Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 69.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Апрель 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Sanat Jabbarov Mumin o'g'li

Дата регистрации 08 Февраль 2024

114 Продаж

Hayotda o’z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik-o’yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo’llash

Купить
KURS ISHI MAVZU: HAYOTDA O’Z MAQSADLARIMIZNI ANGLASHGA YORDAM BERUVCHI DIDAKTIK-O’YINLARGA ASOSLANGAN TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH 1 MUNDARIJA IKKINCHI BOB BO’YICHA XULOSA ......................................................................................................... 38 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Istiqlol–xalqimizning ulkan yutug’i bo’lib, u o’z taqdiriga egalik qilish huquqi, ma’naviy qadriyatlarva milliy an‘analarga tayanib yashash hamda yurtimiz boyliklaridan Vatanimiz manfaatlari yo’lida foydalanish imkoniyati berdi. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq milliy madaniyat va tarixiy merosni, milliy qadriyatlarni qayta tiklash, asrab-avaylash, ulardan jahon jamoatchiligini bahramand bo‘lishiga imkon yaratish hamda kelajak avlodlarga butun yetkazish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.Bugungi kunda jahon mamlakatlari o‘rtasida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy jarayonlar keskin o‘zgarib, raqobat tobora kuchayib borayotgan davrda davlatimizni yanada barqaror va jadal sur‘atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqish, uni ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda. Huquqiy tushunchalarning tub mohiyati yoshlarning dunyoqarashini shakllantirish, ularning huquq normalari va huquq tartibotga munosabatlarini belgilab berishdan iborat. Huquqiy tushunchalarni shakllantirishda o’quvchilarning ana shu tushunchalarni to’la va puxta bilib olishi muhim rol o’ynaydi. Masalan: o’quvchilar davlat va huquq nazariyasi mavzusidan qo’yidagi mazmuniy yo’nalishlarini: davlatda hokimiyatning mavjudligini, hokimiyatni mustaxkamlashga qaratilgan qonunlarning ishlab chiqilganligi; davlat o’zining 2 hududiy chegarasiga ega bulishi singari xususiyatlarni bilib olishi shart. Bunday murakkab huquqiy tushunchalarni shakllantirishda ko’rgazmalar, tadqiqot materiallari katta ahamiyat kasb etadi. Masalan, o’qituvchi bunday tushunchalarni aniq shakllantirish uchun jamiyatning ijtimoiy tizimini nima tashkil etadi, davlat hokimiyati kimning qo’lida, qonunlar kimning manfaatini ifodalayapti, davlat qanday maqsadlarni ifodalaydi degan savollarga javob bera oladigan bo’lshi lozim. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Ta’lim jarayonida o’yinli texnologiyalar didaktik o’yinli dars shaklida qo’llaniladi. Ushbu darslarda o’quvchlarning bilim olish jarayoni o’yin faoliyati orqali uyg’unlashtiriladi. Shu sababli o’quvchlarning ta’lim olish faoliyati o’yin faoliyati bilan uyg’unlashgan darslar didaktik o’yinli darslar deb ataladi. Kurs ishining vazifalari Inson hayotida o’yin faoliyati orqali quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: - o’yin faoliyati orqali shaxsning o’qishga, mehnatga bo’lgan qiziqishi ortadi; - o’yin davomida shaxsning muloqotga kirishishi ya’ni, kommunikativ – muloqot madaniyatini egallashi uchun yordam beriladi; - shaxsning o’z iqtidori, qiziqishi, bilimi va o’zligini namoyon etishiga imkon yaratiladi; - hayotda va o’yin jarayonida yuz beradigan turli qiyinchiliklarni yengish va mo’ljalni to’g’ri olish ko’nikmalarining tarkib topishiga yordam beradi; - o’yin jarayonida ijtimoiy normalarga mos xulq-atvorni egallash, kamchiliklarga barham berish imkoniyati yaratiladi; - shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirishga zamin tayyorlaydi; 3 - insoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan qadriyatlar tizimi, ayniqsa, ijtimoiy, ma’naviy-madaniy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishga e’tibor qaratiladi; - o’yin ishtirokchilarida jamoaviy muloqot madaniyatini rivojlantirish ko’zda tutiladi. Didaktik o’yinli mashg’ulotlarni o’quvchlarning bilim olish va o’yin faoliyatining uyg’unligiga qarab: syujetli-rolli o’yinlar, ijodiy o’yinlar, ishbilarmonlar o’yini, konferentsiyalar, o’yin-mashqlarga ajratish mumkin. Kurs ishi ob`ekti. Hayotda o`z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalardan foydalanishning ob`ektiv shart-sharoitlari va sub`ektiv omillarini o`rganish, tahlil va tadqiq etish jarayoni. Kurs ishi predmeti. Hayotda o`z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalardan foydalanishning ob`ektiv shart-sharoitlari va sub`ektiv omillarini o`rganish, tahlil va tadqiq etishning usul, metod va vositalari Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 4 I BOB. Hayotda o’z maqsadlarimizni anglashga yordam beruvchi didaktik-o’yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo’llashning nazariy asoslari. 1.1. Didaktik o`yinlarning dolzarbligi, maqsadi va vazifalari Didaktika (yunoncha “didaktikos” — o rgatuvchi, ta lim beruvchi) —ʻ ʼ pedagogikaning tarmog i. Ta lim nazariyasi bilan shug ullanadi. "Didaktika" ʻ ʼ ʻ atamasi ilk bor Yevropada XVII asrda o qitish va ta lim jarayoni haqida asarlar ʻ ʼ yaratgan olimlar tomonidan qo llanila boshlagan. Chex pedagogi Ya. A. ʻ Komenskiy o zining "Buyuk didaktika" asari (1657-yil)da bolalar va o smirlarni ʻ ʻ ma lumotli qilish va ularga ta lim berishning didaktik jihatlarini ishlab chiqdi. ʼ ʼ Nemis pedagogi A. Disterveg o zining "Nemis o qituvchilarini ma lumotli ʻ ʻ ʼ qilishga rahbarlik" (1834-1835-yillar) asarida Didaktikaning pedagogikada ta lim nazariyasini bayon etuvchi alohida qism ekanligini ta kidlagan. Shundan ʼ ʼ keyin Didaktikaga ta lim nazariyasi haqidagi fan sifatida qarash keng yoyildi. ʼ XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Didaktikaga oid maxsus monografiyalar paydo bo la boshladi. ʻ 5 Hozirgi zamon pedagogikasida didaktikaga ta lim va ma rifat berish nazariyasiʼ ʼ bilan shug ullanadigan alohida soha sifatida qaraladi. Ta lim mazmunini ʻ ʼ aniqlash, ta lim jarayoni qonuniyatlarini ochish hamda o qitishning eng ʼ ʻ samarador usul va yo llarini topish didaktikaning asosiy muammolaridir. D.ning ʻ mohiyatini belgilash, yo nalishini aniqlashda falsafiy-nazariy asosning o rni ʻ ʻ katta. Uzoq vaqt mobaynida marksizm-leninizm D.ning taraqqiyot yo nalishini ʻ belgilab beruvchi metodologik asos deb qarab kelindi. Lekin mazkur ta limotning ilmiy asoslari puch, jamiyat va tabiat taraqqiyoti qonuniyatlarini ʼ to g ri hamda xolis ko rsatish imkoniyatidan mahrum bo lgan tarafkash ʻ ʻ ʻ ʻ (tendensioz) qarash ekanligi ma lum bo lgach, unga tayanish mumkin bo lmay ʼ ʻ ʻ qoldi. Keyingi vaqtda, kalom falsafasiga milliy D.ning metodologik asosi sifatida qaralmoqda. Chunki olamning yaralish, rivojlanish qonuniyatlari, insonning bilish imkoniyatlari, ma rifatning shaxs kamolotidagi, o zini anglash ʼ ʻ borasidagi o rni singari jihatlar ana shu falsafiy asosga tayanilgandagina ʻ tushunarli tarzda izohlanishi mumkinligi anglab yetildi. Kalom falsafasi ta lim ʼ olamni bilishning vositasi ekanligini, bilish jarayonining cheki yo q, ammo ʻ inson bilishi mumkin bo lgan bilimlar cheklanganligini ko rsatishi bilan ʻ ʻ diqqatga sazovordir. D. umumiy psixologiya, o qitish psixologiyasi hamda bilish nazariyasi bilan ʻ uzviy bog liq. Bu fanlarning har biri bolaning bilish faoliyati va uni amalga ʻ oshirilish jarayoni to g risida alohida bilim beradi. Ta lim mazmuni va ʻ ʻ ʼ usullarini belgilash borasida ham mazkur aloqadorlik katta ahamiyatga ega. D. har qanday alohida predmetni o qitish va uning mazmunini tayin etish ʻ qonuniyatlarini aniqlaydigan fan sifatida ta lim va ma rifat ishlarini samarali ʼ ʼ tashkil etishning umumiy usullarini belgilab berishi lozim. Ayni vaqtda, alohida predmetlarni o qitish metodikasi maktab amaliyotining aniq tajribalaridan kelib ʻ chiqqanligi uchun D.ning tamoyillari ta lim jarayonida uchraydigan har xil ʼ favqulodda hodisalarning o ziga xosligini hisobga olgan holda tuziladi. ʻ 6 O zbek milliy ped.si tarixida ham D.ning asosiy xususiyatlarini aks ettirishgaʻ bag ishlangan ko pgina tadqiqotlar mavjud. Garchi turkiy mutafakkirlarning ʻ ʻ asarlarida D. hozirgi nom bilan atalmagan bo lsada, lekin ular ta lim ʻ ʼ jarayonining qonuniyatlarini belgilashi, uni tashkil etishning yo l-yo riqlarini ʻ ʻ ko rsatishi jihatidan beqiyos ahamiyatga ega. Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, ʻ Ahmad alFarg oniy, Marg inoniy, Davoniy, Alisher Navoiy, Munis singari ʻ ʻ mutafakkirlarning ta limni uyushtirish, uning samaradorligini oshirish, o qitish ʼ ʻ jarayonida o qituvchi va o quvchi munosabatlari borasidagi qarashlari jahon ʻ ʻ ped. taraqqiyotining o ziga xos bosqichini tashkil etadi. Muayyan yoshdagi ʻ bolalarni jamoa tarzida bir joyda o qitishning samaradorligi ilk bor Ibn Sino ʻ tomonidan ko rsatib berilgan bo lsa, muallimning o zida ezgu insoniy sifatlar ʻ ʻ ʻ bo lmasa, bolalarda bunday hislatlarni shakllantirish mumkin emasligi Navoiy ʻ asarlarida aks etgan. Marg inoniy esa, bilimlarni o zlashtirish yuzasidan ʻ ʻ umumiy tavsiyalar beribgina qolmay, o rganilgan tushunchalarni bolalar ʻ xotirasida uzoqroq saklash yuzasidan aniq metodik usullar ham tavsiya etgan. O zbek milliy D.sining shakllanishida jadidchilik harakati, xususan, ʻ Munavvarqori Abdurashidxonov, Abduqodir Shukuriy, A. Ibodiyev, M. Behbudiy, A. Avloniy, S. Saidazizov, R. Yusufbekov kabi ma rifatparvar- ʼ pedagoglarning faoliyati alohida muhim bosqich bo ldi. 20-asr boshlarida ʻ vujudga kelgan jadidchilik turkiy xalqlarning kad. shonu shuxratini tiklash uchun uni ma rifatli qilishdan o zga yo l yo kligini to g ri belgiladi. Jahon ped. ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ sining eng so nggi yutuklaridan xabardor bo lgan, ayni vaqtda ta limni tashkil ʻ ʻ ʼ etishda ko p asrlik milliy tajribalarni hisobga olgan, D.ning metodologik asosi ʻ sifatida islomiy e tiqodni belgilagan jadidlar o qi-tish borasida yuksak ʼ ʻ natijalarga erishdilar. Jadid mutafakkirlar ta limni uyushtirishning amaliy ʼ jihatlari b-ngina shug ullanib qolmay, uning nazariy masalalarini ham tadqiq ʻ etganliklari diqqatga sazovordir. Jadidlarning didaktik karashlari ularning ko plab pedagogik asarlari, darelik va qo llanmalarida aks etgan. ʻ ʻ 7 Turkistonda Okt. to ntarishi tufayli qaror topgan sho rolar zamonida D.ʻ ʻ avtoritar ped.ning bir tarmog i sifatida deyarli hamisha tarbiyaga qarshi qo yib ʻ ʻ kelindi. Milliy tajribalarga tayanmagan, ta lim jarayonining mazmunini ʼ yangilashga qobil bo lmagan, maktab D.sini mafkura zug umidan xalos eta ʻ ʻ olmagan sotsialistok ped. uning tashqi jihatlarini pardozlab, yaltiratib ko rsatishga alohida e tibor berdi. Turli-tuman usullar o ylab topildi, ko pdan- ʻ ʼ ʻ ʻ ko p "ilg or" tajribalar yoyildi. Lekin ta limda kutilgan samaraga erishilmadi. ʻ ʻ ʼ O zbekiston mustaqillikka erishtandan so ng o zbek ped. fani va amaliyoti ʻ ʻ ʻ milliy asoslarga tayangan holda D.ning tamomila yangicha yo nalishda taraqqiy ʻ etishiga zamin hozirladi. Ijtimoiy ongning o zgarishi pedagogik tafakkurning ʻ 1. O‘zbekiston Respublikasi Prizidentining “Ma‘naviy-ma‘rifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida”gi PQ 3160-sonli qarori.//Xalq so‘zi, 2017 yil,29 iyul. sog lomlashuviga, u esa, o z navbatida, D.ning milliy asoslarda rivojlana ʻ ʻ boshlashiga olib keldi. Bunda milliy D.ning asosiy tamoyillarini to g ri ʻ ʻ belgilash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Milliy D.ning asosiy tamoyillaridan biri ta limning insoniylashuvidir. Mazkur tamoyil ta lim jarayoni uchun bilim emas, ʼ ʼ balki o quvchi shaxsi asosiy kadriyat ekanligini anglatadi. Bunda o quvchi ʻ ʻ shaxsini shakllantirishga ustuvor o rin beriladi. Ta limning insonparvarlashuvi ʻ ʼ tamoyili o zbek D.sining asosiy talablaridan bo lib, ta lim mazmo nini belgilash ʻ ʻ ʼ ʻ va pedagogik amaliyotni tashkil etishda shaxs ma naviyatini shakllantirishga ʼ yo naltirilgan o quv fanlariga ustuvor ahamiyat berilishini kuzda tutadi. Estetik, ʻ ʻ badiiy turkumdagi predmetlarni o qitishga alohida e tibor qaratish yo li bilan ʻ ʼ ʻ bolalarning hissiyotini shakllantirishga erishish, ularda iroda xususiyatlarini tarkib toptirish muhimdir. O quvchi ma naviyati bilan uning o zlashtirishi ʻ ʼ ʻ o rtasida uzviy aloqa borligi zamonaviy psixologiya fani tomonidan asoslab ʻ berilgan. Bu holatni hisobga olmay ish ko rgan ped. muvaffaqiyatsizlikka ʻ mahkumdir. Milliy D. taraqqiyotini ta minlaydigan tamoyillardan yana biri ʼ ta limning yaxlitligidir. Dunyodagi narsa-hodisalar yaxlit va bir-biridan ʼ ajralmagan holda mavjud ekan, uni urganish ham imkon qadar yaxlit tarzda 8 amalga oshirilishi kerak. Ta lim jarayonida o quv predmetlari miqdoriniʼ ʻ ko paytirish emas, balki olamni bilish vositasi bo lmish o quv fanlarini imkon ʻ ʻ ʻ qadar umumlashtirish yo lidan borish lozim. Shuning uchun ham mustaqil ʻ O zbekistonning yangilangan o quv rejalarida ta limning asosiy yetti tarmog i ʻ ʻ ʼ ʻ belgilangan bo lib, o quv fanlari miqdorini zaruratga qarab o zgarib turishi ʻ ʻ ʻ ko zda tutilgan. Ta lim jarayonida o quvchilarning alohida jihatlarini hisobga ʻ ʼ ʻ olish ham D.ning asosiy tamoyillaridan sanaladi. U o qitish jarayonini har bir ʻ o quvchiga xos xususiyatlarni ko zda tutgan holda tashkil qilishni taqozo etadi. ʻ ʻ Ma lumki, har qanday shaxs muayyan geografik muhitda shakllanadi. Uning ʼ tabiatida o sha muhitga xos jihatlar muhrlangan bo ladi. Shuning uchun ham ʻ ʻ o qitish jarayonida mintaqaviy xususiyatlarni hisobga olish tamoyili ham ʻ D.ning zarur talablaridan biridir. O zRning "Kadrlar tayyorlash milliy ʻ dasturi"da mazkur tamoyilga alohida e tibor qaratilgan. Tarbiyaning ustuvorligi ʼ ham bugungi o zbek D.sining asosiy tamoyillaridan sanaladi. Komil shaxsni ʻ tarbiyalash har qanday ta lim muassasasining asosiy vazifasiga aylandi. ʼ Ma naviyatni shakllantirish maksad darajasiga ko tarilgan sharoitda tarbiyaga ʼ ʻ ustuvor maqom berilishi tabiiydir. Milliy D. o quvchilarni ta lim jarayonining ʻ ʼ ishtirokchilarigina emas, balki ijrochilari deb qarashni ham ko zda tutadi. ʻ Ta lim o quvchilarning ichki ehtiyojiga aylanmasa, ular bu jarayonda faol ʼ ʻ ishtirok etmasalar, hech qanday ijobiy samaraga erishib bo lmaydi. ʻ D. ta lim usullari muammosini ham qamrab oladi. O qituvchi biror predmet ʼ ʻ bo yicha o quvchilarning tizimli bilim olishini ta minlash maqsadi sari intilar ʻ ʻ ʼ ekan, ma lum ishlarning bajarilish namunasini ko rsatadi. Ayni vaqtda, u ʼ ʻ ta limning barcha bosqichlarida uquvchining faolligi va mustaqilligini ʼ ta minlaydi. O quvchilar o qituvchi rahbarligida tajriba va kuzatuvlari asosida ʼ ʻ ʻ yangi bilimlarni o zlashtiradi. Ularga chuqur va mustaqil o zlashtirishlari, ʻ ʻ o rgangan bilimlarini amaliyotda ijodiy qo llashlari uchun maxsus topshiriklar ʻ ʻ beriladi. 9 Didaktik nazariyalar va tushunchalar . Muayyan didaktik nazariya yoki kontseptsiya o'quv jarayonining mohiyatini tushunishga asoslanadi. Didaktik nazariya yoki kontseptsiyani baholash uchun quyidagi mezonlar ilgari suriladi: ma'lum bir nazariya yoki kontseptsiyaga muvofiq tashkil etilgan o'qitishning samaradorligi va samaradorligi. O'qitish samaradorligining asosiy ko'rsatkichlari sifatida o'quv maqsadlari va ta'lim natijalari (shaxsdagi yangi shakllanishlar, aqliy o'zgarishlar, bilim sifati sifatida qabul qilinishi mumkin) orqali aniqlangan belgilangan me'yorlarga to'liqlik va yaqinlik darajasi olinadi. O'qitish samaradorligi maqsadga erishish darajasini emas, balki sarflangan mehnat, vaqt va resurslarni (moddiy, iqtisodiy, insoniy) Beloshistaya AV Maktabgacha yoshi: matematik qobiliyatlarni shakllantirish va rivojlantirish // Maktabgacha ta'lim. 2002 yil, № 2 p. ko'rsatadi. Didaktik ensiklopediya tushunchasi . Bu yo nalish tarafdorlariʻ (J.A.Kamenskiy, J. Milton, I.B. Basedov) ta limning asosiy maqsadi ʼ o quvchilarga nihoyatda katta hajmdagi ilmiy bilimlar va hayotiy tajribani ʻ o tkazishdan iborat deb hisoblaganlar. "Ensiklopedist" voqelik, hodisa, hodisa ʻ yoki jarayonning ma'lum bir qismini tushunish mazmuni va chuqurligi o'rganilayotgan o'quv materialining miqdori bilan to'g'ridan-to'g'ri proportsional deb hisoblaydi. Bunday holda, ta'lim mazmuni ma'lumotlar bilan ortiqcha yuklanadi, o'quvchining boshiga tushadigan ko'chki. Ta'lim mazmunini to'liq o'zlashtirish uchun o'qituvchidan intensiv usullarni izlash va talabalarning ko'plab mustaqil ishlari talab etiladi. Didaktik formalizm tushunchasi . Uning tarafdorlari (E.Shmidt, A.A.Nemeyer, I.Pestalozsi, A.Disterverg, Ya.V.Devid, A.B.Dobrovolskiy) ta limni o quvchilarning qobiliyatlari va bilish qiziqishlarini rivojlantirish ʼ ʻ 10 vositasi deb hisoblashgan. “Ko‘p bilim aqlni o‘rgatmaydi” (Geraklit) didaktik formalizm tarafdorlarining asosiy tamoyilidir. Pestalozsining fikricha, ta'limning asosiy maqsadi "o'quvchilarning to'g'ri fikrlashi yoki rasmiy ta'lim", "o'ylashga o'rgatish va boshqa hech narsa emas, qolganlari esa o'sish jarayonida bizga keladi" (Dobrovolskiy) ni ta'kidlash kerak. . Ushbu