishi mumkin. Auditorlik firmalari va auditorlar davlat ro‘yxatidan o‘tib, tegishli litsenziya olgandan so‘ng o‘z faoliyatini qonuniy asosda boshlaydilar. 2.2 Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha tomonlarning huquq va majburiyatlari Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida asosiy taraflar sifatida buyurtmachi va ijrochi ishtirok etadi. Ushbu tomonlarning har biri shartnoma doirasida muayyan huquq va majburiyatlarga ega bo‘lib, ular o‘zaro huquqiy munosabatlarning mazmunini belgilab beradi. Buyurtmachi — tegishli xizmat ko‘rsatilishidan manfaatdor bo‘lgan hamda ushbu xizmatni o‘zi uchun yoki u ko‘rsatgan boshqa shaxs foydasiga amalga oshirilishini talab qiluvchi shaxs hisoblanadi. Shartnoma shartlariga ko‘ra, buyurtmachi xizmatni olish tashabbuskori bo‘lib, u ijrochiga topshiriq beradi va ko‘rsatilgan xizmat uchun haq to‘lash majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida buyurtmachi sifatida xizmat turiga qarab jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar hamda davlat organlari ishtirok etishlari mumkin. Masalan, fuqaro o‘z sog‘lig‘ini tiklash maqsadida tibbiy xizmatdan foydalanishi mumkin bo‘lsa, yuridik shaxslar yoki davlat organlari aloqa va pochta xizmatlaridan foydalanish uchun tegishli tashkilotlarga murojaat qiladilar. Ijrochi esa buyurtmachi bilan kelishilgan holda o‘z zimmasiga olgan xizmatni haq evaziga amalga oshiruvchi, zarur bilim, malaka, mutaxassislik va vakolatlarga ega bo‘lgan shaxs hisoblanadi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida ijrochi sifatida jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar hamda davlat muassasalari qatnashishlari mumkin. Ijrochining asosiy majburiyati shundan iboratki, u buyurtmachi tomonidan topshirilgan, ashyoviy shaklga ega bo‘lmagan xizmatni shartnomada belgilangan shartlar va tartib asosida sifatli va o‘z vaqtida bajarishi lozim. Bunda ijrochi zimmasiga yuklatilgan xizmatni bajarish uchun yetarli malaka va tajribaga ega bo‘lishi, shuningdek, ayrim hollarda ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun maxsus ruxsatnoma yoki litsenziyaga ega bo‘lishi talab etiladi. Masalan, huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi shaxs, ya’ni advokat tegishli oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lishi va advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun belgilangan tartibda ruxsatnoma (litsenziya) olgan bo‘lishi shart. Agar fuqaro oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lsa-da, ammo advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun ruxsatnomaga ega bo‘lmasa, u sud-tergov jarayonlarida advokat sifatida ishtirok etish huquqiga ega emas. Shu bilan birga, bunday shaxs o‘z bilim doirasida umumiy huquqiy maslahatlar berishi mumkin, biroq professional huquqiy xizmat ko‘rsatish uchun albatta maxsus vakolatga ega bo‘lishi lozim. Ijrochining huquqlari esa, avvalo, shartnoma shartlariga muvofiq ko‘rsatilgan xizmat uchun buyurtmachidan belgilangan miqdorda va o‘z vaqtida haq to‘lashni talab qilish huquqidan iboratdir. Ushbu huquq ijrochining qonuniy manfaatlarini himoya qilishga hamda shartnoma majburiyatlarining to‘liq bajarilishini ta’minlashga xizmat qiladi. 2.3 Buyurtmachining huquq va majburiyatlari Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha buyurtmachining asosiy majburiyati o‘ziga ko‘rsatilgan xizmat uchun shartnomada belgilangan miqdordagi haqni belgilangan muddatlarda to‘lash yoki to‘lab borishdan iboratdir. Ushbu majburiyat shartnoma munosabatlarining barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Buyurtmachi tegishli xizmatga buyurtma berish uchun ijrochi kabi maxsus malaka yoki vakolatga ega bo‘lishi shart emas. Biroq unda muayyan xizmatdan foydalanish uchun asos, zarurat hamda yetarli moliyaviy imkoniyat mavjud bo‘lishi lozim. Masalan, sayyohlik xizmatidan foydalanishda buyurtmachining sayohat qilishga ehtiyoji va ushbu xizmat uchun zarur mablag‘ga ega bo‘lishi talab etiladi. Buyurtmachining huquqlari, avvalo, ijrochi tomonidan ko‘rsatilayotgan xizmatning shartnoma shartlariga muvofiq tarzda, belgilangan muddatlarda va sifatli bajarilishini talab qilish huquqidan iboratdir. Ushbu huquq buyurtmachining manfaatlarini himoya qilishga va xizmatlar sifatini ta’minlashga xizmat qiladi. Oldingi paragrafda sanab o‘tilgan xizmat turlarining har birida shartnoma taraflarining, ya’ni ijrochi va buyurtmachining huquq hamda majburiyatlari xizmat turining xususiyatidan kelib chiqqan holda turlicha namoyon bo‘ladi. Xususan, aloqa xizmati ko‘rsatish