Harakat tushunchasining falsafiy talqini - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Harakat tushunchasining falsafiy talqini

Купить

Mavzu : Harakat tushunchasining falsafiy talqini
Reja:
1. Xarakat va rivojlanish tushunchalari.
2. Insonning kelib chiqishi haqida turli nazariyalar.
3. Anomal hodisalar nazariyasi
4. Mehnat nazariyasi

Xarakat va rivojlanish tushunchalari.
Tabiat va jamiyatdagi hamma narsa harakat va rivojlanishda, o’zgarish va o’zaro
ta’sirda boladi. Hech bir tinch turgan narsa yo’q.Olamdagi narsalar harakatda
bo’lib, biri ikkinchisiga aylanadi, biri ikkinchisidan paydo boladi. Butun tabiat-
eng kichik zarradan tortib quyoshgacha, odamjodgacha doimo paydo bolish va yoq
bolish, uzluksiz oqish, betoxtov harakat qilish va ozgarish holatini kechirib turadi.
Har qanday obyekt uni tashkil etuvchi elementlarning ozaro tasiri tufayli mavjud
bola oladi.Masalan,tirik organizmlar ularni tashkil etuvchi molekulalar hujayralar
va organizmlaning ozaro tasiri tufayli mavjud.Umumiy tarzda olingan bu
ozgarishlar moddiy olam borlig’ining ajralmas xususiyatidir.
O’zgarish falsafada harakat tushunchasini ifodalaydi.Harakat – eng oddiy mayda
zarrachalarning o’zaro aylanishi, metagalaktikaning kengayishi, organizmlar
hujayralarida modda almashinuvi, ijtimoiy hayotda odamlarning faoliyat
almashinuvidir.
Harakat bu har qanday ozaro tasir va o’zaro tasir natijasida boladigan
ozgarishlardir.Materiya harakatsiz bo’la olmaydi. Har qanday obyekt, unda
harakatning muayyan tiplari mujassamlashgani uchun ham mavjuddir.Harakat
toxtaganda obyekt ham oz mavjudligini tugatadi, u boshqa obyektga
aylanadi.Boshqacha aytganda harakat materiyaning ichki timsolidir, atributi
hisoblanadi.Harakatsiz materiya hech qayerda ba hech qachon bolgan emas va
bolishi mumkin emas.
Kuzatilayotgan u yoki bu predmetning tinchlik sukunat holati deyilganda mazkur
predmetning muayyan fazoviy konfiguratsiyaga ega ekanligi muayyan tarkibga ega
ekanligi, bu tarkib barqarorligini saqlay olishi, o’z elementlari muayyan majmuini
takror hosil qila olishi tushuniladi. Lekin aytaylik oddiy elementdan tortib tirik
organizmlargacha electron mikroskop bilan kuzatilganda ularning hammasi
muayyan zarrachalarning to’xtovsiz harakatidan iboratligini payqash mumkin. Bu
bizning tanamiz ruhimizga ham talluqlidir.
Falsafiy adabiyotlarda moddiy borliqning quyidagi Harakat shakllari ajratib
ko rsatiladi:ʻ