maktab vakillarining fikricha, matematika va klassik tillar yordamida ta'lim muammolarini eng muvaffaqiyatli hal qilish mumkin, shuning uchun inson tarbiyasida bu fanlarga ustunlik beriladi. Bu kontseptsiyaning zaif tomoni shundaki, boshqa o'quv fanlaridan foydalanmasdan turib, faqat instrumental fanlar vositasida talaba intellektini rivojlantirishni ta'minlash mumkin emas. Didaktik pragmatizm (ulitarizm) tushunchasi . Bu yo’nalish vakillari (J.Dyui, G.Kershenshtayner) o’rganishni o’quvchining “tajribasini qayta qurish”ning uzluksiz jarayoni sifatida izohlaydilar. Ijtimoiy merosni o'zlashtirish uchun inson zamonaviy sivilizatsiyaga ma'lum bo'lgan barcha faoliyatni o'zlashtirishi kerak. Shuning uchun ham alohida fanlarni o‘rganishga emas, balki amaliy mashg‘ulotlar orqali, o‘quvchini turli faoliyatga “sho‘mdirish” orqali yangi munosabatlar va xulq-atvor turlarini shakllantirishga ustuvor ahamiyat beriladi. Shunga ko'ra, o'quv jarayoni talabalarning sub'ektiv va pragmatik ehtiyojlariga moslashadi, ularga ta'lim fanlarini tanlashda to'liq erkinlik beradi. Bunday yondashuv bilan bilish va amaliy faoliyat o'rtasidagi dialektik munosabat o'quv jarayonida shaxsning uyg'un rivojlanishining asosi sifatida buziladi. Funktsional materializm tushunchasi . Kontseptsiya (V. Okon) bilishning faoliyat bilan uzviy bog‘liqligi haqidagi pozitsiyaga asoslanadi. Shuning uchun ham o‘quv fanlari qurilishining asosiy mezoni sifatida ushbu yo‘nalish vakillari mafkuraviy ahamiyatga ega bo‘lgan bir qancha “etakchi g‘oyalar”ni ko‘radilar. Masalan, biologiyada evolyutsiya g'oyasi, matematikada funksional bog'liqliklar, tarixda sinfiy kurash. Ushbu kontseptsiyaning zaif tomoni 11 shundaki, ta'lim fanlari mazmunini loyihalashda faqat etakchi g'oyalar bilan cheklanib bo'lmaydi. Paradigma (yunoncha paradigmadan - misol, namuna) o'rganish kontseptsiyasi . Bu kontseptsiyaning (G.Scheyerl) mohiyati shundan iboratki, o‘quv materiali, birinchidan, tizimli emas, balki “yo‘naltirilgan” (tarixiy, mantiqiy ketma-ketlikni kuzatmagan holda), asosiy e’tiborni tipik fakt va hodisalarga qaratgan holda taqdim etilishi; ikkinchidan, butun o'quv materialining uzluksiz taqdimoti o'rniga mazmunni "namunali" taqdim etish. Ushbu kontseptsiyaning zaif tomoni shundaki, o'quv materialini tizimli ravishda taqdim etish printsipi buzilgan. Shuning uchun bu yondashuv materialning chiziqli tuzilishiga ega bo'lgan fanlar uchun, masalan, matematika uchun qabul Berezina R.L., Mixaylova Z.A., Nepomnyashchy R.L., Rixterman T.D., Joiner A.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tushunchalarni shakllantirish. Moskva, "Ta'lim" nashriyoti, 1990 yil. qilinishi mumkin emas. Kibernetik ta'lim tushunchasi . Ushbu yo'nalish vakillari (S.I.Arxangelskiy, E.I.Mashbits) o'rganishni axborotni uzatish va qayta ishlash jarayoni deb hisoblashadi. Ya'ni, ta'lim axborotining roli va uni o'zlashtirish mexanizmlari, demak, bilimlarni o'zlashtirish jarayoni mutlaqlashtiriladi. Shu bilan birga, ta'lim jarayoni sub'ektlarining mantiqiy-psixologik va individual-shaxsiy xususiyatlarining ahamiyati etarlicha baholanmagan. Ushbu yo'nalishning uslubiy asosini axborot va tizimlar nazariyasi hamda axborotni uzatishning kibernetik qonuniyatlari tashkil etadi. Assotsiativ ta'lim nazariyasi . Uning uslubiy asoslarini J. Lokk va Ya.A. Kamenskiy. Ushbu nazariya quyidagi printsiplarga asoslanadi:  barcha ta'lim hissiy bilimlarga asoslanadi: vizual tasvirlar ongni umumlashtirishga olib borishni ta'minlaydigan darajada muhimdir;  Asosiy usul - jismoniy mashqlar. 12 Assotsiativ ta'limning asosiy vazifasi o'quvchi ongini tasvir va g'oyalar bilan boyitishdir. Ushbu nazariyaning zaif tomoni shundaki, uning vositalari ijodiy faoliyatni shakllantirishni ta'minlamaydi, yangi bilimlarni mustaqil ravishda izlash qobiliyatini yaratmaydi. O'quv jarayonida aqliy harakatlarning bosqichma-bosqich shakllanishi nazariyasi . Ushbu nazariya mualliflari (P.Ya.Galperin, N.F.Talizina) o‘quvchilarni o‘zaro bog‘liq bosqichlardan o‘tkazilsa, o‘quv jarayonini boshqarish qobiliyati sezilarli darajada oshishini aniqladilar:  harakat va uni amalga oshirish shartlari bilan oldindan tanishish;  unga kiritilgan barcha operatsiyalarni joylashtirish bilan harakatni shakllantirish;  ichki nutqda harakatni shakllantirish;  harakatning chuqur chalkash fikrlash jarayonlariga o'tishi. Ushbu nazariya doirasida o'rganishning muvaffaqiyati o'qituvchi tomonidan yaratilishi va o'quvchilar tomonidan yangi harakatlarning indikativ asoslarini tushunishi va harakatlarni bajarish tartibi bilan to'liq tanishish bilan belgilanadi. Mutaxassislarning fikricha, agar o'rganish haqiqatdan ham moddiylashtirilgan harakatlardan boshlansa, bu nazariya yaxshi natijalar beradi. Shuning uchun, ayniqsa, sportchilar, operatorlar, musiqachilar, haydovchilar tayyorlashda samarali. Biroq, o'rganish har doim ham ob'ektni idrok etishdan boshlanmaydi, shuning uchun bu nazariyaning ko'lami cheklangan. Boshqaruvni o'rganish modeli . Mualliflar (V.A. Yakunin va boshqalar) o'rganishni boshqaruv nuqtai nazaridan ko'rib chiqadilar. Ushbu pozitsiyalardan ta'lim jarayoni uzoq, o'rta va qisqa muddatli maqsadlarning (strategik, taktik, tezkor vazifalar) o'zaro bog'liqligi asosida amalga oshiriladi. O'quv jarayonini 13 ochib berish, uni boshqarish jarayoni sifatida tashkil etish bosqichlarini ajratib ko'rsatish:  maqsadlarni shakllantirish;  kadrlar tayyorlashning axborot bazasini shakllantirish;  bashorat qilish;  Qaror qabul qilish;  bajarilishini tashkil etish;  aloqa;  monitoring va natijalarni baholash;  tuzatish. 1.2. Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarning ob`ekti va predmeti. Didaktika tarixidan. Bu atama pedagogik voqelikka mashhur nemis olimi tomonidan kiritilgan Volgang Rathke (Ratixiom) (1571 - 1635), didaktikani o'qitish san'ati deb hisoblagan. Didaktika asoschisi taniqli chex o'qituvchisi hisoblanadi Yan Amos Komenskiy (1592-1670), u o‘zining “Buyuk didaktika” nazariy risolasida didaktika “hamma narsani har kimga o‘rgatishning umuminsoniy san’ati”, “axloqni har tomonlama odob-axloq yo‘nalishida shakllantirish” degan g‘oyani ifodalab, asosiy qoidalarni tizimlashtirilgan holda belgilab bergan. , ta'lim nazariyasi bo'yicha g'oyalar va xulosalar. 14 I.F.Herbart (17762-1841) didaktikaning nazariy asoslarini ishlab chiqib, uni o'qitish va o'qitish jarayonini birlashtirgan "ta'lim tarbiyasining" ichki, yaxlit va izchil nazariyasi sifatida tushundi; K.D.Ushinskiy (1824-1870) bilishda hissiy va ratsionallik birligi asosida o'qitish nazariyasi va amaliyoti, psixologiya va pedagogika o'rtasidagi aloqalarni o'rnatish zarurligi muammosini ilgari surdi; D.Dyui (1859-1952) bolaning o'quv jarayonida faol roliga, shaxsiy tajribaga asoslangan amaliy faoliyat tamoyiliga va intellektual faoliyat qobiliyatini shakllantirishga qaratilgan. Didaktika rivojlanishida tarixiy bosqichlarni shartli ravishda ajratib ko'rsatish mumkin. Demak, taniqli bolgar faylasufi va o‘qituvchisi I. Marev didaktikaning rivojlanishining quyidagi bosqichlarini belgilaydi. Birinchi davr: 17-asrgacha (Y. A. Komenskiygacha) — «pedagogik va didaktik ijod»ning fangacha bo lgan bosqichi; o‘rta asr sxolastikasiʻ hukmronligida didaktik jarayonni vaziyatli, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushunish, “tarbiyaviy an’ana va urf-odatlar”. Ikkinchi davr: 17-asrdan o rtalarigacha. 