shartnomasiga muvofiq, xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot buyurtmachilarga pochta jo‘natmalarini belgilangan manzilga yetkazib berish, kundalik matbuot nashrlarini, gazeta va jurnallarni o‘z vaqtida topshirish, shuningdek, telefon va boshqa aloqa xizmatlarini ko‘rsatish majburiyatini oladi. Buyurtmachilar esa ushbu xizmatlar uchun belgilangan haqni o‘z vaqtida to‘lashlari shart. Tibbiy xizmat ko‘rsatish sohasida esa xizmatni bajarishga ixtisoslashgan, zarur bilim, tajriba va ruxsatnomalarga ega bo‘lgan tashkilotlar hamda mutaxassislar fuqarolarga malakali tibbiy xizmat ko‘rsatish majburiyatini oladilar. Tibbiy xizmatdan foydalanuvchi shaxslar esa, agar xizmat bepul ko‘rsatilmasa, kelishilgan haqni to‘lashga majbur bo‘ladilar. Veterinariya xizmati bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar fermer xo‘jaliklari va aholiga malakali xizmat ko‘rsatish majburiyatini o‘z zimmasiga olsa, buyurtmachilar shartnomada belgilangan xizmat haqini to‘lash va boshqa majburiyatlarni bajarishlari lozim bo‘ladi. Axborot, maslahat va sayyohlik xizmatlari ko‘rsatishda ham ijrochi tegishli xizmatni shartnoma shartlariga muvofiq ravishda sifatli bajarishga majbur bo‘lsa, buyurtmachi kelishilgan haqni belgilangan muddatda to‘lash majburiyatini oladi. Huquqiy xizmat ko‘rsatish jarayonida esa notarilar, advokatlik tuzilmalari va boshqa huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar qonun hujjatlariga hamda taraflar o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq xizmat ko‘rsatishlari shart. Buyurtmachilar esa ushbu xizmatlar uchun kelishilgan haqni belgilangan tartib va muddatlarda to‘lashga majbur bo‘ladilar. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini buzganlik uchun taraflarning javobgarligi Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini buzganlik uchun taraflarning javobgarligi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 706-moddasida belgilangan. Mazkur moddaga muvofiq, ijrochi haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha o‘z majburiyatlarini umuman yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda, buyurtmachiga yetkazilgan zararni to‘liq qoplab berishi shart. Biroq bunday javobgarlik miqdori shartnomada nazarda tutilgan xizmatlar qiymatining ikki baravaridan ortiq bo‘lishi mumkin emas. 5 Agar haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida xizmatlar tadbirkorlik faoliyati jarayonida ko‘rsatilayotgan bo‘lsa, ijrochining majburiyatlarni 5 Fuqarolik kodeksi 706-modda bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi uchun kuchaytirilgan javobgarlik belgilanishi mumkin. Bunday holatda, taraflar shartnomada Fuqarolik kodeksining 706-moddasi birinchi qismida nazarda tutilganidan og‘irroq javobgarlik choralarini kelishib olish huquqiga ega bo‘ladilar. 6 Buyurtmachi ham shartnoma bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarmagan taqdirda javobgar hisoblanadi. Xususan, buyurtmachi o‘ziga ko‘rsatilgan xizmatlar uchun haqni shartnomada belgilangan muddatlarda va tartibda to‘lamagan bo‘lsa, u ijrochi oldida javobgarlikka tortiladi. Agar ijrochi o‘z aybi bo‘lmagan holatlar sababli xizmatni bajara olmagan bo‘lsa, buyurtmachi ijrochining xizmatni bajarish bilan bog‘liq zarur xarajatlarini qoplashi lozim. Bunda ijrochining xizmat ko‘rsatishdan ozod etilishi munosabati bilan olgan yoki olishi mumkin bo‘lgan foydasi ushbu summadan chegirib tashlanadi. Xizmatni bajarishning imkonsiz bo‘lib qolishi buyurtmachining aybi bilan yuzaga kelgan hollarda esa, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, buyurtmachi xizmatlar bahosini to‘liq hajmda to‘lashi shart. Ushbu qoidalar taraflarning shartnoma majburiyatlariga mas’uliyat bilan yondashishini ta’minlashga hamda ularning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgandir. 6 Fuqarolik kodeksi 706-modda III.BOB.HAQ EVAZIGA XIZMAT KO’RSATISH SHARTNOMASI BO’YICHA JAVOBGARLIK 3.