Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 586.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va uning mohiyati

Купить
“Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va uning mohiyati ” mavzusidagi KURS ISHI M U N D A R I J A KIRISH ……………………………………………………………………. 2-5 I . FUQAROLIK HUQUQIDA SHARTNOMA BILAN BOG‘LIQ UMUMIY QOIDALAR 6-14 1.1. Shartnoma tushunchasi, mazmuni va bozor munosabatlari sharoitidagi ahamiyati……………………………………………………… 6-10 1.2. Fuqarolik - huquqiy shartnomalar tasnifi va mazmuni ………………… 11-14 II . HAQ EVAZIGA XIZMAT KO ‘ RSATISH SHARTNOMASINING UMUMIY TAVSIFI 15-31 2.1. Haq evaziga xizmat ko ‘ rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati ... 15-27 2.2. Rivojlangan davlatlar f uqarolik qonunchiligida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq normalar.............................................. 28-31 XULOSA …………………………………………………………………... 32-33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………... 34 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng qisqa fursatda rivojlangan bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik-huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatiga bosqichma-bosqich o‘tishni davlat siyosatini bosh maqsadi sifatida belgilab oldi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 1-moddasiga ko‘ra, O‘zbekiston — boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat hisoblanadi. 1 Demokratik-huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shubhasiz davlatdagi amaldagi qonuniylik va huquq-tartibotni takomillashtirmasdan, jamiyatning yuksak huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirmasdan, qolaversa ijtimoiy munosabatlar ichidan eng normal(tez-tez uchrab turuvchi) munosabatlarni tartibga soluvchi fuqarolik qonunchiligini sun‘iy intellekt zamonidagi yangidan-yangi vujudga kelayotgan xalqaro va mahalliy munosabatlarga parallel ravishda takomillashtirib bormasdan turib qurib bo‘lmaganidek, jismoniy va yuridik shaxslar o‘rtasidagi tobora yangi bosqichga ko‘tarilib borayotgan shartnomaviy- huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi fuqarolik huquqining shartnomalar institutini davr ruhiga mos ravishda takomillashtirish bugungi kunda o‘z dolzarbligini ko‘rsatib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “O‘tgan davr mobaynida qabul qilingan 400 ga yaqin yaxlit qonunlar hayotimizning barcha sohalarini huquqiy tartibga solish bilan birga, fuqarolarning huquq va manfaatlarini ta‘minlashga xizmat qilmoqda. Ayni vaqtda qonunlarning to‘liqligi, hayotiyligi va to‘g’ridan-to‘g‘ri amalga oshirish mexanizmlariga ega ekani haqida so‘z yuritganda, bu borada hali ko‘p ishlashimiz kerakligini ta‘kidlash zarur. Afsuski, hozirgi kunda qonunlarning islohotlar samarasiga ta’siri yetarlicha sezilmayapti. Ularning ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishdagi roli pastligicha qolmoqda. Bu holat mamlakatimiz qonunchilik tizimiga fuqarolarimiz, 1 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi, 23.05.2023-yil. 2 tadbirkorlar, qolaversa, chet el investorlarining ishinchsizligini keltirib chiqarishi mumkinligini unutmasligimiz kerak” 2 . Yuqoridagi ta’kidlardan kelib chiqqan holda bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligini shartnomalar bog‘liq normalarini, ayniqsa xizmat ko‘rsatishga qaratilgan shartnomalar bilan bog‘liq huquqiy normalarni yana bir bor tadqiq qilish, ayni damda ulardan yuridik islohotlarga muhtoj bo‘lganlarini aniqlash shuningdek ularni o‘rniga qonunchilikka asoslantirilgan takliflar tayyorlash va istiqbolda aholining shartnoma intizomiga amal qilishi bilan bog‘liq yuridik tarbiyasini oshirish ushbu kurs ishining konseptual maqsadi va dolzarbligini belgilab beradi. Kurs ishi mavzusini o‘rganilganlik darajasi. Ushbu kichik tadqiqot ishimizda asosan shartnomalar xususan, xizmat ko‘rsatishga qaratilgan shartnomalar mohiyati, ularning tuzilish mexanizmi, ular bilan bog’liq bo’lgan amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar va qolaversa xorijiy va mahalliy sivilist olim va olimalarning, jumladan H.Raxmonqulov, O.Oqyulov, I.Zokirov, V.Topildiyev, B.Topildiyev, H.Muhammedov, Z.Shomuhammedova, O.Krasavchikov, L.Krujalova va boshqalarning huquqiy qarashlari tahlil qilindi. Shartnomaviy- huquqiy munosabatlar bilab bog‘liq bo‘lgan nizolarni sud va sudsiz tartibda hal etilishi bilan bog‘liq jarayonlar o‘rganib chiqildi. Rivojlangan va rivojalanayotgan davlatlarning huquqiy va qonunchilik tizimidagi fuqarolik-huquqiy munosabat bilan bog‘liq normalar tadqiq etildi. Jamiyatda shartnoma intizomiga rioya qilish darajasiga bag‘ishlangan sotsiologik tadqiqotlar tahlil qilindi. To‘plangan ma‘lumotlar muvofiqlashtirildi va xosligiga qarab tegishli tartibda ushbu kurs ishining bo ‘lim va boblariga tizimlashtirildi. Kurs ishi maqsadi. Ushbu kichik tadqiqot mavzuyimiz doirasida bevosita shartnomalar xususan, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining huquqiy(mohiyati) va shartnoma tuzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan normalarning amaliyotda ishlash mexanizmi, ushbu normalarning har birini soddaroq, xalqchil usulda birma-bir noyuridik usulda sharhlashga, qolaversa pirovard natijada ushbu 2 Sh.M. Mirziyoyev, Qonun ustuvorligi va inson ma’nfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T., “O‘zbeksiton” NMIU. 2017. 8-bet. 3 mavzuni batafsil ochib berish maqsad qilindi. Ushbu maqsadni amalga oshirish yo‘lida har fuqarolik qonunchiligi modda va modda izchil, aniq elakdan o‘tkazildi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq bo‘lgan qonunchilikning boshqalarga ma‘lum bo‘lmagan jihatlari ushbu kichik tadqiqot ishida o‘z aksini topgan. Kurs ishi vazifalari quyidagilar etib belgilandi:  Shartnoma bilan bog‘liq bo‘lgan fuqarolik qonunchiligi umumiy normalari tahlili;  Xizmat ko‘rsatishga qaratilgan shartnomalar bilan bog‘liq umumiy normalar tahlili;  Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq bo‘lgan xususiy normalar tahlili;  Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq bo‘lgan chet el fuqarolik qonunchiligi normalari tahlili;  Amaldagi fuqarolik qonunchiligini haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq bo‘lgan normalarini tobora yangi paydo bo‘lib borayotgan ijtimoiy munosabatlarga moslashtirish bilan bog‘liq ravishda qonunchilikka takliflar berish; Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar tasnifi: Kurs ishida qiyosiy-huquqiy, analogiya, analiz, sintez, induksiya, deduksiya, umumlashtirish, tizimlashtirish va boshqa ilmiy bilishning uslublaridan foydalanildi. Kurs ishining predmeti: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining shartnomalar bilan bog‘liq normalari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar,ularning tarkibiy qismlari, qolaversa haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalarini tuzish, o‘zgartirish va bekor qilish, shartnoma taraflari, shartnoma predmeti, bahosi shuningdek shartnomani buzganlik uchun taraflarning yuridik javobgarligi. Sivilist olim va olimalarning mavzuga doir qarashlarini o‘z ichiga oladi. Kurs ishining obyekti : aholiga sifatli xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. 4 Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Mazkur kichik tadqiqot ishimizni nazariy ahamiyati shundaki, u O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqi doirasida xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq shartnomaviy munosabatlarning huquqiy asoslarini tahlil qilishga xizmat qiladi. Ishda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining tushunchasi, uning elementlari, tomonlarning huquq va majburiyatlari, hamda bu shartnoma boshqa shartnoma turlaridan farqlanishi nazariy jihatdan asoslab berilgan. Bu esa fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimida ushbu shartnomaning o‘rnini to‘g‘ri anglash va uni huquqiy jihatdan tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Kurs ishining amaliy ahamiyati esa, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasiga oid huquqiy munosabatlarda yuzaga keladigan real holatlarni tahlil qilish, ularni amaldagi qonunchilik doirasida yechish yo‘llarini o‘rganish imkonini beradi va qolaversa amaliyotchi mutaxassislarning ushbu shartnoma bilan bog‘liq holda vujudga keluvchi muammoli vaziyatlarni samarali hal qila olishida o‘ziga xos dastur vazifasini o‘taydi. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sohasidagi shartnomalarni tuzish jarayonidagi bahsli holatlarni hal qilishda ushbu ishda keltirilgan xulosalardan amaliy jihatdan foydalanish mumkin. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I. FUQAROLIK HUQUQIDA SHARTNOMA BILAN BOG‘LIQ UMUMIY QOIDALAR 1.1. Shartnoma tushunchasi, mazmuni va bozor munosabatlari sharoitidagi ahamiyati O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 353-moddasiga ko‘ra ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi shartnoma deyiladi. 