Mexanik Harakat — jismlarning fazodagi o rniʻ vaqt o tishi bilan boshqa ʻ
jismlarga nisbatan o zgarishi. Barcha jismlarning Harakati nisbiydir, chunki
ʻ
harakat Yerga nisbatan (keng ma noda) va atrofdagi jismlarga (mas, yo l chetidagi
ʼ ʻ
daraxtga) nisbatan qaraladi.
Fizik Harakat ( elementar zarralar, atom yadrosi va atomning Harakatdan tortib,
olamning fundamental kuchlari, issiqlik, elektr va maydon harakatigacha,
yorug likdan tortib koinotning
ʻ gravitatsiya kuchigacha barchasi shu Harakat
shakliga mansubdir);
Kimyoviy Harakat (bunga mole-kulalarning assotsiatsiyasi va
dissotsiatiyasi, ionlar harakti, moddaning muzlashi va kristallanish jarayonlari,
kimyoviy reaksiyalar, kimyoviy sintez va parchalanish, yonish va ok-sidlanish va
b. kimyoviy jarayonlar kiradi);
Biologik Harakat (hayotiy jarayonlar). Ayrim manbalarda kimyoviy Harakatdan
keyin moddiy obyektlarning progressiv va regressiv yo nalishda rivojlanishiga
ʻ
qarab, yuksaklikka — biologik Harakatga va quyi yo nalishiga, inqiroziga qarab
ʻ
— geologik Harakat ham ko rsatiladi, chunki, yer yuzida jonli organizmlarning
ʻ
halok bo lishi oqibatida katta-katta materiklar,
ʻ marjon orollar vujudga keladi.
Ijtimoiy Harakat (jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarning namoyon bo lishi).
ʻ
Bulardan tashqari, inson aql-zakovati hamda axborot jarayonlari bilan bog liq
ʻ
bo lgan goyaviy, ma naviy ko rinishdagi Harakat shakllari ham mavjud
ʻ ʼ ʻ
Harakatni rivojlanish tushunchasi bilan aralashtirmaslik lozim.Rivojlanish bu –
faqat sifat o’zgarishlari natijasida eskining o’rnida yangi paydo boladi,quyidan
yuqoriga oddiydan murakkabga o’tish sodir bo’ladi.Harakat tushunchasi
rivojlanish tushunchasidan kengroq tushunchadir
Insonning kelib chiqishi haqida turli nazariyalar.
Asotirlar va dinlarda insonning yaratilganligi to‘g‘risida
Dastlabki asotiriy tushunchalarga ko‘ra inson yaratilgan mavjudot hisoblanadi.
Shumerliklarning saqlanib qolgan miflari dan birida tasvirlanishicha, erkak va

ayol xudolar suv xudosi bo‘lgan eng dono Enkiga oziq-ovqat va ichimlik
miqdorini ko‘paytirish usulini topishini so‘rab murojaat qiladilar. U Yer boyliklari
xudosi bo‘lgan xotini Ninmax bilan birgalikda mastlik holatida loydan birinchi
odamni nuqsonli qilib yasaydi. Loydan ikkinchi yasalgan odamlar erkak va ayol
bo‘lgan.
Birinchi insonning paydo bo‘lishi xususida qadimgi yunon miflarida hikoya
qilinishicha, Olimp cho‘qqisida yashagan xudolardan odamlar tug‘ilgan.
Nasroniylikning muqaddas kitobi «Injil»da aytilishicha , «…Yana Xudo: «O‘z
suratimizga ko‘ra, O‘zimizga o‘xshash odamni yarataylik. U dengizdagi baliqlar,
ko‘k yuzidagi parrandalar, chorvalar, ha, butun yer yuzi va yerda harakat qiluvchi
barcha maxluqot ustidan hokimlik qilsin», dedi … Xudovandi karim yerning
tuprog‘idan odamni yasab, uning dimog‘iga hayot nafasini pufladi. Shu yo‘sinda
odam tirik jon bo‘ldi»
Qur’oni karimda bu jarayon quyidagicha ifodalangan : «…Biz insonni
(Odamni) loyning sarasidan yaratdik. So‘ngra uni (inson naslini, avvalo)
mustahkam qarorgoh (bachadon) da maniy qildik. So‘ngra (bu) maniyni laxta qon
qilib yaratdik, bas, laxta qonni parcha go‘sht qilib yaratdik, bas, parcha go‘shtni
uyaklar qilib yaratib, (bu) suyaklarga go‘sht qopladik, so‘ngra (unga jon kirgizib,
oldingi holidan butunlay) boshqacha bir vujudni paydo qildik».
Buddaviy dinida ta’kidlanishicha , voqelik nomoddiy zarracha hisoblangan
dxarma harakatidan iborat. Bunda har bir alohida mavjudotga doim harakatda
bo‘lgan kuchlarning o‘tkinchi yig‘indisi sifatida qaraladi. Jumladan, hayot ham
abadiy qonunlarga ko‘ra va ularga bog‘liqlikda paydo bo‘lib, yana yo‘qolib turadi.
Ko‘rinib turibdiki, diniy nuqtayi nazarlarda ham javoblar xilma xil.
Shuning uchun qadimdanoq kishilar muqobil javoblarni topishga harakat qilishgan.
Albatta, bunda tayanch nuqta bo‘lib asta-sekin to‘planib borgan ilmiy dalillar
xizmat qilgan.
Tabiatshunoslik dalillari
Diniy ta’limotlarga muqobil ilgari surilgan nazariyalar o‘tmishda, ayniqsa,yangi
zamonning boshlaridan Yevropada to‘plangan ma’lumotlar insonning paydo