20-asr (Ya. A. Komenskiydan - ʻ kibernetikaning boshqaruv jarayonlarining umumiy nazariyasi sifatida paydo bo lishigacha) - pedagogik va didaktik nazariyalarning rivojlanishi, asosiy ʻ qonuniyatlarning o rnatilishi. Didaktikaning rivojlanishiga hissa qo'shganlar: ʻ I.G.Pestalozsi, I.F.Gerbart, A.F.Disterveg, K.D.Ushinskiy, N.A. Uchinchi davr: 20-asrning o rtalaridan hozirgi kungacha – pedagogika va ʻ didaktikada miqdoriy va sifat nazariyalarini yaratish va birlashtirish, yangi didaktik materiallar yaratish va ulardan foydalanish bo yicha dolzarb ilmiy ʻ va ijtimoiy muammolarni hal qilish tendentsiyasi belgilab berilgan bosqich; texnik o'quv qo'llanmalari , ta'lim va nazorat dasturlari. O‘sha davrda 15 didaktikani J.Dyui (AQSh), P.N.Gruzdev, M.A.Danilov, B.P.Esipov, L.V.Zankov, M.N.Skatkin, polshalik o‘qituvchi V.Okon, I.Ya.Lerner, V.V.Kraevskiy va boshqa mamlakatimiz olimlari ishlab chiqdilar. . Didaktika - pedagogika fanining ta'lim va tarbiya nazariyasini rivojlantiruvchi sohasi. Didaktika fan sifatida - bu tarbiyalovchi va rivojlantiruvchi ta'lim va ta'limning pedagogik nazariyasi. "Didaktika - tarbiya va rivojlanish ta'limi nazariyasi yoki boshqacha aytganda, ijtimoiy tajribaning maqsadli dasturlashtirilgan mazmuni va madaniyatni saqlash va rivojlantirish maqsadida uni yosh avlodga uyushgan holda etkazish bilan tavsiflangan voqelik hodisasi". (I.Ya.Lerner. Didaktika falsafasi va didaktika falsafa sifatida. M.: ROU nashriyoti, 1995 yil, 11-bet). Zamonaviy didaktikada ta’lim jarayonini bir butun sifatida tashkil etish ham o‘rganiladi. Shu bilan birga, jahon ilmiy bilimlarida fanlarning differensiallashuvi va integratsiyalashuvi jarayoni sharoitida ta’lim fani – pedagogika (atama ingliz tilidan olingan)ni yaratish tendentsiyasi kuzatildi. Didaktikaning tadqiqot ob'ekti barcha ko‘lami va xilma-xilligi bilan o‘quv jarayonidir. Mavzu tadqiqot mantiqda o'quv jarayonini tashkil etish alohida ajralib turadi: qonuniyatlar, tamoyillar, maqsad va vazifalar, mazmuni, usullari va usullari, texnologiyalari, vositalari, ta'limning tashkiliy shakllari. V.Okonning fikricha, didaktik tadqiqotning predmeti o`quv jarayonlarida, ularning mazmuni, borishi, usullari, vositalari va tashkil etilishida ifodalangan, qo`yilgan maqsadlarga bo`ysunadigan har qanday ongli didaktik faoliyatdir. Didaktikaning maqsadi : zamonaviy ta'lim makonida ta'lim va ta'lim jarayonining rivojlanish imkoniyatlarini samarali amalga oshirish uchun 16 zamonaviy ta'lim va ta'lim jarayonini tavsiflash, tushuntirish, modellashtirish. O'rganish nazariyasi hal qilishga qaratilgan bir qator vazifalar , V.A. Sitarovga ko'ra, ma'lum bir ierarxiyada taqdim etilgan. Umumiy vazifa (pedagogika fanlari uchun): tabiat, jamiyat va insonning asosiy hodisalari va qonuniyatlari to‘g‘risida mustahkam va haqiqiy bilimlarga ega bo‘lish hamda ularni o‘z amaliy faoliyatida ongli va faol amalga oshirish maqsadida insoniyat sivilizatsiyasining eng muhim yutuqlarini o‘zlashtirish orqali yosh avlodni umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirish. Maxsus vazifalar didaktika kabi o'rganish nazariyasi: ilmiy bilimlar doirasi va mazmunini aniqlash, ya'ni. o'quv jarayonining ontologik asoslarini shakllantirish; didaktikaning prognostik-maqsadli pozitsiyalarini aniqlash, ya'ni o'quv jarayonini tashkil etish va ularni tuzatish uchun maqbul shart- B.X.XODJAEV. Umumiy pedagogika Darslik. – T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017-yil, 416 bet. sharoitlarni yaratish. Ta'lim texnologiyasining o'ziga xos vazifalari: o'quv jarayonining didaktik konstruktsiyasini, ya'ni uning kognitiv (gnoseologik) mohiyatini ochib berish; ta'lim modelini uning strukturaviy xususiyatlariga mos ravishda loyihalash: o'rganish maqsadi, mazmuni, uslublari va usullari, o'qitishni tashkil etish shakllari, ta'lim natijalari. Umuman olganda, didaktikaning vazifasini quyidagicha ifodalash mumkin:  shaxsning rivojlanishi va u rivojlanayotgan ta'lim jarayoni o'rtasidagi tabiiy aloqalarni o'rganish;  ta’lim va tarbiya maqsadlarini ilmiy asoslash, ta’lim va tarbiya mazmunini tanlash va loyihalash;  o'qitish vositalarini tanlash (uslublar, shakllar, texnologiyalar va boshqalar); ta'limni tashkil etish shakllarini o'rganish va boshqalar. 17 Didaktikaning vazifalari quyidagicha aniqlanadi: mahalliy didaktikada - ilmiy-nazariy va konstruktiv-texnologik (M.N.Skatkin, V.V.Kraevskiy), chet el didaktikasida: kognitiv, amaliy (V.Okon). Didaktikaning ilmiy tadqiqot natijasi tarbiya va rivojlantiruvchi ta’lim va ta’limni tashkil etishning nazariy asoslari hisoblanadi. Didaktik bilim tizimli, universal va normativ xarakter. Tizimli xarakter didaktika bo'yicha bilimlar o'quv jarayoni ta'limning tomonlari va ularning o'zaro ta'siri o'rtasidagi ko'plab xarakterli bog'lanishlarga barqarorlikni ta'minlaydigan o'zgarmas xususiyatlar to'plami bilan tavsiflanadi, bu bizga didaktik bilimlarni ma'lum bir ierarxiyada ko'rib chiqish imkonini beradi. Shunday qilib, didaktikada bilim bloklari mavjud edi: maqsadlar, ta'lim mazmuni, uning shaxsni shakllantirishdagi vazifalari, o'zlashtirish usullari, o'qitish usullari, ularning shakllari, o'qitishning tashkiliy shakllari, o'qitish texnologiyalari, o'zaro bog'liqlik tizimini tashkil etuvchi ta'lim natijalari. , ta'lim jarayonining o'zaro bog'liq va o'zaro ta'sir qiluvchi omillari. Universal xarakter didaktik bilim ularning universal (umumiy ta'lim) ma'nosida, ularni o'rganish amalga oshiriladigan joyda (bolalar bog'chasi, maktab, universitet va boshqalar) qo'llash zaruratida yotadi. Normativ xarakter har qanday ta’lim muassasasining o‘quv jarayonini tashkil etishda ko‘plab nazariy didaktik bilimlardan foydalanish me’yor bo‘lganligi bilan bog‘liq. B. S. Gershunskiy va N. S. Rozovning fikricha, didaktikaning kontseptual asoslari quyidagi asosiy qoidalardan iborat: o'zgaruvchanlik, ya'ni ta'lim texnologiyalarining ob'ektiv xilma-xilligini nazariy jihatdan tan olish va ularni amaliyotda qo'llash; asosiylik, umumlashtirilgan va umumbashariy bilimlarga e'tibor qaratish, umumiy madaniyatni shakllantirish va ilmiy tafakkurni rivojlantirish; 18 individuallashtirish, tartibga solinmagan, har bir shaxsning o'ziga xos xususiyatlariga muvofiq ijodiy faoliyat zarurati tufayli; nazariyalashtirish, ta'limning umumiy mazmuni va o'qitiladigan bilim tarkibiy qismlarining holati bilan bog'liq bo'lgan; ko'plik, dunyo shakllanishining ko'pligi sharoitida qaror qabul qilish zarurati bilan bog'liq; aksiologizatsiya, mumkin bo'lgan qiymat yo'nalishlari va tizimlarini tizimli ko'rib chiqishni o'z ichiga olgan holda; insonparvarlashtirish, ta'lim jarayoni sub'ektlarining individual-shaxsiy, qadriyat-semantik, madaniy va faoliyatga yo'naltirilganligi asosidir; yaxlitlik va integratsiya turli fan sohalari materiallarini integratsiyalashuviga asoslangan tizimli tizimli bilimlarni idrok etishga yo‘naltirilgan o‘quv jarayonining ham mazmuni, ham texnologik komponentlari, fanlararo aloqadorlik va bog‘liqliklarning mavjudligi va boshqalar. Didaktika t r va asosiy savol va javoblar didaktik tadqiqotlarda ular haqida va ularni nazariy tushunish. Nega poezd? - ta'lim jarayoni sub'ektlarining motivatsion va qadriyat yo'nalishlari bilan bog'liq bo'lgan ta'lim maqsadlari. Nimani o'rgatish kerak? - ta'lim mazmunini belgilash, ta'lim standartlari, o'quv dasturlarini ishlab chiqish va o'quv jarayonini uslubiy ta'minlash. Qanday qilib (qanday?) o'rgatish kerak? - ta'lim jarayonini tashkil etishning zamonaviy talablariga javob beradigan didaktik tamoyillar, usullar, texnologiyalar va ta'lim shakllarini tanlash. 19 Shunday qilib, zamonaviy didaktika, uch yuz yildan ortiq rivojlanish tarixi bilan, ta'lim jarayonining zamonaviy amaliyotini me'yoriy va amaliy qo'llab- quvvatlash maqsadida o'quv va ta'lim jarayonini tashkil etishning eng umumiy nazariy muammolarini ishlab chiqishni davom ettirmoqda. O'quv jarayoni psixologik va pedagogik tushunchalarga asoslanadi, ular ko'pincha didaktik tizimlar deb ham ataladi. Didaktik tizim - bu yagona integral tuzilmani tashkil etuvchi va ta'lim maqsadlariga erishishga xizmat qiluvchi elementlar yig'indisidir. 3. Yuqori texnologiyalar uslubi "Hi-Tech". Hi-tech (inglizcha hi-tech, yuqori texnologiyadan - yuqori texnologiya) - 1970-yillarda postmodern arxitekturaning tubida paydo bo'lgan va 1980- yillarda keng qo'llanilgan arxitektura va dizayndagi uslub. Ta'sischilar va eng yorqin vakillari - Richard Rojers, Renzo Piano, Norman Foster. Dekorativ burmalar yo'q. Eng yangi texnologiyalarni inson muhitiga faol joriy etish. Ba'zan texnik shakllardan ko'rgazmali foydalanish - yorqin rangli ochiq quvurlar, havo kanallari, muhandislik uskunalari elementlari, metall konstruktsiyalar va "texnologiya asri" ning boshqa atrofi. 20-asrning 70-80- yillarida texnik jihozlar elementlari (sanoat va tibbiy lampalar, ochiq metall ramkalar va konteynerlar) bo'lgan turar-joylarning "yuqori texnologiyali interyerlari" o'zining g'ayrioddiyligi bilan o'ziga jalb qildi. Bugungi kunda yuqori texnologiyali interyer - bu o'rnatilgan jihozlar, shisha stol va javonlar, metall oyoqli va orqa tomonlari bo'lgan stullar, g'ildiraklardagi sehpalar, himoya oynali eshiklar va bo'limlar, alyuminiy ramkadagi shaffof toymasin eshiklar, fotodiodlardagi shisha eshiklar. , detallardagi metall, simulyatsiya qilingan yorug'lik bilan jihozlar, devor paneli isitgichlari va boshqalar. Yuqori texnologiyalar - bu dizayn uslubi zamonaviy texnologiya va ilm-fan 20 imkoniyatlarini aks ettiradi, shuningdek, ma'lum darajada bugungi kun kelaj agini yaratishga harakat qiladi BIRINCHI BOB BO’YICHA XULOSA O’zbekistonda huquqiy davlat barpo etish maqsadida huquqiy ta’lim va ongni shakllantirish masalalariga alohida e`tibor berib kelinmoqda. Mehnat jamoalari, ta`lim maskanlari va har bir shaxs bilan va ko’p qirrali ishlar amalga oshirilmoqda. Respublika qonun chiqaruvchi organi Oliy Majlis tomonidan qabul qilingan va yurtboshimiz tomonidan imzolangan qonunlar jamiyatimizning barcha sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishga xizmat qilmoqda. Jamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni hal etish xalqning huquqiy madaniyatini, savodxonligi va huquqiy tarbiyasini rivojlantirishni taqozo qiladi. 