3 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 101-moddasiga ko‘ra bitimlar deb fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlariga aytiladi. 4 Yuqoridagi har ikki tushunchadan bilish mumkinki, shartnoma va bitim tushunchalarining yuridik ta‘rifida deyarli farq yo‘q, lekin tabiiyki bir savol tug‘iladi, ushbu ikki tushunchaning farqi nimada?. Demak, asosiy farq shundaki shartnomada taraflar doimo ikki yoki undan ortiq bo‘lsa, bitimda esa taraflar nafaqat ikki yoki undan ortiq balki, bir taraflama bitim tuzilishiga ham qonunchilik yo‘l qo‘yadi. Sivilistikaning klassik prinsiplaridan biri bo‘lgan “Har qanday shartnoma bitim hisoblanadi, lekin har qanday bitim shartnoma hisoblanmaydi ” prinsipini yodga olish joiz. Shartnoma bitim ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi (ikki taraflama yoki ko‘p taraflama bitim). Shu munosabat bilan shartnomalarga nisbatan ikki va ko‘p taraflama bitim qoidalari, xususan, bitimlarning shakli, haqiqiy emas deb topish shartlari, ularni haqiqiy emas deb topilishining asoslari va oqibatlari kabi qoidalar tadbiq etiladi. Shartnoma tuzish uchun ikkita yoki ko‘p taraflarning kelishilgan xohish-irodasi ifoda topmoqligi shart. Ayni chog‘da, bir taraflama shartnoma tushunchasi va shartlari bitimni (ya’ni shartnoma hisoblanmaydigan bitimni) tuzish uchun bir tarafning xohish-irodasi ifoda topishi zarur va yetarli bo‘lib hisoblanadi. 3 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 4 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 6 Bitimlar jismoniy va yuridik shaxslarning ongli, aniq maqsadga qaratilgan, erk-iroda asosidagi xatti-harakatlari bo‘lib, ularni amalga oshirish orqali ular muayyan huquqiy oqibatlarga erishishga intiladilar. Masalan, qarzga pul berish qarzga pul bergan shaxsda (qarz beruvchida) qarzni qaytarib olish huquqini, qarzni olgan shaxsda (qarzdor) esa qarzga olgan pulini yoki ashyolarni qaytarish majburiyatini vujudga keltiradi. Shartnoma tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning huquqiy asosi hisoblanadi. Tadbirkorlik faoliyati sohasida tuzilayotgan sharnomalar xo‘jalik shartnomalari deb ataladi. Xo‘jalik shartnomalarining muhim ahamiyatini hisobga olib O‘zbekiston Respublikasining “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g‘risida” gi qonuni qabul qilingan bo‘lib, unda xo‘jalik shartnomasi tuzishning, bajarishning, o‘zgartirishning va bekor qilishning huquqiy asoslari, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning huquqlari va majburiyatlari, shuningdek, joylardagi davlat hokimiyat organlarining hamda shartnomaviy munosabatlar ustidan davlat boshqaruvini amalga oshiruvchi davlat organlarining vakolatlari belgilab qo‘yilgan. FKning 353-moddasi shartnoma tushunchasiga ta’rif beradi. Shartnoma to‘g‘risida mazkur moddada ko‘zda tutilgan ta’rifdan kelib chiqadigan bo‘lsak, shartnomaning quyidagi xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:  huquqiy munosabat sifatida: u ishtirokchilarning fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini belgilaydi, o‘zgartiradi yoki bekor qiladi;  majburiyatlarni keltirib chiqaruvchi yuridik fakt sifatida: bitimning tuzilishi fuqarolik-huquqiy munosabatlarni vujudga keltiradi;  ishtirokchilarning xohish-irodasi bilan majburiyatning yuzaga kelishini qayd etuvchi hujjat sifatida: bitim yozma shaklda tuzilishi mumkin. 5 5 Raxmonqulov H.R. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga sharhlar – T., 1997-yil. 7 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 354-moddasiga ko‘ra Fuqarolar va yuridik shaxslar shartnoma tuzishda erkindirlar. Shartnoma tuzishga majbur qilishga yo‘l qo‘yilmaydi, shartnoma tuzish burchi ushbu Kodeksda, boshqa qonunda yoki olingan majburiyatda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Taraflar qonunchilikda nazarda tutilmagan shartnomani ham tuzishlari mumkin. Taraflar turli shartnomalarning elementlarini o‘z ichiga oladigan shartnoma (aralash shartnoma) tuzishlari mumkin. Aralash shartnoma bo‘yicha taraflarning munosabatlariga, agar taraflarning kelishuvidan yoki aralash shartnomaning mohiyatidan boshqacha tartib anglashilmasa, elementlari aralash shartnomada bo‘lgan shartnomalar to‘g‘risidagi qoidalar qo‘llaniladi. Shartnomaning shartlari taraflarning xohishi bilan belgilanadi, tegishli shartning mazmuni qonunchilikda ko‘rsatib qo‘yilgan hollar bundan mustasno. Shartnomaning sharti taraflar kelishuvida boshqacha tartib belgilab qo‘yilmaganligi tufayli qo‘llaniladigan norma (dispozitiv norma)da nazarda tutilgan hollarda taraflar o‘zaro kelishib, uning qo‘llanishini bekor qilishlari yoki unda nazarda tutilganidan boshqacha shartni belgilashlari mumkin. Bunday kelishuv bo‘lmaganda shartnomaning sharti dispozitiv norma bilan belgilanadi. Agar shartnoma shartlari taraflar yoki dispozitiv norma bilan belgilab qo‘yilgan bo‘lmasa, tegishli shartlar taraflar o‘rtasidagi munosabatlarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ish muomalasi odatlari bilan belgilanadi. 6 Shartnoma tuzish erkinligi quyidagi qoidalarda o‘z ifodasini topadi. Fuqarolar va yuridik shaxslar har qanday turdagi shartnomaviy munosabatlarga kirishish yoki kirishmaslik huquqiga egadirlar. Bunda ular o‘zlari uchun hamkor sheriklarni mustaqil tanlaydilar. masalan, fuqarolar yoki tashkilotlar oldi-sotdi, pudrat, ijara va b oshqa shartnomasini tuzish yoki tuzmaslik masalasini o‘z manfaatlaridan kelib chiqqan holda o‘zlari hal etadi. X uddi shu shartnoma tushunchasi va shartlari kabi, ular shartnomani kim bilan – fuqaro bilanmi yoki 6 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 8 yuridik shaxs bilan, davlat korxonasi bilanmi yoki xususiy korxona bilan, aksiyadorlik jamiyati bilanmi yoki unitar koxona bilan, yirik korxona bilanmi yoki kichik korxona bilan, kiyim sotuvchi tashkilot bilanmi yoki oziq-ovqat mahsulotlari sotuvchi tashkilot bilan, bevosita ishlab chiqaruvchi bilanmi yoki vositachi bilan va h.k. tuzish masalasini ham o‘z ixtiyorlariga binoan hal etadilar. Q onun shartnoma tuzishga majbur qilishni taqiqlaydi. Faqat, O‘zbekiston Respublikasi va boshqa qonun hujjatlarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazarda tutilgan, shuningdek, taraflar ixtiyoriy ravishda tegishli majburiyat qabul qilgan holatlarda, shaxs o‘zi bilan shartnoma tuzishni talab qilishi mumkin. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 358-moddasiga ko‘ra tashkilotning iste’molchiga tegishli tovarlarni berish, xizmatlar ko‘rsatish, uning uchun tegishli ishlarni bajarish imkoniyati bo‘la turib, ommaviy shartnoma (chakana savdo, umumiy foydalanishdagi transportda yo‘lovchi tashish, aloqa xizmati, energiya bilan ta’minlash, tibbiy xizmat, mehmonxona xizmati va sh.k.) tuzishdan bosh tortishiga yo‘l qo‘ymaydi. 7 FKning 459-moddasiga muvofiq davlat ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib berish to‘g‘risidagi buyurtma tanlov bo‘yicha joylashtirilsa, tanlov g‘olibi deb e’lon qilingan mahsulot yetkazib beruvchi (ijrochi) bilan davlat kontraktini tuzish davlat buyurtmachisi uchun majburiy hisoblanadi. Taraflar turli shartnomalarning elementlarini o‘z ichiga oladigan aralash shartnoma deb ataluvchi shartnoma tuzishlari ham mumkin. Aralash shartnoma o‘z ichiga olgan elementlardan tashkil topuvchi shartnomalar to‘g‘risidagi qoidalar bilan tartibga solinadi. masalan, agar aralash shartnoma bo‘yicha taraflardan biri ijaraga binoni topshirish majburiyatini olsa, ikkinchi taraf esa muayyan ishni bajarishni zimmasiga olsa, bunday shartnomaga nisbatan ijara shartnomasi va pudrat shartnomasiga oid qoidalar tadbiq etiladi. Biroq bu dispozitiv me’yor bo‘lib hisoblanadi, ya’ni taraflarning bitimidan yoki aralash shartnoma mohiyatidan boshqacha qoida kelib chiqmaganligi sababli qo‘llanadi. Masalan, oldi-sotdi shartnomasi bo‘yicha sotuvchi xaridorga sotuvdagi tovar to‘g‘risida zarur va 7 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 9 ishonchli axborotni taqdim etishi shart. Mazkur shartnomada axborot xizmati ko‘rsatish to‘g‘risidagi shartnoma elementlari bo‘lsa-da, faqat oldi-sotdi shartnomasi to‘g‘risidagi qoidaning o‘zi qo‘llangani maqsadga muvofiq. Bu talab shartnomaning mohiyatidan kelib chiqadi. 