bo‘lishiga doir avvalgi diniy nazariyalarga qarama-qarshi kelib qolgan edi.
Masalan, tasodifan yoki maxsus izlanishlar tufayli topilgan turli xil suyaklarning ,
garchi ular boshqa biologik tur – hayvonlarga tegishli bo‘lsa-da, inson suyaklariga
ham o‘xshashligi ma’lum bo‘ldi.
Tadrijiylik ilmiy yo‘nalish nazariyasi
Bu nazariyaga ko’ra hayvonlar, o’simliklar o’zining tuzilishini mukammallashtirib
boradi va bunga tashqi ta’sir ham ta’sir qiladi deyilgan.Shunda hayvonlar yildan
yilga rivojlanib inson qiyofasiga kelgan deb hisoblanadi .
Inson kelib chiqishi to‘g‘risidagi ilmiy yo‘nalish organik olamdagi barcha
mavjudotlarning rivojlanishi to‘g‘risida XIX asrda tabiatshunos olimlarning
izlanishlari natijasi o‘laroq xiyla asoslab berilgan. Tadrijiylik nazariyasida qiyosiy
anatomiya, fiziologiya va hozirgi mavjud turlarning rivojlanishi tarixiy
ma’lumotlar, shuningdek, qirilib ketgan turlar haqidagi paleontologiya materiallari
har tomonlama o‘rganilgan edi. Bu nazariya o‘z ichiga kishilik dunyosini qamrab
olmasligi mumkin emasdi. Antropogenezning tadrijiylik nazariyasi ba’zi
jihatlardan XVIII asrda Yevropada ilgari surilgan turli qarashlarning davomi
sifatida maydonga kelgan.
Darvinizm nazariyasi
Tadrijiylik doirasidagi Darvin ta’limotiga ko‘ra insonning kelib chiqishi va
mavjudligi tirik dunyodagi tabiiy tanlanish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik omillari
bilan belgilanadi. Charlz Robert Darvin «Tabiiy tanlanish yo‘li bilan turlarning
kelib chiqishi yoki yashash uchun kurashda maqbul zotlarning saqlanishi» (1859),
«Madaniy o‘simliklarning va uy hayvonlarining o‘zgarishi» (1859), «Madaniy
o‘simliklar va uy hayvonlarining o‘zgarishi» (2 jildlik, 1871), «Inson va
hayvonlarda emotsiyaning ifodalanishi» (1878) va boshqa asarlarida tirik
tabiatning tadrijiy qiyofasini ishlab chiqdi. Biologiyaviy tushuntirish me’yorlari va
ideallarini qayta qurdi. Darvinizm ta’limoti maydonga kelganda genetika fani to‘la
shakllanib bo‘lmagan edi. Shuning uchun ham unda insonning biologiyaviy, ruhiy
va ijtimoiy jihatlari o‘z aksini topmagan.
Vernadskiy va Teyar de Sharden nazariyasi