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini bekor qilish Umuman olganda, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi taraflarning o‘zaro kelishuvi bilan o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Shartnoma bekor qilinishi uchun buyurtmachi xizmatlar uchun belgilangan to‘liq haqni to‘lash sharti bilan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini bekor qilishni talab qilish huquqiga ega. Biroq, shartnoma ijrochining aybli harakatlari sababli bekor qilingan hollarda bu qoida tatbiq etilmaydi. Ijrochi esa shartnoma bekor qilinishi natijasida buyurtmachiga yetkazilgan zararlarni to‘liq qoplash sharti bilan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini bekor qilishni talab qilish huquqiga ega. Shu bilan birga, agar shartnoma buyurtmachining aybi sababli bekor qilingan bo‘lsa, ijrochi ushbu huquqqa ega emas.Ushbu qoidalar Fuqarolik kodeksining 707-moddasida belgilangan bo‘lib, taraflar o‘rtasidagi shartnoma munosabatlarida adolat va muvozanatni ta’minlashga qaratilgan 7 . Pochta aloqasi xizmatlarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy asoslar Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida ko‘rsatiladigan muhim xizmat turlaridan biri pochta aloqasi xizmatlari hisoblanadi. Mazkur munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 9-iyundagi “Pochta aloqasi to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. Ushbu Qonunning 3- moddasida pochta aloqasi sohasidagi asosiy tushunchalar va pochta xizmatlarining turlari belgilab berilgan bo‘lib, bu haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy mohiyatini ochib beradi 8 . Qonunga muvofiq, pochta aloqasi xizmatlari pochta aloqasi operatorlari va provayderlari tomonidan shartnoma asosida amalga oshiriladi. Mazkur qoida Qonunning 8-moddasida mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, unga ko‘ra pochta xizmatlari foydalanuvchi va xizmat ko‘rsatuvchi o‘rtasida tuziladigan shartnoma asosida ko‘rsatiladi. Bu esa pochta xizmatlari haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining alohida turi ekanligini ko‘rsatadi. Pochta aloqasi xizmatlari tarkibiga pochta jo‘natmalarini jo‘natish, shu jumladan tezlashtirilgan pochta rejimida jo‘natish hamda kuryerlik xizmatlari kiradi. Qonunda kuryerlik xizmati alohida xizmat turi sifatida e’tirof etilgan 7 Fuqarolik kodeksi 707-modda 8 ‘’Pochta aloqasi tog’risida’’gi qonun 3-modda bo‘lib, ro‘yxatga olinadigan pochta jo‘natmalarini pochta kuryeri orqali yetkazib berish bilan bog‘liq munosabatlar tartibga solingan. Shuningdek, pochta aloqasi xizmatlarini ko‘rsatish qoidalari muhim normativ- huquqiy hujjat hisoblanadi. Ushbu qoidalarda pochta va kuryerlik jo‘natmalarini rasmiylashtirish, saqlash, jo‘natish va yetkazib berish tartibi belgilangan bo‘lib, bu Qonunning 14-moddasida nazarda tutilgan xizmat ko‘rsatish talablarini amalda ta’minlashga xizmat qiladi. Qonunda pochta aloqasi sirini saqlash masalasiga ham alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, pochta va kuryerlik jo‘natmalarining mazmuni, shuningdek foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari pochta aloqasi siri hisoblanadi va ularning daxlsizligi davlat tomonidan kafolatlanadi. Bu norma xizmat ko‘rsatish shartnomasida buyurtmachining huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Xulosa qilib aytganda, “Pochta aloqasi to‘g‘risida”gi Qonunning 3-, 8-, 11- va 18-moddalari haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida pochta va kuryerlik xizmatlarini ko‘rsatish bilan bog‘liq munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga soluvchi asosiy normalar hisoblanadi. Ushbu normalar tomonlarning huquq va majburiyatlarini belgilash hamda xizmatlar sifatini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etad 3.2. Pochta aloqasi xizmatlarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy asoslar Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida ko‘rsatiladigan muhim xizmat turlaridan biri pochta aloqasi xizmatlari hisoblanadi. Mazkur munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 9-iyundagi “Pochta aloqasi to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. Ushbu Qonunning 3- moddasida pochta aloqasi sohasidagi asosiy tushunchalar va pochta xizmatlarining turlari belgilab berilgan bo‘lib, bu haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy mohiyatini ochib beradi. 9 Qonunga muvofiq, pochta aloqasi xizmatlari pochta aloqasi operatorlari va provayderlari tomonidan shartnoma asosida amalga oshiriladi. Mazkur qoida Qonunning 8-moddasida mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, unga ko‘ra pochta xizmatlari foydalanuvchi va xizmat ko‘rsatuvchi o‘rtasida tuziladigan shartnoma asosida ko‘rsatiladi. Bu esa pochta xizmatlari haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining alohida turi ekanligini ko‘rsatadi. 