21 Huquqiy tarbiyali bo’lish uchun shaxs huquqiy bilimlarini ongli ravishda egallashi, yetarli darajada huquqiy saboq egasi bo’lishi kerak. Hozirgacha huquqiy tarbiya, uning metodlari haqidagi masalalar olimlar tomonidan to’laligicha yoritib berilgan emas. Hozirgi darsga qo’yiladigan umumiy talablar to’laligicha huquq darsiga ham tegishlidir. Shu bilan birga huquq darsi ayrim o’ziga xos xususiyatlarga ham ega. Huquqni o’qitish vazifalari, mazmuni va usullari nafaqat yuridik ta`lim berish maqsadini, shu bilan birga huquqbo’zarliklarning oldini olish, intizomni mustahkamlash, o’zlashtirish, Huquqiy ongning yuksalishini ham o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. Huquqiy ta`lim natijalari o’quvchilar ijtimoiy folligini oshishi ularni o’qitish sarqitlariga, loqaydlikka, xudbinlik, milliy ma`naviyat me`yorlarini buzishlarga qarshi kurashga jalb etish bilan bog’liqdir. Boshqa faktlarga doir darslar kabi huquq darsi ham har xil shakllarda dars-suhbat, dars-ma’ruza, dars-seminar, takrorlash - umumlashtirish darslari tarzida o’tkazilishi mumkin. Ayrim o’qituvchilar huquqni o’qitishdagi muayyan qiyinchiliklar borligi - huquq tilining "quruqligi", yuridik me`yorlarni tushunishning qiyinligi, huquqiy atamalarning murakkabligini ham qayd etishadi. Lekin agar o’qituvchi lozim darajada tayyorlangan va huquqiy me`yor mazmunini o’quvchilarga tushunarli va yangi bo’lgan aniq hayotiy vaziyat orqali ochib bera oladigan bo’lsa, bunday qiyinchiliklarni bemalol bartaraf etish mumkin. Huquq tilining o’ziga xos xususiyatlari xalqning xoxish- irodasini ifodalaydigan qonunning aniqligi, uni erkin talqin qilish mumkin emasligi bilan bog’liqdir. Undagi siqiq ta`riflarda huquqiy bilimlarni obrazli, 22 emotsional, tushunarli tarzda targ’ib etish uchun keng imkoniyatlar mujassamlashgan. Huquqni o’qitadigan o’qituvchi zarur hollarda "Huquqshunoslik lug’ati", yuridik atamalarning qisqacha lug’atiga murojaat etishi lozim. Darsning yanada aniq va ishonchli bo’lishi uchun o’qituvchi o’quvchilarga "Ular odamlar hayoti va salomatligini muhofaza qilayotib, o’z hayotlarini xavf ostiga qo’yishgan" degan mavzuda (vaqtli matbuot, badiiy adabiyot, kinofil'mlar materiallari asosida) unga kata bo’lmagan xabar tayyorlashni taklif qiladi. Dars boshida o’quvchilarning xabarlari tinglanadi. O’qituvchi yakun yasab, o’quvchilar diqqat e`tiborini huquqga nisbatan ijobiy munosabat bildirilgan misollar, qonuniy xulq-atvor namunalariga qaratib, masalani bayon qilishga o’tadi, natijada bu kata tarbiyaviy samara keltiradi. II. BOB. HAYOTDA O’Z MAQSADLARIMIZNI ANGLASHGA YORDAM BERUVCHI DIDAKTIK-O’YINLARGA ASOSLANGAN TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI. 2.1 Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarga amaliy va uslubiy yondashuv asosi Maktabgacha yoshdagi bolalarning etakchi faoliyati o'yin faoliyatidir. Didaktik o'yin - bu batafsil, murakkab, pedagogik hodisa: bu maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitishning o'yin usuli va bolalarni o'qitish shakli va dan mustaqil o'yin faoliyati va bolani har tomonlama tarbiyalash vositasi. 23 Didaktik o'yinlar yordam beradi : - kognitiv va aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish : yangi bilimlarni olish, ularni umumlashtirish va mustahkamlash, ob'ektlar va tabiat hodisalari, o'simliklar, hayvonlar haqidagi tasavvurlarini kengaytirish; xotira, e'tibor, kuzatishni rivojlantirish; o'z mulohazalarini ifoda etish, xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantirish. - bolalar nutqini rivojlantirish: lug'atni to'ldirish va faollashtirish. - maktabgacha yoshdagi bolaning ijtimoiy va axloqiy rivojlanishi : bunday o'yinda bolalar, kattalar, jonli va jonsiz tabiat ob'ektlari o'rtasidagi munosabatlar haqidagi bilimlar sodir bo'ladi, unda bola tengdoshlariga nisbatan sezgir munosabatda bo'ladi, adolatli bo'lishni o'rganadi, kerak bo'lganda yon beradi, hamdard bo'lishni o'rganadi va hokazo. Didaktik o'yinning tuzilishi asosiy va qo'shimcha qismlarni tashkil qiladi. TO asosiy komponentlar quyidagilarni o'z ichiga oladi: didaktik vazifa, o'yin harakatlari, o'yin qoidalari, natija va didaktik material. TO qo'shimcha komponentlar : syujet va rol. Didaktik o'yinlarni o'tkazish quyidagilarni o'z ichiga oladi: 1. Bolalarni o'yin mazmuni bilan tanishtirish, undagi didaktik materialdan foydalanish (ob'ektlar, rasmlarni ko'rsatish, qisqa suhbat, bunda bolalarning bilimlari va g'oyalari oydinlashadi). 2. Ushbu qoidalarni aniq amalga oshirgan holda, o'yinning borishi va qoidalarini tushuntirish. 3. O'yin harakatlarini ko'rsatish. 4. Katta yoshli shaxsning o'yindagi rolini, uning o'yinchi, muxlis yoki hakam sifatida ishtirokini aniqlash (o'qituvchi o'yinchilarning harakatlarini maslahat, savol, eslatma bilan boshqaradi). 5. O'yin natijalarini sarhisob qilish uni boshqarishda hal qiluvchi daqiqadir. O'yin natijalariga ko'ra, uning samaradorligi, bolalar tomonidan mustaqil o'yin faoliyatida foydalaniladimi yoki yo'qligini baholash mumkin. O'yinni tahlil qilish bolalarning xulq-atvori va xarakteridagi individual qobiliyatlarni aniqlash imkonini beradi. Bu esa ular bilan individual ishni to'g'ri tashkil etish demakdir. 24 Didaktik o'yin shaklidagi ta'lim bolaning xayoliy vaziyatga kirish va uning qonunlariga muvofiq harakat qilish istagiga asoslanadi, ya'ni u maktabgacha yoshdagi bolaning yosh xususiyatlariga mos keladi. Didaktik o'yinlarning turlari: 1. Ob'ektlar bilan o'yinlar (o'yinchoqlar ). 2. Ish stolida chop etiladigan o‘yinlar. 3. So‘z o‘yinlari. Didaktik o'yinlar - ta'lim mazmuni, bolalarning bilish faolligi, o'yin harakatlari va qoidalari, bolalarning tashkil etilishi va munosabatlari, tarbiyachining roli bilan farqlanadi. Ob'ektlar bilan o'yinlar - bolalarning bevosita idrokiga asoslanadi, bolaning ob'ektlar bilan harakat qilish va shu bilan ular bilan tanishish istagiga mos keladi. IN ob'ektlar bilan o'yinlar, bolalar solishtirish, ob'ektlar orasidagi o'xshashlik va farqlarni aniqlashni o'rganadilar. Ushbu o'yinlarning ahamiyati shundaki, ular yordamida bolalar ob'ektlarning xususiyatlari, hajmi, rangi bilan tanishadilar. Bunday o‘yinlarda bolalarni tabiat bilan tanishtirishda tabiiy materiallardan (o‘simlik urug‘lari, barglari, shag‘allari, turli gullar, konuslar, novdalar, sabzavot, mevalar va boshqalar) foydalanaman, bu bolalarda katta qiziqish va faol o‘yinga ishtiyoq uyg‘otadi.Misollar. Bunday o'yinlardan: "Xato qilmang", "Bu mavzuni tasvirlab bering", "Bu nima?", "Avval nima, keyin nima" va boshqalar. Stolda chop etilgan o'yinlar -bu bolalar uchun tashqi dunyo, hayvonlar va o'simliklar dunyosi, jonli va jonsiz tabiat hodisalari bilan tanishishda qiziqarli dars. Ular turlari bo'yicha xilma-xildir: "lotto", "domino", juftlashtirilgan rasmlar "Stol o'yinlari yordamida siz nutq ko'nikmalarini, matematik 25 qobiliyatlarni, mantiqni, e'tiborni muvaffaqiyatli rivojlantirishingiz, hayot sxemalarini modellashtirish va qarorlar qabul qilishni o'rganishingiz mumkin. o'z-o'zini nazorat qilish qobiliyatlari. so'z o'yinlari bolalarda mustaqil fikrlash va nutqni rivojlantirishni tarbiyalashning samarali usuli hisoblanadi. Ular O'yinchilarning so'zlari va harakatlariga asoslanib, bolalar turli xil aqliy vazifalarni mustaqil ravishda hal qilishadi: ob'ektlarni tavsiflash, ularning xarakterli xususiyatlarini ajratib ko'rsatish, tavsifga ko'ra ularni taxmin qilish, ushbu ob'ektlar va tabiat hodisalari o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni topish. IN O'yin jarayonida bolalar tabiat ob'ektlari va uning mavsumiy o'zgarishlari haqidagi tasavvurlarini aniqlaydilar, mustahkamlaydilar, kengaytiradilar. Didaktik o'yinlar - sayohat bolalarning kognitiv faolligini oshirishning samarali usullaridan biridir. Sobirova M, Holiqov E. “Etnomadaniyat”. (o‘quv qo’llanma). – T.: “INNOVATSIYA-ZIYO”, 2019. – 286 b. Eksperimental faoliyatda didaktik o'yin - bolalarning atrof-muhitga kognitiv