Bu nazariyaga ko‘ra moddiy obyektlar harakati maqsadga yo‘naltirilgan tarzda
kechadiki, inson bu jarayonga nafaqat tortilgan, balki o‘zida uni ifodalaydi. Bu
nazariyaga ko‘ra, olamdagi butun mavjudot ruh uchqunlaridan tashkil topgan.
Olam hodisalari oddiydan murakkabga tomon, pastdan yuqoriga qarab doimo
o‘zgarishdadir. Bunda ular o‘zaro bog‘liqlikda bo‘lib, miqdoriy yoki sifatiy
tomonlari bir-biriga o‘tib turadi. «Barcha sohalarda, – ta’kidlaydi olim, –
qandaydir miqdor yetarli darajada kuchaysa, ularning ko‘rinishi, holati yoki tabiati
keskin o‘zgaradi: qiyshiqlik harakat yo‘nalishini o‘zgartiradi, tekislik nuqtaga
aylanadi, barqarorlik yo‘qoladi, suyuqlik qaynaydi, butun bo‘laklarga ajraladi. Bu
nazariyadagi, diniy asosda bo‘lsa-da, amal qiladigan qat’iy determinizm
tadrijiylikda hech qanday tasodifga o‘rin qoldirmaydi
Mehnat nazariyasi
Mehnat nazariyasi tarafdorlari insonga tirik mavjudotlar ichida alohida maqom
berib, uning kelib chiqishini sakrashlar, inqilobiy jarayonlar tarzida talqin etadi.
Mehnat nazariyasiga ko‘ra insonning maymundan qanday kelib chiqqanligini
asoslash muammoligicha qolmoqda. Bunda, ayniqsa, insonning maymundan uchta
asosiy farqi – tik yurishi, qo‘llarining rivojlanganligi hamda katta hajm va vaznga
ega bo‘lgan miyaga egaligi o‘z izohini talab qilmoqda.
Olimlar, jumladan, fransuz atropologi Buje da Pert qo‘yilgan
masalaning javobini inson ilk ajdodlarining mehnat qurollarini yasash
faoliyatidan topishga harakat qildi. Tik yurishni izohlashda esa yashash
muhitining o‘zgarishi, masalan, inson ajdodlarining o‘rmondan keng
tekislikka chiqishi yoki qoyali joyda hayot kechirishiga o‘tish va h. k.
bilan bog‘liq omillarni asos qilib oladi. Miyaning hajmi va og‘irligi hamda
qo‘llarning rivojlanishi to‘g‘risida ham ko‘pdan ko‘p o‘zaro yaqin bo‘lgan
qarashlar ilgari surildi.
Bextereva nazariyasi
Antropogenezning mehnat nazariyasi bilan tushuntirib bo‘lmaydigan jihatlari XX
asrning ikkinchi yarmida koinotni o‘zlashtirishda erishilgan muvaffaqiyatlar bilan
bog‘lab izohlanmoqda.

Rus fiziolog olimi, inson miyasi bo‘yicha katta mutaxassis
hisoblangan akademik N.P.Bextereva nuqtayi nazariga ko‘ra inson
koinotdan Yerga kelib ko‘payib ketgan. Haqiqatan ham, hozirgi
zamon fani inson miyasini o‘rganishda juda ilgarilab ketganligi
tufayli, uning beqiyos imkoniyatlari to‘g‘risida ko‘pgina ma’lumotlar
to‘plangan. Masalan, inson miyasida 1014 miqdordagi neyronlar
va ularning birikmalari bo‘lib, bular yordamida butun insoniyat
to‘plagan ma’lumotlarni unga singdirish mumkin. Lekin Yerda inson
miyasiga qo‘yiladigan talablar uning imkoniyatlari darajasidan ancha
past. Binobarin, uning miyasidagi beqiyos imkoniyatlar o‘z vaqtida
koinotdagi sayyora shart-sharoitlari va talablari bilan bog‘liq bo‘lib,
hozirgacha saqlanib qolgan.
Bu nazariya doirasida shveytsariyalik Erix Fon Denikenning
1968-yilda bosilib chiqqan «Kelajak haqida xotiralar» kitobida ilgari
surilgan qarashlar ham e’tiborga molikdir. Uning ta’kidlashicha,
Yerdan tashqaridagi sivilizatsiya vakillari o‘zlarining qaysidir
maqsadlari bilan sayyoramizga kelganidan so‘ng insonning gominid
ajdodlarida irsiy jihatdan muayyan o‘zgarishlar yuz bergan. Natijada
aql va nutqqa ega yangi mavjudotlar kelib chiqqan. Koinot vakillari
ma’rifiy maqsadlar bilan yana bir necha marta Yerga kelib ketgan.
Bunga misol tariqasida muallif Yerda (Iroq va Misrda) topilgan kristall
linzalarni, to‘qima materialdan tikilgan kiyim parchasini, galvanik
tamoyilda ishlaydigan elektr batareyasini va boshqa qator ashyolarni
keltiradi. Old Osiyoning Qo‘histon mintaqasidagi g‘orda topilgan
qoya suratlarida yulduzlarning 10 ming yil avvalgi joylashuvi
aks ettirilgan.Zuhra va Yer chiziqlar bilan tutashtirilgan. Bizning
madaniyatimizdan oldin juda yuqori madaniyat, texnikamizdan
oldin ham texnika mavjud bo‘lganligini tan olamizmi yoki yo‘q,
bundan qat’i nazar, aynan koinotdan safar qilib kelganlar to‘g‘risida