9 ‘’Pochta aloqasi to’g’risida’’gi qonun 3-modda Pochta aloqasi xizmatlari tarkibiga pochta jo‘natmalarini jo‘natish, shu jumladan tezlashtirilgan pochta rejimida jo‘natish hamda kuryerlik xizmatlari kiradi. Qonunning 11-moddasida kuryerlik xizmati alohida xizmat turi sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, ro‘yxatga olinadigan pochta jo‘natmalarini pochta kuryeri orqali yetkazib berish bilan bog‘liq munosabatlar tartibga solingan. Shuningdek, pochta aloqasi xizmatlarini ko‘rsatish qoidalari muhim normativ- huquqiy hujjat hisoblanadi. Ushbu qoidalarda pochta va kuryerlik jo‘natmalarini rasmiylashtirish, saqlash, jo‘natish va yetkazib berish tartibi belgilangan bo‘lib, bu Qonunning 14-moddasida nazarda tutilgan xizmat ko‘rsatish talablarini amalda ta’minlashga xizmat qiladi. Qonunda pochta aloqasi sirini saqlash masalasiga ham alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, Qonunning 18-moddasiga muvofiq, pochta va kuryerlik jo‘natmalarining mazmuni, shuningdek foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari pochta aloqasi siri hisoblanadi va ularning daxlsizligi davlat tomonidan kafolatlanadi. Bu norma xizmat ko‘rsatish shartnomasida buyurtmachining huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Xulosa qilib aytganda, “Pochta aloqasi to‘g‘risida”gi Qonunning 3-, 8-, 11- va 18-moddalari haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasida pochta va kuryerlik xizmatlarini ko‘rsatish bilan bog‘liq munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga soluvchi asosiy normalar hisoblanadi. Ushbu normalar tomonlarning huquq va majburiyatlarini belgilash hamda xizmatlar sifatini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. 3.3 Auditorlik tashkiloti tomonidan xizmatlar ko‘rsatishning huquqiy asoslari Auditorlik tashkiloti tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlar O’zbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga solinadi. Mazkur qonunning 31-moddasiga muvofiq, auditorlik tashkilotlari auditorlik tekshiruvlari hamda ularga turdosh bo‘lgan boshqa auditorlik xizmatlarini ko‘rsatish huquqiga ega. 10 Auditorlik xizmatlari nafaqat moliyaviy hisobotlarni tekshirish bilan cheklanib qolmay, balki xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliya-xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish va rejalashtirishga qaratilgan xizmatlarni ham o‘z ichiga oladi. Jumladan, auditorlik tashkilotlari moliyaviy rejalashtirish, biznes-rejalar ishlab chiqish, iqtisodiy va moliyaviy maslahatlar berish, shuningdek boshqaruvga oid tavsiyalar tayyorlash bilan shug‘ullanishlari mumkin. Masalan, korxona o‘z 10 ‘’Auditorlik faoliyati to’g’risida’’gi qonun 31-modda faoliyatini kengaytirishni rejalashtirayotgan bo‘lsa, auditorlik tashkiloti tomonidan tuzilgan biznes-reja va moliyaviy prognozlar muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, auditorlik tashkilotlari buxgalteriya hisobi, audit, soliq solish hamda moliyaviy hisobot masalalariga bag‘ishlangan seminarlar va konferensiyalar o‘tkazish orqali xo‘jalik yurituvchi subyektlar bilimini oshirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish, moliyaviy hisobot tuzish jarayonini takomillashtirish hamda moliyaviy axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish ham auditorlik xizmatlarining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Qonunchilikdagi so‘nggi o‘zgarishlarga ko‘ra, auditorlik tashkilotlari banklarning aktivlari va majburiyatlarini, shuningdek balansdan tashqari moddalarini baholash xizmatlarini ham ko‘rsatish huquqiga ega bo‘ldi. Bu norma auditorlik xizmatlari ko‘lamining kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Auditorlik xizmatlari auditorlik tashkiloti bilan buyurtmachi o‘rtasida tuzilgan shartnoma asosida amalga oshiriladi. Mazkur shartnomada xizmat turi, hajmi, muddati va haq to‘lash tartibi aniq belgilab qo‘yiladi. Advokatlik xizmati haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi sifatida Advokatlik xizmati ham mazmunan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasiga kiruvchi professional xizmat turlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 25-dekabrdagi “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonuni advokatlik xizmatining huquqiy asoslarini belgilab beradi. 