8 Umumiy qoida tariqasida shartnomaning shartlari taraflarning ixtiyoriga ko‘ra belgilanadi, bu esa fuqarolik qonunchiligining asosiy taomillaridan kelib chiqadi. Shartnomaning rioya etilishi majburiy bo‘lgan shartlari faqat qonun hujjatlarida ko‘zda tutilgan bo‘lishi mumkin, ya’ni bunday shartlar qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining normativ-huquqiy hujjatlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlar bilan nazarda tutilishi mumkin. Masalan, O‘zbekiston Respublikasining “Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunining 9-moddasiga muvofiq, oldi-sotdi shartnomalarining ayrim turlari uchun qoidalar, shuning dek, ayrim turdagi tovarlarni (ishlar, xizmatlarni) sotish qoidalari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari bilan tasdiqlanadi. Yuqorida ko‘rsatilgan qonun normasi asosida Vazirlar mahkamasining 2003-yil 13-fevraldagi 75-sonli “O‘zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalarini va O‘zbekiston Respublikasida umumiy ovqatlanish mahsulotlarini ishlab chiqarish va sotish qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori qabul qilingan. 9 Demak kichik xulosa qilsak, shartnoma soddaroq aytganda taraflarning erk- irodasining yozma ifodasi(ba‘zan og‘zaki) bo‘lib, bu orqali huquq subyektlari o‘zlarining turli-tuman ehtiyojlarini qondirish va nizo yuzaga kelganda esa qonunchilik hujjatlariga tayangan holda hal qilish vositasi hisoblanadi. Umumiy qoidaga ko‘ra taraflar shartnoma tuzishda nafaqat shartnoma shartlarini belgilashda balki shartnoma bo‘yicha o‘z sheriklarini tanlashda ham erkin hisoblanadi. Lekin ushbu holat yuzasidan muayyan istisnolar borligi bevosita yuqorida batafsil bayon qilindi!. 1.2. Fuqarolik-huquqiy shartnomalar tasnifi va mazmuni 8 Raxmonqulov H.R. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga sharhlar – T., 1997-yil. 9 Raxmonqulov H.R. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga sharhlar – T., 1997-yil. 10 Fuqarolik huquqida shartnomalar turli asoslarga ko‘ra tasniflanadi. Tasniflash(klassifikatsiya) deyilganda shartnomalarni u yoki bu belgisiga ko‘ra muayyan guruhlarga ajratish tushuniladi. Fuqarolik-huquqiy shartnomalarni maqsadli yo‘naltirilganligi mezoniga ko‘ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: Fuqarolik-huquqiy shartnomalarda taraflari sifatida ishtirok etayotgan subyektlar tarkibiga ko‘ra quyidagicha tasniflash mumkin: Shartnomalar unda ishtirok etayotgan taraflar o‘rtasida huquq va majburiyatlarning o‘zaro taqsimlanishiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 10 10 Shartnoma huquqi. Darslik. / Mualliflar jamoasi – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti, 2022, 631 bet. 11 Bir tomonlama shartnomada ishtirok etayotgan taraflarning birida faqat huquq bo‘lib, hech qanday majburiyat bo‘lmaydi, ikkinchi tarafda esa faqat majburiyat bo‘ladi. Masalan qarz shartnomasida qarzdor olgan pul summasini o‘z vaqtida qarz beruvchiga qaytarish majburiyati, qarz beruvchida esa qarz summasini talab qilish huquqiga ega bo‘ladi. Ikki tomonlama shartnomada esa har ikki taraf ham mustaqil huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi. Masalan, oldi-sotdi shartnomasi. 12 Ko‘p tomonlama shartnomada esa taraflar uch va undan ortiq bo‘lib, har bir tarafda huquq va majburiyat bo‘ladi. Masalan, franshizing, lizing shartnomalari. Shartnomalar haq baravariga va tekinga tuziladigan shartnomalarga bo‘linadi. Haq baravariga tuziladigan shartnomalar bo‘yicha bir taraf topshirgan mulki, qilgan xizmati evaziga pul yoki haq oladi. Masalan mulk ijarasi shartomasiga ko‘ra ijaraga oluvchi ijaraga beruvchiga ijara shartnomasida nazarda tutilgan tartibda haq to‘laydi. Tekinga tuziladiga shartnomalarda esa bir taraf ikkinchi tarafdan shartnoma bo‘yicha haq olmagan holda biron-bir mulkni mulkni topshirish, biron- bir ishni bajarish mumkin. Masalan, hadya shartnomasi. Shartnomalar tuzilish paytiga va mazmuniga qarab, konsensual va real shartnomalarga bo‘linadi. Konsensual shartnomalar bo‘yicha huquq va majburiyatlar taraflarning kelishuvlari asosida qonun talab qilgan shaklda rasmiylashtirgan vaqti tuzilgan hisoblanadi va taraflarda shu ondan boshlab shartnoma bo‘yicha huquq va majburiyatlar yuzaga keladi. Masalan, oldi-sotdi shartnomasi. Real shartnomalar bo‘yicha huquq va majburiyatlar taraflar o‘zaro kelishgan va shartnoma narsasi hisoblangan ashyo yoki pul topshirilgan vaqtdan boshlab vujudga keladi. Masalan, qarz shartnomasi. Shartnomalar, shuningdek ommaviy shartnoma, qo‘shilish shartnomasi va dastlabki shartnomalarga bo‘linadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 358-moddasiga ko‘ra tashkilot tomonidan tuzilgan hamda uning bunday tashkilot o‘z faoliyati xususiyatiga ko‘ra o‘ziga murojaat qiladigan har bir shaxsga nisbatan amalga oshirishi shart bo‘lgan tovarlar sotish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish sohasidagi vazifalarini (chakana savdo, umumiy foydalanishdagi transportda yo‘lovchi tashish, aloqa xizmati, energiya bilan ta’minlash, tibbiy xizmat, mehmonxona xizmati va sh.k.) belgilab qo‘yadigan shartnoma ommaviy shartnoma deyiladi. 11 11 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 13 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 360-moddasiga ko‘ra shartlarini taraflardan biri formulyarlar yoki boshqa standart shakllarda ta’riflagan hamda ikkinchi taraf faqat taklif qilingan shartnomaga butunlay qo‘shilish yo‘li bilan qabul qilishi mumkin bo‘lgan shartnoma qo‘shilish shartnomasi deyiladi. 12 Amaliy misol sifatida yuk tashish shartnomalari bo‘yicha taraflar sifatida yuk tashuvchi va yuk jo‘natuvchi shartnoma shartlarini odatda kelishmaydi, yuk jo‘natuvchi mavjud shartnoma shartlariga rozi bo‘lsa qo‘shilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 361-moddasiga ko‘ra dastlabki shartnoma bo‘yicha taraflar kelgusida mol-mulk berish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko‘rsatish haqida dastlabki shartnomada nazarda tutilgan shartlar asosida shartnoma tuzish (asosiy shartnoma) majburiyatini oladilar. Soddaroq aytganda masalan, qishloq xo‘jaligi mahsuloti bilan bog‘liq fyuchers bitimini olsak dehqon Bahodir 2025-yil sentabr oyida 10 tonna bug‘doyni 3 million so‘mdan sotishni rejalashtiradi. Shu bois u birja orqali fyuchers bitimi tuzadi va bug‘doyni shu narxda kelajakda sotishga rozilik bildiradi. Agar sentabr oyida bug‘doy narxi pasaysa (masalan, 2,5 million so‘mga tushsa), Bahodir yutadi, chunki u bug‘doyni baribir 3 million so‘mga sotadi. Aksincha, narx ko‘tarilsa, u baribir shartnoma bo‘yicha past narxda sotishga majbur bo‘ladi. Demak shartnomalarni tasniflashda eng asosiylariga to‘xtalib o‘tdik, yuqoridagilarga qo‘shimcha ravishda yana bir nechta asosda fuqarolik-huquqiy shartnomalarni tasniflash mumkin. Lekin ular shartli ravishda nazariy jihatdan amalga oshiriladi. 12 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 14 II. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING UMUMIY TAVSIFI 2.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati Biz bevosita haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini tahlil qilishdan avval xizmatlar, shuningdek xizmatlar ko‘rsatish tushunchalarini fuqarolik- huquqiy normalardan kelib chiqqan holda to‘xtalib o‘tish joiz. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 81-moddasiga ko‘ra fuqarolik huquqlarining obyektlariga ashyolar, shu jumladan pul va qimmatli qog‘ozlar, boshqa buyumlar, mol-mulk, shu jumladan mulkiy huquqlar, ishlar va xizmatlar, ixtirolar, sanoat namunalari, fan, adabiyot, san’at asarlari va intellektual faoliyatning boshqa natijalari, shuningdek shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa moddiy hamda nomoddiy boyliklar kiradi. 13 Ushbu normada aks etgan ishlar va xizmatlar deyilganda shunday munosabat nazarda tutilmoqdaki ushbu fuqarolik-huquqiy munosabat natijasi subyektlar uchun ikki xil oqibatga olib keladi. Ishlar va xizmatlar tushunchalarining o‘rtasidagi asosiy farq shundaki Ishlar bajarilgan holda natija ashyo shakliga ega bo‘lsa, xizmatlar bajarilganda noashyoviy shaklda bo‘ladi. Ish pudrat ko‘rinishidagi majburiyatga oid huquqiy munosabatlar obyekti hisoblanadi, xizmat esa bank amaliyotlari, yo‘lovchilar va yuklarni tashish, ekspeditsiya, saqlash, topshiriqni bajarish, vositachilik xizmati va noashyoviy shakldagi natijaga erishiladigan boshqa xatti-harakatlar sohasidagi majburiyatga oid huquqiy munosabatlardan iborat. 14 Ish ham, xizmat ham — bir xil huquqiy asosga ega bo‘lgan tushunchalar, ya’ni ikkalasi ham shartnoma asosida bajariladi. 13 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 14 Raxmonqulov H.R. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga sharhlar – T., 1997-yil. 15 Amaliy misol: Quruvchi uy qurib beradi (ish), advokat yuridik maslahat beradi (xizmat). Ikkalasi ham fuqaro va tashkilot o‘rtasidagi shartnomaga asoslanadi. Ular subyektlar tomonidan fuqarolik-huquqiy munosabatlarini amalga oshirish jarayonida bajarilgan xatti-harakat natijasidir. Soddaroq talqin: Ish yoki xizmatlar shaxslar yoki tashkilotlar tomonidan, qonun asosida tuzilgan bitimga binoan amalga oshiriladi. Amali misol: Tikuvchi buyurtma asosida libos tikadi — bu xatti-harakat fuqarolik-huquqiy shartnomaga asosan amalga oshirilgan hisoblanadi. Ulardagi tafovut olingan natijaning xususiyati bilan belgilanadi. Soddaroq talqin: Ish bilan xizmatning farqi — ularning natijasida nima hosil bo‘lishiga qarab aniqlanadi. Amaliy misol: Agar bajarilgan harakatdan moddiy (ashyo) narsa yaratilsa — bu ish, agar faqat foydali natija bo‘lib, lekin moddiy narsa bo‘lmasa — bu xizmat. Ishlar bajarilgan holda natija ashyo shakliga ega bo‘lsa deyilishini soddaroq talqin qilsak: agar ish bajarilganda sizga qandaydir aniq narsa (buyum, bino, mebel va hokazo) tayyorlab berilsa, bu — ish. Amaliy misol: Stol yasab berish, binoni ta’mirlab berish — bu ish, chunki natijasi ko‘rinadigan va foydalaniladigan buyumdir. Xizmatlar bajarilganda noashyoiy shaklda bo‘ladi. Soddaroq talqin: xizmat natijasi sizga foyda keltiradi, lekin uni qo‘lga olib bo‘lmaydi, ya’ni moddiy shaklga ega emas. Amaliy misol: Shifokor maslahat beradi, notarius hujjatni rasmiylashtiradi — siz bu xizmatlardan foyda ko‘rasiz, lekin ularning natijasi moddiy emas. Ish pudrat ko‘rinishidagi majburiyatga oid huquqiy munosabatlar obyekti hisoblanadi. Soddaroq talqin: ish — bu pudrat shartnomasi asosidagi majburiyat bo‘lib, natijada qandaydir tayyor narsa yaratiladi. Amali misol: qurilish firmasi uy qurib berishni o‘z zimmasiga oladi — bu pudrat shartnomasi asosida bajariladigan ish hisoblanadi. Xizmat esa bank 16 amaliyotlari, yo‘lovchilar va yuklarni tashish, ekspeditsiya, saqlash, topshiriqni bajarish, vositachilik xizmati va noashyoiy shakldagi natijaga erishiladigan boshqa xatti-harakatlar sohasidagi majburiyatga oid huquqiy munosabatlardan iborat. Soddaroq talqin: xizmatlar — bu bank ishi, transport, vositachilik kabi faoliyatlar bo‘lib, ular sizga foyda keltiradi, lekin moddiy ko‘rinishda emas. Amaliy misollar:  Bank xizmati: Bank sizning pulingizni saqlaydi yoki o‘tkazma qiladi.  Yo‘lovchi tashish: Taksi sizni manzilga olib boradi.  Ekspeditsiya: Yuk jo‘natmasini yetkazib berish.  Saqlash: Omborxona sizning molingizni saqlaydi.  Vositachilik: Emlak agenti siz uchun uy topib beradi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligida yangi huquqiy normalardan hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 703-moddasiga ko‘ra haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha ijrochi buyurtmachining topshirig‘i bilan ashyoviy shaklda bo‘lmagan xizmatni bajarish (muayyan harakatlarni qilish yoki muayyan faoliyatni amalga oshirish), buyurtmachi esa bu xizmat uchun haq to‘lash majburiyatini oladi. Ushbu shartnomaning huquqiy belgilari quyidagilar hisoblanadi:  Konsensual;  Ikki taraflama;  Haq baravariga; Shartnomaning konsensualligi shundaki shartnoma taraflari ko‘rsatiladigan xizmatning barcha muhim shartlari yuzasidan kelishuvga erishishi va uni tegishli tartibda rasmiylashtirilishi natijasida taraflarda ushbu shartnoma bo‘yicha huquq va majburiyat yuzaga keladi. Shartnomada subyektlar odatda ikkita ya‘ni buyurtmachi va ijrochi ishtirok etadi. 17 Shartnomaning haq baravariga amalga oshirilishi shundaki, buyurtmachi ijrochiga ko‘rsatilgan xizmat yuzasidan shartnomada belgilangan haqni to‘lashi lozim. Shartnoma predmeti. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining prеdmеti ashyoviy shaklda bo‘lmagan xizmatdan iboratdir. Xususan, muayyan harakatlarni qilish yoki muayyan faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan, shaxslarning ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan, muayyan bir ixtisoslikka va malakaga ega bo‘lgan subyektlar tomonidan amalga oshiriladigan faoliyatdir. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 704-moddasiga ko‘ra haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida boshqa ko‘rsatmalar bo‘lmasa, ijrochi shartnomada nazarda tutilgan xizmat (xizmatlar)ni shaxsan o‘zi ko‘rsatishi shart. Buyurtmachi o‘ziga ko‘rsatilgan xizmatlar haqini haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida ko‘rsatilgan muddatlarda va tartibda to‘lashi shart. Ijrochi o‘zi aybdor bo‘lmagani holda xizmatni bajara olmagan taqdirda buyurtmachi ijrochiga uning xarajatlarini to‘lashi shart, bunda ijrochining xizmat (xizmatlar) ko‘rsatishdan ozod qilinishi munosabati bilan olgan yoki olishi mumkin bo‘lgan foydasi ch е girib qolinadi. Buyurtmachining aybi bilan xizmatni bajarish mumkin bo‘lmay qolgan taqdirda, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, xizmatlar bahosi butunlay to‘lanishi k е rak. 15 Haq evaziga xizmat ko‘rsatishning turlari. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining bir nеcha turlari mavjud. Xizmat ko‘rsatish o‘z huquqiy tabiatiga ko‘ra aloqa xizmati, tibbiyot, vеtеrinariya, auditorlik, maslahat, axborot xizmatlari, ta’lim bеrish, sayyohlik xizmati va boshqa xizmat turlarini qamrab oladi. Qayd etilgan xizmatlar o‘z xususiyati, xizmat ko‘rsatish holati, xaraktеri va huquqiy tartibga solinish sohasiga qarab bir-biridan farqlanadi. Ammo ularning umumiy o‘xshashligi ham mavjud. Shu bois xizmat ko‘rsatish shartnomasini tuzishda uning har bir turini huquqiy tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olish lozim. Bu o‘rinda shuni qayd etish kеrakki, xizmat turlarining har birida shartnoma taraflari, ya’ni ijrochi va buyurtmachining huquq va majburiyati xizmat turiga 15 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 18 qarab farq qilishi mumkin. Masalan, aloqa xizmati ko‘rsatish shartnomasiga muvofiq xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot buyurtmachilarga pochta jo‘natmalarini bеlgilangan manzilga jo‘natish, mijozlarga kunlik matbuot xabarlarini, shuningdеk gazеta, jurnallarni ularning uyiga yoki boshqa bеlgilangan joylarga vaqtida yetkazib bеrish, tеlеfon xizmati ko‘rsatish kabi tuzilgan shartnomalardan kеlib chiqadigan burchlarni o‘z vaqtida maromiga yetkazib bajarish bo‘lsa, buyurtmachilar esa buning uchun bеlgilangan xizmat haqini to‘lab turishga majbur bo‘ladi. Bundan tashqari, boshqa haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalarini misol sifatida ko‘rsatish mumkin. Xususan, tibbiy xizmat ko‘rsatishda esa bu xizmatni bajarishga ixtisoslashgan tashkilot, shuningdеk yetarlicha tibbiy xizmat ko‘rsatishga tеgishli bilim va hujjatlarga ega bo‘lgan hamda ruxsat olgan shaxslar, tibbiy xizmat ko‘rsatish huquqiga ega bo‘ladi. Ular esa fuqarolarga malakali tibbiy xizmat ko‘rsatish majburiyatini oladi. Tibbiy xizmatdan foydalanuvchilar agar bunday xizmat ko‘rsatish t е kinga bajariladigan bo‘lmasa, k е lishilgan haqni to‘lashga majbur bo‘ladi. 16 Shuningd е k, v е t е rinariya xizmati bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot buyurtmachi f е rm е rlarga yoki aholiga malakali xizmat ko‘rsatish majburiyatini olsa, buyurtmachi esa shartnoma bo‘yicha b е lgilangan xizmat haqini va boshqa majburiyatlarni bajarishi shart. Axborot, maslahat b е rish va sayyohlik xizmati ko‘rsatish bo‘yicha bu vazifalarni bajaruvchi tashkilot t е gishli xizmatni shartnoma bo‘yicha sifatli bajarishga, buyurtmachi esa k е lishilgan xizmat haqini o‘z vaqtida to‘lashga majbur bo‘ladi. Huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi notarius, advokatura va boshqa huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar, firmalar qonun hujjatlari va taraflar o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq xizmat ko‘rsatishga, buyurtmachilar esa k е lishilgan haqni b е lgilangan vaqtda va tartibda to‘lashga majbur bo‘ladi. Ta’lim (r е p е titorlik) xizmati t е gishli guvohnomasi, ya’ni ruxsatnomasi bo‘lgan va malakali ixtisosga ega xususiy tadbirkor tomonidan yoki bu faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega bo‘lgan firma tomonidan ko‘rsatiladi. Mijoz, ya’ni ta’lim olishga muhtoj shaxs b е lgilangan yoki k е lishilgan xizmat 16 Fuqarolik huquqi. Darslik. / Mualliflar jamoasi – Toshkent: Toshkent davlat yuridik universiteti , 2018-yil, 665- bet. 19 haqini to‘lashga majbur bo‘ladi. Auditorlik xizmati bo‘yicha auditor yoki auditorlik firmasi shartnomaga muvofiq mijoz tashkilotga sifatli xizmat ko‘rsatish majburiyatini olsa, buyurtmachi tashkilot shartlashilgan xizmat haqini o‘z vaqtida to‘lashga majbur bo‘ladi. 17 Taraflar. Ushbu shartnomada bir tarafda xizmat ko‘rsatuvchi ijrochi, ikkinchi tarafda esa ana shu xizmatdan foydalanuvchi buyurtmachi ishtirok etadi. Buyurtmachi bo‘lib fuqarolar, shuningd е k yuridik shaxslar, ijrochi bo‘lib esa haq evaziga xizmat ko‘rsatish huquqiga ega bo‘lgan va xizmat ko‘rsatish uchun b е lgilangan tartibda ruxsat olgan fuqaro yoki tashkilotlar qatnashadilar. Shuningd е k, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish uchun ruxsatnoma olgan fuqarolar ham haq evaziga xizmat ko‘rsata oladilar. Haq evaziga xizmat ko‘rsatuvchi korxonalar davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan boshlab yuridik shaxs hisoblanadi va xizmat ko‘rsatish faoliyatiga ega bo‘ladi. Xizmat turlarini huquqiy tartibga solishga oid bir qator qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 704-moddasiga ko‘ra pudrat to‘g‘risidagi umumiy qoidalar va maishiy pudrat to‘g‘risidagi qoidalar ushbu bob qoidalariga zid bo‘lmasa, haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasiga nisbatan qo‘llanilishi nazarda tutilgan. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida taraflar sifatida buyurtmachi va ijrochi ishtirok etadi. Buyurtmachi – t е gishli xizmat ko‘rsatilishidan manfaatdor bo‘lgan va bu xizmat o‘ziga yoki u ko‘rsatgan boshqa shaxsga ko‘rsatilishi uchun buyurtma b е ruvchi shaxs. Masalan bunday subyekt bo‘lib, tibbiy xizmatga muhtoj bo‘lgan har qanday fuqarolar buyurtmachi bo‘lishi mumkin. Mazkur shartnomada buyurtmachi sifatida xizmat turiga qarab fuqarolar, yuridik shaxslar, davlat organlari qatnashishlari mumkin. Ijrochi – buyurtmachi bilan k е lishgan holda o‘z zimmasiga olgan xizmatni haq evaziga amalga oshiruvchi, t е gishli malaka, mutaxassislikka va vakolatga ega bo‘lgan shaxs. Masalan, sayyohlik firmalari ijrochi sifatida sayyohlik xizmatini ko‘rsatuvchi subyektlar hisoblanishi mumkin. 17 Fuqarolik huquqi. Darslik. / Mualliflar jamoasi – Toshkent: Toshkent davlat yuridik universiteti , 2018-yil, 665- bet. 20 Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida ijrochi bo‘lib, t е gishli xizmatni amalga oshiruvchi fuqarolari, yuridik shaxslar, davlat muassasalari qatnashishlari mumkin. Ijrochining huquq va majburiyatlari. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida xizmat ko‘rsatuvchi, ya’ni ijrochining asosiy majburiyati, buyurtmachi tomonidan zimmasiga yuklanadigan (buyuriladigan) ashyoviy ko‘rinishga ega bo‘lmagan xizmatni shartnomada b е lgilangan tartib va shartlar asosida bajarishdan iboratdir. Xizmat ko‘rsatuvchi shaxs zimmasiga yuklatilayotgan xizmatni bajarishga ixtisosi, malakasi yetarli bo‘lishidan tashqari t е gishli xizmat turini bajarish uchun (maxsus lits е nziya) vakolatga ega bo‘lishi yoki t е gishli tashkilotda faoliyat yuritayotgan bo‘lishi talab etiladi. Masalan, huquqiy xizmat ko‘rsatuvchi shaxs, ya’ni advokat t е gishli oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lishi va shu faoliyat bilan shug‘ullanishi uchun b е lgilangan tartibda ruxsatnoma olgan bo‘lishi lozim. Garchi fuqaro oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lsada, l е kin advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanishga ruxsatnomasi (lits е nziyasi) mavjud bo‘lmasa, u advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanishga, sud- t е rgov jarayonlarida qatnashishga haqli bo‘lmaydi. Oliy yuridik ma’lumotga ega shaxs boshqa shaxslarga huquqiy maslahatlar b е rishi mumkin, biroq u t е gishli xizmat turini ko‘rsatish uchun, albatta, maxsus ruxsatnomaga ega bo‘lishi shart. Ijrochining huquqlari haq baravariga xizmat ko‘rsatuvchi shartlariga ko‘ra shartnoma yuzasidan olgan xizmatini bajarganlik uchun buyurtmachidan haqni o‘z vaqtida to‘lashni talab qilishdan iboratdir. Buyurtmachining huquq va majburiyatlari. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnoma bo‘yicha buyurtmachining asosiy majburiyati o‘ziga ko‘rsatilgan xizmat uchun shartnomada b е lgilangan haqni o‘z vaqtida to‘lash yoki to‘lab borishdan iboratdir. Buyurtmachi t е gishli xizmatga buyurtma b е rishi uchun ijrochi kabi muayyan talabga javob b е rishi shart emas, biroq unda t е gishli xizmatga buyurtma b е rish uchun asos, zarurat va t е gishlicha mablag‘ bo‘lishi shart. Buyurtmachining huquqlari ijrochi tomonidan o‘ziga ko‘rsatilayotgan 21 xizmatni shartnoma shartlariga muvofiq holda o‘z vaqtida sifatli ado etishini talab qilishdan iboratdir. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalarida muddatlar ham muhim shartlardan biridir. Masalan, mеhmonxona xizmatlarini ko‘rsatishda mеhmonxonalarda yashash uchun to‘lov yagona hisob-kitobi joriy kunning 12 soatlik davriga muvofiq amalga oshiriladi. Agarda buyurtmachi fuqaro 12 soat uchun to‘langanidan so‘ng ham mеhmonxonadan chiqib kеtishi 6 soatga kеchiktirilsa, u holda har bir soat uchun 6 soatdan 12 soatga kеchiktirilgan taqdirda, kunning yarmi uchun to‘lov amalga oshirilishi lozim. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha xizmat ko‘rsatishning sifati ijrochining shaxsi bilan uzviy bog‘liqdir. Shu bois ijrochining bilimi, qobiliyati, malakasi va amaliy ish ko‘nikmasiga ega bo‘lishi sifatli xizmat ko‘rsatishning muhim omili hisoblanadi. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha buyurtmachining haq to‘lashi unda bеlgilangan muddat va tartibda amalga oshiriladi. Masalan, mahalliy, shaharlararo va xalqaro tеlеfon aloqasi xizmatini ko‘rsatish yuzasidan xizmatlar bo‘yicha hisob-kitob qilish muddati tеlеkommunikatsiya opеratori tomonidan bеlgilanib, mazkur muddat hisob-kitobni taqdim etish paytidan boshlab 15 kundan kam bo‘lmagan muddatda amalga oshirilishi lozim. Taraflarning javobgarligi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 706-moddasiga ko‘ra haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini buzganlik uchun ijrochining javobgarligi nazarda tutilgan bo‘lib, ijrochi haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini umuman yoki tеgishli darajada bajarmagan hollarda u kеltirilgan zararni buyurtmachiga batamom to‘lashi shart, lеkin bu to‘lov shartnomada nazarda tutilgan xizmatlar bahosining ikki baravaridan ortiq bo‘lishi mumkin emas. 18 Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish vaqtida ijrochi majburiyatini umuman yoki tеgishli darajada bajarmagan hollarda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasida O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 706- moddasi birinchi qismida ko‘rsatilganidеk kuchaytirilgan javobgarlik nazarda tutilishi mumkin. Buyurtmachi o‘ziga ko‘rsatilgan xizmatlar haqini shartnomada 18 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 22 ko‘rsatilgan muddatlarda va tartibda to‘lamaganlik uchun ijrochi oldida javobgardir. Ijrochi o‘zi aybdor bo‘lmagani holda xizmatni bajara olmagan taqdirda buyurtmachi ijrochiga uning xarajatlarini to‘lashi shart, bunda ijrochining xizmat (xizmatlar) ko‘rsatishdan ozod qilinishi munosabati bilan olgan yoki olishi mumkin bo‘lgan foydasi chеgirib qolinadi. Buyurtmachining aybi bilan xizmatni bajarish mumkin bo‘lmay qolgan taqdirda agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, xizmatlar bahosi butunlay to‘lanishi kеrak. 19 Shartnomaning bеkor bo‘lish asoslari. Buyurtmachi xizmatlarning bеlgilangan baxosini batamom to‘lash sharti bilan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini bеkor qilishni talab qilishga haqli, shartnoma ijrochining aybli harakatlari tufayli bеkor qilingan hollar bundan mustasno. Ijrochi shartnoma bеkor qilinishi tufayli buyurtmachiga yetkazilgan zararning hammasini to‘lash sharti bilangina haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini bеkor qilishni talab qilishga haqli, shartnoma buyurtmachining aybi bilan bеkor qilingan hollar bundan mustasno. 20 Masalan, vеtеrinariya xizmatni ko‘rsatgan shaxs (ijrochi)ga buyurtmachi xizmat haqini butunlay to‘lagandan so‘ng shartnoma bеkor qilinishi mumkin. Albatta, bunday holda majburiyat lozim darajada bajarilishi ham muhim hisoblanadi. Ushbu o‘rinda shuni ta’kidlash kеrakki, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 25-bobi 340–352moddalari qo‘llanilishi mumkin. Endi esa ushbu shartnoma bo‘yicha bevosita namuna keltirib o‘tamiz: HAQ EVAZIGA XIZMAT KO RSATISH ʻ SHARTNOMASI 19.05.2025-yil Toshkent shahri Toshkent shahar Mirobod tumani “Suvoqova” DUK Olmazor tumani filiali nomidan Nizom asosida faoliyat yurituvchi rahbar Abdujalilov Izzatbek Dilshodbek o g li ʻ ʻ keyingi o rinlarda ʻ “Buyurtmachi” deb ataluvchi bir tomondan, keyingi o rinlarda ʻ “Ijrochi” deb ataluvchi fuqaro Yaxshiboyev Mirvohid Gulboy o g li ʻ ʻ ikkinchi tomondan quyidagilar to g risida ʻ ʻ ushbu shartnomani tuzdilar. 19 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 20 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi // www.lex.uz . 