qiziqishini shakllantirishga yordam beradi, asosiy aqliy jarayonlarni, kuzatishni, fikrlashni rivojlantiradi. Etakchi nazariy qoidalar bilan tanishish mavzuni o'rganishning boshlanishiga yaqinroq bo'lishi kerak. Faktlar nazariy g‘oyalar bilan bog‘liq holda o‘rganilsa, ular yordamida guruhlangan va tizimlashtirilgan bo‘lsa, ularni o‘zlashtirish osonroq bo‘ladi. Mavhumlikdan konkretlikka ko'tarilish jarayonining tavsiflangan umumiy psixologik tavsifi, agar aniq misolga murojaat qilsak, aniqroq bo'ladi. Boshlang'ich maktabda rus tilini o'qitishning asosiy vazifalaridan biri maktab o'quvchilarida imlo ko'nikmalarini va ko'nikmalarini shakllantirish bo'lib, u 26 odatda yomon hal qilinadi. Buning sababi, V.V.Davydovning fikricha, imlo materiali o'ziga xos tizimda emas, balki alohida qoidalar, tushunchalar shaklida idrok qilinadi, buning natijasida bolalar rus imlosining asosiy qonuniyatlarini, tizimli uning tushunchalari va qoidalarining tabiati. Kichik maktab o'quvchilariga rus imlosini o'rgatish uchun asos, uning fikricha, rus imlosining fonematik printsipi. Bu tamoyil rus imlosining umumiy qonuniyligi bilan bog'liq bo'lib, unga ko'ra alifboning bir xil harflari barcha modifikatsiyalarida fonemani belgilaydi. Ushbu tamoyildan foydalanish maktab o'quvchilarida fonema tushunchasini uning zaif va kuchli pozitsiyalarida (ta'kidlanmagan va urg'uli unlilar) shakllantirishni taklif qiladi, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ keyinchalik bolalarga barcha ortogrammalarni ajratish va yozishning umumiy usulini o'rgatish uchun yagona asos bo'lib xizmat qilishi mumkin. D ᴀᴋᴎᴍ ᴏ s ᴩᴀᴈᴏᴍ , yosh o'quvchilar boshidanoq rus yozuvining nazariy asoslarini o'rganadilar va imlo ko'nikmalarini egallaydilar. sʜ ᴎ harfni tovush emas, fonema belgisi deb hisoblang. Tilning ma’no birliklarini (morfemalarini) aniqlash va rivojlantirish vazifasini bajaruvchi va alohida tovushda emas, balki o‘rin almashuvchi tovushlar tizimida amalga oshiriladigan tovush tarkibining birligi fonemadir. Harf bolalar uchun morfema ma'nosi va uning fonemik shakli o'rtasidagi munosabatni yozma ravishda anglash vositasi sifatida ishlaydi, og'zaki nutqda ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ tovushlar orqali amalga oshiriladi. Rus yozuvining tabiatini tushunish mumkin bo'lmagan bu munosabatlarning izolyatsiyasi va dastlabki tahlili kichik yoshdagi o'quvchilar tomonidan hal qilingan birinchi ta'lim vazifalarining mazmuni bo'lishi kerak. Bu misol kichik yoshdagi o‘quvchilarda to‘laqonli o‘quv faoliyatini shakllantirish uchun ularning ta’lim muammolarini tizimli ravishda yechishlari nihoyatda muhim ekanligini ko‘rsatadi. Ularni hal qilishda ular 27 ko'plab aniq vazifalarni hal qilishning umumiy usulini topadilar, ular keyinchalik harakatda va darhol amalga oshiriladi. O'quv vazifasi harakatlar tizimi orqali hal qilinadi. Ulardan birinchisi - o'quv topshirig'ini qabul qilish, ikkinchisi - unga kiritilgan vaziyatni o'zgartirish. Vazifa predmet shartlarining genetik jihatdan boshlang'ich munosabatlarini topishga qaratilgan bo'lib, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ tomon yo'naltirilganligi barcha boshqa vazifalarni keyingi hal qilish uchun umumiy asos bo'lib xizmat qiladi. Boshqa o'quv faoliyati yordamida talabalar ushbu boshlang'ich munosabatni modellashtiradilar va o'rganadilar, uni shaxsiy sharoitda ajratib turadilar, nazorat qiladilar va baholaydilar. Tegishli harakatlar orqali nazariy bilimlarni o'zlashtirish o'rganilayotgan fanlarning muhim munosabatlariga e'tibor qaratishni talab qiladi, bu tahlilni amalga oshirish, rejalashtirish va mazmunli xususiyatni aks ettirishni o'z ichiga oladi. Shuning uchun ham nazariy bilimlarni o`zlashtirish jarayonida nazariy tafakkurning muhim tarkibiy qismlari sifatida aynan shu psixik harakatlarning rivojlanishi uchun shart-sharoit vujudga keladi. 1 Qarang: Zak A. 3. Kichik yoshdagi o'quvchilarning nazariy tafakkurini rivojlantirish. - M., 1984 yil. Ta'lim faoliyatining tashuvchisi uning predmetidir. Bu roldagi kichik talaba o'quv faoliyatini dastlab boshqalar bilan birgalikda va o'qituvchi yordamida amalga oshiradi. Mavzuning rivojlanishi ushbu faoliyatning shakllanishi jarayonining o'zida, talaba asta-sekin talabaga aylanganda sodir bo'ladi, ᴛ . ᴇ . o'zini o'zgartiradigan va yaxshilaydigan bolaga. Buning uchun u biror narsada o'zining cheklangan imkoniyatlaridan xabardor bo'lishi, intilishi va o'z cheklovlarini engishga qodir bo'lishi kerak. Bu shuni anglatadiki, bola o'z harakatlari va bilimlarining asoslarini hisobga olishi kerak. 28 2.2 Didaktik o`yinlarga asoslangan texnologiyalarni qo`llashning mazmuni Dunyoda ko`pchilik rivojlangan ta`lim tizimini “qo`llab-quvvatlovchi ta`lim” deb chaqiradi Bu kundalik muammolarni hal qilish uchun shaxsni tayyorlash asoslangan va hayot tarzi va inson faoliyatining mavjud tizimini saqlab qolish uchun asosan mo'ljallangan. Biroq, ta'lim boshqa turiga o'tish bilan bog'liq dunyoda boshqa tendentsiya paydo bo'ldi - " innovatsion". Bunday trening insonni hayotda va kasbiy faoliyatda prognozlash, modellashtirish va loyihalash usullaridan foydalanishga tayyorlashi kerak. Innovatsion ta'lim birinchi navbatda, shaxsiy yondashuvni - ta'lim va o'z- o'zini tarbiyalash asosida shaxs qobiliyatlarini rivojlantirishni o'z ichiga oladi. Zamonaviy ta'lim tizimining asosiy qarama-qarshiligi - bu zamonaviy dunyoda bilimlarning tez o'sishi va ularni shaxs tomonidan o'zlashtirilishining cheklangan imkoniyatlari o'rtasidagi ziddiyat. Bu 29 qarama-qarshilik pedagogik nazariyani mutlaq tarbiyaviy ideal - har tomonlama rivojlangan shaxsdan voz kechib, yangi idealga - shaxsning o'zini o'zi boshqarish va o'z-o'zini tarbiyalash qobiliyatini maksimal darajada rivojlantirishga o'tishga majbur qiladi. Zamonaviy didaktik tushuncha quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi: u o'quv jarayonini tushunishga tizimli yondashuvga asoslanadi; uning mohiyati pedagogik boshqaruvning o‘quvchilarning o‘z tashabbusi va mustaqilligi bilan uyg‘unlashuvidir; u klassik nazariya tamoyillarini ta'limning eng yangi nazariyalari bilan uyg'unlashtirib, ta'lim mazmuniga yondashuvni o'zgartirdi. Didaktik qonunlar ehtimollik va statik xususiyatga ega. Ular umumiy va maxsus bo'linadi. Umumiy qonunlar ta'lim jarayonining butun tizimini qamrab oluvchi harakatlarga asoslanadi, aniqlari esa tizimning alohida tarkibiy qismlariga ta'sir qiladi. Maxsus o'rganish shakllari : didaktik - natijalar mashg'ulotning davomiyligiga to'g'ridan-to'g'ri proportsional bo'lib, mashg'ulot maqsadlarini bilishga bevosita bog'liqdir; assimilyatsiya unumdorligi moddiy va murakkablik miqdoriga teskari proportsionaldir; epistemologik - unumdorlik o'quv faoliyati hajmiga, amaliy qo'llanilishiga, o'rganish qobiliyatiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; aqliy rivojlanish o'zaro bog'liq bilim va tajriba hajmini o'zlashtirishga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; o'quv natijalari o'rganilayotgan fanni ilgari amalga oshirilganlar bilan bog'liq holda o'z ichiga olish qobiliyatiga va uy vazifalarini muntazam va tizimli bajarishga bog'liq; psixologik - mashg'ulot unumdorligi qiziqish, o'rganish imkoniyatlari, mashg'ulotlar, mashqlar soni, mashg'ulot intensivligiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; faoliyatning samaradorligi ko'nikma va malakalarning shakllanish darajasiga bog'liq; takrorlashlar soni o'rganish unumdorligiga 30 kuchli ta'sir qiladi, yodlangan materialning saqlanish foizi hajmga teskari proportsionaldir; kibernetik – samaradorlik chastotaga teskari proportsionaldir; bilim sifati nazoratning samaradorligiga bog'liq; ta'lim sifati o'quv jarayonini boshqarish sifatiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; boshqaruv samaradorligi boshqaruv ma'lumotlarining miqdori va sifatiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir; sotsiologik - shaxsning rivojlanishi u muloqotda bo'lgan boshqa individlarning rivojlanishi bilan shartlangan; o'rganish samaradorligi kognitiv aloqalarning intensivligiga bog'liq; ta'lim samaradorligi intellektual muhit darajasiga, o'zaro ta'limning intensivligiga bog'liq bo'lib, u musobaqalar natijasida paydo bo'lgan kognitiv yo'nalish nuqtai nazaridan oshadi; tashkiliy - samaradorlik ta'lim jarayonini tashkil etish, o'rganishga bo'lgan ehtiyoj, kognitiv qiziqishlarning shakllanishiga bog'liq; natijalar talabaning va o'qituvchining ta'lim faoliyatiga bo'lgan munosabatiga teskari proportsionaldir. ZAMONAVIY DIDAKTIK TUSHUNCHALAR Rivojlantiruvchi ta'limning asosiy tushunchalarining xususiyatlari Rus pedagogikasida bu masalani turli yo'llar bilan izohlaydigan rivojlanish ta'limining bir qator tushunchalari mavjud. Shu munosabat bilan ularning tahliliga murojaat qilish maqsadga muvofiqdir. L. V. Zankovning kontseptsiyasi. 