11 Mazkur Qonunning 1-moddasiga muvofiq, advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqi O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolariga jinsi, irqi, millati, tili, dini va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar beriladi. Bunda advokatlik faoliyatini amalga oshirish uchun qonunchilikda belgilangan tartibda litsenziya olinishi shart. Ushbu holat advokatlik xizmatining professional va malakali asosda ko‘rsatilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Advokatlik faoliyatining asosiy prinsiplari Qonunning 2-moddasida mustahkamlangan bo‘lib, ular advokatning mustaqilligi, kasb etikasi qoidalariga rioya etish, advokatlik sirini saqlash hamda qonunchilikda taqiqlanmagan usul 11 ‘’ Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to’g’risida’’gi qonun 1- modda va vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ushbu prinsiplar advokatlik xizmatining sifatli va xolis ko‘rsatilishini kafolatlaydi. Advokat va yuridik yordam so‘rab murojaat qilgan shaxs o‘rtasidagi munosabatlar, odatda, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi asosida vujudga keladi. Ushbu shartnoma doirasida advokat buyurtmachiga huquqiy maslahat berish, sudlarda himoya yoki vakillikni amalga oshirish, hujjatlar tayyorlash kabi xizmatlarni ko‘rsatadi, buyurtmachi esa kelishilgan xizmat haqini to‘lash majburiyatini oladi. Qonunning 4-moddasiga ko‘ra, advokat sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida protsessning boshqa ishtirokchilari bilan teng huquqlarga ega. Shuningdek, advokat ish materiallari bilan tanishish, himoyasidagi shaxs bilan xoli uchrashuvlar o‘tkazish, zarur hollarda ekspertiza tayinlanishini so‘rash kabi keng vakolatlarga ega. Masalan, fuqarolik ishida advokat mustaqil ekspertiza tayinlashni talab qilib, mijoz manfaatlarini himoya qilishi mumkin. Advokatlik faoliyatining muhim jihatlaridan biri — advokatning mustaqilligi va daxlsizligidir. Qonunning 5–6-moddalarida advokatning shaxsi, uy-joyi, hujjatlari, aloqa vositalari va kasbiy faoliyati daxlsizligi kafolatlangan. Bu esa advokatga bosim o‘tkazilishining oldini oladi va xizmatni xolis ko‘rsatish imkonini yaratadi. Shuningdek,advokatlik faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi qat’iy belgilangan. Advokatga tahdid qilish, unga bosim o‘tkazish yoki uning kasbiy faoliyatiga to‘sqinlik qilish qonunchilikka muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, advokatlik xizmati — bu yuqori malaka, mustaqillik va huquqiy kafolatlar asosida ko‘rsatiladigan haq evaziga xizmat turi bo‘lib, u fuqaro va yuridik shaxslarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Advokatlik xizmatlari bo‘yicha tuziladigan shartnomalar esa haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining alohida va muhim ko‘rinishi hisoblanadi. Advokatlik xizmati haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi sifatida Advokatlik xizmati ham mazmunan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi doirasiga kiruvchi professional xizmat turlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 25-dekabrdagi “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”gi Qonuni advokatlik xizmatining huquqiy asoslarini belgilab beradi. 12 Mazkur Qonunning 1-moddasiga muvofiq, advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqi O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolariga jinsi, irqi, millati, tili, dini va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar beriladi. Bunda advokatlik faoliyatini amalga oshirish uchun qonunchilikda belgilangan tartibda litsenziya olinishi shart. Ushbu holat advokatlik xizmatining professional va malakali asosda ko‘rsatilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Advokatlik faoliyatining asosiy prinsiplari Qonunning 2-moddasida mustahkamlangan bo‘lib, ular advokatning mustaqilligi, kasb etikasi qoidalariga rioya etish, advokatlik sirini saqlash hamda qonunchilikda taqiqlanmagan usul va vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ushbu prinsiplar advokatlik xizmatining sifatli va xolis ko‘rsatilishini kafolatlaydi. Advokat va yuridik yordam so‘rab murojaat qilgan shaxs o‘rtasidagi munosabatlar, odatda, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi asosida vujudga keladi. Ushbu shartnoma doirasida advokat buyurtmachiga huquqiy maslahat berish, sudlarda himoya yoki vakillikni amalga oshirish, hujjatlar tayyorlash kabi xizmatlarni ko‘rsatadi, buyurtmachi esa kelishilgan xizmat haqini to‘lash majburiyatini oladi. Qonunning 4-moddasiga ko‘ra, advokat sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida protsessning boshqa ishtirokchilari bilan teng huquqlarga ega. Shuningdek, advokat ish materiallari bilan tanishish, himoyasidagi shaxs bilan xoli uchrashuvlar o‘tkazish, zarur hollarda ekspertiza tayinlanishini so‘rash kabi keng vakolatlarga ega. Masalan, fuqarolik ishida advokat mustaqil ekspertiza tayinlashni talab qilib, mijoz manfaatlarini himoya qilishi mumkin. Advokatlik faoliyatining muhim jihatlaridan biri — advokatning mustaqilligi va daxlsizligidir. Qonunning 5–6-moddalarida advokatning shaxsi, uy-joyi, hujjatlari, aloqa