01.03.1997-y. 23 I. SHARTNOMA PREDMETI 1.1. “Ijrochi” “Buyurtmachi”ning topshirig i bilan ushbu shartnomada kelishilgan vaʻ ko rsatilgan xizmatlarni ko rsatishni (bajarishni), “Buyurtmachi” esa ko rsatilgan xizmatlar ʻ ʻ ʻ ishlar uchun shartnoma shartlarida ko rsatilgan tartibda amaldagi qonunchilik bo yicha haq ʻ ʻ to lash majburiyatini oladi. ʻ 1.2. Ushbu shartnomaga ko ra “Ijrochi” tomonidan ko rsatiladigan xizmatlari: ʻ ʻ 1.2.1. “Ijrochi” “Buyurtmachi” tomonidan o ziga biriktirilgan hududlardagi aholi ʻ xonadonlarida suv o lchash asboblarida plombalarning butligi, o rnatilgan yoki ʻ ʻ o rnatilmaganligini, ularning yaroqliligini nazorat qilib boradi va suv o lchash asbobidagi ʻ ʻ ko rsatkichlarini oyma oy “Buyurtmachi”ga Water Control dasturining mobil ilovasi orqali ʻ (online) taqdim etadi; 1.2.2. “Ijrochi” tomonidan hududlarda iste molchilarni ta minlanish kategoriyasi ʼ ʼ (obodonlashtirish kodi)ning haqqoniyligini ko rib chiqish, bundan iste molchilarning suv olish ʻ ʼ manbaasi qayerdaligi (obodonlashtirish kodlari: ko cha kolonkasi-1, hovli kolonkasi-2, ichki suv ʻ tarmog li, rakovinali, unitazli va moykali o ylar-3, kanalizatsiya o tkazilgan uylarda ichki suv ʻ ʻ ʻ tarmog i va rakovina (moyka)li va unitazli bo lgan turar joylar-4, suv tarmog i, kanalizatsiya ʻ ʻ ʻ o tkazilgan, vannali, markaziy issiq suv ta minotiga ulangan turar joylar-5) ʻ ʼ , shunga asosan har oylik haqqoniy iste mol keltirib chiqishini nazorat qilish; ʼ 1.2.3.“Ijrochi” o ziga biriktirilgan hududlar bo yicha aholidan, ya ni jismoniy ʻ ʻ ʼ shaxslarning ichimlik suvi iste molidan bo lgan qarzdorliklarni undirilishini ta minlash bo yicha ʼ ʻ ʼ ʻ tegishli chora-tadbirlar ishlab chiqadi, lozim bo lganda aholini (iste molchini) ehtiyojidan kelib ʻ ʼ chiqib, joylarda tegishli tartibda naqd pullarni va terminal orqali to lovlarni qabul qiladi va ʻ xizmat ko rsatuvchi bank tomonidan taqdim etilgan mobil ilovasidagi “MUNIS” elektron to lov ʻ ʻ orqali kunlik “Buyurtma”chining bank hisob-raqamiga o tkazib boradi; ʻ 1.2.4. Jismoniy shaxslar (iste molchi)ni har biri bilan shartnoma rasmiylashtiradi, ʼ rasmiylashtirilgan shartnomalarni kunlik suv ta minot bo limi ʼ ʻ (otd. sb ы t)ga yetkazib beriladi, har uch oyda to liq xatlovdan o tkazib, o tkazilgan hatlov ʻ ʻ ʻ dalolatnomalariga asosan ma lumotlarni kunlik “Buyurtma”chiga Water Control dasturidagi ʼ mobil ilovasi orqali (online) kiritib boradi. 1.2.5. Ichimlik suvi iste molchilari bilan to lov intizomini mustahkamlash bo yicha ʼ ʻ ʻ tushuntirish ishlarini olib boradi, mavjud qarzdorliklarni bartaraf etish bo yicha iste molchilarga ʻ ʼ yozma ravishda ogohlantirish xatlari taqdim etadi hamda taqdim etilgan ogohlantirish xatlarini 10 kun kun ichida suv ta minoti bo limiga ʼ ʻ topshiradi; 1.3. Xizmatlar ko rsatish muddati: ʻ 1.3.1. Ushbu shartnoma 1 yil cha amal qiladi va bunda “Ijrochi” xizmatlarni muddatidan oldin ham ko rsatish huquqiga ega. ʻ II. SHARTNOMA NARXI VA HISOB-KITOBLAR TARTIBI 2.1. “Buyurtmachi” “Ijrochi” tomonidan ko rsatilgan xizmat uchun u tomonidan filial ʻ hisobiga suv iste molidan tushirilgan mablag dan ʼ ʻ 10% (o n) foiz miqdorida haqni to lab berish ʻ ʻ majburiyatini oladi. Bunda, “Ijrochi”ga belgilangan reja bo yicha va undan ortiq terilgan (undirilgan) pul ʻ tushumining 10% % foizi miqdorida xizmat haqi belgilanadi, rejada belgilangan summaning 10000000 foizidan 100000000 foizigacha miqdorda pul mablag i unrdirilsa, undirilgan ʻ mablag ning ʻ 10% foizi, rejada belgilangan summaning 10000000 foizdan kam miqdorda pul mablag i undirilsa ʻ 10% foizi miqdorida xizmat haqi olishi belgilanadi. “Ijrochi”ga hisoblangan xizmat haqidan qonunchilikda belgilangan tartibda soliq va ajratmalar hisoblanadi. “Ijrochi” tomonidan aholidan suv iste moli uchun to lovlarni naqd ko rinishda qabul ʼ ʻ ʻ qilinish bank tomonidan ajratilgan termoprinterlardan chek berish yo li bilan amalga oshiriladi. ʻ 24 Jismoniy shaxslar (iste molchi) tomonidan iste mol qilingan ichimlik suvi bo yichaʼ ʼ ʻ qarzdorliklarni undirilishi yuzasidan chora-tadbirlar rejasi hamda boshqa turdagi hujjatlar “Buyurtmachi” tomonidan har oyning 01.06.2025-yil sanasiga qadar ishlab chiqiladi va uning bajarilishini ta minlash uchun “Ijrochi”ga taqdim etiladi. ʼ “Ijrochi” o ziga biriktirilgan hududda ichimlik suv tarmog iga noqonuniy ulanganlik ʻ ʻ holatlarini aniqlab, dalolatnoma tuzib, tarmoqdan uzilgandan so ng, yetkazilgan zarar to liq ʻ ʻ undirilgandan keyin, undirilgan zarar summasining 10000000 foizi, lekin mehnatga xaq to lashning eng kam miqdorining bir barobaridan oshmagan miqdorida rag batlantirish to lab ʻ ʻ ʻ beriladi. 2.2. “Ijrochi” tomonidan ko rsatilgan xizmatlar uchun “Buyurtmachi” to lovlarni to lash ʻ ʻ ʻ xizmat ko rsatuvchi bank tomonidan ochilgan plastik kartochkasiga pul o tkazish yo li bilan ʻ ʻ ʻ amalga oshiriladi. III. TARAFLARNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARI 3.1. “Ijrochi”ning huquq va majburiyatlari: 3.1.1. Xizmatlarni lozim darajada sifatli ko rsatish; ʻ 3.1.2. O ziga biriktirilgan hududlardagi debitor qarzdorliklar yuzasidan, shuningdek, ʻ iste molchilarda suv o lchagich asboblari o rnatilganligi, ularning yaroqliligi hamda ʼ ʻ ʻ ko rsatkichlari yuzasidan tegishli ma lumotlarni va hisobotlarni “Buyurtmachi”ga taqdim etib ʻ ʼ borish; 3.1.3. O ziga biriktirilgan hududda sodir bo lgan halokatli (avariya) holatlari yuz ʻ ʻ berganda “Buyurtmachi”ni shu kunning o zida xabardor qilish; ʻ 3.1.4. Xizmatlarni to liq miqdorda va ushbu shartnoma shartlarida hamda unga ilova ʻ tariqasida berilgan hujjatlarda ko rsatilgan muddatda ko rsatish yoki bajarish; ʻ ʻ 3.1.5. Iste molchi va “Ijrochi” o rtasida yig ilgan pullar iste molchining shaxsiy hisob ʼ ʻ ʻ ʼ raqamida kam yoki ko p kiritilmasligi yoxud yig ilgan pullar ijrochining bank aylanmasi va ʻ ʻ iste molchining shaxsiy hisob raqami bilan bir xil bo lishini ta minlash; ʼ ʻ ʼ 3.1.6. “Ijrochi” “Buyurtmachi” bilan kelishilgan muddatda hisobotlarini to g ri va sifatli ʻ ʻ topshirish; 3.1.7. “Ijrochi” xizmatlar ko rsatish jarayonida ko rsatilgan xizmatlar natijasining sifati ʻ ʻ yomonlashuviga olib kelgan va ushbu shartnoma shartlaridan chekinishga yo l qo ygan bo lsa, ʻ ʻ ʻ “Buyurtmachi”ning talabiga ko ra barcha aniqlangan kamchiliklarni bir oy davomida yoki ʻ kamchiliklar bartaraf etilgunga qadar o z hisobidan va tekinga bajarish; ʻ 3.1.8. “Buyurtmachi” tomonidan belgilab berilgan hamda ushbu shartnomada nazarda tutilgan xizmatlarni shaxsan o zi ko rsatish (bajarish); ʻ ʻ 3.1.9. “Ijrochi”ga berilgan tovar moddiy boylik (terminal, termoprinter va bank va “Burtmachi” tomonidan taqdim etilgan mobil ilovalarga biriktirilgan loginlar, parollar va h.k)larni asrab-avaylab ishlatishi va javobgar etib belgilanadi; 3.1.10. Zarur hollarda “Buyurtmachi”ning topshirig iga ko ra, filial xodimlari ishtirokida ʻ ʻ monitoring yoki xatlov o tkazishda ishtirok etish. ʻ 3.1.11. O ziga biriktirilgan hududda iste molchilar tomonidan ichimlik suv tarmog iga ʻ ʼ ʻ noqonuniy ulanganlik holatlarini aniqlangan taqdirda, tegishli tartibda hujjatlar (dalolatnoma) rasmiylashtirgan holda suv tarmoqdan uzish choralarini ko rish va ushbu hujjatlarni uch (uch) ʻ kun ichida suv ta minoti bo limiga taqdim etish. ʼ ʻ 3.2. “Buyurtmachi”ning huquq va majburiyatlari: 3.2.1. “Ijrochi” tomonidan ko rsatilayotgan xizmatlar uchun tegishli shart-sharoitlar ʻ yaratish va moddiy-texnika jihozlari bilan ta minlash; ʼ 3.2.2. Xizmatlarni to liq miqdorda va sifatli ko rsatilishini talab qilish; ʻ ʻ 3.2.3. “Ijrochi” tomonidan taqdim etib boriladigan ma lumotlar va hisobotlarni ʼ umumlashtirish va ularning natijalari yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish; 25 3.2.4. Ko rsatilgan xizmatlar uchun hisob-kitoblarni ushbu shartnomada belgilanganʻ tartibda va ko rsatilgan narxlar bo yicha hisobot oyi tugagandan keyin ʻ ʻ 1 oy kun ichida amalga oshirish; 3.2.5. “Ijrochi” tomonidan iste molchilarning aniqlangan (muddati o tgan yoki o zoq ʼ ʻ ʻ vaqtdan buyon to lanmasdan kelinayotgan) qarzdorliklari, noqonuniy yoki o zboshimchalik bilan ʻ ʻ suv tarmog iga ulanganlik holatlari yuzasidan taqdim etgan hujjatlari bo yicha qonunchilikda ʻ ʻ belgilangan muddatda va tartiblarda ularni undirish choralarini ko rish; ʻ 3.2.6. “Ijrochi”ga mazkur shartnomaga asosan belgilangan xizmat haqini, rag batlantirishlarni ko rsatilgan muddatlarda to lab berilishini kafolatlaydi va amalga oshiradi. ʻ ʻ ʻ 3.2.5. Istalgan vaqtda “Ijrochi”ning faoliyatiga aralashmagan holda ko rsatilayotgan ʻ xizmatlar, bajarilayotgan ishlarning borishi va sifatini tekshirish; 3.2.6. Zarur hollarda “Ijrochi”ga har kunlik xizmat ko rsatish bo yicha vaqt belgilash ʻ ʻ hamda ishlar bajarilayotgan joyda bo lishini nazorat qilish. ʻ IV. TARAFLARNING JAVOBGARLIGI 4.1. “Ijrochi” xizmatlarni ushbu shartnomada belgilangan shartlarda va ko rsatilgan ʻ muddatlarda bajarmaganligi yoki ko rsatmaganligi uchun “Buyurtmachi”ga yetkazilgan zararni ʻ to liq qoplaydi hamda amaldagi qonunchilikka asosan bajarilmagan majburiyatlar miqdorining ʻ 5000000 foizi miqdorida jarima to laydi. ʻ 4.2. “Ijrochi” quyidagi hollarda, ya ni mazkur shartnoma bo yicha “Buyurtmachi” ʼ ʻ tegishli shart-sharoitlar yaratish va moddiy-texnika jihozlari bilan to liq ta minlamaganda ʻ ʼ javobgar bo lmaydi. ʻ 4.3. “Ijrochi”ga biriktirib berilgan xududlarda iste molchilar bilan shartnoma ʼ rasmiylashtirmasdan noqonuniy ichimlik suvidan foydalanishiga yo l qo yib bersa, hisoblagich ʻ ʻ ko rsatgichlari olinmasa, shartnoma shartlari bajarilmagan deb topilib “Ijrochi” bilan shartnoma ʻ bekor qilinadi. 