faraz mavjud. Inson ajdodlariga boshqa sayyoralardan kelganlarning
ta’sirito‘g‘risida turli mamlakatlarda keyingi o‘n yilliklarda ham xilma-xilqarashlar
ilgari surildi. Bir-birini takrorlamaydigan bu qarashlarga xos
umumiylik shundan iboratki, ularning hammasida Yerda Koinotdan
kelganlar qoldirib ketgan dalillarni topishga harakat qilishdir.
Hozirgi vaqtda Koinotning insoniyat ixtiyoridagi barcha vositalar
yordamida tekshirilgan qismida qandaydir sivilizatsiyalar bo‘lish
ehtimoli tasdiqlanmadi. Bunga astronomlarning Yerda hayotning
noyobligi, uning boshqa biron joyda bo‘la olmasligi to‘g‘risidagi
qarashlari ham qo‘shilsa, koinotiy nazariyaning asosli emasligi ko‘zga
tashlanadi.
Anomal hodisalar nazariyasi
Insonning kelib chiqishi bilan bog‘liqbo‘lgan nuqtayi nazarlarning yuqorida qayd
qilingan kamchiliklarini bartaraf qilish maqsadida keyingi yillarda
antropogenezning ilk tabiiy zaminlariga e’tibor kuchaymoqda. Jumladan, bunda
vulqonlarning tevarak-atrofga ko‘rsatadigan ta’siri, Yerda iqlimning o‘zgarishi,
Quyosh va boshqa koinot obyektlaridan keladigan ta’sirlar, radia- tsiyaviy fon va
hokazolar to‘g‘risida ko‘p gapirilmoqda.
Ma’lumki, Afrika qit’asining janubida Yer ostida jahondagi barcha
uranning 70 foizi mavjud. Fan ma’lumotlariga ko‘ra, ayni shu mintaqa
odamlarning ilk vatani – ularning kelib chiqqan joyidir. Radiatsiyaviy
fon Yer qobig‘ining yorilishi, vulqonlarning faollashuvi, geomagnit
anomaliyalar va hokazolar natijasida kuchayib, bu yerdagi odamsimon
mavjudotlar tanasida mutatsiya – jiddiy o‘zgarishlar hosil qilishi faraz
qilinadi. Mutatsiyalar tufayli primatlarda to‘la tarzda tik yurishga
o‘tish, bosh suyagi hajmining kattalashuvi, jinsiy instinkt tabiatining
o‘zgarishi va hokazolar ro‘y bergan. Inson kelib chiqishining anomal nazariyasida
boshqa nuqtayi nazarlardan anchagina ustunlik mavjud. Bu nazariya ba’zi
primatlarning insonga aylanishini, boshqalarining aylanmaslik sabablarini,
dastlabki odamning ilk tosh qurollardan qadimiyroq ekanini va hokazolarni

mantiqan izchil tushuntirib bera oladi. Faqat unda tadrijiylik tamoyillari va ushbu
nazariyani tasdiqlovchi misollar hozircha yetarli emas.
1. “Dialektika”ni Siz qanday tushunasiz?
A. Munozara va tortishuv asosida ma’lum bir fikrga kelishni.
B. Falsafiy qonunlar yig’indisini. V. O’zgarish va rivojlanishni.
G. Umumiy aloqadorlik, o’zgarish va rivojlanish haqidagi ta’limotni.
2. “Qonun” nima?
A. Kishilarning ijtimoiy munosabatlaridagi eng umumiy, muhim bog’lanishlardir.
B. Inson aqlining mahsuli bo’lib, u narsa, voqea- hodisalarning muayyan tartibini
aniqlashga xizmat qiladi.
V. Tabiatdagi doimiy va muhim o’zgarishlar, rivojlanish tendentsiyalari.
G. Narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy va barqaror ichki
bog’lanishlari.
3. “Sifat” tushunchasi nima?
A. Barcha voqea - hodisalarning ma’lum shaklda namoyon bo’lishi.
B. Narsa va hodisalarning yaroqli va yaroqsizligini bildiradigan tushuncha.
V. Narsa, hodisaning asosiy bir xususiyati, xossasi.

G. Narsalarning ichki va tashqi muayyanligini ta’minlovchi xossa, belgi,
xususiyatlar birligi.
4 «Dialektik inkor”ni siz qanday tushunasiz?
A. Narsalarning yaroqsiz tomonlarini uloqtirish. B. Tashqi ta’sir natijasida
narsani umuman yo’q qilib yuborish.
V. Subyektning “sof” ruhiy holatiga asoslangan rad javobi.
G. Narsa va hodisaning ichki rivojlanish zarurati natijasi, vorisiylikka asoslangan
sifat o’zgarishi.
5. Falsafaning bilish nazariyasi bilan bog’liq atamani toping.
A. Ontologiya. B. Logika. V. Teleologiya. G. Gnoseologiya.
6. “Amaliyot” (“praktika”) tushunchasini ta’riflang.
A. Tabiiy va ijtimoiy borliqni qayta o’zgartirishdagi moddiy- hissiy faoliyat. B.
Kishining bilish faoliyati.
V. Texnikaviy imkoniyatlardan yuzaga keluvchi ilmiy bilimlar.
G. Kishining maqsadga muvofiq faoliyati.
7. Aqliy bilish shakllari (bosqichlari) ning tartibini aniqlang.
A. Hukm, xulosa, tushuncha. B. Tushuncha, hukm. V. Muhokama, ijodiyot,
nazariya.G. Tushuncha, hukm, xulosa
8. “Haqiqat”ning turlarini aniqlang.
A. Diniy va mifologik. B. Ilmiy va amaliy. V. Obyektiv va subyektiv.
G. Absolyut (mutloq) va nisbiy.
9. Ilmiy bilishning nazariy darajasi usullarini toping.
A. Matematik, aksiomatik, sistemalilik, ideallashtirish, o’lchash.

B. Kibernetik, biologik, lingivistik, tarixiylik va mantiqiylik, modellashtirish,
taqqoslash.
V. Modellashtirish, taqqoslash. G. Analiz va sintez; induktsiya va deduktsiya;
analogiya; modellashtirish; tarixiylik va mantiqiylik.
10. “Fan”ning tarifini toping.
A. Ma’naviy ishlab chiqarish shakli.
B. Ijtimoiy ong shakllaridan biri, inson bilimining asosiy ko’rsatqichi va natijasi.
V. Tabiat, jamiyat va tafakkur haqidagi amaliyot sinovidan o’tgan bilimlar tizimi.
G. Ijtimoiy mexnat taqsimotining zaruriy va qonuniy natijasidir.

Harakat tushunchasining falsafiy talqini

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)