vositalari va kasbiy faoliyati daxlsizligi kafolatlangan. Bu esa advokatga bosim o‘tkazilishining oldini oladi va xizmatni xolis ko‘rsatish imkonini yaratadi. Shuningdek, Qonunning 7-moddasida advokatlik faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi qat’iy belgilangan. Advokatga tahdid qilish, unga bosim o‘tkazish 12 ‘’Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to’g’risida’’gi qonun 1- modda yoki uning kasbiy faoliyatiga to‘sqinlik qilish qonunchilikka muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, advokatlik xizmati — bu yuqori malaka, mustaqillik va huquqiy kafolatlar asosida ko‘rsatiladigan haq evaziga xizmat turi bo‘lib, u fuqaro va yuridik shaxslarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Advokatlik xizmatlari bo‘yicha tuziladigan shartnomalar esa haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining alohida va muhim ko‘rinishi hisoblanadi. Axborot xizmati Axborot olish kafolatlari va erkinligi har bir fuqaro uchun muhim huquq hisoblanadi. O zbekiston Respublikasining Axborot olish kafolatlari va erkinligiʻ to‘g‘risidagi Qonunida bu huquq aniq belgilab qo‘yilgan (3-modda). Har bir fuqaro axborotni izlash, olish, tadqiq etish, uzatish va tarqatish huquqiga ega va bu huquq davlat tomonidan himoya qilinadi. Shu sababli, fuqaro kerakli ma’lumotni olishda erkin va to‘siqsiz bo‘lishi mumkin 13 . Axborot olish erkinligining asosiy prinsiplari ham juda muhimdir (4-modda). Bu prinsiplarga axborotning oshkoraligi, hamma uchun ochiqligi va haqqoniyligi kiradi. Masalan, agar biror yangi qonun qabul qilinsa yoki davlat organlarida muhim qarorlar chiqarilsa, fuqaro u bilan tanishib, to‘g‘ri va aniq ma’lumot olishi mumkin. Shu tariqa, axborot xizmati jamiyatda shaffoflik va adolatni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Axborot olish jarayoni ham osonlashtirilgan. Fuqarolar axborotni olish uchun og‘zaki yoki yozma so‘rov yuborishlari mumkin, shu jumladan elektron shaklda ham (6-modda). So‘rovga javob berish muddati esa 15 kun ichida belgilangan, og‘zaki so‘rovga esa imkoniyatga qarab darhol javob berilishi shart. Bu tartib, axborot xizmatini samarali qilish va fuqarolarga tezkor javob berishni ta’minlaydi. Agar so‘rov qilingan organ kerakli ma’lumotga ega bo‘lmasa, murojaat qiluvchiga bu haqida 7 kun ichida xabar berish shart. Axborot xizmati orqali beriladigan ma’lumotlar odatda tekin bo‘ladi (8-modda). Shu bilan birga, agar murojaat qiluvchi boshqa turdagi maxsus axborotga ega bo‘lishni xohlasa, u haq evaziga xizmat ko‘rsatish tartibida berilishi mumkin. Bu esa davlat va tashkilotlarga axborotni boshqarish va muayyan xizmatlarni qonuniy asosda taqdim etishga imkon beradi. Shuningdek, davlat va boshqa tashkilotlar axborotni oshkor qilmaslik huquqini saqlab qolgan holda, davlat siri 13 ‘’Axborot olish kafolatlari va erkinligi to’g’risida’’gi qonun 3-modda yoki maxfiy ma’lumotlarni berishi mumkin emas (9-modda), bu esa xavfsizlikni ta’minlaydi. Umuman olganda, axborot xizmati va haq evaziga xizmat ko‘rsatish jamiyatda shaffoflik, adolat va samarali faoliyatni ta’minlaydi. Fuqarolar o‘z huquqlaridan to‘liq foydalanishi, kerakli ma’lumotlarni olishda erkinligi va axborotdan samarali foydalanishi, davlat organlarining ishini nazorat qilishda muhim ahamiyatga ega. Axborot xizmati O‘zbekistonda muhim huquqiy va ijtimoiy rolga ega. Ommaviy axborot vositalarini tashkil etish va ularning faoliyatini yuritish, nafaqat ma’lumot tarqatish, balki jamiyatning xabardorligini oshirish, fuqarolarning axborot olish huquqini ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining 2002-yil 30-avgustdagi 405–II-son Qonuni asosida ommaviy axborot vositalari faoliyati tartibga solinadi, ularning ustavi (nizomi), tahririyat tarkibi va muharrir vakolatlari aniq belgilangan (18-modda, 19-modda). Ustavda ommaviy axborot vositasining nomi, manzili, faoliyat turi, maqsadi va mol-mulk manbai ko‘rsatiladi, bu esa tahririyat ishini aniq va shaffof qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, homiylar ishtiroki qonuniy tartibda amalga oshiriladi va ular xodimlarning kasb faoliyatiga aralashuviga yo‘l qo‘yilmaydi. Bu huquqiy tartib taraflar manfaatini himoya qilish bilan birga, axborotning mustaqilligini va haqqoniyligini kafolatlaydi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, axborot xizmati nafaqat ma’lumot yetkazish, balki fuqarolar va tashkilotlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi vosita sifatida ham ahamiyatli. Masalan, muassis ommaviy axborot vositasini tugatish qarorini qabul qilgan taqdirda, muharrir yoki tahririyat xodimi xuddi shu nomda yangi vosita ta’sis etish masalasini ko‘ra oladi, bu esa axborotning uzluksizligini ta’minlaydi. Shuningdek, ro‘yxatdan o‘tish rad etilganda, sudga murojaat qilish huquqi mavjudligi fuqarolarning va tashkilotlarning huquqlarini himoya qiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, axborot xizmati jamiyatdagi ishonchni mustahkamlash, notog‘ri yoki noto‘liq ma’lumot tarqalishini kamaytirish va taraflar o‘rtasidagi nizolarni oldini olishda muhim vosita hisoblanadi. Tahririyatning aniq tartibda ishlashi, nazorat nusxalari va televideniye hamda radioeshittirish materiallarini saqlash me’yorlari axborotning huquqiy asosda va barqaror yetkazilishini ta’minlaydi. Xulosa qilib aytganda, axborot xizmati O‘zbekistonda jamiyatning xabardorligini oshirish, fuqarolarning axborot olish huquqini himoya qilish va ommaviy axborot vositalarining mustaqilligini ta’minlashda muhim huquqiy vosita hisoblanadi. Huquqiy asoslar, tahririyatning aniq tartibi va sud amaliyoti birgalikda axborot xizmatini samarali, shaffof va ishonchli qiladi. Shu tariqa, axborot xizmati nafaqat ma’lumot tarqatish vositasi, balki jamiyat va tashkilotlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi, taraflar manfaatini himoya qiluvchi muhim tizim hisoblanadi. Sud amaliyoti misoli: haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi sudlov hay’ati 26.09.2016 yildagi 19-1603/6480-sonli qarorida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalari bo‘yicha yuzaga kelgan nizolarni hal qilish masalasini ko‘rib chiqqan. Sudda aniqlanishicha, “Termiz Umid Trans” MChJ (da’vogar) va “Ramziddin Kamazi” xususiy korxonasi (javobgar) o‘rtasida 2015-yil 28-mayda yuk tashish bo‘yicha shartnoma tuzilgan. Ushbu shartnoma FKning 703-moddasiga muvofiq tuzilgan bo‘lib, bunda da’vogar ijrochi sifatida ashyoviy shaklda bo‘lmagan xizmatni, ya’ni muayyan harakatlarni bajarishi, javobgar esa ushbu xizmat uchun belgilangan haqni to‘lash majburiyatini olgan. Shartnomaga ko‘ra, da’vogar javobgarning buyurtmasiga binoan 10 000 000 so‘mlik yukni belgilangan manzilga yetkazgan. Javobgar esa ushbu xizmat uchun to‘lovni 100% amalga oshirishga rozilik bildirgan. Lekin amaliyotda ko‘rilganidek, da’vogar tomonidan xizmatlar bajarilgan bo‘lsa-da, javobgar tomonidan to‘lovning bir qismi to‘lanmagan. Shu sababli da’vogar Surxondaryo viloyat adliya boshqarmasi orqali xo‘jalik sudiga murojaat qilgan va javobgardan asosiy qarz hamda penya undirishni so‘ragan. Sud FKning 703-moddasi va 333-moddasiga tayangan holda, javobgarni da’vogar foydasiga 16 683 672 so‘m asosiy qarzni, shuningdek, to‘lov muddati kechiktirilgan kunlar uchun 5 672 448 so‘m penya undirishga majbur qilgan. Bu qaror sudlar tomonidan qonuniy himoya va adolat tamoyillariga tayanib qabul qilingan. Ushbu sud amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalari nafaqat yozma shartnomada belgilangan majburiyatlarni, balki xizmatning sifatli va to‘liq bajarilishini ham himoya qiladi. Shuningdek, sud amaliyoti orqali kreditor va qarzdor o‘rtasidagi to‘lov munosabatlari aniq tartibga solinadi, ortiqcha yoki noto‘g‘ri undirilgan mablag‘lar aniqlanadi. Bu esa kelajakda shartnomaviy nizolarni oldini olish va ikki tomonning huquqlarini muhofaza qilish imkonini beradi. Shunday qilib, sud amaliyoti nafaqat qonuniy huquqiy tartibni ta’minlaydi, balki haq evaziga xizmat ko‘rsatish tizimining shaffof va adolatli bo‘lishini kafolatlaydi. Bu holat, ayniqsa, axborot va haq evaziga xizmat ko‘rsatish sohalarida faoliyat yuritadigan tashkilotlar uchun muhim namunadir. Xulosa Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi kundalik hayotimizda juda muhim huquqiy vosita hisoblanadi. U ikki tomon – xizmat ko‘rsatuvchi va buyurtmachi o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi, xizmatning bajarilishi va unga to‘lanadigan haqni aniq belgilaydi. Shartnoma tuzilayotganda xizmatning turi, hajmi va to‘lov shartlari aniqligi muhim, chunki bu keyinchalik nizolar yuzaga kelishini oldini oladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, shartnoma shaffof va aniq bo‘lsa, ikki tomonning huquqlari himoya qilinadi. Masalan, yuk tashish xizmatlari bo‘yicha sud amaliyotida ko‘rilgan nizolarda, xizmat ko‘rsatuvchi va buyurtmachi o‘rtasidagi to‘lov majburiyatlari aniqlik bilan hisoblab chiqilgan. Sud, ayniqsa, ortiqcha mablag‘larni undirish yoki noto‘g‘ri hisoblash holatlarini tuzatish orqali adolatni ta’minlaydi. Shu sababli, shartnoma va sud amaliyoti bir-birini to‘ldiradi va tomonlar uchun xavfsiz muhit yaratadi. Shartnoma turli shakllarda bo‘lishi mumkin – oddiy kundalik xizmatlardan tortib, professional yoki davomiy xizmatlargacha. Har bir shartnoma turida javobgarlik va bekor qilish tartibi belgilangan, bu esa xizmat sifatini va to‘lovlarning adolatli bo‘lishini kafolatlaydi. Shuningdek, Fuqarolik kodeksi moddalari, xususan 703, 326 va 333-moddalar, shartnoma majburiyatlarini buzgan taqdirda javobgarlikni aniqlashda muhim qo‘llanma hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi nafaqat xizmat ko‘rsatish jarayonini tartibga soladi, balki moliyaviy majburiyatlarni aniqlaydi, nizolarni kamaytiradi va sud amaliyoti orqali adolatni ta’minlaydi. Shu bilan birga, shartnomalarni tuzish va ularda barcha tafsilotlarni aniq belgilash taraflar manfaatlarini himoya qilishda asosiy vosita hisoblanadi. Bu huquqiy institut kelajakda xizmat ko‘rsatish sohasidagi nizolarni oldini olish va o‘zaro ishonchni oshirishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi munosabatlarida shartnoma shartlarini aniq va ravshan belgilash muhim ahamiyat kasb etadi. Amaliyotda aynan xizmat hajmi, bajarish muddati, haq miqdori hamda to‘lov tartibining yetarlicha aniqlanmaganligi ko‘plab nizolarning kelib chiqishiga sabab bo‘layotganini ko‘rish mumkin. Shu bois, tomonlar o‘rtasida tuziladigan shartnomalarda ushbu shartlarning batafsil va huquqiy jihatdan to‘g‘ri ifodalanishi kelgusida nizolarni oldini olishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida tomonlarning huquq va majburiyatlari muvozanatda bo‘lishi lozim. Ijrochining xizmatni lozim darajada va belgilangan muddatda bajarish majburiyati buyurtmachining o‘z vaqtida haq to‘lash majburiyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Agar ushbu majburiyatlardan biri buzilsa, bu ikkinchi tomonning qonuniy manfaatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va huquqiy javobgarlik masalasini yuzaga keltiradi. Shu jihatdan, Fuqarolik kodeksida belgilangan javobgarlik normalari tomonlar uchun muhim huquqiy kafolat vazifasini bajaradi. Sud amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalari bo‘yicha nizolar asosan to‘lovni kechiktirish, xizmat hajmini to‘liq bajarmaslik yoki shartnoma shartlariga rioya etmaslik bilan bog‘liq bo‘ladi. Sudlar bunday holatlarda shartnoma shartlari, to‘lov hujjatlari va tomonlarning xatti-harakatlarini har tomonlama baholab, adolatli qaror chiqarishga intiladilar. Bu esa sud amaliyotining mazkur shartnoma turini huquqiy jihatdan mustahkamlashda muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi fuqarolik- huquqiy munosabatlarning ajralmas qismi bo‘lib, u xizmatlar sohasida barqaror va ishonchli huquqiy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu shartnoma turini chuqur o‘rganish, uning mazmuni, turlari, bekor qilinishi hamda javobgarlik masalalarini to‘g‘ri anglash nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, bozor munosabatlari rivojlanib borayotgan hozirgi sharoitda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati Normativ-huquqiy hujjatlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 2. “Pochta aloqasi tog’risida”gi qonun 3. “Axborot olish kafolatlari va erkinligi tog’risida”gi qonun 4. “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to’g’risida”gi qonun 5. “Ommaviy axborot vositalari to’g’risida”gi qonun 6. “Auditorlik faoliyati to’g’risida”gi qonun Maxsus adabiyotlar: 1. Фуқаролик ҳуқуқи. (II-қисм). – Т.: ТДЮИ нашриѐCти, 2009. 2. Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk ѐnt: TDYU nashriyoti, 2019. Elektron ta'lim resurslari : 1. www.lex.uz

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING HUQUQIY ASOSLARI

1.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati

1.2. Shartnomani tartibga soluvchi normativ-huquqiy manbalar

1.3. Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasida haq to’lash tartibi

II BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING MAZMUNI VA TURLARI

2.1. Shartnoma mazmuni: asosiy majburiyatlar va xizmat turlari

2.2. Shartnomaning tomonlarning huquq va majburiyatlari

2.3. Shartnomada buyurtmachining huquq va majburiyatlari

III BOB. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASI BO‘YICHA JAVOBGARLIK

3.1. Haq evaziga xizmat ko’rsatish shartnomasini bekor qilish

3.2. Pochta aloqa xizmatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy asoslar

3.3. Auditorlik tashkiloti tomonidan xizmatlar ko’rsatishning huquqqiy asoslari

Xulosa

Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati

Купить