4.4. “Buyurtmachi” ushbu shartnomada kelishilgan muddatdan keyin 30 kun davomida hisob-kitoblarni amalga oshirmasa yoki rag batlantirishlar bilan ta minlamasa “Ijrochi”ga to lov ʻ ʼ ʻ kechiktirilgan summaning 5000000 foizi miqdorda jarima to laydi. ʻ 4.5. “Buyurtmachi” quyidagi hollarda, ya ni mazkur shartnoma bo yicha “Ijrochi”ning ʼ ʻ majburiyatlari bajarilmaganda yoki lozim darajada bajarilmaganda javobgar bo lmaydi. ʻ 4.6. Yetkazilgan zararlarini qoplash va neustoyka to lash Taraflarni o zlariga yuklatilgan ʻ ʻ majburiyatlarni to liq bajarilishidan ozod qilmaydi. ʻ 4.7. Taraflarning ushbu shartnomada nazarda tutilmagan javobgarlik choralari O zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq qo llaniladi. ʻ ʻ 4.8. “Ijrochi”ga biriktirib berilgan hududni monitoring qilish vaqtida noqonuniy iste molchilar aniqlansa, iste molchiga berilgan chek (kvitansiya) bilan bank aylanmasi va Water ʼ ʼ Control dasturiga “MUNIS” tizimi orqali kelib tushgan to lovlar bir xil aks etmaganlik ʻ javobgarligi masalasi O zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq ʻ amalga oshiriladi. V. NIZOLARNI HAL ETISH TARTIBI 5.1. Ushbu shartnomani bajarish chog ida va bajarilmasligi oqibatida yuzaga kelishi ʻ mumkin bo lgan nizolar hamda kelishmovchiliklar Taraflar o rtasidagi muzokaralar yo li bilan ʻ ʻ ʻ hal etiladi. 5.2. Nizolarni muzokaralar yo li bilan hal etishning imkoni bo lmagan taqdirda Taraflar ʻ ʻ kelishmovchiliklarni sudgacha tartibga solishning amaldagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibotini amalga oshirganlaridan so ng ularni ko rib chiqish va hal qilish uchun tegishlilik ʻ ʻ hamda taalluqliligi bo yicha Sudga murojaat etiladi. ʻ VI. SHARTNOMANING AMAL QILISH MUDDATI 26 6.1. Mazkur shartnoma taraflar tomonidan imzolangan vaqtdan boshlab qonuniy kuchga kiradi va 1 yil kuniga qadar amal qiladi. VII. QO SHIMCHA SHARTLAR VA YAKUNLOVCHI QOIDALARʻ 7.1. Mazkur shartnomani o zgartirish va qo shimchalar kiritish taraflarning o zaro ʻ ʻ ʻ kelishuviga muvofiq qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Bunda mehnat to g risida qonunchiligidan kelib chiqadigan munosabatlar tadbiq etilmaydi. ʻ ʻ 7.2. “Ijrochi” ushbu shartnoma va unga ilova tariqasida berilgan chora-tadbirlar rejalari, dasturlari, shuningdek boshqa tartibdagi majburiyatlarni kunlik va oylik bajarilishi yuzasidan tegishli ma lumotlarni hamda hisobotlarni keyingi kundan kechiktirmasdan “Buyurtmachi”ga ʼ taqdim etadi. 7.3. “Ijrochi” o ziga biriktirilgan hududdagi debitor qarzdorliklarni o z vaqtida ʻ ʻ undirilishiga shaxsan javobgar hisoblanadi. 7.4. “Ijrochi” tomonidan shartnoma majburiyatlari bajarilmaganda yoki lozim darajada bajarilmaganda “Byurtmachi”ning talabiga asosan shartnoma muddatidan oldin bir tomonlama bekor qilinadi. 7.6. “Ijrochi” tomonidan shartnomani muddatidan oldin bekor qilish yozma ravishda murojaat etish yo li bilan amalga oshiriladi. Bunda shartnoma bo yicha majburiyatlar lozim ʻ ʻ darajada bajarilgan yohud majburiyatlar bajarilmagan bo lsa, uning bajarib bo lmaslik sabablari ʻ ʻ ko rsatilishi shart. Shartnomani muddatidan oldin bekor qilish sabablari Taraflar ishtirokida ʻ ko rib chiqiladi va tegishli tartibda rasmiylashtiriladi. Shartnoma majburiyatlari to liq bajarilgan ʻ ʻ bo lsa, shartnoma muddatidan oldin bekor qilinishiga yo l qo yiladi. Agar, shartnoma bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ majburiyatlar taraflarning biri tomonidan bajarilmagan bo lsa, uni to liq bajarilishi bo yicha ʻ ʻ ʻ tegishli choralar ko riladi va ushbu holat bo yicha kelishuvga erishilmagan taqdirda ʻ ʻ shartnomaning V-bo limida nazarda tutilgan yo nalishda hal qilinadi. ʻ ʻ 7.7. Ushbu shartnomaning amal qilish muddati tugagandan keyin taraflar o rtasidagi ʻ majburiyatlarning bajarilishi o z-o zidan to xtatiladi. Bunda taraflarning yozma ravishdagi ʻ ʻ ʻ roziliklari talab etilmaydi. 7.8. Ushbu shartnomaning amal qilish muddati tugaganda yoki taraflarning talabiga ko ra ʻ muddatidan oldin bekor qilinganda “Buyurtmachi” tomonidan “Ijrochi”ga berilgan moddiy- texnika jihozlar va boshqa filialga tegishli buyumlar qabul qilish va topshirish hujjatlari asosida amalga oshiriladi. Bu holat taraflar tomonidan bajarilmagan taqdirda yetkazilgan zararni o rnini ʻ qoplash uchun amaldagi qonunchiliklar asosida huquqni muhofaza qilish organlariga yohud sudga murojaat etilishiga asos hisoblanadi. 7.9. Ushbu xizmat ko rsatish to g risidagi shartnoma fuqaroviy-huquqiy tusdagi ʻ ʻ ʻ shartnoma hisoblanib, uning bajarilishi tartibi Mehnat kodeksi va qonunchiligidagi normalarga, shuningdek, munosabatlarga tadbiq etilmaydi. 7.10. Mazkur shartnoma bo yicha ilovalar uning ajralmas qismini tashkil etadi. ʻ 7.11. Ushbu shartnoma ikki nusxada tuzilib, ikkala nusxa bir xil kuchga ega va har bir Tarafda ushbu shartnomaning bir nusxasi saqlanadi. TARAFLARNING MANZILLARI Buyurtmachi "Yuristogram" MChJ Toshkent shahar Mirobod tumani +998931853301 (+998 71) 200-45-68 _________________________ M.O . ʻ 19.05.2025-yil Ijrochi Yaxshiboyev Mirvohid Gulboy o g li ʻ ʻ +998930600316 AB0567898 _________________________ M.O . ʻ 19.05.2025-yil 27 2.2. Anglo-sakson huquq oilasiga mansub davlatlar huquq normalarida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasining o‘ziga xos jihatlari Anglo-sakson huquq oilasiga mansub davlatlar masalan, Buyuk Britaniya, AQSh, Avstraliya va romano-german huquq oilasiga mansub davlatlar (masalan, Germaniya, Fransiya, Italiya o‘rtasida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalarini tartibga solishdagi yondashuvlarda muhim huquqiy farqlar mavjud. Anglo-sakson huquq tizimi odatda pretsedent (case law) asosida rivojlangan bo‘lib, unda xizmat ko‘rsatish shartnomalarining mazmuni ko‘proq amaliyotda sud qarorlari orqali shakllanadi. Romano-german tizimida esa, bu munosabatlar aniq va kodifikatsiyalashgan qonun normalari bilan tartibga solinadi. Birinchidan, anglo-sakson huquqida xizmat ko‘rsatish shartnomasining tuzilishida "freedom of contract" (shartnoma erkinligi) printsipi ustuvor ahamiyatga ega. Ya'ni tomonlar xizmatning hajmi, muddati, to‘lovi va hatto nizolarni hal qilish tartibini keng doirada mustaqil belgilash huquqiga ega. Romano-german tizimida esa ko‘plab ijtimoiy va qonuniy cheklovlar mavjud, masalan, mehnat va iste'molchilar huquqlarini muhofaza qiluvchi imperativ normalar orqali. Ikkinchidan, anglo-sakson tizimda xizmat ko‘rsatish shartnomalarida "consideration" degan maxsus shart mavjud bo‘lib, bu tomonlar o‘rtasidagi almashuv (value exchange) qonuniy kuchga ega bo‘lishi uchun zarurdir. Masalan, agar bir tomon xizmat ko‘rsatsa, ikkinchi tomon ma’lum bir qiymatni taqdim etishi kerak. Romano-german huquqida bunday tushuncha mavjud emas, ya'ni shartnoma qonuniy kuchga ega bo‘lishi uchun alohida "consideration" talab qilinmaydi. 28 Uchinchidan, anglo-sakson huquqida xizmat ko‘rsatish shartnomasining buzilishi yoki noto‘g‘ri bajarilishi holatida sudlar kompensatsiya (damages) tayinlashga urg‘u beradi. Shartnoma buzilgan taqdirda yetkazilgan zarar miqdoriga qarab real pul to‘lovi orqali jabrlanuvchining huquqlari tiklanadi. Romano-german tizimida esa, ko‘pincha shartnomani majburiy bajarish (specific performance) choralari yoki oldindan belgilangan shartlar asosida javobgarlik nazarda tutiladi. Shuningdek, anglo-sakson tizimida xizmat ko‘rsatish shartnomalarining noaniqligi holatida sudlar taraflarning niyatiga (intention of the parties) qarab qaror chiqaradi. Romano-german tizimida esa, matnning rasmiy talqiniga va qonundagi maxsus ko‘rsatmalarga tayaniladi. Xulosa qilib aytganda, anglo-sakson huquq tizimi xizmat ko‘rsatish shartnomalarida amaliy erkinlik, pretsedentlar orqali shakllangan me'yorlar va almashuv tamoyiliga tayanadi. Romano-german huquqi esa ko‘proq normativ tartibga va ijtimoiy muhofazaga yo‘naltirilgan. Bu ikki yondashuv o‘rtasidagi tafovutlar nafaqat huquqiy texnikada, balki ijtimoiy va iqtisodiy muhitda ham o‘z aksini topadi. AQShda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomalari (inglizcha: Service Contracts) bilan bog‘liq huquqiy normalarni batafsil va soddalashtirilgan tarzda quyidagicha tushuntirish mumkin: AQShda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi qanday?. AQShda xizmat ko‘rsatish shartnomasi — bu ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasida tuziladigan shartnoma bo‘lib, unda bir tomon ma’lum xizmatni bajarishga, ikkinchi tomon esa buning evaziga to‘lov qilishga rozilik bildiradi. Masalan: sartaroshxona, yurist, elektrchi, IT mutaxassisi kabi xizmatlar. Huquqiy asos nima bilan belgilanadi?. AQShda bunday shartnomalar federal qonunlardan ko‘ra ko‘proq shtat qonunlari (masalan, Kaliforniya, Nyu-York, Texas shtati qonunlari) bilan tartibga solinadi. Bundan tashqari, umumiy huquq (common law) tamoyillari asosiy manba hisoblanadi. 