1950-yillarning oxiridan boshlab. L. V. Zankov boshchiligidagi ilmiy guruh o‘rganishning ob’ektiv qonuniyatlari va tamoyillarini o‘rganish bo‘yicha keng ko‘lamli eksperimental tadqiqotni boshladi. Bu L. S. Vygotskiyning ta'lim va maktab o'quvchilarining umumiy rivojlanishi o'rtasidagi munosabatlar haqidagi g'oyalari va qoidalarini ishlab chiqish maqsadida amalga oshirildi. 31 L.V.Zankov jamoasining sa'y-harakatlari an'anaviy usullar bilan o'qitishga qaraganda kichik yoshdagi o'quvchilarning rivojlanish darajasiga erishishga imkon beradigan kichik yoshdagi o'quvchilarni o'qitish tizimini ishlab chiqishga qaratilgan edi. Bunday mashg'ulotlar murakkab xarakterga ega edi: eksperimentning mazmuni alohida ob'ektlar, usullar va usullar emas, balki "didaktik tizimning o'zi tamoyillarining qonuniyligi va samaradorligini tekshirish" edi. L. V. Zankov bo'yicha o'qitish tizimining asosi quyidagi o'zaro bog'liq tamoyillardir: yuqori qiyinchilik darajasida o'rganish; dastur materialini o'rganishning tez sur'ati; nazariy bilimlarning yetakchi roli; o'quvchilarning o'quv jarayonidan xabardorligi; barcha talabalarni, shu jumladan eng zaiflarni rivojlantirish bo'yicha maqsadli va tizimli ish. L.V.Zankovning fikricha, yuqori darajadagi qiyinchilikda o'rganish printsipi qiyinchilikning "o'rtacha me'yori" dan oshib ketishi bilan emas, balki birinchi navbatda bolaning ruhiy kuchlari bilan tavsiflanadi. ochilib, ularga ko'lam va yo'nalish beriladi. Shu bilan birga, u o'rganilayotgan hodisalarning mohiyatini, ular o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish, maktab o'quvchilarini fan va madaniyat qadriyatlari bilan chinakam tanishtirish bilan bog'liq qiyinchiliklarni nazarda tutgan.. Bu erda eng muhimi, aslida, ma'lum bilimlarni o'zlashtirish bir vaqtning o'zida ham talabaning mulkiga, ham keyingi bosqichga aylanib, rivojlanishning yuqori bosqichiga o'tishni ta'minlaydi. Yuqori darajadagi qiyinchilik darajasida o'rganish nisbiy bo'lgan qiyinchilik o'lchoviga rioya qilish bilan birga keladi. Masalan, III sinf dasturida "Ot (verbal) hollarining ma'nosi. Ayrim asosiy ma'nolar" mavzusi mavjud. Ushbu yosh guruhi uchun ushbu mavzu juda 32 yuqori darajadagi qiyinchilikka ega, ammo uni o'rganish maktab o'quvchilarining fikrlash rivojlanishini rag'batlantiradi. Ushbu mavzudan oldin ular otlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi kelishini o'rganib chiqdilar va har xil turdagi otlarga tegishli bo'lgan, lekin bir xil holatda bo'lgan otlarning oxiri bilan allaqachon tanishdilar. Endi o`quvchilar tuslanishning barcha turlariga xos bo`lgan farqlardan mavhum bo`lishlari, muayyan holatning ma`nosini umumlashgan shaklda tushunishlari kerak. Shunday qilib, fe'lga bog'liq bo'lgan unprepositional instrumental holat o'zining eng tipik ma'nosida harakatni bajaruvchi vosita yoki vosita (bolta bilan kesish, cho'tka bilan chizish, qalam bilan yozish va hokazo) ko'rsatiladi. . Bunday umumlashtirish fikrlashning yuqori darajasiga o'tishni ifodalaydi. Ushbu tamoyil innovatsion o'qituvchi S. N. Lisenkovaning tayyorlash tizimida o'ziga xos tarzda amalga oshiriladi. Yana bir tamoyil yuqori qiyinchilik darajasida o'rganish printsipi bilan uzviy bog'liqdir: dastur materialini o'rganishda siz tez sur'atlar bilan oldinga siljishingiz kerak. Bu o'tmishning monoton takrorlanishini rad etishni nazarda tutadi. Shu bilan birga, eng muhimi, maktab o'quvchilarini yangi va yangi bilimlar bilan doimiy boyitib borishdir. Shu bilan birga, bu tamoyilni tarbiyaviy ishda shoshqaloqlik bilan aralashtirib yubormaslik kerak, shuningdek, maktab o'quvchilari tomonidan bajariladigan ko'plab vazifalarni bajarishga intilmaslik kerak. O‘quvchi ongini ko‘p qirrali mazmun bilan boyitish, olingan ma’lumotlarni chuqur idrok etish uchun qulay sharoit yaratish muhimroqdir. Kuchli va zaif talabalarga tez sur'atda borishga imkon beruvchi samarali vosita bu tabaqalashtirilgan metodikadan foydalanish bo'lib, uning o'ziga xosligi turli talabalar dasturning bir xil savollarini teng bo'lmagan chuqurlik bilan o'tishlaridadir. L.V.Zankov tizimining navbatdagi tamoyili - bu boshlang'ich maktabda allaqachon nazariy bilimlarning etakchi roli bo'lib, ular maktab 33 o'quvchilarini rivojlantirishning etakchi vositasi va ko'nikma va qobiliyatlarni o'zlashtirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Ushbu tamoyil yosh o'quvchilarning tafakkurining aniqligi haqidagi an'anaviy g'oyalarga qarshi og'irlik sifatida ilgari surildi, chunki zamonaviy psixologiya bunday xulosaga asos bermaydi. Aksincha, ta’lim psixologiyasi sohasidagi eksperimental tadqiqotlar o‘quvchilarning obrazli tasviri rolini inkor etmasdan, boshlang‘ich ta’limda nazariy bilimlarning yetakchi rolini ko‘rsatadi (G.S.Kostyuk, V.V.Davydov, D.B.Elkonin va boshqalar). Kichik yoshdagi o'quvchilar ta'riflarni oddiy yodlash deb hisoblanmaydigan Mamadaliyev Sh.O. Milliy g‘oya: asosiy tushuncha va tamoyillar: Maʼruzalar kursi. Oliy akademik kurslari tinglovchilari uchun. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiya, 2015. – 192 b. atamalarni o'zlashtirishga qodir. Ilmiy atamani o‘zlashtirish to‘g‘ri umumlashtirish va demak, tushunchani shakllantirishning muhim shartidir. Nazariy bilim atamalar va ta’riflar bilan chegaralanmaydi. Kichik yoshdagi o'quvchilarni tarbiyalashda bog'liqliklarni, qonunlarni (masalan, matematika kursidagi qo'shishning kommutativ qonuni, ko'paytirish, tabiatshunoslikdagi o'simliklar va hayvonlar hayotidagi mavsumiy o'zgarishlar qonuniyatlari) o'zlashtirish katta o'rin egallaydi. , va boshqalar.). Ushbu tamoyil barcha fanlarni o'rganishda amalga oshiriladi. Ammo bu kichik yoshdagi o'quvchilarda ko'nikma va ko'nikmalarni shakllantirishning ahamiyatini kamaytirmaydi. L. V. Zankovning ta'lim tizimida ko'nikmalarni shakllantirish to'liq umumiy rivojlanish asosida, tegishli tushunchalar, munosabatlar va bog'liqliklarni chuqur anglash asosida amalga oshiriladi. Maktab o'quvchilarining o'quv jarayonidan xabardorligi printsipi ongning umume'tirof etilgan didaktik printsipidan kelib chiqadi. L. V. Zankov uning turli talqinlarini (S. V. Ivanova, M. N. Skatkina, N. G. Kazanskiy, I. I. Ganelin va boshqalar) tahlil qilib, o'quv materialini tushunish, nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llash qobiliyatini ta'kidladi, aqliy operatsiyalarni o'zlashtirishning o'ta muhimligini tan oldi. (qiyoslash, tahlil qilish, sintez qilish, umumlashtirish), maktab o'quvchilarining ta'lim ishlariga ijobiy 34 munosabatining ahamiyati. Bularning barchasi, L.V.Zankovning so'zlariga ko'ra, juda muhim, ammo etarli emas. Talaba rivojlanishining muhim sharti - bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish jarayoni uning ongli ob'ekti bo'lishidir. An'anaviy metodologiyaga ko'ra, ko'paytirish jadvalidan o'tishda uni eslab qolishga yordam beradigan turli xil usullar qo'llaniladi. Bu bizga uni o'rganish vaqtini qisqartirish va ko'plab qiyinchiliklarni bartaraf etish imkonini beradi. L.V.Zankov tizimiga ko‘ra, o‘quv jarayoni shunday tuzilganki, o‘quvchi materialni tartibga solish asoslarini, uning ayrim elementlarini eslab qolishning o‘ta muhimligini tushunadi. Venger L.A., Dyachenko O.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar. - M.: Ta'lim 1989 yil Uning tizimida barcha talabalarni rivojlantirish bo'yicha maqsadli va tizimli ish printsipi alohida o'rin tutadi. va eng zaif. L.V.Zankov buni o'quv mashqlari ko'chkisi zaif talabalarga tushishi bilan izohladi. An'anaviy metodologiyaga ko'ra, bu chora maktab o'quvchilarining muvaffaqiyatsizligini bartaraf etish uchun zarurdir. L. V. Zankov tajribasi buning aksini ko'rsatdi: muvaffaqiyatsizlarni o'quv vazifalari bilan ortiqcha yuklash bolalarning rivojlanishiga hissa qo'shmaydi. Bu faqat ularning orqada qolishini oshiradi. Boshqa o‘quvchilardan kam emas, balki ko‘proq o‘quvchilarni rivojlantirish uchun tizimli ish olib borish zarur. Tajribalar shuni ko'rsatdiki, bunday ishlar zaif o'quvchilarning rivojlanishida siljishlarga olib keladi va bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirishda yaxshi natijalarga erishadi. Grammatika, o‘qish, matematika, tarix, tabiatshunoslik va boshqa fanlarni o‘qitish dastur va metodlarida ko‘rib chiqilgan tamoyillar konkretlashtirildi. L.V.Zankov tomonidan taklif qilingan didaktik tizim o‘quv jarayonining barcha bosqichlari uchun samarali bo‘lib chiqdi. Shu bilan birga, talabaning rivojlanishidagi unumdorligiga qaramay, u hozirgi kunga qadar amalga oshirilmagan tushuncha bo'lib qolmoqda. 1960-1970 yillarda. uni ommaviy maktab amaliyotida joriy etishga urinishlar kutilgan natijalarni bermadi, 35 chunki o'qituvchilar yangi dasturlarni tegishli o'qitish texnologiyalari bilan ta'minlay olmadilar. 1980-yillarning oxiri - 1990-yillarning boshlarida maktabga yo'naltirish. shaxsni rivojlantirish bo'yicha ta'lim ushbu kontseptsiyaning qayta tiklanishiga olib keldi. Ma'noli ta'lim tushunchasi. 1960-yillarda. Psixologlar V. V. Davydov va D. B. Elkoninlar rahbarligida ilmiy jamoa tuzilib, ular insonning aqliy rivojlanishida boshlang'ich maktab yoshining o'rni va ahamiyatini aniqlashga harakat qildilar. Aniqlanishicha, zamonaviy sharoitda bu yoshda o'quvchilarda mavhum nazariy fikrlash va ixtiyoriy xatti-harakatlarni nazorat qilishni rivojlantirish sharti bilan aniq ta'lim vazifalarini hal qilish mumkin. 1 Qarang: Davydov VV Rivojlantiruvchi ta'lim muammolari. - M., 1986 yil. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, an'anaviy boshlang'ich ta'lim ko'pchilik yosh o'quvchilarning to'liq rivojlanishini ta'minlamaydi. Bu shuni anglatadiki, u bolalar bilan ishlashda zarur proksimal rivojlanish zonalarini yaratmaydi, balki maktabgacha yoshda paydo bo'lgan va rivojlana boshlagan aqliy funktsiyalarni (sezgi kuzatish, empirik fikrlash, utilitar xotira va boshqalar) o'rgatadi va mustahkamlaydi. .).). Bundan kelib chiqadiki, mashg'ulotlar oxir-oqibat aqliy neoplazmalarga aylanadigan proksimal rivojlanishning zarur zonalarini yaratishga qaratilgan bo'lishi kerak. Bunday mashg`ulot nafaqat faktlar bilan tanishishga, balki ular o`rtasidagi bog`lanishni bilishga, sabab-natija munosabatlarini o`rnatishga, munosabatlarni o`rganish ob`ektiga aylantirishga qaratilgan. Bundan kelib chiqib, V.V.Davydov va D.B.Elkoninlar rivojlantiruvchi ta’lim tushunchasini birinchi navbatda o’quv fanlari mazmuni va uni ta’lim jarayoniga qo’llash mantig’i (usullari) bilan bog’laydilar. Ularning nuqtai nazaridan, boshlang'ich maktabda maktab o'quvchilarining empirik tafakkur asoslarini shakllantirishga asosan mazmun va o'qitish usullarini yo'naltirish bolalar rivojlanishining eng samarali usuli emas. 36 Maktab fanlarini qurish maktab o'quvchilarida nazariy fikrlashni shakllantirishni o'z ichiga olishi kerak, ĸ ᴏᴛᴏᴩᴏᴇ empirik mazmundan farqli o'ziga xos xususiyatga ega. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1-jild. – T., 2000.– B. 375 37 IKKINCHI BOB BO’YICHA XULOSA Huquq darslarining (shuningdek, huquqiy tarbiyaning boshqa shakllarining ham) bir marta o’tkazilishi, hayotdagi salbiy jihatlarning bo’rttirib ko’rsatilishi ularning kamchiliklaridan biri hisoblanadi. Biroq ishni ijobiy misollarga asoslangan holda o’tkazish, kishilar qahramonligini o’rnak qilib ko’rsatish o’quvchida ijobiy tushunchalarni hosil qiladi “Huquq ta’limi ”o‘qituvchisining metodik tayyorgarligi deyilganda biz buni ilmiy dunyoqarash asosida fanlarni o‘qitish metodikasini umumiy pedagogik-psixologik va ijtimoiy tayyorgarlik bilan uzviy bog‘lanishda tayyorlanishni tushunamiz. Bunday tayyorlanish vazifasiga “Huquq ta’limi fani sohasida ma’lum bilim va o‘quvlarni egallash va bolalarni o‘qitish orqali tarbiyalashni o‘zlashtirishi kiradi Huquq ta’limi fani ta’lim-tarbiyaviy vazifalarini nazariy va amaliy bilimlar tizimi asosidagina hal etishi mumkin. Bu ilmiy dunyoqarash, psixologiya, pedagogika, didaktika, falsafa, demokratik jamiyat qurish, ma’naviyat asoslari fanini o‘qitish nazariyasini (ma’naviyat asoslarini didaktikasi) o‘z ichiga oladi. Biroq birgina nazariy bilimlarning o‘zi etarli emas. O‘qitishning ma’lum mazmuni va o‘qituvchilarning aqliy faoliyati saviyasi bilan ta’sirlanadigan u yoki bu o‘quv yo‘nalishi uchun eng yaroqli usullarini va qo‘llay bilish darsga tayyorlanishda yoki darsning o‘zida yuzaga keladigan aniq metodik vazifalarni xal etishni bilishi zarur. Ma’lumki har bir sohaning O’quv rejasi asosida o’quv dasturi tuzilgan. Shu dastur o’quv yiliga o’qituvchi ish rejasi tuzishda asos kilib olinadi. O’qituvchidasturdan kelib chiqqan holda kalendar reja tuzadi. Unda mavzular soatlarga bulib chikiladi va dars o’tish vaqti, xajmi, turi ko’rsatiladi. 38 O‘ quv yurtlari ta’lim yo‘nalishlari o‘quv rejalariga kiritilgan fanlar darsliklar o‘quv jarayonida o‘quvchi yoshlarga huquqiy bilimlarni sistemali ravishda olish uchun imkoniyat yaratadi. Bu esa o‘quvchi yoshlar ning huquqiy savodxonligini oshirib, ularni honunga bo‘lgan hurmatini oshiradi va qonun ustuvorligini ta’minlashdaijobiy rol o‘ynaydi. Mustaqillik yillarida Qonunchilik va huquq sohasida erishilgan yutuqlarni auditoriya va auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlarda targ‘ibot- tashviqot qilish orqali o‘quvchi yoshlarni qonunni bilishga,insonn huquqlarini himoya qilishga, milliy qonunchiligimizning umuminsoniy qonun normalari bilan uyg‘unligini anglash imkoniyatlari namoyon qilinadi. 39 UMUMIY XULOSA Pedagogik texnologiyalarda didaktik o’yinlar texnologiyalari bolalar faoliyatini faollashtirish va jadallashtirishga asoslangan. Ular bolalar shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish va rivojlantirishning amaliy yechimlarini aniqlash va amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Didaktik o’yinlarning asosiy turlari: intellektual (aqliy) va harakatli hamda aralash o’yinlardan iborat. Bu o’yinlar ishtiroklarida aqliy, jismoniy, axloqiy, psixologik, estetik, badiy, tadbirkorlik, mehnat va boshqa ko’nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Ta’lim-tarbiya jarayonida asosan bolalarda ta’lim olish motivlarini, ularning turli yo’nalishdagi qobiliyat va qiziqishlarini oshiradigan , biror kasbga moyilliklarini ko’rsatadigan didaktik o’yinlardan foydalaniladi. Didaktik o’yinlar nazariy, amaliy, jismoniy, rolli, ishchanlik va boshqa yo’nalishlar bo’yicha turlarga ajratiladi. Hozirda kompyuter vositasidagi didaktik o’yinlar alohida o’ringa ega bo’lib bormoqda. Didaktik o’yinlar o’quvchilarda tahlil qilish, mantiqiy fikrlash, tadqiq qilish, hisoblash, o’lchash, yasash, sinash, kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki jamoa tarkibida ishlash, axloq-odob o’rgatish, nutq o’stirish, til o’rgatish, yangi bilimlar o’rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivojlantirishga yo’naltirilgan o’yinlarga ajratiladi. Didaktik o’yinlardan amalda foydalanish orqali boshqa usullar yordamida erishish qiyin bo’lgan ta’lim-tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish ko’zda tutiladi. Turli o’quv fanlariga oid didaktik o’yinlar mavjud bo’lib, ular shu fanlarni sifatli o’rgatish maqsadlariga xizmat qiladi. 40 Adabiyotlar ro'yxati 1. Beloshistaya AV Maktabgacha yoshi: matematik qobiliyatlarni shakllantirish va rivojlantirish // Maktabgacha ta'lim. 2002 yil, № 2 p. 2. Berezina R.L., Mixaylova Z.A., Nepomnyashchy R.L., Rixterman T.D., Joiner A.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tushunchalarni shakllantirish. Moskva, "Ta'lim" nashriyoti, 1990 yil. 3. Venger L.A., Dyachenko O.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar. - M.: Ta'lim 1989 yil 4. Veraksa N. Ye., Veraksa AN Maktabgacha yoshdagi bolalarning loyiha faoliyati. Maktabgacha tarbiya muassasalari o'qituvchilari uchun qo'llanma.- M.: Mozaika - Sintez, 2008. - 112 p. 5. Kolesnikova EV 5-7 yoshdagi bolalarda matematik fikrlashni rivojlantirish. M; "Gnome-Press", "Yangi maktab", 1998 y. 6. Leushina AM Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tushunchalarni shakllantirish. M; Ma'rifat, 1974 yil 7. O‘zbekiston Respublikasi Prizidentining “Ma‘naviy-ma‘rifiy ishlar samaradorligini oshirish va sohani rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish to‘g‘risida”gi PQ 3160-sonli qarori.//Xalq so‘zi, 2017 yil,29 iyul. 8. B.X.XODJAEV. Umumiy pedagogika Darslik. – T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017-yil, 416 bet. 9. Sobirova M, Holiqov E. “Etnomadaniyat”. (o‘quv qo’llanma). – T.: “INNOVATSIYA-ZIYO”, 2019. – 286 b. 10. Mamadaliyev Sh.O. Milliy g‘oya: asosiy tushuncha va tamoyillar: Ma ruzalar ʼ kursi. Oliy akademik kurslari tinglovchilari uchun. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiya, 2015. – 192 b. 11. Barkamol avlod orzusi. –T.: Sharq, 1999- yil. 41

Betlar soni- 41

Bob- 2 ta

Reja- 4 ta

Купить