29 AQSh qonunchiligidagi o‘ziga xos jihatlar: a) “Freedom of contract” (shartnoma erkinligi) prinsipi: tomonlar xizmat turi, narx, muddat, to‘lov shakli, javobgarlik shartlarini erkin ravishda belgilaydi. Masalan, mijoz va xizmat ko‘rsatuvchi o‘zaro “men faqat qoniqish bo‘lsa pul to‘layman” deb yozsa — bu haqiqiy hisoblanadi. b) “Implied terms” (shartnomada yozilmagan, ammo amalda mavjud shartlar): gar xizmat ko‘rsatish shartnomasi og‘zaki yoki notugal yozilgan bo‘lsa ham, sudlar ba’zi normalarni “ichki qoida” sifatida hisobga oladi: xizmat oqilona darajada bajarilishi kerak (reasonable care), odatdagi xizmat sifatida baholanishi kerak (customary standards). c) “Service level agreements” (SLA): Aksariyat professional xizmatlarda maxsus xizmat darajasi kelishuvi bo‘ladi. Masalan, IT kompaniya “24 soat ichida texnik muammoni bartaraf etishga” kafolat bersa, bu SLAga yoziladi. Agar bu bajarilmasa, tovon to‘lash kerak bo‘ladi. d) Shartnoma buzilganida zarar turlari. Xizmat noto‘g‘ri bajarilganida quyidagi zararlar ko‘zda tutiladi: real zararlar (masalan, mijozda qo‘shimcha xarajatlar yuzaga kelgan), yo‘qotilgan foyda (agar bu oldindan ko‘zda tutilgan bo‘lsa), moral zararlar (faqat ayrim holatlarda, masalan, sog‘liq yomonlashgan bo‘lsa). e) Og‘zaki shartnomalar ham yuridik kuchga ega: ko‘plab shtatlarda, agar xizmat narxi 500 dollardan kam bo‘lsa va xizmat ko‘rsatilgan bo‘lsa, og‘zaki kelishuv ham sudda e’tirof etiladi. Amaliy misol:masalan, bir advokat mijoz bilan og‘zaki ravishda 3 ming dollarga muayyan ishni yuritishga kelishadi. Keyin esa ishni vaqtida bajarmaydi yoki noto‘g‘ri yuritadi. Mijoz bu asosda sudga murojaat qilib, nafaqat pullarni qaytarishni, balki yo‘qotilgan foyda (misol uchun, tovon puli to‘lanmaganligi)ni ham undirishga haqli bo‘ladi. Qo‘shimcha o‘ziga xosliklar: 30 “Punitive damages” (jazolovchi zararlar): Agar xizmat ko‘rsatuvchi aldamchi, ayyorlik bilan harakat qilgan bo‘lsa, unga nisbatan oddiy zararlardan tashqari jazolovchi zararlar ham belgilanadi. “Non-compete” va “Confidentiality” bandlari: Ayrim xizmat shartnomalarida mijoz ma’lumotlari sir saqlanishi, yoki xizmat ko‘rsatuvchi raqobatchi bilan ishlamasligi shart qilib qo‘yiladi. Bu bandlar sudda majburiy hisoblanadi, agar ular adolatli tarzda yozilgan bo‘lsa. Xulosa: AQShda xizmat ko‘rsatish shartnomalari erkinlik, moslashuvchanlik va muomala madaniyatiga tayanadi. Shartnoma matni yo‘qligida ham, amaliy harakatlar asosida yuridik munosabat yuzaga keladi. O‘zbekiston qonunchiligiga nisbatan AQShda: shartnomaviy erkinlik yuqori, og‘zaki kelishuvlar ko‘proq e’tiborga olinadi, ishonch va ehtiyotkorlik mezonlari muhim hisoblanadi. 31 XULOSA Ushbu kurs ishida biz bevosita dastlab, shartnoma tushunchasi, uning mohiyati, ularning turlari, tasniflanish asoslari, ushbu kurs ishining asosiy mavzusi hisoblangan haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi, uning mohiyati, shartnoma predmeti, shartnoma bahosi, taraflarning huquq va javobgarligi asoslari, umuman olganda haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasini tub mohiyatiga qadar O‘zbekiston Respublikasining amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar, anglo-sakson, shuningdek boshqa romano-german huquq oilasiga mansub davlatlarning xizmat ko‘rsatishga qaratilgan huquqiy normalari, ushbu sohada o‘z faoliyatini amalga oshirgan sivilist olim va olimalar, qolaversa amaliyotchi mutaxassislarning ilmiy qarashlari asosida o‘ziga xos kichik tahlil amalga oshirildi. Ushbu tahlil asosida soha yuzasidan qonunchilik normalaridagi mavjud ayrim kamchiliklar, bo‘shliqlar ham ko‘rib chiqib e‘tirof etildi. Bugungi kunda ijtimoiy munosabatlar doirasida avval mavjud bo‘lamagan subyektlarning ishtirok etishi, ular o‘rtasida amalga oshiriladigan fuqarolik- huquqiy munosabat obyektlarining son jihatdan ortishi yuz bermoqda. Bu esa o‘z navbatida ushbu munosabatlarni tartibga soluvchi ayniqsa jamiyatdagi normal ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonunchilik hujjatlarini isloh qilishni talab etadi. 32 Ushbu kurs ishi umuman olganda bizga quyidagi ayrim xulosalarga kelishga olib keldi, ularni bevosita bayon qilmoqchimiz: Universitetda yozib qo yishgan: Any fool can know. The point is toʻ understand. Ya ni ahmoq ham nimanidir bilishi mumkin. Ammo tushunish boshqa ʼ narsa. Ikkita tushuncha bor: ma lumot va ilm. Nimanidir bilsangiz va bu bilish ʼ to g ri bo lsa, bu ma lumot. Agar shu bilim mohiyatni tushunish bilan ʻ ʻ ʻ ʼ mustahkamlansa, keyin uni ilm deyish mumkin. Formula: Ma lumot = bilish + ishonch (haqiqatga to g rilik); ʼ ʻ ʻ Ilm = bilish + ishonch + dalil (tushunish); Qonun normasini bilasiz, ammo nima anglatishini tushunmaysiz. O nlab ʻ darsliklarni bilasiz, bu muallif bunaqa degan, bunisi boshqacha. Ammo shaxsiy fikr, xulosa yo q. Minglab betli kitobni o qib chiqasiz, ammo so rasa, kitobda ʻ ʻ ʻ bo lgan voqealarnigina aytib bera olasiz. Yozuvchi nimani ko zlagani, qanday ʻ ʻ ma no uqtirayotganidan xabaringiz yo q. Butun boshli Qur onni yod oldingiz. ʼ ʻ ʼ Minglab hadislarni yoddan ayta olasiz. Lekin tafakkur qilib, uning ma nosini ʼ tushunishda oqsaysiz. Bularni ma lumot deyish mumkin. Ammo haqiqiy ilm ʼ tushunish bilan, fikrlash bilan hosil bo ladi. Ilmda siz qonunda yozilgan jumla ʻ nimani bildirishi-yu, nega shunaqa norma mavjudligidan tortib, undagi kamchilikni-da tahlil qila olasiz. Ilmda siz muallif yozganini tahlil qila olasiz, tanqidiy qaraysiz. Ilmda siz kitobni har bir gapini sinchkovlik bilan o rganasiz, ʻ kitobni xo jako rsinga emas, tushunish uchun o qiysiz. Ilmda siz Qur on hadisni ʻ ʻ ʻ ʼ qisman bo lsa-da, tafakkur qilasiz, qanday qilib amal qilishni tushunasiz. Amalsiz ʻ ilm insonga foyda emas, zarar keltirishini tushunasiz. Ilmning darajalari ko p. ʻ Tepada yozdim: kimdir qonun nimani bildirishini aytadi, yana kimdir nimaga u mavjudligini tushuntirib beradi, yana boshqa birov undagi kamchiliklarni tahlil qiladi. Deyarli hammada internet mavjud. Ma lumotni hamma topa oladi. ʼ Ma lumotni yodlashdan endi foyda yo q. Sun iy intellekt asridamiz. Endi ʼ ʻ ʼ tushunish va fikrlashga ham ehtiyoj pasaymoqda. Faqat ilmning ham yuqori 33 darajasiga, haqiqiy ilmga ehtiyoj qolmoqda. Qolgan ishni ChatGPT ham qilib beradi. O tgan buyuk faqihlar xuddi shunday yuksak ma rifat bilangina o shaʻ ʼ ʻ darajalarga yetishgan. Haqiqiy ilmga muhtojmiz. Zamon shuni talab qiladi. Demak yuqorida umumiy kurs ishi bo‘yicha xulosa bilan tanishib chiqdik. Ushbu kichik tadqiqot ishi bo‘yicha oz bo‘lsa-da boshqa shaxslarga fuqarolik- huquqiy shartnomalar yuzasida biroz bo‘lsada bilim bera olgan bo‘lsak biz bundan bag‘oyatda xursandmiz. Ilmingiz ziyoda bo‘lsin. E‘tiboringiz va e‘tirofingiz uchun tashakkur!. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI : I. NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR: 1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (yangi tahrir) – O‘zbekiston ʻ Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni. 2023-yil 1-maydagi O‘RQ-837-son Qonuni bilan qabul qilingan. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 01.05.2023-y. 2. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma‘lumotlari milliy bazasi., 01.03.1997-y. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g’risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.08.1998-yil., O‘RQ-670-I-son - qonun. II. DARSLIK, O’QUV QO’LLANMALAR. 1. Fuqarolik huquqi. Darslik. / Mualliflar jamoasi – Toshkent: Toshkent davlat yuridik universiteti , 2018-yil, 665-bet. 34 2. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 400-bet. 3. Askarov J. Biznes huquqi. Darslik – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2024. -216-bet. III. INTERNET SAYTLARI. 1. www.ziyonet.uz. O‘zbekiston Respublikasi elektron kutubxonasi. 2. www.uza.uz . O‘zbekiston milliy matbuot agentligi. 3. www.gov.uz. O’zbekiston Respublikasi Hukumat portali. 4. www.norma.uz. “NORMA” Axborot huquqiy tizimi. 5. www.lex.uz. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I. FUQAROLIK HUQUQIDA SHARTNOMA BILAN BOG‘LIQ UMUMIY QOIDALAR

1.1. Shartnoma tushunchasi, mazmuni va bozor munosabatlari sharoitidagi ahamiyati

1.2. Fuqarolik-huquqiy shartnomalar tasnifi va mazmuni

II. HAQ EVAZIGA XIZMAT KO‘RSATISH SHARTNOMASINING UMUMIY TAVSIFI

2.1. Haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi tushunchasi va mohiyati

2.2. Rivojlangan davlatlar fuqarolik qonunchiligida haq evaziga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bilan bog‘liq normalar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить