Hozirgi sharoitda global korrupsiyaning ijtimoiy falsafiy mohiyati va unga qarshi kurashish mexanizmi - Философия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	358.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Философия

Hozirgi sharoitda global korrupsiyaning ijtimoiy falsafiy mohiyati va unga qarshi kurashish mexanizmi

Купить

Mavzu: HOZIRGI SHAROITDA GLOBAL KORRUPSIYANING
IJTIMOIY FALSAFIY MOHIYATI VA UNGA QARSHI KURASHISH
MEXANIZMI.
MUNDARIJA:
Kirish..................................................................................................................... 4 - 8
I-Bob. GLOBAL KORRUPSIYA VA UNING ILMIY – NAZARIY
TADRIJIYLIGI………………………………………………………………..9-27
1.1. Korrupsiya tushunchasi, mazmun mohiyati..................................................9-17
1.2. Korrupsiyaning ko‘rinishlari va davlat, jamiyat xavfsizligiga tahdidi........18-27
II-Bob. GLOBALLASHGAN DUNYODA KORRUPSIYA VA UNGA
QARSHI KURASHISHNING XALQARO TAJRIBASI............................2 8 -5 3
2.1. Korrupsiyaga qarshi kurashishning xalqaro huquqiy mexanizmlari...........28-42
2.2. Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha falsafiy qarashlar........................43-53
III-Bob. KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH TO ‘G ‘RISIDAGI
FALSAFIY QARASHLARNING O‘ZBEKISTONDAGI INIKOSI..........5 4 -7 3
3.1. O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashishning siyosiy – huquqiy
mexanizmlari va chora – tadbirlari.....................................................................54-
62
3.2. Yangi O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning davlat siyosati.......6 3 -7 3
Xulosa................................................................................................................7 4 -7 6
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati................................................................7 7 -8 3
Kirish.
Mavzusining dolzarbligi. Dunyodagi globallashuv jarayonlari jamiyatni
modernizatsiya qilish bilan birga, aholining ma’naviy va madaniy hayotini
yanada yuksaltirishni taqozo etadi. Bunda, inson uchun xos bo‘lgan hamda
tarix davomida shakllanib ulgurgan illatlardan voz kechish qiyin jarayon
hisoblanadi. Jumladan, insoniyat hayotiga va jamiyat taraqqiyotiga muntazam
salbiy ta’sir kuchiga ega bo‘lgan korrupsiya eng og‘ir illatdir. Ushbu illatni
keng soha doirasida bartaraf etish va yechimini topish, davlatning korrupsiyaga
3

qarshi siyosatini amalga oshirishda faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
dolzarb masalalardan biridir.
Jahonning yirik ilmiy markazlari tomonidan korrupsiyaning oldini olish,
unga qarshi kurashishning samarali mexanizmlarini yaratish borasida bir qator
ishlar olib borilmoqda. Jumladan, korrupsiyaning oldini olish bo‘yicha
idoralararo Markaziy xizmatning tashkil etilganligi, korrupsiyaga qarshi
kurashishda mahalliy tuzilmalarning keng vakolatlari, korrupsiyaga qarshi
kurashish bilan maxsus prokuraturaning shug‘ullanish tajribasi, korrupsiyaga
qarshi kurashish bilan Adliya ombudsmaning adolatli faoliyati, davlat
xizmatchilarining yuqori odob-ahloq standartlariga rioya etishi ustidan kuchli
nazorat hamda aybdorlik prezumpsiyasi joriy etilganligi kabi qator
mamlakatlar korrupsiya holatlarni bartaraf etish zaruratini ilgari surmoqda.
Mamlakatimizda korrupsiyani oldini olish hamda bartaraf etish, ushbu illatni
jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy hayotiga salbiy ta’siri, uni oldini olishda
samarali mexanizmlarni takomillashtirish va ushbu sohada yuqori samaradorlikka
erishish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. “Jamiyatimizda korrupsiya balosi
o‘zining turli ko‘rinishlari bilan taraqqiyotimizga g‘ov bo‘layotganligi, bu yovuz
illatning oldini olmasak, jamiyatning birorta tarmog‘i rivojlanmasligi,
korrupsiyaga qarshi kurashishda aholining barcha qatlamlari, eng yaxshi
mutaxassislar jalb qilinmas ekan, jamiyatimizning barcha a’zolari, “halollik
vaksinasi” bilan emlanmas ekan, o‘z oldimizga qo‘ygan yuksak marralarga erisha
olmaymiz” 1
.
Korrupsiyaga qarshi immunitetni hosil qilish uchun “korrupsioner” va
korrupsiyaga shart-sharoit yaratuvchi omillarni yo‘qotish, korrupsiyani oldini
olish yo‘nalishlarida sotsiologik tadqiqotlarni amalga oshirish muhim ilmiy-amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Falsafiy nuqtai nazardan jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz
munosabat muhitini shakllantirish, davlat boshqaruvida korrupsiya omillarini
kamaytirish, unda keng aholi ishtirokini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Bu,
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning oliy majlisga murojaatnomasida belgilangan ustuvor
vazifalar to‘g‘risida. https://nrm.uz/contentf.
4

o‘z navbatida, mazkur yo‘nalishda ilmiy tadqiqotlar olib borish, bu orqali
mamlakatimizda ijtimoiy institut sifatida korrupsiyaga qarshi kurashish
samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish dolzarbligini
ta’minlamoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni O‘RQ–419-sonli “Korrupsiyaga qarshi
kurashish to‘g‘risida” 1
gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-
60-son “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida” 2
gi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6257-
sonli “Korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatda bo‘lish muhitini yaratish,
davlat va jamiyat boshqaruvida korrupsiyaviy omillarni keskin kamaytirish va
bunda jamoatchilik ishtirokini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 3
gi
farmonlari hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda
belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu bitiruv malakaviy ishining
tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Korrupsiyaga qarshi kurashish
mexanizmlarini takomillashtirish falsafiy tahlili borasida ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan. Mazkur tadqiqotlarning birinchi qismi korrupsiyaning illat sifatidagi
ko‘rinishlarining mohiyati va maqsadlarini tahlil qilishga bag‘ishlanganligi
bilan ajralib turadi. Bu mavzuga antik davr mutafakkirlaridan Aflotun 4
, Arastu,
Sitseron 1
, sharqda Abu Nasr Forobiy 2
, Abu Rayhon Beruniy 3
, Abu Ali ibn Sino 4
,
Ibn Xaldun 5
, Amir Temur 6
kabi hukmdor va jamiyatshunos olimlarning
falsafiy qarashlarida e’tibor qaratilganligi aks etgan. XX asr boshlarida
1
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni 03.01.2017 yildagi O‘RQ-419-son.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 yildagi PF-60-son
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 06.07.2021 yildagi PF-6257-son.
4
Платон. Диалоги. – Москва: Мысль, 1986.– С.605; Аристотель. Афинская полития / Пер. С.И.Радцига. –
Москва: Соцэкгиз, 1936. – С. 198.
1
Цицерн. О государстве // Диалоги. – Москва: Наука, 1966 .
2
Abu Nasr Nasr Farobiy. Fozil odanlar shahri. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2018.
3
Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. Tanlangan asarlar. I-jild. – Toshkent: Fan, 1968.
Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan asarlar. II-jild. – Toshkent: Fan, 1965.
4
Ибн Сина . Избранные философские произведения. – Москва: Наука, 1980 .
5
Ibn Xaldun. Kitob ul-ibar (Ibratli misollar kitobi. 1370 y.);
6
Amir Temur. Temur tuzuklari.– Toshkent: Navro‘z, 1992.
5

yashab o‘tgan A.Avloniy 7
, M.Behbudiy 8
, A.Fitrat 9
va boshqa shu kabi jadid
ma’rifatparvarlarining asarlarida jamiyat taraqqiyotiga bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatayotgan ijtimoiy-ma’rifiy muammolar jumladan poraxo‘rlik, birovlarni
haqqini yeyish kabi illatlar xususida alohida to‘xtalib o‘tilgan.
Korrupsiya muammosi XIX asrning o‘rtalaridan beri ilmiy qiziqish
obyekti bo‘lib kelmoqda. Korrupsiyani ijtimoiy hodisa sifatida nazariy tahlil qilish
jahon sotsiolog faylasuflari tomonidan ilmiy tahlil qilinmoqda.
Shuningdek MDH, Osiyo va Afrika mintaqasi doirasida ko‘plab olimlar
ushbu muammoni tadqiq qilganlar. Jumladan, A.Pinchuk, V.Polterovich,
I.Brodman, F.Rikanatin, Djeyms Volfenson, I.Bondarenko V.Nomokonov,
V.Polterovich, Nikolas Xamelin, Moxammad Nur Alam, Bridjitt Simmerman,
Luka Saporiti, Tin Gun, Na Chjou, Mettyu Djenkinslar 1 0
ning ishlarida
korrupsiyaning omillari va ildizlari, uning iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilishi,
ikkinchidan, korrupsiyaning mintaqaviy darajadagi iqtisodiy tahlili, korrupsiya
uyushgan jinoyatchilik unga qarshi kurashish tendensiyalari, korrupsiyaga
qarshi reklama samaradorligini o‘rganish, uchinchidan, korrupsiyaning inson
hayotini farovonlashtirishga salbiy ta’siri, uni oldini olish orqali jamiyat hayotini
madaniy, iqtisodiy, ijtimoiy jihatdan yuksaltirish kabi muhim ilmiy-konseptual
qarashlari ilmiy ishlarida ilgari surilgan.
Ayni shu mazmundagi qarashlar, ilmiy izlanishlar qilgan yurtimiz professor
olimlaridan Q.Nazarov 1
, N.Shermuhammedova 2
, S.Otamurodov 3
, B.Aliev,
7
Abdulla avloniy. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. Pandlar, iboralar, hikoyalar, nabiylar hayoti, dramalar,
maqolalar, sayohat xotiralari. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004.
8
Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar.– Toshkent: Ma’naviyat,1999.
9
Abdurayf Fitrat. Tanlangan asarlar.– Toshkent: Ma’naviyat, 2009.
1
0
В.М.Полтерович “ Факторы коррупции ” , М.: 1998. – С.120; Бродман и Ф. Риканатини “ Корни коррупции.
Важны ли рыночные институты? ” World Bank, 2008 . Джеймс Вольфенсон. Коррупция, как рак,
препятствует экономическому развитию ” 2000 . Бондаренко И. “ Коррупция: экономический анализ на
региональном уровне ” СПб.: “ Петропослис ” 2001. Номоконов В.А. “ Организованная преступность:
тенденции, перспективы борьбы ” , Владивосток: Изд-во Дальневост. ун-та, 1998 . Полтерович В.М.
“ Факторы коррупции ” , М.: 1998 . Николас Хамелин. “ Изучение эффективности антикоррупционной
рекламы в Марокко ” ; Маракко: 2001. Мохаммад Нур Алам. “ Женщины и коррупция: опыт Шри-
Ланки ” Шириланка. 2007. Бриджитт Циммерман “ Отношение граждан к коррупционным
скандалам ” .2015 . Лука Сапорити “ Социальный капитал и коррупция ” . Япония. 2009. Тин Гун, На Чжоу
“ Коррупция и формальные и неформальные правила китайских госзакупок рынок ” Китай. 2011.
Мэттью Дженкинс. “ Роль парламентов в борьбес коррупцией ” . США. 2015 .
1
Nazarov Q. Falsafa asoslari. –T.: “O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati”. 2012.
2
Shermuhammedova N. Falsafa. 2-nashr. –T.: “Idris Abdurauf”. 2020.
3
Otamurodov S. Globallashuv va milliy-ma’naviy xavsizlik. –T.: “O‘zbekiston”. 2013.
6

R.Hakimov 4
, Q . Xidirov 5
shuningdek ustozlarimiz: J.Yaxshilikov 6
, Sh.Negmatova 7
va boshqalarning asarlarida korrupsiya dunyo miqyosida jamiyatni yemirib,
shaxsni ahloqiy jihatdan inqirozga uchratadigan va har qanday davlat
iqtisodiyotiga salbiy ta’sir qiladigan ijtimoiy illat ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Yuqorida tahlil qilingan tadqiqotlarda korrupsiyani oldini olish va uni
bartaraf etish muammolari ijtimoiy jarayon sifatida yetarli darajada alohida
o‘rganilmaganligini ifoda etib turibdi. Shu bois mazkur tadqiqotda O‘zbekistonda
korrupsiyaga qarshi kurashishning ijtimoiy mexanizmlarini takomillashtirish ilmiy-
amaliy jihatdan o‘rganishga alohida e’tibor qaratilgan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: empirik ma’lumotlar asosida
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning falsafiy mexanizmlarini tahlil etish
va uni takomillashtirishga doir taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotimizda o‘z oldimizga quyidagi vazifalarni qo‘ydik:
 Korrupsiya tushunchasi, mazmun mohiyatini tahlil qilish;
 Korrupsiyaning ko‘rinishlari va davlat, jamiyat xavfsizligiga tahdidi
qaysi sohalarda k ‘zga tashlanishini ilmiy tadqiq etish;
 Globallashgan dunyoda korrupsiya va unga qarshi kurashishning
xalqaro tajribasini o‘rganish;
 Korrupsiyaga qarshi kurashishning xalqaro huquqiy mexanizmlarini
atroflicha tahlil qilish;
 Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha falsafiy qarashlar mexanizmi
tanqidiy o‘rganish;
 O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashishning siyosiy - huquqiy
mexanizmlari va chora-tadbirlari sohalar kesimida tahlil qilish;
4
Aliyev B.,Hakimov R. Korrupsiyaga qarshi kurash. Monografiya. –T.: “Yangi asr avlodi”. 2012.
5
Xidirov Q.Korrupstiyaga qarshi kurashish barchaning vazifasiga aylanishi kerak . “ Halq so‘zi ” , 2017 yil 20 dekabr .
6
Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Falsafa. Darslik. –Samarqand.: “SamDU” 2021. Yaxshilikov J. Muhammadiyev
N. Milliy g‘oya-taraqqiyot strategiyasi. –T.: “Fan” 2017. Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Milliy g‘oya va
mafkura. –T.: “Fan” 2015.
7
Negmatova Sh. O‘zbekistonda sog‘lom raqobatni rivojlantirishning ma’naviy, axloqiy va huquqiy jihatlari.
Monografiya. –T.: “Sharq” 2016.
7

 Hozirgi kun O‘zbеkiston Rеspublikasida korrupsiyaga qarshi
kurashish davlat siyosati ko‘lami rolini ko‘rsatish, hamda bugungi kun uchun
qanchalik muhimligini ochib berish;
BMIning hajmi va tuzilishi. Kirish, uch bob, olti paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I-Bob. GLOBAL KORRUPSIYA VA UNING ILMIY-NAZARIY
TADRIJIYLIGI.
1.1. Korrupsiya tushunchasi, mazmun mohiyati.
Korrupsiya ( lotincha : corrumpō — aynish, poraga sotilish) — mansabdor
shaxsning o‘z mansabi bo‘yicha berilgan huquqlarni shaxsiy boyish maqsadlarida
bevosita suiste mol qilishidan iborat amaliyotʼ 1
.
1
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi birinchi jild. –T.: “ O zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti
ʻ ”
2000-yil. –B.57.
8

Mansabdor shaxslarni sotib olish, ularning poraga sotilishi ham Korrupsiya
deyiladi. Korrupsiya davlat apparati va parlament faoliyatida ayniqsa, avj oladi.
Saylanadigan lavozimlarga nomzodlar saylov kampaniyasini o‘tkazish harajatlarini
ko‘tarish Korrupsiya ko‘rinishlaridan biridir (saylangan kishi turli imtiyozlar,
yordam, xizmatlar ko‘rsatib “o‘z qarzini” qaytaradi).
Aksariyat Korrupsiya lobbizm (monopoliyalarning qonunchilik organlari va
amaldorlarga tazyiq o‘tkazish bilan shug‘ullanadigan muassasa va agentlari tizimi)
bilan bog‘langan. Xalqaro darajada 1970-yillarda Yaponiyaga samolyotlar sotishda
kompaniya tomonidan oliy davlat amaldorlarini sotib olish bo‘yicha “Lokxid ishi”
eng yirik Korrupsiya ko‘rinishlariga misol bo‘ladi. Porani xaspo‘shlash uchun yirik
bitishuvlarda ko‘proq “xizmat haqi” to‘lash amaliyotidan foydalaniladi.
Bu atama, odatda mansabdor shaxs tomonidan unga ishonib topshirilgan
vakolatlar va huquqlaridan shaxsiy manfaatlar uchun jamiyat tomonidan
o‘rnatilgan qonunlar va axloqiy tamoyillarga zid bo‘lgan holda foydalanishni
anglatuvchi tushuncha hisoblanadi. Bulardan tashqari, korrupsiya mafiyalashgan
davlatlarga xos bo‘lgan tipik holat,ya’ni mansabdor shaxslarni sotib olish,ularning
sotqinlik qilishini ham anglatadi. S h u tariqa, Ye vropa tillariga tegishli bo‘lgan
mazkur atama,o‘zining dastlabki asl ma’nosidan ko‘ra kengroq ma’noni
anglatadi,ya’ni semantik 2
ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda rivojlanib borayotgan, jahon hamjamiyati vakillarini
tobora tashvishga solayotgan global muammolardan biri bo‘lgan korrupsiya
jamiyat xavfsizligi va barqarorligi, iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy rivojlanishi va
hukumatning institusional rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan illatlardan biridir.
Korrupsiyaga oid jinoyatlar hukumat vakillarining jamiyat oldidagi obro‘siga
putur yetkazibgina qolmay, ichki va tashqi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
aloqalarning samarali yo‘lga qo‘yilishida ham jiddiy muammo tug‘diradi.
Korrupsiya bilan bog‘liq muammolarning keng talqin qilinishi va huquqni
muhofaza qilish organlari faoliyatida korrupsiyaga qarshi kurashga qaratilgan
chora-tadbirlarning kuchaytirilishiga qaramay ushbu jinoyatni ildiz otib borishi
2
Semntika (yunoncha semantikos- ifodalovchi bildiruvchi) degan ma’nonii bildiradi.
9

uning mohiyatini yanada chuqurroq tahlil qilish va paydo bo‘lish sabablarini
kengroq o‘rganishga undaydi.
Zero, “korrupsiya kasalligini” yengishda bugungi kunda mamlakatimizda
joriy qilingan ma’muriy chora tadbirlarning o‘zi yetarli emas. Poraxo‘rlikni oldini
olishgan bo‘lgan urinishlar har tomonlama puxta ishlab chiqilishi, bunda
aholining milliy mentaliteti, siyosiy madaniyati, ijro etuvchi hokimiyat organlari
ustidan nazoratni amalga oshiruvchi fuqarolik institutlarining rivojlanganlik
darajasini ham qamrab olinishi lozim. Korrupsiya hodisasining ilmiy tahlili
shuni ko‘rsatadiki, poraxo‘rlik jinoyatijuda keng qamrovli tushuncha bo‘lib,
hatto korrupsiya so‘zining etimologiyasi ham ingliz adabiyoti va boshqa
xalqlar adabiyotida tarixiy nuqtai nazardan turlicha ma’no va konnotatsiyaga
ega 1
.
Korrupsiyaning xarakterli belgisi mansabdor shaxsning xatti-harakatlari
bilan uning ish beruvchisi manfaatlari o‘rtasidagi ziddiyat yoki saylangan
shaxsning xatti-harakatlari bilan jamiyat manfaatlari o‘rtasidagi ziddiyat
hisoblanadi. Odatda, korrupsiyaning ko‘p turlari mansabdor shaxs tomonidan sodir
etilgan firibgarlikdan iborat bo‘lib,ular davlat organlariga qarshi jinoyatlar
toifasiga kiradi.
Har qanday mansabdor shaxs – amaldor, deputat, sudya, huquqni muhofaza
qilish organlari xodimi, ma’mur va boshqalar o‘zlariga tegishli bo‘lmagan har
qanday resurslarni tarqatish sohasida korrupsiyaga duchor bo‘lishi mumkin.
Korrupsiyani rag‘batlantiruvchi asosiy omil – bu hokimiyatdan foydalanish bilan
bog‘liq holda ko‘proq iqtisodiy foyda olish imkoniyatining mavjudligi bo‘lsa,
ularni tiyib turuvchi omil esa qilmishining oshkora bo‘lib qolishidan hadiksirash va
jazo olishdan qo‘rqishidir.
Aksariyat chet el tadqiqotchilarining talqiniga ko‘ra, korrupsiya atamasi
lotincha “corruptio” - “talon taroj” va “buzilish” ma’nolarini anglatuvchi so‘zdan
kelib chiqqan 1
.
1
Friedrich Carl J. The Pathology of Politics: Violence, Betrayal Corruption, Secrecy and Propaganda. NewYork:
Harper&Row, 1972. –P.129.
1
Волженкин Б.В. Коррупция: серия ―Современные стандарты в уголовном праве и уголовном процессе.
– СПб., 1998. –C.5.
10

Ushbu tushunchaning axloqiy va madaniy prinsiplar asosidagi talqini
rus tadqiqotchisi, yuridik fanlar nomzodi Mishin G.K. izlanishlarida o‘z
aksini topadi. Uning fikriga ko‘ra, korrupsiya atamasi lotin tilidagi ikkita so‘zdan
iborat bo‘lib, “cor”, “ruptum” – “yurak”, “ruhiyat”, “buzilishi”, “barbod
bo‘lishi” degan ma’noga ega 2
.
Oksford ingliz tili lug‘atida korrupsiya tushunchasining 9 ta ma’nosi
berilgan bo‘lib, ulardan faqat bittasini siyosiy kontekstda qo‘llash mumkin:
korrupsiya pora yoki boshqa ta’magirlik turlari orqali davlat vazifalarini bajarish
yoki bajarmaslik davlat, korporatsiyalar va boshqa idoralarda korrupsiya
amaliyotlaridan foydalanish yoki ularda ishtirok etish 3
.
O‘zbek tilining izohli lug‘atida esa mansabdor shaxslarning o‘zlariga
ishonib topshirilgan huquqlari va hokimiyat vakolatidan shaxsiy boylik orttirish
maqsadida foydalanishi (korrupsiya poraxo‘rlik, mansabni suiste’mol qilish va
boshqa noqonuniy harakatlarni o‘z ichiga oladi) 4
.
Korrupsiyaning tizimli xususiyatlaridan biri korrupsiyalashgan davlat
tashkilotlarida ishlaydiganlar mansabdorlarning o‘z lavozimini saqlab qolish uchun
quyi pog‘onadagilardan majburiy tarzda pora yig‘ib olishi orqali olgan porasini
yuqori pog‘onadagi mansabdorlar bilan bo‘lishishida namoyon bo‘ladi. Bunday
holatning mavjudligi jamiyatning iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishiga jiddiy
to‘sqinlik qiladi. Odamlarni esa ma’naviy-mafkuraviy tanazzulga duchor etadi.
Bugungi kunda mamlakatimizda jahon hamjamiyati bilan birgalikda
korrupsiyaga qarshi kurashish muammosiga juda katta e’tibor berilmoqda. C h unki,
korrupsiya har qanday jamiyatning barqaror rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan holda,
xalq manfaatlarini ko‘zlab amalga oshi r ilayotgan islohotlarning borishi o‘zining
salbiy ta’sirini o‘tkazmoqda. Xo‘sh, shunday ekan korrupsiya nima, uning
genezisi, evolyu t siyasi, xullas, u salbiy hodisa sifatida tarixiy makon va zamonning
qaysi kesishgan nuqtalarida paydo bo‘lgan degan savollar tug‘iladi?
2
Мишин Г.К. О теоретической разработке проблемы коррупции / Под ред. В.В.Лунеева // Коррупция:
политические, экономические, организационные и правовые проблемы.– М .: Юрист , 2001. –C. 364.
3
The Oxford English Dictionary, Second Edition, 1986. Vol. 3. –P.974.
4
Begmatov E., Mamaaliyev A.,Maxkamov N., Mirzayev T., va boshqalar. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. –T.:
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashryoti, 2006-yil. –B.409.
11

Bu savolga Birlashgan Millatlar Tashkilotining korrupsiya bilan xalqaro
kurash hujjatida: “Korrupsiya – bu davlat hokimiyatining o‘z manfaatlari yo‘lida
suiste’mol qilishidir 1
.
X ususan: 1) davlat mulkini yuqori lavozimdagi amaldor shaxslar tomonidan
o‘zlashtirish, o‘g‘irlash; 2) o‘zining manfaatlari yo‘lida o‘z lavozimini suiste’mol
qilish; 3) shaxsiy manfaatdorlik va jamiyat oldidagi burchining o‘rtasidagi
to‘qnashuv” 2
,– degan javoblar berilgan. S h uningdek, Transparensy International,
Jahon banki va boshqa tashkilotlar tomonidan berilgan ta’riflarda:” Korrupsiya –
ishonib topshirilgan hokimiyatni shaxsiy manfaatlar yo‘lida suiste’mol qilishdir” 3
,
– degan ta’rif berilgan. etish”,– degan ta’rif berilgan. Bu degan so‘z korrupsiya bu
pul, qimmatbaho S h uningdek, O‘zbekiston Respublikasining 2017 yil 3 yanvar,
O‘RQ-419-sonli “ Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida” qonunida:
“ Korrupsiya — shaxsning o‘z mansab yoki xizmat mavqeidan shaxsiy
manfaatlarini yoxud o‘zga shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab moddiy yoki
nomoddiy naf olish maqsadida qonunga xilof ravishda foydalanishi, xuddi
shuningdek bunday nafni qonunga xilof ravishda taqdim buyumlar ko‘rinishida
imtiyozlar olish uchun mansab vakolatlarini suiste’mol qilish, pora berish, pora
olish, o‘z vakolatlarini suiste’mol qilish, tijorat pora olish yoki boshqa shaxsning
o‘z rasmiy mavqeidan jamiyat va davlatning qonuniy manfaatlariga xilof ravishda
noqonuniy foydalanishidir. Mulkiy xususiyatga ega bo‘lgan boshqa mulk yoki
xizmatlar, o‘zi uchun yoki uchinchi shaxslar uchun boshqa mulkiy huquqlar yoki
boshqa shaxslar tomonidan ushbu shaxsga ushbu imtiyozlarni noqonuniy ravishda
berish; shuningdek, ushbu harakatlarni yuridik shaxs nomidan yoki uning
manfaatlari uchun amalga oshirish, demakdir.
Kishilik tarixiga nazar tashlasak, korrupsiyaning ham salbiy ijtimoiy
fenomen sifatida juda qadim zamonlarda paydo bo‘lganligiga ishonch hosil
qilamiz. Bu asosan urug‘ va qabilalarning paydo bo‘lishidagi boshqaruv tizimining
1
Справочный документ о международной борьбе с коррупцией. Секретариат ООН. А/ CONF .13 Apr .1995.
2
Практические мерқ борьбқ с коррупцией. Руководство,подготовленное Секретариатом ООН. А/ CONF . 29
May .1995.
3
Chinhamo O., Shumba G. Institutional working definition of corruption // ACT Southern Africa Working Paper.
2007. No. 1
12

shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lib, urug‘ y etakchisi va qabila boshlig‘ining
o‘rnatilgan tartib-qoidalarni o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanishi, aniqrog‘i,urug‘
va qabilalarning oziq-ovqat, kiyim-kechak resurslarini o‘z boshimchalik bilan
taqsimlanishi natijasida paydo bo‘lgan,desak yangilishmagan bo‘lamiz.
Kishilik tarixida korrupsiyaga qarshi kurashchi sifatida tilga olingan birinchi
hukmdor miloddan avvalgi XXIV asrning ikkinchi yarmida Lagash shahar-
davlatining shumerlar podshosi Uruinimgina bo‘lgan . Podsho tomonidan
odamlarning, ayniqsa mansabdorlarning korrupsiyaga aralashgani uchun
ko‘rgazmali tarzda, shafqatsiz jazolar qo‘llaganiga qaramay, u kutilgan natijalarni
bermagan. Bu ko‘rilgan chora-tadbirlar eng xavfli jinoyatlarning oldi olingan
bo‘lsada, biroq, quyi pog‘onada pora olish va berish borasida korrupsiya keng
tarqalgan. Shuningdek i nsoniyat tarixida korrupsiyani tugatish yo‘llari va huquqiy
asoslari Hindistonda yaratildi degan qarashlar ham mavjud. Bundan 2,5 ming yil
avval yozilgan “Artxashastra yoxud Siyosat ilmi” kitobi davlatni boshqarish va
xo‘jalik yuritish mavzuiga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘sha davrning siyosiy va
iqtisodiy qomusi sifatida dunyoga keldi. Bu asarga davlatni tuzish, boshqarish va
uni rivojlantirishning huquqiy asoslari, deb qarash ham mumkin. Kitob muallifi
sifatida brahman Kautile nomi (u Chanakya ismi bilan ham mashhur) zikr etiladi.
“Artxashastra”ning 26-bo‘limi korrupsiyaga bag‘ishlangan. Bo‘limda korrupsiya
“o‘zlashtirish” iborasi orqali izohlanadi: “Shohning shaxsiy yoki boshqa
mulklariga qo‘l cho‘zish o‘zlashtirishdir. Bu holatda narxi yuqori bo‘lgan
buyumlarni o‘zlashtirganlik uchun o‘lim jazosini qo‘llash, narxi o‘rtacha bo‘lgan
buyumlarni o‘zlashtirganlik uchun ularni undirib olish, narxi past bo‘lgan
mulklarni o‘zlashtirganlik uchun ularni qaytarib olish jazolarini tayinlamoq
lozim”. “Artxashastra”da poraxo‘rlikning qirqta turi tasnif etiladi. Korrupsiyaning
oldini olishga javobgar mansabdor shaxs vaqti-vaqti bilan xalq to‘planadigan
joylar va bozorlarda quyidagicha murojaat qilib turishi lozimligi aytiladi: “Biron
bir boshliqdan zarar ko‘rganlar bo‘lsa, shu haqda bizga xabar bersinlar” 1
.
1
Ahmedova R. Korrupsiyaga qarshi birga kurashamiz.O‘zbekistonda ilmiy-amaliy tadqiqotlar mavzusidagi
konferensiya. “Tadqiqot.uz”. –B.7.
13

Miloddan avvalgi IV asrda Bxarata (Hindiston) vazirlaridan biri tomonidan
korrupsiya muhokamasiga oid birinchi traktat “ Artxa – shastra ” Kautil ‘ya taxallusi
bilan nashr etilgan. Unda “ qirolning mulki, hech bo‘lmaganda ozgina bo‘lsa ham,
ushbu mulk uchun mas’ul bo‘lganlar tomonidan o‘zlashtirilishi mumkin emas ”
degan pessimistik xulosa qayd etilgan.
Qadimgi Misr fir ‘avnlari ham shunga o‘xshash muammolarga duch
kelishgan, chunki bu y erda amaldorlarning katta keng qamrovli byurokratik
apparati mavjud bo‘lib, ular erkin dehqonlar, hunarmandlar va hatto harbiy
zodagonlarga nisbatan qonunsizlik va o‘zboshimchalikni qilishlariga keng
imkoniyatlar yaratib berishgan. Bu haqda Itahotel degan bir shaxsning “ boshliq
oldida belingizni bukib ta’zim qiling, shundagina uyingizda tartib, ish haqingiz
to‘liq bo‘ladi, chunki boshliq oldida qarshilik qilgan odam yomon odam, uni rozi
qilsangiz yashashingiz oson bo‘ladi” 2
,– degan so‘zlari hozirgacha saqlanib qolgan.
Sudyalarning sotqinligi alohida tashvish uyg‘otgan, chunki ular pora evaziga
sotilib mulklarni noqonuniy ravishda taqsimlash va nizolarni qonunchilik
doirasidan tashqarida hal qilishga berilib ketganlar. S h uning uchun ham y etakchi
din vakillari sudyalarning poraxo‘rligini qoralab: “ ... boshliq sovg‘a talab qiladi,
sudya esa pora olish uchun sud qiladi, zodagonlar o‘z qalblarining yomon
istaklarini qondirish uchun ishni buzib ko‘rsatadilar”, “ Sovg‘alarni qabul qilmang,
chunki sovg‘alar ko‘zi ochiqlarni ko‘r qiladi va haq-huquqlarni izdan chiqaradi ” 1
,–
deganlar.
Qadimgi Rim qonunlarining XII jadvalida qayd qilingan “sorrumpere ”
atamasi “ sud y a guvohlik beruvchilarni pulga sotib olish ” va “ sudyaga pora berish ” :
“Siz sud kelishuvi paytida tayinlangan ( ishni ko‘rib chiqish uchun ) va ( bu ishda )
pul pora olganlikda aybdor deb topilgan sudya yoki vositachini o‘lim bilan
jazolash to‘g‘risidagi qonunning qat ‘iy qarorini ko‘rib chiqmoqchimisiz? ” 2
,–
degan ma’noda ishlatila boshlagan.
2
Хрестоматия государства и права зарубежных стран. Древность и Средние века /сост. В. А. Томсинов. –М.:
Зеркало, 1999; 2004. — С. 56. 4drf
1
Библия. Ветхий Завет. — М., 1994. — С. 352.
2
Таблица IX. 3. Авл. Гелий / Законы XII таблиц. Хрестоматия по истории государства и права зарубежных
стран / под ред. В. А. Томсинова. — М.: Зеркало, 1999. С. 120.
14

Korrupsiyani tushunish masalasida Nikkolo Makiavellining asarlari alohida
ahamiyat kasb etgan. U korrupsiyani kasallik bilan taqqoslab, u qichima kasaliga
o‘xshash bir narsdir. Avvaliga uni tanib olish qiyin, ammo davolash osonroq. Agar
unga e’tibor berilmasa, uni tanib olish oson, ammo davolash qiyin,degan xulosaga
kelgan 3
.
XVIII asr oxiridan boshlab G‘arbda jamiyatning korrupsiyaga bo‘lgan
munosabatida burilish boshlangan. Bu davrda liberal islohotlar davlat hokimiyati
unga bo‘ysunadigan odamlar manfaati uchun mavjud, shuning uchun “ fuqarolar
amaldorlar tomonidan qonunlarga qat ‘iy rioya qilish evaziga hukumatni qo‘llab-
quvvatlaydilar ”, - degan shior ostida amalga oshirildi.
Xususan, 1787 yilda qabul qilingan AQSH Konstitutsiyasiga binoan, pora
olish AQSH prezidentiga nisbatan impichment e’lon qilinishi mumkin bo‘lgan
aniq ko‘rsatilgan ikkita jinoyatdan biridir. Yaqindagina AQSHning sobiq
Prezidenti Donald Trump korrupsion holat yuzasidan sud qilinganligi xam bunga
yaqqol misol bo‘la oladi. Jamiyat davlat apparati ishining sifatiga tobora ko‘proq
ta’sir o‘tkaza boshladi.
Siyosiy partiyalar va hukumat tomonidan tartibga solish kuchaygan sari,
siyosiy elita va yirik biznesning til biriktirishi epizodlari tobora ko‘proq tashvishga
tushdi.
Shunga qaramay, X I X-XX asrlarda rivojlangan mamlakatlarda korrupsiya
darajasi boshqalariga qaraganda birmuncha pasaygan 1
.
Har qanday hodisa odamlar tomonidan axloqiy-ma’naviy jihatdan
baholanadi. S h unga ko‘ra korrupsiyaning turli ko‘rinishlariga ham har xil axloqiy
baho beriladi. Bunda ba’zi harakatlar – jinoiy , boshqalari esa – axloqsiz
hisoblanadi. Oxirgisiga, qoida tariqasida, meritokratiya tamoyilini buzadigan
siyosiy yo‘nalishga asoslangan qarindoshlik va homiylik kiradi.
3
Макиавелли Н. Избранное. — М., 1989. — С. 78-79.
1
Bardhan P. Corruption and development: a review of issues. — In: Political corruption: concepts and contexts / Ed.
Heidenheimer A. J., Johnston M. 3rd ed. New Brunswick, NJ: Transaction, 2002. — ISBN 978-0-7658-0761-8 — P.
331. ( англ .). Glaeser E. L., Goldin C. Corruption and reform: an introduction ( англ .) // NBER Working Paper
10775. 2004.
15

Biroq, korrupsiyaga nisbatan nisbatan ijobiy munosabat ham mavjud.
Bu xususda Kanzas universiteti biznes professori Duglas Xyuston; “ Korrupsiya
rivojlanmagan joyda qonun ustuvorligining foydali o‘rnini bosishi mumkin.
Boshqacha qilib aytganda, korrupsiyaning foydasi - qo‘shimcha sermahsul
operatsiyalar natijasida hosil bo‘lgan qiymat - bu xarajatlardan oshib ketishi
mumkin. Bunday holat, ehtimol, biznes yuritishning qonuniy imkoniyatlari keskin
cheklanganda yuzaga keladi” 2
,– degan fikrni bildirgan.
Korrupsiyani lobbichilikdan ajratish kerak. Lobbi olib borayotganda,
mansabdor shaxs o‘z vakolatlarini tayinlash imkoniyatini oshirish yoki ma’lum bir
guruh nomidan harakat qilish evaziga korporativ zinapoyada ko‘tarilish uchun ham
ishlatadi. Farqi shundaki, lobbichilik uchta shartni qondiradi :
1. Mansabdor shaxsga ta’sir o‘tkazish jarayoni raqobatdosh bo‘lib, barcha
ishtirokchilarga ma’lum bo‘lgan qoidalarga amal qiladi.
2. Y a shirin yoki yon to‘lovlar mavjud emas.
3. Mijozlar va agentlar bir-biridan mustaqil, chunki hech bir guruh boshqa
guruh tomonidan olingan foydadan ulush olmaydi 3
.
Korrupsiyaning eng xavfli shakllaridan yana biri – bu jinoiy javobgarlik deb
tasniflanadi. Bularga, birinchi navbatda , o‘zlashtirish (o‘g‘irlik) va pora kiradi.
O‘zlashtirish - mansabdor shaxsga topshirilgan resurslarni shaxsiy maqsadlar
uchun sarflab yuborish bo‘lib, uning oddiy o‘g‘irlikdan dastlab odam resurslarni
boshliqdan, mijozdan va boshqalar qonuniy ravishda tasarruf etish huquqi olganligi
bilan farqlanadi. Ko‘pgina hollarda, agar pora berish tovlamachilikning natijasi
bo‘lmasa, pora beruvchi ushbu bitimdan asosiy foyda oladi. Ovozlarni sotib olish
ham jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi (garchi ba’zilar buni korrupsiya emas, balki
vijdonli saylov kampaniyasining bir turi deb hisoblashadi).
Ko‘pincha hokimiyatni zo‘rlik bilan almashtirishga chaqiruvlarning sababi
ham korrupsiya bilan bog‘langan bo‘ladi. Bunda shu bilan birga, ko‘pincha
ma’lum bir siyosiy elitaga emas, balki umuman siyosiy tizimga qarshi ayblovlar
2
Дуглас Хьюстон. Способна ли коррупция улучшить положение дел в экономике?. inLiberty.ru.
3
Jain A. K. Corruption: a review // Journal of Economic Surveys. — 2001. — Vol 15, No. 1. — P. 71.
doi:10.1111/1467-6419.00133 ( англ .)
16

qo‘yiladi. Oskar Arias Sanches ta’kidlaganidek, avtoritar rejimlar hokimiyatni
suiste’mol qilishning katta qismini jamoatchilikdan yashirishga qodir, shuning
uchun ularning korrupsiyasi to‘g‘risida xulosa butun dunyo uchun o‘ta muhim
dalillar va zararli oqibatlarni tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Aksincha,
demokratiyadagi korrupsiya ko‘pincha katta zarar etkazishdan oldin keng reklama
qilinadi va bostiriladi. Biroq, davriy mojarolar fuqarolarda ularning mamlakatda
siyosiy qarorlar qabul qilish jarayoniga ta’sir o‘tkazish qobiliyatiga va
demokratiyadan ko‘ngli qolganiga shubha uyg‘otishigacha olib keladi 1
.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, tarixda qilinan xatolardan to‘g‘ri
xulosa chiqarib, kelajakni korrupsiyasiz birgalikda qurishimiz, buning uchun
avvalo o‘zimizni o‘zimiz tarbiya qilishimiz, korrupsiyanining har qanday
ko‘rishnishini bartaraf qilish uchun birgalikda kurashishimiz zarurdir. Qabul
qilingan Qonun esa davlat va jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir etuvchi mazkur
illatga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmi sifatida xizmat qiladi.
1.2. Korrupsiyaning ko‘rinishlari va davlat, jamiyat xavfsizligiga
tahdidi.
Korrupsiyaning kelib chiqish ildizi qayerda?
Uning kelib chiqish sabablarini aniqlash, korrupsiyaga qarshi kurashning
samarali yo‘llarini topish bo‘yicha mutaxassislar, turli institutlar va xalqaro
tashkilotlar tomonidan yuzlab, minglab tadqiqotlar o‘tkazilgan. O‘ziga xos
reytinglar tuzilib, har xil ko‘rsatkich va raqamlar qayd etilgan jadvallar yaratilgan.
Hatto korrupsiyaning xilma-xil ko‘rinishidagi formulalari ham ishlab chiqilgan.
Hanuzgacha, barcha millatlar uchun qo‘l keladigan qarshi kurashda asqotadigan
1
Ариас Санчес, О. Предисловие // Основы борьбы с коррупцией (системы общегосударственной этики
поведения) / Под ред. С. В. Максимова — М.: 1999 . –C.57.
17

yagona yechim yo‘q. Gap shundaki, korrupsiyaning asl ildizi uning paydo bo‘lish
geografiyasi bilan o‘zgaradi.
Bu yerda kalit so‘zi “davlat organlari xodimlari” sanaladi. Ya’ni, ushbu
jumlaning o‘zi korrupsiya darajasi yuqori ekanida davlat xizmatchilarining roli
muhim ekanligini ko‘rsatadi. Davlat organlarida xizmat qilayotganlarni bunday
qabih ishga qo‘l urishga nima undamoqda?
Javob yana izohning o‘zida yastanib turibdi: “moddiy yoki mulkiy yo‘sinda,
g‘ayriqonuniy shaxsiy naf ko‘rish maqsadida!” . Tabiiyki, korrupsiya ortida
mo‘may daromad topish ilinji turibdi, biroq har bir quyi bosqichda uning hakalak
otishiga davlat xizmatchilarining oylik maoshi pastligi sabab bo‘lmoqda.
Keling unda tadqiqotimizni Korrupsiyaning tasniflash dan boshlaymiz , uning
jamiyatda egallagan o‘rniga, xususan faoliyat mezonlariga qarab bir necha turlarga
ajratishga aytiladi. S h unga ko‘ra korrupsiyani ko‘plab mezonlarga ko‘ra tasniflash
mumkin. Bular asosan quyidagilardan iborat:
 o‘zaro ta’sir qiluvchi sub ‘ektlarning turlari bo‘yicha (fuqarolar va
kichik xodimlar, firmalar va mansabdor shaxslar, millat va siyosiy rahbariyat);
 foyda turi bo‘yicha (foyda olish yoki xarajatlarni kamaytirish);
 yo‘nalishi bo‘yicha (ichki va tashqi);
 sub ‘ektlarning o‘zaro aloqa yo‘li;
 markazlashtirilganlik darajasi;
 bashorat qilinishi mumkinligi;
 izchilligi va boshqalar.
Bugungi kunda korrupsiyaning quyidagi turlari mavjud :
1. Kundalik turmushdagi korrupsiya.
2. Ishbilarmonlikdagi korrupsiya.
3. Y u qori hokimiyatgi korrupsiya.
4. Korrupsion xizmatlar bozori.
5. Xususiy shaxsning qiziqishlari.
6. Korrupsiyaning boyib borish sohalari 1
.
1
Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Falsafa. Darslik. –Samarqand.: “SamDU” 2021. –B.478.
18

Quyida ularning atroflicha taxlili bilan tanishamiz.
1. Kundalik turmushdagi korrupsiya. Korrupsiyaning bu turi oddiy
fuqarolar va mansabdor shaxslarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Unda
fuqarolarning turli xil sovg‘alari va amaldorga va uning oila a’zolariga xizmatlari
kiradi. Ushbu toifaga qarindoshlik (nepotizm) kiradi.
2. Ishbilarmonlikdagi korrupsiya. Korrupsiyaning bu turi hukumat va
biznes o‘zaro aloqada bo‘lganda yuzaga keladi. Masalan, biznes mojarosida
tomonlar o‘z foydasiga qaror chiqarish uchun sudyaning yordamiga murojaat
qilishlari mumkin.
3. Y u qori hokimiyatgi korrupsiya . Korrupsiyaning bu turiga demokratik
tizimdagi siyosiy rahbariyat va oliy sudlar kiradi. Bu hokimiyatda o‘rnashib olgan
vijdonsiz kishilar guruhining o‘zlarining manfaatlarini ko‘zlab, saylovchilar
manfaatlariga zarar etkazadigan darajada siyosat olib borishdir.
4. Korrupsion xizmatlar bozori. Bu sohada eng keng tarqalgan narsa -
markazlashtirilmagan (tashqi) korrupsiya bo‘lib, bu mansabdor shaxs va alohida
shaxs o‘rtasida individual ravishda tuzilganib o‘zaro foydali kelishuv hisoblanadi.
S h u bilan birga, bu kelishuvga birgalikdagi tashkilot a’zolaridan iborat bo‘lgan
ichki korrupsiyani ham qo‘shib olishsa,bu esa unga uyushgan jinoyatchilik tusini
beradi. Bixeviorizm 2
doktrinasiga ko‘ra, inson biron bir jamoaga kirar ekan, u
albatta ushbu jamoada qabul qilingan xulq-atvor qoidalarini ham qabul qiladi.
S h uning uchun, bordiyu, agar idora ichidagi jamoaning madaniyati pora olish yoki
berish bilan bog‘liq bo‘lsa,ya’ni qoniqish muhiti, ba’zan rasmiy masalalar bilan
shug‘ullanishda mas’uliyasizlik, xodimlarning noto‘g‘ri xatti-harakatlarini
muhokama qilishda oshkoralikning yo‘qligi mavjud bo‘lsa, unda jamoaga yangi
kelganlar bu xatti-harakatni odatdagidek qabul qilishadi va kelajakda unga rioya
qilishadi. Biroq, boshqa tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, inson har doim bunday
muhitdan chiqib ketish uchun asosiy imkoniyatga ega bo‘lib, unga mikro-
hamjamiyat tomonidan jamoadagi buzilishlarga qarshi kurashish,bu kurashni
2
Biхeviorizm - (ing. behaviour хulq) - 19-asrning oхiri - 20-asrdagi amerika psiхologiyasining yetakchi
oqimlaridan biri. Biхeviorizm ta’limoti asosida odam va hayvon хulqida tashqi muhitdan bo‘ladigan ta’sir,
qo‘zg‘atuvchi (stimul)ga javoban yuzaga keladigan хatti harakat va unga taalluqli nutqiy va hissiy javoblarning
majmui yotadi.
19

ommalashtirish, ularni hech narsa bo‘lmagandek e’tiborsiz qoldirish, shaxsning
o‘zi tomonidan buzilishlarga yo‘l qo‘ymaslik kabilar kiradi.
Amaldorlar orasida korrupsiyaning tarqalishi, oxir oqibatda unga
bo‘ysunuvchilar ham, rahbarlar ham manfaatdor bo‘lishiga olib keladi 1
.
Yuqorida keltirilgan modeldan ham ko‘rinib turibdiki, amaliyotda
bo‘ysunuvchilar pora olgandan so‘ng nafaqat yuqori rahbarlari, balki o‘zlari
o‘rtasida ham bo‘lishadi. Bu esa o‘z navbatida korrupsiyaga xos ichki bozorlar va
iqtisodiy mexanizmlarni shakllantirishga olib keladi. Xususan, noqonuniy
daromadlari yuqori bo‘lgan lavozimlar paydo bo‘ladi. Bunday lavozimlar uchun
mansabdor shaxslar o‘rtasidagi kurash esa ichki “ mehnat bozori ” ni shakllantiradi.
Bu esa o‘z navbatida korrupsion bozorlar xizmatining muayyan darajada
kengayishiga,faolroq harakat qilishiga olib keladi.
5. Xususiy shaxsning qiziqishlari. Hayotda har bir shaxsning o‘z
qiziqishlari bo‘ladi. Ayniqsa, kimdir oddiy ishchi bo‘lishga, kimdir olim
bo‘lishga,kimdir amaldor bo‘lib xalqning og‘irini y engil qilishga, kimdir amaldor
bo‘lib shaxsiy boylik orttirishga qiziqadi. Bularning ichida eng yomoni davlat
xizmatchisining tovlamachilik qilishidir.
Tovlamachilik (hukumat reketi) – bu davlat amaldorlari tomonidan o‘ziga
berilgan vakolatlar doirasida boshqa shaxslarga litsenziyalarni, maxsus
ruxsatnomalarni yoki boshqa xizmatlarni bajarishga ruxsatnomani berishni ataylab
pora evaziga bajarishidir. S h u bilan bir qatorda, agar mansabdor shaxs to‘lash
kerak bo‘lgan to‘lovlar miqdorini (masalan, soliqlar yoki yig‘imlar) baholash
huquqiga ega bo‘lsa, bu ham tovlamachilik, ya’ni pul talab qilish imkoniyatlarini
ochib beradi.
Davlat xizmatchisining tovlamachilik qilishi ustidan ichki yoki tashqi
nazorat organi orqali shikoyat qilish huquqi mavjud. Qaror apellyasiya tartibining
qanchalik qimmatga tushishiga, shuningdek, fuqaro davlat xizmatchisi sifatida
o‘zining qonuniy huquqlari va majburiyatlarini bilishiga bog‘liq.
1
Abu Muslim. Korrupsiya. –T.: “Yurist”, 2012-yil. –B. 32.
20

O‘zaro til biriktirish . Bu tovlamachilik bilan bir xil sharoitda sodir bo‘ladi,
lekin u ikkala tomon uchun foydali bo‘lishi va davlatga zarar etkazadigan bitim
tuzishdan iboratligi bilan farq qiladi. Masalan, bojxona inspektori pora evaziga
import miqdorini kamaytirishi va shu bilan import qiluvchi firmaning bojlar uchun
to‘lashi kerak bo‘lgan miqdorni kamaytirishi mumkin. Bitim rasmiy shaxsni
nazorat qilish uchun mas’ul bo‘lgan tuzilmalarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
6. Korrupsiyaning boyib borish sohalari. Har bir davlatning byudjeti
bo‘lib, u asosan daromadlar va xarajatlar degan qismlarni o‘z ichiga oladi. Ana shu
byudjetdagi davlat xarajatlari byurokratiya, ayniqsa yuqori siyosiy elita uchun
korrupsiyani boyitishning asosiy sohalaridan biri hisoblanadi. Bular jumlasiga
investitsiya loyihalari, davlat xaridlari, byudjetdan tashqari mablag‘lar kiradi.
Shuni alohida takidlash joizki, yuqorida takidlangan fikirlarni
umumlashtiradigan bo‘lsak k orrupsiyaning quyidagi to‘rt asosiy sababini keltirish
mumkin bo‘ladi:
1. Shaxsiy sabablar. Korrupsiya “yomon” hodisa, u yaxshi ta’lim-tarbiya
ko‘rmaslik va kam maosh oladigan amaldorlarning nokasligi oqibatida paydo
bo‘ladi.
2. Institutsional sabablar. Bunda boshqaruvning kuchsizligi asosiy omil
sanaladi. Masalan, kadrlar tayyorlash, hisobga olish va nazorat qilishning
samarasizligi, mansabdorlarni yollashning osonligi va ularni oson ishdan haydash,
ularda uzoq vaqt mansabda turishga ishonchsizlik paydo bo‘lishi kabilar
korrupsiyani rag‘batlantiruvchi omillardir.
3. Tizimiy sabablar. Hukumat ba’zan jamiyatning shunday talablariga duch
keladiki, ularni bajarishning rasmiy tartiblari hali aniq ishlanmagan bo‘ladi yoxud
ular ko‘p miqdorda mablag‘ talab etadi va aksar holda uzoq muddatlarga
cho‘ziladi. Shunday holatlarda korrupsiyaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va qisqa yo‘llar
ochiladi.
4. Ko‘p tomonlama sabablar. Ba’zan davlat rahbariyatining o‘ziga xos xulqi
tufayli davlat boshqaruvida hal qiluvchilik rolini “shaxsiy” omillar bajaradi.
21

Bunday sharoitda davlat mansablariga ishonchga sazovor odamlar tayinlangan
taqdirda ham institutsional va tizimga oid muammolar sabab korrupsiya ko‘payadi.
Ushbu illatni tadqiq qilgan bir qator yirik mutaxassislar quyidagi faktorlarni
korrupsiyani yuzaga keltiruvchi omillar sifatida ko‘rsatadi.
Ikki xil ma’noni anglatuvchi qonunlar — ushbu vaziyat huquqni qo‘llovchi
mansabdor shaxs tomonidan qonunlarni turlicha qo‘llash imkonini yaratadi.
S h uningdek, ayrim mutaxassislar jinoyat, ma’muriy qonunchilikdagi “vilka”
sanksiyalarni ham korrupsiyaga qulay sharoit yaratishi mumkinligi haqida fikr
yuritishgan. Y a’ ni, sanksiyaning aniq miqdori yo‘qligi sudyada uni o‘z hohishiga
qarab qo‘llashga sharoit yaratib beradi.
Aholi huquqiy savodxonligining pastligi — aholi tomonidan qonunlarni
bilmaslik yoki tushunmaslik mansabdor shaxsga o‘zining shaxsiy manfaati yo‘lida
qonunlardan foydanishga qulay sharoit yaratadi.
Mamlakatdagi siyosiy vaziyatning notinchligi — mamlakatdagi notinchlik
birinchi navbatda aholi ongida hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning
asosiy usuli qonunga xilof faoliyat bilan bog‘liq, degan mutlaqo axloqqa zid nuqtai
nazar shakllanishiga olib keladi. Bu esa o‘z navbatida korrupsiyaga qulay sharoit
yaratadi.
Ijro hokimiyatining birligi tamoyilinining buzilishi — aynan bitta
faoliyatning turli instansiyalar tomonidan tartibga solinishi:
 aholining davlatni nazorat qilishdagi sust ishtiroki;
 davlat sektoridagi xizmat qilayotgan xizmatchilar daromadlarining
xususiy sektorda topish mumkin bo‘lgan daromadlardan kamligi;
 iqtisodiyotning davlat tomonidan tartibga solinishi;
 inflyasiyaning yuqori darajasi;
 mamlakat yuqori boshqaruv organlarining aholidan uzilib qolganligi;
 mamlakatdagi diniy va axloq qoidalari 1
.
Jahon mamlakatlarida korrupsiyaga qarshi kurashning quyidagi usullari
mavjud.
1
Qobilov Sh.R., Abdullajonov N.B. Korrupsiya va xavfsizlik. –T.: “Akademiya”, 2006-yil. –B.45.
22

Birinchidan: Ichki nazorat —bu usul boshqaruv apparatining o‘zida
nazoratni kuchaytiruvchi tuzilmalar (har xil ichki inspeksiyalar va boshqa nazorat
organlari tuzish orqali) yaratishni taqazo etadi. Bu tuzilmaning asosiy vazifasi
xodimlarning ichki etiket qoidalariga rioya qilishini nazorat qilishdir. Hozirgi
kunda bizning yurtimizda ham bir qator huquqni muhofaza qilish organlarida
aynan shu vazifani bajaruvchi ichki tuzilmalar yaratilgan.
Ikkinchidan: Tashqi nazorat — bu usulda ijro apparatidan mustaqil
tuzilmalarning mustaqilligini oshirish nazarda tutilib, aynan ushbu tuzilmalar
orqali korrupsiyaga qarshi samarali kurash olib boriladi. Y a’ ni, sud hokimiyatining
maksimal darajada mustaqilligiga erishish ommaviy axborot vositalariga ko‘proq
erkinlik berish va h.k.
Saylov tizimi orqali kurashish —demokratik davlatlarda saylangan vakillarni
korrupsiya uchun jazolashning asosiy usullaridan biri keyingi saylovlarda unga
ovoz bermaslik hisoblanadi. Korrupsiyaga saylovlar orqali ta’sir o‘tkazish eng
samarali usul hisoblanadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashda yuqori natijalarga erishgan Shvetsiya,
Singapur, Gonkong, Portugaliya kabi davlatlarning tajribasini o‘rganish shuni
ko‘rsatadiki, korrupsiyani yuzaga keltiruvchi omillarni bartaraf etish korrupsiyaga
qarshi kurashda muhim o‘rin egallaydi.
Bunda Konstitutsiyaviy nazorat organlari, huquq-tartibot organlarining
ahamiyati ortadi. Ya’ni, korrupsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan normalarni
konstitutsiyaviy nazorat organi tomonidan konstitutsiyaga zid deb topish, aholining
huquqiy savodxonligini oshirish kabi metodlardan unumli foydalanish ushbu
davlatlarni korrupsiya darajasi juda past bo‘lgan davlatlar qatoriga olib chiqqan.
Biz quyida Singapur davlatida korrupsiyaga qarshi kurashda qo‘llanilgan usullar
haqida batafsil to‘xtalib o‘tamiz.
B.Ali y ev, R.Hakimov “Korrrupstiyaga qarshi kurash” monografiyasida
ta’kidlanishicha, “Korrupstiyaning boshlanishi mehnatga etarli haq to‘lamasligida,
ayniqsa davlat idoralari xizmatchilariga, ish haqining hayot haqiqatiga to‘g‘ri
kelmasligi, xizmat joyidan shaxsiy foyda olish maqsadida foylanadi . Korrupstiyaga
23

qarshi kurashishni oshkoralik, ochiqlik, bilimdonlik, jamoa faoligi, ommaviy
axborot vositalari, nodavlat notijorat tashkilotlarisiz amalga oshirib bulmaydi,” 1
–
ta’kidlaydi.
Darhaqiqat, qachonki odamlarning moddiy ta’minlanish darajasi
yaxshilanib borilsa, jamiyatda korrupstiyani keltirib chiqaradigan illatlar kamayib
boradi, oqibatda jamiyatda ijtimoiy taraqqiyot yuksalib boradi. Shuning uchun
hukumatimiz qarori bilan xizmatchilarning oylik maoshi oshirilib borilmoqda .
Bu korrupstiyani oldini olishning muhim omilidir. Korrupstiya domiga ilingan
amaldorlar shaxsiy boylik orttirish maqsadlarini va urug‘-aymoqlarning
manfaatlarini davlat manfaatlaridan ustun qo‘yadi. Bu esa, mamlakatning siyosiy
va iqtisodiy yo‘liga hamda aholining aksariyat qismiga tuzatib bo‘lmaydigan zarar
etkazadi. Bundan tashqari, yangi iqtisodiy munosabatlarga endigina asos
solinayotgan va sifat jihatidan boshqa siyosiy tizim shakllantirilayotgan o‘tish
davrida korrupstiya o‘z xatti-harakati bilan bu jarayonning yo‘lini to‘sib qo‘yish
imkoniga ega.
Ikkinchidan, jinoyatchilik va korrupstiyaning avj olishi davlatning
konstitustiyaviy asoslarini emiradi, fuqarolarning huquq va erkinlik lari jiddiy tarzda
buzilishiga olib keladi. “Qonunlar va farmonlarni qabul qilishdan maqsad ularni
chetlab o‘tishdir”, degan mutlaqo yaramas qoida jamiyatning eng oddiy huquqiy
tartibot va jamoat tartibini saqlab turish qobiliyatidan mahrum bo‘lishiga olib
boradi. Basharti iqtisodiyotda jinoiy guruhlar va “reketchilar” to‘dalari “bazm
qursa”, ko‘chalarda esa odamlar qo‘rqqanlaridan tasodifiy o‘tkinchilardan qochib
yursalar, jamiyatdagi barqarorlik va sobit qadamlik haqida gap bo‘lishi mumkinmi?
Yo‘q, albatta.
Uchinchidan, jinoyatchilik va korrupstiya jamiyatning ma’naviy-axloqiy
asoslarini emiradi. Jamiyat a’zolarining fuqarolik mavqeini yo‘qqa chiqaradi.
Amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarga salbiy munosabat vujudga kelishi uchun
sharoit yaratadi. Islohotlar g‘oyasining o‘zini obro‘sizlantiradi va eski zamonlarni,
shu jumladan, “qudratli markazning kuchli qo‘li”ni qo‘msash hissini tug‘diradi.
1
Aliyev B.,Hakimov R. Korrupsiyaga qarshi kurash. Monografiya. –T.: “Yangi asr avlodi”. 2012-yil. –B.121-122.
24

O‘tish davrining muayyan qiyinchiliklari sharoitida fuqarolar ongida, ayniqsa,
yosh avlodning bir qismida, hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning asosiy
usuli qonunga xilof faoliyat bilan bog‘liq, degan mutlaqo axloqqa zid nuqtai nazar
shakllanishi va qaror topishi mumkin. Qing‘ir yo‘l bilan boylik orttirishga intilish,
basharti u jamiyatning va huquqiy nazoratning e’tiboridan chetda qolsa, odamlarni,
ayniqsa, hayotga endigina qadam qo‘yib kelayotgan yoshlarni yomon yo‘lga og‘diradi.
Axir, jamiyat va davlat uchun yosh avlodning axloqan buzilishi va yuztuban ketishidan
ham ayanchliroq, halokatliroq hol bormi o‘zi?
To‘rtinchidan, “pul hokimiyatga intiladi”, degan bir ibora bor. Lekin bu pul
jinoiy yo‘l bilan topilgan bo‘lsa-yu, uning egalari jamiyatning hokimiyat
tuzilmalariga chiqib olsalar, ular qanday usullar bilan boshqarishlarini tasavvur
qilish qiyin emas.
Jinoyat olamining nufuzli shaxslari hokimiyatga qanday yo‘llar bilan kirib
olishi yaxshi ma’lum va ko‘p mamlakatlarda sinovdan o‘tgan. Avvaliga bu ish
nopok daromad manbalarini saqlab qolish, ulardan kafolatli foydalanish maqsadida
hokimiyat tuzilmalari bilan aloqa bog‘lash va bu aloqani mustahkamlashdan
boshlanadi. Shundan so‘ng hokimiyatning o‘zi ham qo‘lga kiritiladi. Bu xolat
ijtimoiy taraqqiyotga juda katta tahdid hisoblanadi 1
.
Hokimiyat organlarining jinoyatga aralashib qolishi rivojlanayotgan jamiyat
uchun eng jiddiy xavf-xatarlardan biridir. Jinoiy tuzilmalarning davlat organlari
amaldorlari bilan chatishib ketishi, ularning turli hokimiyat tarmoqlariga kirib olishi
jamoatchilik naz dida fuqarolarning himoyasizligi hissini kuchaytiradi. Davlatning
o‘zini obro‘sizlantiradi. Oqibatda, mamlakat ichkarisida ham, tashqarisida ham
tahdid kuchayib unga ishonchsizlik ortib boradi.
Beshinchidan, nopok yo‘l bilan boylik orttirganlar jazodan qutulib qolish va
o‘zlarining jinoiy sarmoyalarini himoya qilish uchun har qanday xatti-harakatlarga
tayyor turishlarini yaxshi bilib olish lozim. Bunday kimsalar adolatli jazodan
qo‘rqib, hamma ishni qilishga, hatto vaziyatni beqarorlashtirishga, ommaviy
tartibsizliklarni keltirib chiqarishga shay turadilar.
1
Qobilov Sh.R., Abdullajonov N.B. Korrupsiya va xavfsizlik. – T. : “ Akademiya” , 2006 - y il . – B.43.
25

Bunga yaqinda qirg‘iston respublikasida sodir bo‘lgan voqealar misol bo‘la
oladi. Bunday paytda ehtiroslarni junbushga keltirish, olomonni qo‘zg‘atish va
uning orqasiga yashirinib olishdan qulayi yo‘q. Bunday odamlarning “Faqat bizga
yaxshi bo‘lsa, ishimiz bitsa – bo‘lgani” qabilidagi maslagi xudbinlikning,
hamyurtlariga nisbatan surbetlarcha loqaydlikning yaqqol ko‘rinishidir.
Oltinchidan, jinoiy usullar bilan boylik va mo‘may pul orttirgan
kimsalarning yangi huquq himoyachilari va hatto demok ratiya uchun jafo
chekkan kurashchilar sifatida siyosatga kirib olishga harakat qilayotganidan
dalolat beruvchi misollar, jumladan, bizda ham oz emas.
Ular bunday xatti-harakatlari bilan insoniyatning adolat va demok ratiya kabi
oliyjanob ideallariga naqadar jiddiy zarar etkazayotganlarini, o‘z xalqlari va
mamlakatlari sha’niga dog‘ tushirayotganlarini aytib o‘tirishning hojati bormikin?
Nafsilamrini aytganda, ular o‘z xalqlari va mamlakatlarining taqdiriga, ozodlik va
mustaqillik ideallariga mutlaqo befarq qaraydilar.
Bunday shaxslarning turish-turmushi ketma-ket qilingan jinoiy xatti-
harakatlar zanjiridan iboratdir. Avvaliga o‘z xalqini aldab kapital to‘planadi,
keyingi gal – demokratiya va adolatni ro‘kach qilgan holda jamoatchilik fikrini
aldab, siyosiy obro‘ orttiriladi. Sir emaski, bunday shaxslar o‘z manfaatlari yo‘lida
respublikadagi vaziyatga ta’sir ko‘rsatishga urinayotgan tashqi kuchlga xizmat
qilishga hamisha tayyor turadilar 1
.
Xulosa shundaki, korrupsiyani keltirib chiqaruvchi omillar ana shu hodisa
yashab turgan jamiyat yaratgan tizimning nosog‘lom yashashida namoyon bo‘ladi.
Shu o‘rinda alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, ommaviy axborot vositalarining
korrupsiyaga qarshi kurashdagi asosiy vazifasi ijtimoiy kayfiyatni yoritish:
cho‘qqining o‘tkir nuqtasiga yetib kelganimizni eslatib turishdan iborat.
1
Shleifer A., Vishny R. Pervasive shortages under socialism // RAND Journal of Economics. — 1992. — Vol. 23,
No. 2 — P. 237
26

II-Bob. GLOBALLASHGAN DUNYODA KORRUPSIYA VA UNGA
QARSHI KURASHISHNING XALQARO TAJRIBASI.
2.1. Korrupsiyaga qarshi kurashishning xalqaro huquqiy mexanizmlari.
Bugungi kunda jahon hamjamiyati oldida korrupsiya davlatlar
rivojlanishiga, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy yuksalishiga to‘sqinlik qilayotgan
salbiy illat sifatida paydo bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Korrupsiyaning oldini olmasak, haqiqiy
27

ishbilarmonlik va investisiya muhitini yaratib bo‘lmaydi, umuman, jamiyatning
birorta tarmog‘i rivojlanmaydi” 1
.
Haqiqatdan ham, korrupsiyaviy jinoyatlar davlatning rivojlanishiga
to‘sqinlik qiladi, shuningdek xalqning davlat organlariga nisbatan ishonchini
susaytiradi 2
.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan ilk kunlardan boshlab
korrupsiyaga qarshi kurashish faoliyatiga yetarli darajada etibor berilmasdan,
asosan, davlatning bir qator asosiy shartnomalarga qo‘shilishi bilan harakterlanib,
korrupsiyaning oldini olishga qaratilgan samarali mexanizmlarni yaratish,
rivojlangan davlatlarning korrupsiyaga qarshi kurashish yo‘lidagi tajribasini
o‘rganish, ularni amaliyotga tadqiq qilish, korrupsiyaga qarshi kurashish
faoliyatini qonuniy tartibga solish masalalariga oid zarur chora-tadbirlar
ko‘rilmadi.
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti etib saylangan
ilk kunlardanoq korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida bir qator Qonun va
qonunosti hujjatlar qabul qildi. Jumladan, 2017-yilning 3-yanvarida
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi 419-sonli qonun qabul qilindi.
Mazkur qonun korrupsiyaga qarshi kurashishda davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlarini belgilab berdi va korrupsiyaga qarshi kurashish faoliyati
tartibga solinib, korrupsiyaga qarshi kurashishning qonuniy asosi yaratildi.
Mazkur qonunning 3-moddasida korrupsiya tushunchasiga ta’rif berilgan.
Unga ko‘ra, korrupsiya – shaxsning o‘z mansab yoki xizmat mavqeyidan
shaxsiy manfaatlarini yoxud o‘zga shaxslarning manfaatlarini ko‘zlab moddiy
yoki nomoddiy naf olish maqsadida qonunga xilof ravishda foidalanishi, xuddi
shuningdek bunday nafni qonunga xilof ravishda taqdim etishdir 1
.
Qonunning samarali ijrosini ta’minlash, jamiyat va davlat hayotining
barcha sohalarida korrupsiyaning oldini olishga doir chora-tadbirlarni o‘z vaqtida
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 25-yanvardagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.
2
Авдеев В.А., Авдеева О.А. Стратегические направления противодействия коррупции в РФ // Российская
юстиция. 2016. № 7. С . 19–21.
1
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 03.01.2017 yildagi O‘RQ-419-son.
28

va sifatli amalga oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019-yil 27-maydagi PF-5729-son Farmoni bilan “2019-2020 yillarda
korrupsiyaga qarshi kurashish davlat dasturi” hamda korrupsiyaga qarshi
kurashish bo‘yicha respublika idoralararo komissiyasining yangilangan tarkibi
tasdiqlanib, uning asosiy vazifalari belgilab berildi 2
.
Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-
iyundagi “O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini
takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 6013-sonli
Farmoni qabul qilindi 3
va ushbu Farmonda ham korrupsiyaga qarshi kurashishning
ustuvor vazifalari belgilab berildi.
Amalga oshirilgan islohotlar korrupsiyaviy jinoyatlarning sodir etilish
dinamikasiga muayyan darajada ta’sir qildi. Jumladan, 2020-yilda
korrupsiyaviy jinoyatlar bo‘yicha jami 1723 nafar, shundan 9 nafar respublika
darajasidagi, 45 nafar viloyat darajasidagi, 1669 nafar tuman va shahar
darajasidagi mansabdor shaxslar jinoiy javobgarlikka tortiib, korrupsiya
oqibatida yetkazilgan 500 mlrd so‘mlik moddiy zararning 71 foizi yoki 355
mlrd so‘mi aybdorlardan tergov davomida undirilgan bo‘lsa, 2021-yilning 6
oyi mobaynida 2544 nafar mansabdor shaxsga nisbatan korrupsiya holatlari
bilan bog‘liq bo‘lgan 1676 ta jinoyat ishlari tergov qilinib, sudlarga yuborilgan 4
.
2021 yilda ichki ishlar organlarining 89 nafar xodimi 119 ta korrupsiyaviy
jinoyat sodir etgan. Bu 2020 yilga nisbatan 2 barobarga ko‘p. Ularning aksariyati
hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqish va pora «oldi-berdi"si
bilan bog‘liq 1
.
Shuningdek , 2022 yil davomida respublika bo‘yicha jami 2.965 ta jinoyat
ishi bo‘yicha 3.116 nafar mansabdor shaxslar jinoiy javobgarlikka tortilgan 2
.
Amaldagi qonunchilikda korrupsiyaviy jinoyatlarga oid bir qator
tushunchalarga nisbatan normativ-huquqiy ta’riflarning mavjud emasligi,
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 27.05.2019 yildagi PF-5729-son .
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.06.2020 yildagi PF-6013-son
4
https://kun.uz/30443880
1
https://www.gazeta.uz/oz/2022/02/08/iiv/
2
https://rost24.uz/oz/news/1435
29

korrupsiyaviy qilmishlarning jinoyat qonunchiligi bilan lozim darajada qamrab
olinmaganligi kabi muammolarning mavjudligi korrupsiyaga qarshi
kurashishda ko‘zlangan natijaga erishish va bu borada O‘zbekistonning xalqaro
reytinglardagi o‘rnini yanada yaxshilashga to‘siq bo‘lmoqda.
Jinoyat qonunchiligimizdagi korrupsiyaga oid normalarni tanqidiy
jihatdan qayta ko‘rib chiqish, mazkur jinoyatlar elementlarining kompleksliligi,
maqsadga muvofiqligi, sohaga oid xalqaro standartlar hamda ilg‘or xorijiy
tajribaning milliy qonunchilikka yetarli darajada joriy etilganligi kabi masalalarni
ilmiy jihatdan tadqiq qilish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Zero, korrupsiyaga oid samarali jinoyat qonunchiligini yaratish asoslantirilgan
va ilmiy xulosalar asosida tashkil etilganidagina kutilgan samarani beradi.
Ushbu tadqiqotni amalga oshirishda tizimli hamda qiyosiy-huquqiy tahlil
qilish, shuningdek, induksiya, deduksiya, analiz, sintez, tarixiy-huquqiy va
statistik ma’lumotlar tahlili kabi usullardan foydalanilgan. O‘zbekiston
Respublikasida olib borilayotgan jinoyatchilikka qarshi kurash, sud-huquq
islohotlari, jinoyat qonunchiligini takomillashtirishga oid tahlillar tadqiqot
ishining metodologik asosini tashkil etadi. Korrupsiyaga qarshi kurashda xalqaro
institutlar ichida Birlashgan Millatlar tashkiloti muhim rol o‘ynaydi. BMT
tomonidan qabul qilingan korrupsiyaga qarshi kurashga yo‘naltirilgan hujjatlar
ichida 2003-yil dekabr oyida qabul qilingan Korrupsiyaga qarshi Konvensiyasi
katta ahamiyat kasb etadi 3
.
O‘zbekiston Respublikasi 2008-yil 7-iyuldagi qonun bilan mazkur
Konvensiyaga qo‘shilgan. Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha nafaqat BMT,
balki Yevropa Ittifoqi, Jahon banki, Transperensy International xalqaro nohukumat
tashkiloti, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Butunjahon bojxona
tashkiloti ham korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha o‘zlarining faoliyatida
alohida e’tibor berib kelmoqda. Ushbu tashkilotlar tomonidan korrupsiyaning
oldini olish, unga qarshi kurashda hamkorlik qilish va boshqa davlatlarni, xalqaro
3
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Korrupsiyaga qarshi Konvensiyasi. https://lex.uz/docs/-1461329
30

biznes tashkilotlarini korrupsiyaga qarshi kurashga jalb qilishga qaratilgan qator
xalqaro hujjatlar qabul qilingan.
Hozirda rivojlangan mamlakatlarda ham korrupsiya bilan bog‘liq
jinoyatlarlarni uchratish mumkin, lekin ular doimiy ravishda korrupsiya bilan
qarshi kurashib keladi va korrupsiya darajasi kamligi bo‘yicha jahon reytingida
yuqori o‘rinlarda turadi, Jumladan, Transperensy International xalqaro nohukumat
tashkilotining 2020-yildagi statistik ma’lumotlariga ko‘ra, korrupsiya darajasi
past mamlakatlar reytingida Yangi Zelandiya 1, Daniya 2, Finlandiya, Singapur,
Shvitsiya 3-o‘rinni egallagan bo‘lsa, Markaziy Osiyo davlatlaridan Qozog‘iston
94, Qirg‘ziston 124, O‘zbekiston 146-o‘rinni egallagan 1
. Hech bir davlat
korrupsiyadan, uning zararli oqibatlaridan mutlaq himoya qilinmagan. Shu sababli
har bir davlat qonunlarida korrupsiyaga qarshi kurash eng dolzarb masalalardan
biri sifatida e’tirof etiladi. Xususan, Xitoy Jinoyat kodeksining 382-moddasiga
ko‘ra davlat xizmatchilarining o‘z mansab imtiyozlaridan foydalangan holda
davlat mulkini o‘zlashtirib olishi, o‘g‘irlashi, firibgarlik yo‘li bilan olishi yoki
boshqacha tarzda o‘zlashtirishi korrupsiya deb hisoblanadi.
Shuningdek, davlat organlari, davlat korxonalari, korxonalar, tashkilotlar,
xalq birlashmalari davlat mulkini boshqarish va xo‘jalik yuritish ishonib
topshirilgan shaxslarning o‘z xizmat afzalliklaridan foydalangan holda o‘zlashtirib
olishi, o‘g‘irlashi, aldash yo‘li bilan davlat mulkini boshqa yo‘llar bilan
noqonuniy egallab olishi ham korrupsiya sifatida baholanishi belgilangan.
Korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarning og‘ir-yengilligiga qarab javobgarlik
belgilangan bo‘lib, 100 ming yuandan ortiq miqdordagi yakka tartibdagi
korrupsiya uchun o‘n yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi
tayinlanishi, agar mol-mulki musodara qilingan holda yoki unsiz yillar yoki
muddatsiz ozodlikdan mahrum qilish, jazoni o‘ta og‘irlashtiruvchi holatlarda –
o‘lim jazosi va mol-mulkini musodara qilish belgilangan. Bundan tashqari
Xitoy qonunchiligiga ko‘ra, mol-mulk yoki xarajati uning qonuniy daromadidan
oshib ketgan har qanday davlat amaldoriga, farq juda katta bo‘lgan taqdirda, o‘z
1
https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/nzl
31

mulkining manbalarini tushuntirish majburiyati yuklanadi. Agar u manbalar
qonuniy ekanligini isbotlay olmasa, uning qonuniy daromadidan oshadigan qismi
noqonuniy boylik deb hisoblanadi. Har qanday davlat amaldori Xitoy
tashqarisidagi bankda saqlanuvchi o‘z mablag‘lari haqida tegishli tartibda
davlatga xabar qilishi shart 1
.
Bizning fikrimizcha, Xitoy qonunchiligida korrupsiyaga qarshi kurashda
yaxshi amaliyot yo‘lga qoyilgan bo‘lib, bunda mansabdor shaxslarning mol-mulki
deklaratsiya qilinib, ortiqcha qismi qayerdan kelganligini asosli ma’lumotlar
bilan isbotlay olmasa, korrupsiya sifatida baholanadi va mansabdor shaxsning
javobgarlikka tortilishiga asos bo‘ladi.
Germaniya huquqshunoslarining fikriga ko‘ra, mansabdorlik jinoyatlari
nafaqat sub ‘ekt – mansabdor shaxsning belgisi bo‘yicha, balki himoya qilinadigan
ob ‘ekt – davlat apparati normal amal qilishi bo‘yicha ham birlashtirilgan.
“Basharti shaxs: a) amaldor yoki sudya hisoblanadigan; b) boshqa ommaviy-
huquqiy xizmat munosabatlarida bo‘lsa; v) ommaviy boshqaruv vazifalarini
qaysidir hokimiyat organida yoxud boshqa muassasada yo uning topshirig‘iga
ko‘ra amalga oshirishga da’vat etilgan bo‘lsa, u mansabdor shaxs hisoblanadi”.
Bundan tashqari, “bevosita ommaviy xizmat qilishga da’vat etilgan”, ya’ni
“mansabdor shaxsning o‘zi bo‘lmasa-da, hokimiyatning qaysidir organida
ommaviy boshqaruv vazifalarini amalga oshirayotgan yoki bunday vazifalarni
amalga oshiruvchi muassasa yoxud birlashmada band bo‘lgan xodim
mansabdorlik jinoyatlarining sub ‘ekti hisoblanadi” 1
.
Germaniya Federativ Respublikasi Jinoyat kodeksining 332-moddasiga
ko‘ra korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlar uchun olti oydan besh yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi belgilangan 2
.
Demak, Germaniya qonunchiligaida korrupsiya uchun tayinlanadigan jazo
uncha og‘ir bolmasada, lekin ushbu jinoyatning sub ‘ekti faqatgina mansabdor
1
Criminal Law of the People’s Republic of China . https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgvienna/eng/dbtyw/
1
Уголовный кодекс Федеративной Республики Германии в редакции от 13 ноября 1998 г. по состоянию
на 15 мая 2003 г. Ст.198. http://rawunsch.de/images/Ugolovnyiyi_Kodeks.pdf
2
Ответственность за должностные преступления в зарубежных странах. Отв . ред . Решетников Ф . М . – М . :
1994. – С . 41-42 .
32

shaxs emas, balki davlat organlarining har bir xodimi ham bo‘lishi mumkin
va ular bir xil javobgarlikka tortiladi.
Ispaniya Jinoyat kodeksi esa, poraxo‘rlik jinoyatini pora evaziga
amalga oshirilgan xatti-harakatlarning qonuniy yoki noqonuniyligiga ko‘ra ikki
turga ajratadi. Kodeksning 419-moddasiga ko‘ra, mansabdor shaxs yoki davlat
xizmatchisining o‘z xizmat majburiyatlarini buzish yoki bajarmasligi evaziga o‘zi
yoki uchinchi shaxslar foydasini ko‘zlab, sovg‘a, mukofot yoki har qanday
ko‘rinishdagi taqdirlashni qabul qilishi, so‘rashi yoki qabul qilishga rozilik
bildirishi uchun jinoiy javobgarlik belgilangan bo‘lib, uch yildan olti yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazosi, shuningdek, davlat xizmati bilan
shug‘ullanishni alohida taqiqlash va sodir etgan qilmishi uchun yetti yildan o‘n
ikki yilgacha muddatga mansabdor bo‘lish taqiqlanadi.
Kodeksning 420-moddasi shunday xatti-harakat yoki harakatsizliklarni
o‘z majburiyatlarini buzmagan holda sodir etish uchun jinoiy javobgarlikni
nazarda tutadi 3
.
Ispaniya qonunchiligida shuni ko‘rishimiz mumkinki, agar davlat organi
xodimlari korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatni sodir qilsa, u faqatgina jinoiy
javobgarlikka tortilib qolmasdan muayyan muddatga davlat xizmatida ishlashi
taqiqlanadi. Bu korrupsiyaga qarshi kurashishning o‘ziga xos yo‘li hisoblanib,
korrupsiyani oldini olishga samarali ta’sir ko‘rsatadi.
Janubiy Koreya Jinoyat kodeksining 129-moddasi pora olishdan tashqari,
pora so‘rash va pora olishga va’da berish uchun ham javobgarlikni belgilaydi.
E’tiborga molik jihati shundaki, mazkur davlat jinoyat qonunchiligi nafaqat
pora berish yoki pora berishni va’da qilishni, balki shaxsning pora berish
haqida o‘z xohishini namoyon qilganligi holatini ham jazoga sazovor qilmish
sifatida baholaydi 1
.
Janubiy Koreyada korrupsiyaga qarshi jinoyatlar uchun jazo tayinlashning
bu usuli samarali hisoblanib, bunda nafaqat jinoyatni sodir qilgan shaxs, balki pora
3
Criminal Code of the Kingdom of Spain. https://www.legislationline.org/download/id/6443/file/Spain.
1
Republic of Korea: Criminal Code (Wholly amended as of Jan. 1, 1998). –P.21. https://www.refworld.org/docid/3f
33

olish yoki berish haqida o‘z xoxishini aytgan shaxs ham jinoyat sub ‘ekti
bo‘ladi va javobgarlikka tortiladi.
AQSh va Buyuk Britaniya jinoyat qonuniga binoan, ommaviy
tashkilotlarning xizmatchilari – mansabdor shaxslar ham, boshqa xodimlar ham
pora olganlik uchun javobgarlikka tortilishi mumkin.
AQSh, Buyuk Britaniya jinoyat qonunlaridan farqli o‘laroq, Italiya,
Fransiya va GFRda xizmatchini pora evaziga og‘dirishning oldini olishga
qaratilgan huquqiy choralar ancha barqarordir. Fransiyada 1992-yilgacha
aybdorlar 1810-yilgi JKning 177-183-moddalari bilan javobgarlikka tortib
kelingan; Italiyaning 1930-yilgi Jinoyat kodeksiga mansabdorlik jinoyatlariga
doir jiddiy o‘zgartirishlar faqat 1990-yil kiritilgan 2
.
Buyuk Britaniya statut huquqida poraxo‘rlik uchun javobgarlik 1889,
1906, 1916 va 1925-yilgi qonunlar bilan o‘rnatilgan, shuningdek sud presedentlari
bilan tartibga solingan. Bu Angliyaning korrupsiyaga qarshi qonun hujjatlari
dinamik xususiyatga ega ekanligidan dalolat beradi. Mufassal, ba’zan haddan
ortiq detallashtirilgan ta’riflar, umumiy sanksiyalar bilan bir xil maxsus
normalar tuzish yoki tasniflangan (imtiyozli) tarkiblarni (masalan, choychaqa
berish va olish uchun javobgarlik moddasini) zaruratsiz kiritish AQSh
korrupsiyaga qarshi qonunchiligining o‘ziga xos xususiyatlaridir.
AQSh kodekslarining “Jinoyatlar va jinoiy ish yuritish” deya
nomlangan 18-bobi 201-moddasi mansabdor shaxslar yoki guvohlarning
poraxo‘rligi uchun jinoiy javobgarlikni belgilaydi. Unga binoan, pora olish va
berishdan tashqari, pora taklif qilish, va’da qilish, pora so‘rash va porani olishga
rozilik bildirish ham jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi 1
.
Irlandiyaning 2018-yildagi “Jinoiy Odil sudlov (korrupsiyaviy
huquqbuzarliklar) to‘g‘risida”gi aktiga muvofiq, aktiv poraxo‘rlik porani taqdim
etish, taklif qilish yoki taqdim etishga rozilik bildirish kabi harakatlarni qamrab
olsa, passiv poraxo‘rlik deganda porani qabul qilish, so‘rash yoki qabul qilishga
2
Abdurasulova Q. Korrupsiyaga qarshi kurash. Bu borada chet el qonunlari nimalar belgilangan?//Xayot qonuni,
№3 . 2003-yil.
1
Title 18 of the United States Code. https://uscode.house.gov/browse/prelim@title18&edition=prelim
34

rozilik bildirish tushuniladi. Mazkur hujjat porani nafaqat shaxsning o‘zi, balki
uchunchi shaxslar foydasini ko‘zlab olish yoki berish uchun ham jinoiy
javobgarlikni belgilaydi 2
.
Demak, Irlandiya qonunchiligaida korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarning
ikki turi mavjud bo‘lib, aktiv va passiv poraxo‘rlikka bo‘linadi. Korrupsiya
bilan bog‘liq jinoyatlarning bu kabi turlarga bo‘linishi nafaqat pora olish yoki
berishni, balki unga rozilik bildirishning o‘zi bu jinoyatni sodir qilganlikdan
dalolat beradi.
Pora evaziga amalga oshirilgan harakat yoki harakatsizlikning qonunniyligi
yoki qonunga zidligiga ko‘ra ajratilishini boshqa davlatlar jinoyat qonunchiligida
ham ko‘rishimiz mumkin. Jumladan, Litva Jinoyat kodeksining 225-
moddasida qonunga zid harakatlarni bajarish orqali pora olish ko‘rinishidagi
jinoyat uchun og‘irroq javobgarlikni nazarda tutadi. Litva jinoyat qonunchiligi
poraning miqdori ko‘p miqdorni tashkil qilganligi holatlari uchun
og‘irlashtiruvchi qismlar bilan javobgarlikka tortish to‘g‘risidagi normalarni
belgilaydi 3
.
Litva qonunchiligida boshqa davlatlarga qaraganda korrupsiya bilan
bog‘liq jinoyatlar uchun og‘irroq javobgarlik belgilangan bo‘lib, unda poraning
miqdori alohida ahamiyat kasb etadi.
Bu esa jazoning og‘ir yoki yengilroq tayinlashga asos bo‘ladi va jazoning
adolatliligi prinsiplariga rioya qilishga sabab bo‘ladi.
Korrupsiya darajasi eng past davlatlar reytingining yuqori o‘rinlarida
turgan davlatlardan biri Singapur hisoblanadi. “Korrupsiyaning oldini olish
to‘g‘risida”gi Qonunning 5-moddasiga asosan o‘zi yoki boshqa shaxs
tomonidan yoki ular bilan birgalikda har qanday shaxs – o‘zi yoki boshqa shaxs
uchun pora so‘rash yoki olish yoki olishga rozilik berish yoki har qanday shaxsga
yoki uning manfaati uchun pora berish, va’da qilish yoki taklif qilish
huquqbuzarlikda aybdor bo‘ladi va sudlanganda 100 000 dollardan ortiq
2
Criminal Justice (Corruption Offences) Act 2018. https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/9/enacted/en/
3
Criminal Code of Lithuania. https://www.legislationline.org/download/id/7723/file/Lithuania_CC_2000
35

bo‘lmagan jarimaga tortiladi yoki 5 yildan ortiq bo‘lmagan muddatga ozodlikdan
mahrum qilinadi 1
.
Shuningdek ushbu Qonunda parlament a’zosining va davlat organi
a’zosining korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlari uchun alohida javobgarlik
belgilanganligi bilan ham ahamiyatlidir. Singapur qonunchiligida poraxo‘rlik
jinoyatlari pora evaziga amalga oshiriladigan harakatlarning aniq ro‘yxatini
belgilash orqali chegaralab qo‘yilgan. Xuddi shunday normani Malayziyaning
2009-yildagi korrupsiyaga qarshi kurashish komissiyasi to‘g‘risidagi Qonunida
ham ko‘rishimiz mumkin 2
.
Bundan tashqari, mazkur qonun pora olish va berishdan tashqari pora
so‘rash, qabul qilish yoki qabul qilishga va’da berish, shuningdek, pora
berishni va’da qilish yoki pora taklif qilganlik uchun ham javobgarlik
nazarda tutilgan. Demak, Singapur va Malayziya qonunchiligida korrupsiya bilan
bog‘liq jinoyatlarning ro‘yxati aniq belgilab qo‘yilgan bo‘lib, bunda ushbu
jinoyatlarni sodir qilgan shaxslarni javobgarlikka tortishda qiyinchiliklarning oldi
olinadi va shu turdagi jinoyatlarning hisobi yuritilib borilib, unga qarshi
kurashda chora-tadbirlar belgilab olishda o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatib boradi.
Shuningdek, Malayziyaning 1997-yildagi korrupsiyaga qarshi Qonunining
32-moddasida belgilanishicha, prokuror har qanday davlat xizmatchisi o‘zining
amaldagi va ilgarigi egallab turgan lavozimiga ko‘ra ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan
darajadan ortiqcha bo‘lgan har qanday mulkka egalik qilayotganligi yoki
shunday mulkni boshqarayotganligi haqida asosli gumonga ega bo‘lsa, o‘z yozma
ko‘rsatmasi orqali ushbu mulkning manbasini ko‘rsatishni talab qilishi mumkin
va davlat xizmatchisi bunday manbani qoniqarli ravishda isbotlab bera olmagan
taqdirda jinoyat sodir etishda aybdor deb topiladi. Malayziya qonunchiligiga davlat
xizmatchilarining mol-mulkini deklaratsiya qilish tizimining yaratilganligi
korrupsiyaning oldini olishdagi eng samarali mexanizmlardan biri hisoblanadi.
Litva Jinoyat kodeksi 1891-moddasiga muvofiq, eng kam ish haqining
500 baravaridan oshadigan mol-mulkka mazkur mulkning qonuniy manbadan
1
Prevention of corruption Act. https://publicofficialsfinancialdisclosure.worldbank.org/sites/fdl/files/assets/law.
2
Malaysian Anti-Corruption Commission Act 2009. https://www.sprm.gov.my/admin/files/sprm/assets/pdf.
36

olinishi mumkin emasligini bilgan yoki bilishi mumkin bo‘lgani holda mulk
huquqi asosida egalik qilayotgan shaxs noqonuniy boyish uchun jinoiy
javobgarlikka tortiladi 1
.
Ushbu mamlakat qonunchiligida noqonuniy boyish jinoyatiga oid
rag‘batlantiruvchi norma ham mavjud bo‘lib, unga ko‘ra, yuqoridagicha mol-
mulkni uchinchi shaxsdan qabul qilib olgan shaxs huquqni muhofaza qiluvchi
organlar tomonidan ushbu mol-mulkning qonuniyligi yuzasidan tekshiruv
boshlanganiga qadar uning shubhali manbadan olinganligi haqida o‘z ixtiyori
bilan murojaat qilgan taqdirda jinoiy javobgarlikdan ozod etiladi. E’tiborga
molik tomoni shundaki, Litva qonunchiligi nafaqat mansabdor shaxslarning
noqonuniy boylik orttirishi, balki har qanday shaxsning noqonuniy boyishi
holatini jinoyat sifatida e’tirof etadi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha Gruziya tajribasiga qaraydigan
bo‘lsak, Gruziya Respublikasi Jinoyat kodeksining 1641-moddasida
saylovchilarning poraxo‘rligi uchun javobgarlik belgilangan bo‘lib, saylov
maqsadlarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita shaklda amalga oshiriladigan:
taklif, va’da, pul o‘tkazish, qimmatli qog‘ozlar (shu jumladan moliyaviy
vositalar), boshqa mol-mulk, mulkiy huquqlar, taklif, xizmatlar ko‘rsatish yoki
boshqa har qanday boshqa narsalarni taqdim etish va’dasi, imtiyozlar yoki
xizmatlar yoki qonun hujjatlarida belgilangan cheklovlarni chetlab o‘tish
maqsadida qasddan shunday olish yoxud xayoliy, soxta yoki boshqa bitimlar
tuzilganda jarima jazosi yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi
tayinlanadi.
Ushbu Kodeksning 338-moddasida pora olish uchun javobgarlik
belgilangan bo‘lib, mansabdor shaxslar yoki ularga tenglashtirilgan shaxslar
tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita pul, qimmatli qog‘ozlar, boshqa mol-
mulk, mulkiy manfaat yoki boshqa qonunga xilof foyda olish yoki talab qilish,
shuningdek o‘z foydasiga yoki boshqa shaxslar foydasiga takliflar yoki va’dalar
olish, ushbu mansabdor shaxslar yoki ularga tenglashtirilgan shaxslar tomonidan
1
Republic of Lithuania Criminal code. https://www.legislationline.org/download/id/8272/file/Lithuania_CC_2000.
37

pora beruvchi yoki boshqa shaxs foydasiga biron-bir xatti-harakatni amalga
oshirish yoki amalga oshirishdan tiyilish yoxud shu kabi maqsadlarga erishish
uchun ularning mansab vakolatlaridan foydalanganda olti yildan to‘qqiz
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Ushbu moddaning ikkinchi va uchinchi qismlarida og‘irlashtiruvchi holatlar
uchun javobgarlik belgilanib, yeti yildan o‘n besh yilgacha ozodlikdan mahrum
qilish jazosi tayinlanadi 1
.
Bundan tashqari Gruziya Jinoyat kodeksida bora berish, so‘rov
o‘tkazilayotgan shaxsga, guvohga, jabrlanuvchiga, ekspert yoki tarjimonga
pora berish, kasbiy sport musobaqalari yoki tijorat ko‘ngilocharlari
ishtirokchilariga yoki tashkilotlariga pora berish uchun ham javobgarlik
belgilangan. E’tiborli tomoni shundaki, Gruziya jinoyat qonunchiligi mavqeni
suiiste’mol qilishga qaratilgan harakatlar sodir etilganda mazkur harakatlar
natijasida ta’sir ko‘rsatishga erishilgan-erishilmaganligi yoki ko‘rsatilgan
ta’sirning ko‘zlangan natijaga olib kelgan-kelmaganligidan qat ‘i nazar bunday
qilmishni tugallangan jinoyat sifatida baholaydi.
Daniya, Finlandiya, Shvesiya, Yangi Zelandiya, Kanada, Norvegiya,
ham korrupsiyalashmaganligi jihatdan yuqori o‘rinlarda turadigan davlatlar
sanaladi.
Bu mamlakatlarda korrupsiya hukumat tomonidan milliy xavfsizlik
masalasi, ichki va tashqi xavfsizlikka tahdid soluvchi omil sifatida baholanadi.
Xalqaro Transparensy International tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra
korrupsiya darajasi eng past bo‘lgan davlatlardan biri bu – Yangi Zelandiyadir.
Mazkur davlat korrupsiya darajasi eng past bo‘lgan davlatlar reytingida
yuqori o‘rinlarni egallab keladi. Korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlar uchun
javobgarlik masalasida Yangi Zelandiya tajribasiga qaraydigan bo‘lsak, 1961-
yilda qabul qilingan Jinoyatlar aktining oltinchi bo‘limi “Qonun va odil
sudlovni amalga oshirishga ta’sir qiluvchi jinoyatlar” deb nomlanib, mazkur
bo‘limda poraxo‘rlik va korrupsiya uchun javobgarlik ham belgilangan 1
.
1
Уголовный кодекс Грузии. https://matsne.gov.ge/ru/document/view/16426?publication=236
1
Crimes Act 1961. https://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM327382.html
38

E’tiborli jihati shundaki, mazkur bo‘limda har bir davlat amaldorining
korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlari uchun javobgarlikka tortish alohida qilib
ajratilgan. Xususan, Aktning 100-bandida sudyalar va sud xodimlarining
poraxo‘rligi, 101-bandida sud xodimiga pora berish, 102-bandida vazirlarning
poraxo‘rligi, 103-bandida parlament deputatining korrupsiyasi va poraxo‘rligi,
104-bandida huquqni muhofaza qilish organi xodimining korrupsiyasi va
poraxo‘rligi, 105-bandida mansabdor shaxsning poraxo‘rligi, 105C-bandida chet
ellik davlat amaldoriga pora berish, 105D-bandida Yangi Zelandiyadan tashqarida
xorijiy davlat amaldorining poraxo‘rligi, 105E-bandida xorijiy davlat
amaldorlarining korrupsiyasi uchun javobgarlik belgilangan. Yuqorida sanab
o‘tilgan jinoyatlarda nafaqat pora olganlik, balki pora berish va pora berishga
dalolatchilik qilganlik uchun ham javobgarlik belgilangan.
Demak, Yangi Zelandiyada har bir mansabdor shaxsning korrupsiya
bilan bog‘liq jinoyatlari uchun alohida javobgarlikning belgilanishi ularning
jamiyatdagi o‘rni, yuklatilgan vazifaning ahamiyati bilan bog‘liq deyishimiz
mumkin. Korrupsiyaga qarshi kurashda bu usul juda samarali hisoblanib har bir
mansabdor shaxsning mas’uliyatini oshiradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashda Finlandiya tajribasi diqqatga sazovor.
Xalqaro Transparensy International tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra korrupsiya
darajasi eng past bo‘lgan davlatlardan biri Finlandiya hisoblanadi. Mazkur davlat
korrupsiya darajasi eng past bo‘lgan davlatlar kuchli beshtaligiga kirib keladi.
Hozirgi kunda Finlandiyada yiliga 3 yoki 4 ta poraxo‘rlik bilan bog‘liq jinoyat
ishlari ko‘rilar ekan.
Ushbu holatni 1980-1989-yillar oralig‘idagi davr bilan taqqoslaydigan
bo‘lsak, mazkur yillarda 81 nafar shaxslar pora olganlik uchun, 49 nafar
shaxslar pora berganlik uchun jazolangan.
E’tiborli jihati shundaki, Finlandiya Jinoyat kodeksida “korrupsiya”
degan tushuncha mavjud emas. Unda mansabdor shaxslarning poraxo‘rligi
uchun jinoiy javobgarlik belgilangan bo‘lib, bunday jinoyatni sodir etgan
39

mansabdor shaxslar uchun qilmishning ijtimoiy xavfliligiga qarab jarima yoki
4 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanadi.
Finlandiyada boshqa davlatlardagi kabi korrupsiyaga qarshi kurash
haqida maxsus qonun mavjud emas, korrupsiyaga qarshi kurashuvchi maxsus
organ ham tuzilmagan. Korrupsiyaga umumiy jinoyatchilikning bir qismi
qabilida kurash olib boriladi. Finlandiya Konstitusiyasi, Jinoyat kodeksi, Fuqarolik
xizmati to‘g‘risidagi qonun, ma’muriy boshqaruvga oid yo‘riqnomalar va boshqa
qonunosti hujjatlar korrupsiyaning oldini olishga qaratilgan hujjatlar hisoblanadi.
Bularning orasida eng muhimi axloq qoidalaridir.
Finlandiyada korrupsiyaning oldini olishga qaratilgan hujjatlar ijrosi
ustidan nazorat mamlakat Prezidenti tomonidan tayinlanadigan, biroq, mutloq
mustaqil faoliyat yurituvchi Adliya kansleri va parlament vakili Ombudsman
tomonidan olib boriladi. Ular butun hokimiyat tarmoqlari faoliyatini nazorat qilish
vakolatiga egalar. Yuqori martabali mansabdor shaxslarni ayblash haqidagi
jinoyat ishlari maxsus tashkil etilgan Davlat sudi tomonidan ko‘rib chiqiladi.
Bu sud hattoki davlat rahbariga nisbatan bo‘lgan ishlarni ham ko‘rib chiqishi
mumkin. Unga – Adliya kansleri, parlament vakili Ombudsman, hukumat vakillari,
Oliy sud va ma’muriy sud sudyalari a’zo bo‘lishi mumkin. Ikkinchi jahon
urushidan keyin Davlat sudi bor – yo‘g‘i bir marta chaqirilgan xolos.
Davlat xizmatchilari soni unchalik ko‘p emas. Ayniqsa, 90-yillardan
keyin davlat xizmatchilari soni deyarli teng yarmiga, ya’ni 230.000 dan
127.000ga qisqartirilgan. Finlandiyada davlat xizmatchilarini korrupsiyalashuvidan
saqlovchi muhim omillardan biri - ularning moddiy va ijtimoiy
ta’minlanganligidadir 1
.
Alohida ta’kidlash lozimki, Finlandiyada ommaviy axborot vositalari
ijtimoiy nazoratning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Hukumat esa,
ommaviy axborot vositalariga nafaqat erkinlik yaratib bergan, balki har bir
e’lon qilingan korrupsiya holati bo‘yicha aniq choralarni ko‘rib boradi.
1
Zufarov R., Axrorov B., Mirzayev U., Korrupsiya. Qonun. Javobgarlik. Monografiya. –T.: “TDYUI”, 2011-yil.
–B.50-51.
40

Finlandiya korrupsiyaga qarshi bir qancha xalqaro hujjatlarga qo‘shilgan, xalqaro
tashkilotlar va boshqa davlatlar bilan hamkorlik aloqalarini faol olib boradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun
javobgarlik masalalari, ushbu turdagi jinoyatlarni oldini olish bo‘yicha rivojlangan
xorijiy davlatlarning tajribasini tahlil qilar ekanmiz, xorijiy mamlakatlarda
korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlar uchun turli darajadagi jazolar belgilangan.
Ayrim mamlakatlarda jinoyatning ijtimoiy xavfliligiga qarab jarima jazosidan
ozodlikdan mahrum qilish jazosigacha, ayrimlarida esa ozodlikdan mahrum
qilish jazosidan o‘lim jazosigacha hukm qilinishi belgilangan.
Shuningdek, yuqorida tahlil qilingan rivojlangan davlatlarning deyarli
hammasida korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarning aniq ro‘yxati belgilangan,
bo‘lib ushbu jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi va ularni sodir etgan
shaxslarning egallab turgan lavozimi, jamiyatdagi o‘rniga qarab jazo
tayinlanadi va bu jazoning adolatliligi, odilligi kabi prinsiplarning to‘g‘ri
qo‘llanishiga, jamiyatda korrupsiyaning eng past darajaga tushirishga xizmat
qiladi. Bundan tashqari korrupsiyani oldini olish uchun ko‘plab xorijiy
davlatlarda mansabdor shaxslarning mol-mulkini deklaratsiya qilish, barcha
sohalarda jamoatchilik nazorati, davlat tashkilotlari tomonidan ko‘rsatiladigan
xizmatlarning elektron tartibda amalga oshirish tizimi yo‘lga qoyilgan.
Mazkur davlatlarning tajribasidan kelib chiqib korrupsiyaga oid
jinoyatlar uchun javobgarlik va korrupsiyani oldini olish, jamiyatda korrupsiyani
eng past darajaga tushirish uchun milliy qonunchiligimizga quyidagi takliflarni
beramiz:
birinchidan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida mamlakatimizda
faoliyat yuritayotgan xorijiy davlatlarning mansabdor shaxslari, shuningdek
xorijiy davlatlarda faoliyat yuritayotgan O‘zbekiston Respublikasi mansabdor
shaxslarining poraxo‘rlik va korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlari uchun javobgarlik
masalasini belgilash. Shuningdek, korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlar uchun
jazo choralarini kuchaytirish, qilmishning ijtimoiy xavfliligiga qarab jazo
41

tayinlash va korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarda yengillashtiruvchi holatlarning
qo‘llanishiga yo‘l qo‘ymaslik tizimini yo‘lga qo‘yish.
Ikkinchidan, hozirgi kunda Davlat xizmatlari agentligi tomonidan
fuqarolarga ko‘rsatiladigan xizmatlarni yanada kengaytirish, davlat organlari
tomonidan fuqarolarga ko‘rsatiladigan barcha xizmatlarni Davlat xizmatlari
agentligi tomonidan yoki elektron tartibda berish tizimini yo‘lga qo‘yish,
fuqarolarni maqsadsiz davlat organlariga borishiga chek qo‘yish.
2.2. Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha falsafiy qarashlar.
Bugungi kunga qadar pedagogika, psixologiya, falsafa, boshqaruv
nazariyasida biron bir shaxsning ideal darajadagi amaldor bo‘lishiga kafolat
beradigan ma’lum usullar mavjud emas. Biroq, korrupsiya darajasi juda past
bo‘lgan ko‘plab mamlakatlar mavjud. Bundan tashqari, davlatlar tarixida
korrupsiyani kamaytirishga qaratilgan harakatlar muhim yutuqlarga olib kelganligi
haqida misollar ham bor. Masalan, Estoniya, Singapur, Gonkong, Portugaliya,
S h vetsiya shunday davlatlar qatoriga kiradi. Bu esa, o‘z navbatida korrupsiyaga
qarshi kurash bo‘yicha muayya falsafiy paradigmalarga asoslangan usullarining
mavjudligini ko‘rsatadi. Mantiqan falsafiy paradigmalar nuqtai nazardan
qaralsa,agar davlat bo‘lmasa, korrupsiya ham bo‘lmaydi. Davlatning ko‘plab
funksiyalari borki,ularni fuqarolar bajarishga majburdirlar. Shu sababli ularni yo‘q
qilish mumkin emas. Masalan, barcha soliqlarni bekor qilish orqali soliq
idoralarida korrupsiyaga qarshi kurashish mumkin emas. Shunga qaramay,
42

korrupsiya keng tarqalgan muhitda, korrupsiya girdobiga botgan davlat organlarini
tarqatib yuborish, undan qutulishning eng samarali radikal usullaridan biri bo‘lib
tuyuladi. Biroq, barcha amaldorlar ochko‘z, poraxo‘r bo‘lmasligi ham mumkin.
Buni ham hisobga olishga to‘g‘ri keladi.
Hozirgi kunda korrupsiyani kamaytirish borasida uchta falsafiy paradigmal
yondashuv borligi ko‘zga tashlanadi.
Birinchisi , korrupsiyaga aloqador bo‘lganlarni qilmishiga yarasha jinoiy
javobgarlikka tortish uchun yangi qonunlar qabul qilish va ularning ijrosini qat ‘iy
tarzda amalga oshirishni ta’minlash.
Ikkinchisi , amaldorlarning korrupsiya botqog‘iga botib ketmasligi uchun
qoida va qonunlarni buzmasdan turib, ularning daromadlarini ko‘paytirishga
imkon beradigan iqtisodiy mexanizmlarni yaratishni yo‘lga qo‘yish.
Uchinchisi , bozorlar va raqobatning rolini oshirish orqali korrupsiyadan
olinadigan daromadlar ulushini kamaytirish 1
.
Mazkur falsafiy paradigmalarni amalga oshirishning umumiy ilmiy-amaliy
mexanizmlari jumlasiga quyidagilar kiradi.
1. Ichki nazorat. Bunga davlat boshqaruv apparatida mavjud bo‘lgan ichki
mexanizmlar va rag‘batlantirish omillari kiradi. Bularga mansabdor shaxslarning
o‘z vazifalarini bajarishi uchun aniq standartlarning ishlab chiqilganligi va uni
bajarish yuzasidan xodim ustidan qat ‘iy nazorat o‘rnatilishni ta’minlashning
mavjudligi kiradi. Nazoratni ta’minlash uchun ko‘pincha avtonom ishlaydigan
maxsus bo‘limlar tashkil qilinadi. Masalan, huquqni muhofaza qilish idoralari
ko‘pincha ijro etuvchi hokimiyat rahbariga, shuningdek byurokratik apparatga
bo‘ysunsada, ammo shu bilan birga sezilarli darajada ichki nazoratni amalga
oshirish bo‘yicha o‘z vakolatlariga ega bo‘ladi. Shu tufayli korrupsiyaga qarshi
kurashning falsafiy paradigmalarini amalga oshirishning asosiy usuli bo‘lgan ichki
nazorat bugungi kunda asosiy, salmoqli, samarador o‘rinlardan birini egallab
kelmoqda.
1
Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Falsafa. Darslik. –Samarqand.: “SamDU” 2021. –B.492.
43

2. Tashqi boshqaruv. Bunga ijro hokimiyatidan yuqori darajada
mustaqillikka ega bo‘lgan mexanizmlar kiradi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining
2003 yilda qabul qilingan “Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi” 1
da korrupsiyaga
daxldorligi uchun ogohlantirish, korrupsiyada ishtiroki uchun jinoiy ta’qib va
tergov hamda amaliyot operatsiyalarini ishga solmaslik,jinoyat yo‘li bilan topilgan
mablag‘larni qaytarish maqsadida hatlash,musodara qilishga yo‘naltirish bo‘yicha
amal qiladigan mexanizmlar ko‘rsatib o‘tilgan. Bunday mexanizmlar qatoriga
kiruvchi mustaqil sud tizimining mavjudligi va uning qonunni buzgan byurokratni
osongina va samarali sud qilishi,amalda korrupsiyaning potensial jozibadorligini
keskin pasaytiradi. Shu bilan bir qatorda so‘z va ommaviy axborot vositalarining
erkinligi byurokratik apparatda korrupsiya holatlarini nazorat qilishning eng
samarali vositalaridan biri hisoblanadi.
Tashqi nazorat erkin bozor iqtisodiyoti va liberal demokratik davlatlarga
xosdir. Bu birinchi navbatda, bozorning normal ishlashini ta’minlash uchun aniq
qoidalar, mexanizmlarni yaratish va ishga tushurish,ikkinchi navbatda sog‘lom
raqobat muhitini ta’minlaydigan samarali huquqiy tizimini shakllantirishni talab
etilishi bilan bog‘liqligi bilan tavsiflash mumkin.
Liberal demokratiya o‘z maqsadlariga erishish uchun saylov tizimiga, qonun
ustuvorligiga, mustaqil sud tizimiga, hokimiyatning taqsimlanishiga va “cheklash
va muvozanat”ni saqlash tizimiga tayanadi. Ushbu siyosiy institutlarning barchasi
bir vaqtning o‘zida korrupsiya ustidan tashqi nazorat mexanizmlari bo‘lib xizmat
qiladi 1
.
Biroq, liberal demokratiyaning barcha qoidalari ham korrupsiyaga qarshi
kurashish uchun bir xilda ahamiyatga ega emas. Masalan, hokimiyatning
taqsimlash prinsipi. Vakolatlarning taqsimlanishi ularning gorizontal ravishda bir-
birlarini nazorat qilishlarini rag‘batlantiradi. Masalan, parlament demokratiyasida
vakillik hokimiyati hukumatni ishdan bo‘shatish vakolatiga ega. Boshqa
tomondan, prezidentlik demokratiyasida hokimiyat tarmoqlari yanada funksional
1
https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/nzl
1
Abdurasulova Q. Korrupsiyaga qarshi kurash. Bu borada chet el qonunlari nimalar belgilangan?//Xayot qonuni,
№3 . 2003-yil. –B.67.
44

ravishda bo‘linadi. Shunga qaramay, prezidentlik respublikalarida korrupsiya
odatda parlamentdagi kabi yuqori, bu, ehtimol, prezidentga impichment e’lon
qilish protsedurasining og‘irligi bilan bog‘liq. Bundan tashqari, vakolatlarni
hududiy darajaga ko‘ra taqsimlash va shu bilan ijro etuvchi hokimiyat
vakolatlarining ko‘p qismini mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish darajasiga o‘tkazish
davlat organlari sonining samarali qisqarishiga olib keladi. Bu hukumatning
axborot shaffofligini oshiradi va korrupsiyani kamaytiradi.
Shunga qaramay, maksimal darajada markazsizlashtirishni ta’minlaydigan
davlatning federal tuzilishi ko‘pincha bir xil faoliyatning turli qirralarini turli
darajadagi mansabdor shaxslar tomonidan tartibga solinishiga va binobarin, unitar
davlatlarga nisbatan ko‘proq korrupsiyaga olib keladi.
3. Saylov tizimi. Demokratik mamlakatlarda saylangan vakillarni korrupsiya
uchun jazolashning asosiy usuli, ularni keyingi saylovlarda hokimiyatdan
chetlashtirish hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, saylovchining o‘zi tanlagan
kishilarning halolligi va javobgarligi darajasi uchun javobgardir. Korrupsiyaga
qarshi qurol sifatida saylovlarning yuqori samaradorligiga qaramay, ularning ta’siri
juda sust. Bir qator mualliflarning ta’kidlashicha, saylov jarayonidagi kamchiliklar
korrupsiya doirasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar saylovlar
qonunbuzarliksiz o‘tkazilgan bo‘lsa ham, ularning o‘zi saylovchilarni u yoki bu
nomzodga mafkuraviy sabablarga ko‘ra ovoz berishni rag‘batlantirishi mumkin,
bunda uning shaxsan o‘zi, bo‘ysunuvchilari yoki umuman o‘z partiyasi
korrupsiyasini e’tiborsiz qoldiradi. Bu amalda tasdiqlangan gipoteza hisoblanadi..
Shuni alohida qayd qilish kerakki, majoritar tizim eng katta individual
javobgarlikni ta’minlaydi va bir nechta vakillarni yoki ochiq partiyalar ro‘yxati
bilan saylanadigan saylovchilar nomzodlarning benuqsonligiga bo‘lgan e’tiborini
sezilarli darajada oshiradi.
4. Umumiy chora-tadbirlar. Korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha hozirgi
kundagi falsafiy paradigmalarni amalga oshirish bo‘yicha qo‘llaniladigan umumiy
chora-tadbirlarga quyidagilarni kiritish mumkin.
45

1. Korrupsion normalarning konstitutsiyaga xilofligi. Fuqarolarning
huquq va burchlariga cheklovlar qo‘yadigan har qanday me’yorlar korrupsiyaga
olib kelishi mumkin, faqat bundan konstitutsiyaviy erkinliklar va inson huquqlarini
tavsiflovchi normalar mustasnodir. Konstitutsiya shaxslarga emas, balki davlat
hokimiyatiga nisbatan cheklovlarni joriy qiladi, bu ham qonunning haddan tashqari
oshirilgan talablaridan, ham davlat hokimiyati organlariga o‘zboshimchalik
vakolatlarini berilishidan institutsional kafolati hisoblanadi. Korrupsiya normalari
muqarrar ravishda Konstitutsiyada belgilangan inson va fuqarolarning huquqlari va
erkinliklarini buzadi. Korrupsiyaga qarshi mustaqil ekspertiza doirasida korrupsiya
normalarini aniqlash orqali, ularning faoliyatiga chek qo‘yish mumkin bo‘ladi.
2. Fuqarolarni axborot bilan ta’minlash. Korrupsiyaga qarshi kurashning
mazkur umumiy ahamiyatga ega bo‘lgan paradigmal uslubi fuqarolarga ularning
huquqlari va majburiyatlari nimada, uni buzish qanday huquqbuzarliklarga olib
kelishi mumkinligi, sud protsedurasi qanday o‘tishi va unda nimalarni hisobga
olishini aniq va ravshan tarzda qilib tushuntirish maqsadida qonunlarni tahlil qilish
orqali tushuntirishni o‘z ichiga oladi. Bularning barchasini bilgan, tushungan
fuqarolar pora berishga undagan mansabdor shaxs bilan yuzma-yuz kelganda
o‘zlarini yanada ishonchli tutishadi.
3. Idoraviy tizimlarning ochiqligi . Idoralararo operatsiyalarning
oshkoraligi va tegishli fuqarolik nazorati idoralararo hujjatlarni ommaviy
internetda nashr etish va ochiq muhokama qilish orqali amalga oshirilishi mumkin,
bu esa korrupsiyaning poydevorini jiddiy ravishda buzishga olib keladi. Biroq,
bunday mexanizmlar tijorat sirlarini himoya qilish bo‘yicha o‘ta qat ‘iy qoidalar
bilan cheklangan yoki ulardan ayrim bo‘limlarda foydalanish fuqarolarning
shaxsiy ma’lumotlarini va mudofaa bo‘limlari va tashkilotlarida maxfiy
ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha qo‘shimcha choralar ko‘rish zarurati bilan
bog‘liq bo‘ladi
4. Mansabdor shaxslarning ijtimoiy ta’minoti . Birinchi darajali tibbiy
yordam, ko‘chmas mulk sotib olish uchun foizsiz kreditlar, katta miqdordagi
pensiya - bularning barchasi davlat sektorida ish haqining oshishi bilan barobardir.
46

Mansabdor shaxs korrupsiyaviy harakatlarga tushib qolsa, bu uning mansabidan
ayrilib qolish ehtimolini oshiradi. Paradigman mazmundagi tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, ushbu chora korrupsiyaga darhol ta’sir qilmaydi, ammo vaqt o‘tishi
bilan byurokratiya sifatini yaxshilaydi.
5. Agent – prinsipi nazariyasi. Asosiy-agent nazariyasi kafolat beruvchida
(“asosiy”) ijrochilar (“agentlar”) ning harakatlari to‘g‘risida barcha ma’lumotlarga
ega bo‘lmagan vaziyatni ko‘rib chiqadi .
Shuning uchun agent ular bilan shartnoma tuzadi, ular o‘zlarini tutishlariga
turtki beradigan agentlar uchun (asosan mijozlarga xizmat ko‘rsatish uchun)
agentning manfaati uchun qulay shart-sharoitlarni o‘z ichiga oladi. Agentlik
modelining asosiy xulosalari - maxsus terminologiyadan foydalanmaslik
hisoblanadi.
Ushbu model turli guruhlar ta’sirida bo‘lgan elita xatti-harakatlarini
o‘rganish uchun ham qo‘llaniladi. Korrupsiya ushbu guruhlarning manfaatlari bilan
saylovchilarning manfaatlari to‘qnashuvi sifatida tushuniladi. Bunda millat
umuman tanlangan vakillar (agentlar) bilan ijtimoiy shartnoma tuzadigan asosiy
shaxsdir 1
.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, saylovchilar qanchalik ko‘p xabardor bo‘lsa,
vakillarning korrupsiya uchun imkoniyatlari shunchalik kam bo‘ladi. O‘z
navbatida vakillar shaxsiy daromadlarini ko‘paytirishga imkon berib, qayta
saylanishlarini ta’minlaydigan siyosat yuritishga intilishadi. Korrupsiya uchun
imkoniyat yaratadigan yechim bu mudofaa byudjeti xarajatlarini ko‘paytirishdir,
chunki bu qaror ham siyosat, ham turli guruhlarning iqtisodiy manfaatlari bilan
bog‘liqligi bilan ajralib turadi.
6. Korrupsiyaga qarshi kurashdagi muammolar. Korrupsiyaga qarshi
kurashdagi muammoning mohiyati haqida Jeyms Medison: “Agar odamlarni
farishtalar boshqargan bo‘lsa, tashqi va ichki hukumat ustidan nazoratga ehtiyoj
qolmas edi. Ammo odamlar odamlarni boshqaradigan hukumatni yaratishda asosiy
qiyinchilik shundaki, avvalambor, hukmdorlarga boshqariladiganlarni boshqarish
1
Yaxshilikov J. Muhammadiyev. Falsafa. Darslik. –Samarqand.: “SamDU” 2021. –B.494.
47

imkoniyatini berish kerak; ammo bundan keyin hukmron organlarni o‘zlarini
nazorat qilishni majburlash kerak” 2
,–deb yozgan edi. Korrupsiyaning oldini
olishning eng muhim omillaridan biri bu jinoyat qonuni hisoblanadi. Amalda,
aksariyat mamlakatlardagi qonunlar fuqarolik erkinliklari va qarama-qarshiliklarini
bostirish uchun qonunchilikni tanlab tatbiq etish xavfini yo‘q qilish uchun jinoiy
javobgarlik deb hisoblanadigan korrupsiya turlarini izohlash uchun etarlicha tor
doirani tashkil etadi. Shuning uchun, masalan, rasmiy shaxsga ta’sir o‘tkazish
niyati bo‘lgan taqdirda, sovg‘ani pora deb hisoblash mumkin. Agar mansabdor
shaxsga prinsipial ravishda sovg‘alarni qabul qilish taqiqlanmagan bo‘lsa, unda
odatda pora faktini isbotlash qiyin. Bundan farqli o‘laroq, xodimning mablag‘larini
o‘zlashtirishni maqsad qilgan-qilmaganligidan qat ‘i nazar, pulni o‘g‘irlash
ko‘pincha zarar borligida isbotlangan hisoblanadi.
Yana bir qiyinchilik, ayniqsa ko‘pchilik odamlar pora beradigan keng
ko‘lamli korrupsiya psixologiya va o‘yin nazariyasida “mahbuslar dilemmasi”
sifatida tanilgan. Bir tomondan, agar hamma pora berishni to‘xtatsa, unda ularning
barchasi bundan foyda ko‘rishadi. Ammo, agar faqat bitta xususiy shaxs pora
olishdan bosh torsa, u holda u o‘zini o‘ta noqulay sharoitga soladi. Va nihoyat,
yuqorida aytib o‘tilgan korrupsiya bozorlarining barqarorligi jiddiy muammo
tug‘diradi.
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning zarurligi . Tarixga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, “Qizil imperiya” maqomini olgan SSSR parchalanib
ketgandan so‘ng uning o‘rnida paydo bo‘lgan mustaqil mamlakatlarda hokimiyat
uchun sobiq kommunistlar, liberal demokratlar, din mutassadilari, uyushgan
jinoyatchilar o‘rtasida kurashlar boshlanib ketdi. Natijada, mamlakatimizda ham
uning mustqilligiga, davlat suverinitetiga, fuqarolarning tinch-osuda yashashlariga
tahdid soluvchi ko‘pgina noxush voqealar sodir bo‘ldi. Bu voqealarning ortida
qanday bo‘lmasin hokimiyatni qo‘lga kiritib, davlat mulkini o‘zining shaxsiy-
xususiy mulki qilib olishga harakat qilayotgan “kimsa”lar, ya’ni xalq tili bilan
aytganda mafiyalashgan korrupsionerlar turar edi.
2
Федералист: Политические эссе А. Гамильтона, Дж. Мэдисона и Дж. Джея. Федералист № 51 [50].
48

Bularga misol keltiradigan bo‘lsak: MDH mamlakatlarida mustaqillikdan
so‘ng, davlat mulkini xususiylashtirish joriy etildi. Bunda biz yuqorida keltirgan
“kimsa”lar ustamonlik bilan foydalanddilar sababi, mulkni xususiylashtirishga
axolida bunchalik katta mablag‘ning yo‘qligi edi. Jinoiy to‘dalarda esa davlat
sustlashganidan foydalangan ya’ni ular talon taroj orqali boylik ortirgan edi buni
esa, qonuniylashtirishga imkoniyat yaratilgan edi.
Demak, ularning asosiy maqsadi – qanday qilib bo‘lmasin hokimiyani
egallab olish, uni boshqarish uchun berilgan vakolatlardan o‘zining shaxsiy
manfaatlari yo‘lida foydalanishni yo‘lga qo‘yish orqali katta bitmas-tugalmas
boylikka ega bo‘lishdan iborat bo‘lganligi hech kimga sir emas edi.
Afsuski,ularning manfur maqsadlari amalga oshmay qoldi. Xalq irodasi bilan
uning haq-huquqlarini himoya qiluvchi huquqiy davlatni amalga oshirish
tamoyillariga asoslangan davlat hokimiyati shakllantirildi. Davlatning o‘zi
xalqning manfaat va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda keng qamrovli islohotlarni
boshlab yubordi. Shulardan biri korrupsiyaga qarshi kurashishdan iboratdir.
Korrupsiyaning keng tarqalganligi va uni tag-tomiri bilan yo‘q qilishning
ilojini topish qiyinligini ko‘zda tutib, uni –“xalqaro ofat” deb atash mumkin.
Davlat hokimiyati tuzilmalarining turli bo‘g‘inlari va turli darajalari vakillari ham
uning yo‘ldan ozdiruvchi ta’siriga tushib qoladi. Korrupsiya vujudga kelib, u eng
avvalo, uyushgan jinoiy tuzilmalarga madadkor bo‘lish yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri
yordam berish uchun davlat xizmatining imkoniyatlaridan foydalanadi. Bu esa
jinoyatchilik va korruppiya jamiyatga keltiradigan salbiy oqibatlar tufayli jamiyat
xavfsizligi va barqarorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdiddir.
Korrupsiyaning mamlakatimizning xavfsizligiga solayotgan tahdidlari
quyidagalardan iborat:
Birinchidan , siyosiy jihatdan olganda, korrupsiya amalga oshirilayotgan
islohotlarga qarshilik ko‘rsatish ifodasidir. Unda o‘z umrini yashab bo‘lgan, yangi
iqtisodiy munosabatlarni o‘ziga qarshi tahdid deb bilgan holda, ularning
rivojlanishini sekinlashtirib qo‘yishga harakat qiladigan ma’muriy buyruqbozlik
tizimi bilan “xufyona” iqtisodiyotning manfaatlari ob ‘ektiv ravishda birlashib
49

ketadi. Korrupsiya domiga ilingan amaldorlar shaxsiy boylik orttirish maqsadlarini
va urug‘-aymoqlarning manfaatlarini davlat manfaatlaridan ustun qo‘yadi. Bu esa,
mamlakatning siyosiy va iqtisodiy yo‘liga hamda aholining aksariyat qismiga
tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetkazadi. Bundan tashqari, yangi iqtisodiy
munosabatlarga endigina asos solinayotgan va sifat jihatidan boshqa siyosiy tizim
shakllantirilayotgan o‘tish davrida korrupsiya o‘z xatti-harakati bilan bu jaraе?nning
yo‘lini to‘sib qo‘yish imkoniga ega.
Ikkinchidan, jinoyatchilik va korrupsiyaning avj olishi davlatning
konstitutsiyaviy asoslarini yemiradi, fuqarolarning huquq va erkinliklari jiddiy
tarzda buzilishiga olib keladi. Qonunlar va farmonlarni qabul qilishdan maqsad
ularni chetlab o‘tishdir, degan mutlaqo yaramas qoida jamiyatning eng oddiy
huquqiy tartibot va jamoat tartibini saqlab turish qobiliyatidan mahrum bo‘lishiga
olib boradi. Basharti iqtisodi
е?tda jinoiy guruhlar va reketchilar to‘dalari - bazm
qursa, ko‘chalarda esa odamlar qo‘rqqanlaridan tasodifiy o‘tkinchilardan qochib
yursalar, jamiyatdagi barqarorlik va sobitqadamlik haqida gap bo‘lishi mumkinmi?
Yo‘q, albatta.
Uchinchidan , jinoyatchilik va korrupsiya jamiyatning ma’naviy-axloqiy
asoslarini yemiradi. Jamiyat a’zolarining fuqarolik mavqeini yo‘qqa chiqaradi.
Amalga oshirila
е?tgan o‘zgarishlarga salbiy munosabat vujudga kelishi uchun
sharoit yaratadi. Islohotlar g‘oyasining o‘zini obro‘sizlantiradi va eski zamonlarni,
shu jumladan–qudratli markazning kuchli qo‘lini qo‘msash hissini tug‘diradi.
O‘tish davrining muayyan qiyinchiliklari sharoitida fuqarolar ongida, ayniqsa,
yosh avlodning bir qismida, hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning asosiy
usuli qonunga xilof faoliyat bilan bog‘liq, degan mutlaqo axloqqa zid nuqtai nazar
shakllanishi va qaror topishi mumkin. Qing‘ir yo‘l bilan boylik orttirishga intilish,
basharti u jamiyatning va huquqiy nazoratning e’tiboridan chetda qolsa, odamlarni,
ayniqsa, hayotga endigina qadam qo‘yib kelayotgan yoshlarni yomon yo‘lga
og‘diradi. Axir, jamiyat va davlat uchun yosh avlodning axloqan buzilishi va
yuztuban ketishidan ham ayanchliroq, halokatliroq hol bormi o‘zi?
50

To‘rtinchidan ,–pul hokimiyatga intiladi, degan bir ibora bor. Lekin bu pul
jinoiy yo‘l bilan topilgan bo‘lsa-yu, uning egalari jamiyatning hokimiyat
tuzilmalariga chiqib olsalar, ular qanday usullar bilan boshqarishlarini tasavvur
qilish qiyin emas. Jinoyat olamining nufuzli shaxslari hokimiyatga qanday yo‘llar
bilan kirib olishi yaxshi ma’lum va ko‘p mamlakatlarda sinovdan o‘tgan. Avvaliga
bu ish nopok daromad manbalarini saqlab qolish, ulardan kafolatli foydalanish
maqsadida hokimiyat tuzilmalari bilan aloqa bog‘lash va bu aloqani
mustahkamlashdan boshlanadi. Shundan so‘ng hokimiyatning o‘zi ham qo‘lga
kiritiladi. Hokimiyat organlarining jinoyatga aralashib qolishi rivojlanayotgan
jamiyat uchun eng jiddiy xavf-xatarlardan biridir. Jinoiy tuzilmalarning davlat
organlari amaldorlari bilan chatishib ketishi, ularning turli hokimiyat tarmoqlariga
kirib olishi jamoatchilik nazdida fuqarolarning himoyasizligi hissini kuchaytiradi.
Davlatning o‘zini obro‘sizlantiradi. Mamlakat ichkarisida ham, tashqarisida ham
unga ishonchsizlik ortib boradi.
Beshinchidan, nopok yo‘l bilan boylik orttirganlar jazodan qutulib qolish va
o‘zlarining jinoiy sarmoyalarini himoya qilish uchun har qanday xatti-harakatlarga
tayyor turishlarini yaxshi bilib olish lozim. Bunday kimsalar adolatli jazodan
qo‘rqib, hamma ishni qilishga, hatto vaziyatni beqarorlashtirishga, ommaviy
tartibsizliklarni keltirib chiqarishga shay turadilar. Bunday paytda ehtiroslarni
junbushga keltirish, olomonni qo‘zg‘atish va uning orqasiga yashirinib olishdan
qulayi yo‘q. Bunday odamlarning “Faqat bizga yaxshi bo‘lsa, ishimiz bitsa –
bo‘lgani” qabilidagi maslagi xudbinlikning, hamyurtlariga nisbatan surbetlarcha
loqaydlikning yaqqol ko‘rinishidir.
Oltinchidan, jinoiy usullar bilan boylik va mo‘may pul orttirgan
kimsalarning yangi huquq himoyachilari va hatto demokratiya uchun jafo chekkan
kurashchilar sifatida siyosatga kirib olishga harakat qilaе?tganidan dalolat beruvchi
misollar, jumladan, bizda ham oz emas. Ular bunday xatti-harakatlari bilan
insoniyatning adolat va demokratiya kabi olijanob ideallariga naqadar jiddiy zarar
yetkaza
е?tganlarini, o‘z xalqlari va mamlakatlari sha’niga dog‘ tushira е?tganlarini
aytib o‘tirishning hojati bormikin? Nafsilamrini aytganda, ular o‘z xalqlari va
51

mamlakatlarining taqdiriga, ozodlik va mustaqillik ideallariga mutlaqo befarq
qaraydilar. Bunday shaxslarning turish-turmushi ketma-ket qilingan jinoiy xatti-
harakatlar zanjiridan iboratdir. Avvaliga o‘z xalqini aldab kapital to‘planadi,
keyingi gal – demokratiya va adolatni ro‘kach qilgan holda jamoatchilik fikrini
aldab, siyosiy obro‘ orttiriladi. Sir emaski, bunday shaxslar o‘z manfaatlari yo‘lida
respublikadagi vaziyatga ta’sir ko‘rsatishga urinayotgan tashki kuchlarga xizmat
qilishga hamisha tayyor turadilar. Mamlakatimizning kelajagini va obro‘-e’tiborini
qadrlaydigan har bir vijdonli fuqaro bu tahdidni esda tutmog‘i darkor.
Halol mehnat qilish, o‘z bilimi, kuch-g‘ayrati va ijodiy qobiliyatini sarflash
uchun barqaror shart-sharoit bo‘lishini istaydigan, farzandlari va yaqin kishilari
kelajakda ham demokratik, fuqarolik jamiyatida sivilizatsiyalashgan bozor
munosabatlarining samaralaridan to‘la-to‘kis foydalanishni orzu qiladigan har bir
fuqaro, jinoyatchilik va korrupsiya yo‘liga o‘z vaqtida zarur to‘siq qo‘yilmasa, bu
illatlar qanday ayanchli oqibatlarga olib kelishi mumkinligani yaxshi anglab
yetmog‘i lozim 1
.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, birinchi o‘rinda qonunni tadbiq etishni davlat
organlari mansabdor shaxslari, davlat xizmatchilarining mol-mulkini deklaratsiya
qilish tizimini ishlashini amaliyotga tezroq joriy qilish, davlat xizmatchisi
o‘zining amaldagi va ilgarigi egallab turgan lavozimiga ko‘ra ega bo‘lishi mumkin
bo‘lgan darajadan ortiqcha bo‘lgan har qanday mulkka egalik qilayotganligi
yoki shunday mulkni boshqarayotganligi haqida asosli gumon paydo bo‘lsa,
tekshirish belgilanishi agar gumon o‘z tasdig‘ini topgan xolatda, yani ushbu
mulkning manbasini ko‘rsatib bermasa, mol-mulk korrupsiya yo‘li bilan
orttirilgan deb baholanib, ushbu mol-mulkni davlat foydasiga musodara qilib,
mansabdor shaxs yoki davlat xizmatchisini javobgarlikka tortish tizimini
amaliyotga tadbiq qilish. Bir so‘z bilan aytganda rivojlangan davlatlarda joriy
etilgan mol-mulk deklaratsiyasini joriy etish kerak degan fikirni ilgari suramiz.
1
Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari// Uning o‘zi. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida. –T.: “O‘zbekiston” 1998-yil. –B.90-93.
52

KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH TO‘G‘RISIDAGI
FALSAFIY QARASHLARNING O‘ZBEKISTONDAGI INIKOSI.
3.1. O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashishning siyosiy –
huquqiy mexanizmlari va chora – tadbirlari.
Mazkur bobimizda O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi
qonunchilik bazasining yaratilishi va sohaga oid muhim tashkiliy-huquqiy
islohotlar tahlil etiladi. Xususan, keyingi yillarda mamlakatimizda aholining
huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirishga, jamiyatda korrupsiyaga
murosasiz munosabatni shakllantirishga yo‘naltirilgan tizimli choralar ko‘rildi.
Shuningdek, ilmiy ishimizda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi so‘nggi
yillarda qabul qilingan normativ hujjatlar mazmuni haqida ham ma’lumotlar
berilib, jamiyatimizda korrupsiyaga qarshi kurashishning dolzarb muammolari
bo‘yicha ayrim takliflar ham sanab o‘tilgan.
Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirib borish
qonun ustuvorligini ta’minlash va qonuniylikni mustahkamlashning eng muhim
shartlaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda milliy huquq tizimini tubdan isloh
53

qilish, jamiyatda huquqiy madaniyatni shakllantirish hamda malakali yuridik
kadrlarni tayyorlash borasida sezilarli ishlar amalga oshirildi.
Korrupsiyadan holi jamiyat va davlatni yaratish mamlakat taraqqiyotining
mustaxkam kafolati bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev 2018-yil 7-dekabr kuni Konstitutsiyamiz qabul qilinganining 26
yilligiga bag‘ishlangan marosimdagi ma’ruzasida “Korrupsiya bilan hech qachon
maqsadimizga erisha olmaymiz” deb 1
, ta’kidlagan edi.
O‘zbekistonning korrupsiyaga qarshi kurash va “korrupsiyasiz soha”ni
takomillashtirish bilan bog‘liq dolzarb muammolarning muhim konseptual
g‘oyalari O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning qator
ma’ruza hamda asarlarida (“Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat ‘iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz”. I jild; “Buyuk kelajagimizni mard va oliy
janob xalqimiz bilan birga quramiz”; “Qonun ustuvorligi va inson
manfaatlarni ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi”;
“Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”;
BMT Bosh Assambleyasi 72, 75-sessiyalarida so‘zlagan nutqlari; O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomalari), shuningdek,
Respublikamiz olimlaridan Q.R.Abdurasulova (“Jinoyatning maxsus sub ‘ekti”),
R.A.Zufarov (“Poraxo‘rlik uchun jinoiy javobganrlik”), I.M.Mirzaraimov (“Jinoiy
faoliyatdan olingan daromadlarni oshkoralashtirishga qarshi kurashning
huquqiy choralari”), Sh.R. Qobilov (“Korrupsiya: sabablari, shart-sharoitlari,
oqibatlari va oldini olish yo‘llari”) larning asarlari, monografiyalari, risolalari,
ilmiy-uslubiy maqolalarida o‘rganilgan.
Mazkur bobda o‘rganilayotgan muammo ilmiy tadqiqotning falsafiy,
siyosiy-huquqiy tahlil, qiyosiy tahlil, mantiqiylik, ilmiylik va xolislik metodlari
asosida yoritilishiga harakat qilindi.
Barcha sohalarda islohotlarni amalga oshirish doirasida fuqarolarning huquq
va manfaatlari himoya qilinishini, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari
1
Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga
bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. 08.12.2018-yil. https://uza.uz/uz/posts/bilimli-avlod-buyuk-
kelazhakning-tadbirkor-khal-farovon-ayet-08-12-2018
54

faoliyati ochiqligini, jamoat va parlament nazoratini ta’minlash mexanizmlari
takomillashtirildi.
Albatta, mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy
mexanizmi mustaqillikning dastlabki yillaridanoq yaratila boshlangan.
Korrupsiyaga qarshi kurash ishlarini tashkillashtirish maqsadida Vazirlar
Mahkamasining 1992 yil 3 martdagi “O‘zbekiston Respublikasi Prokuraturasi
tuzilmasida tashqi iqtisodiy faoliyat sohasidagi poraxo‘rlik, o‘g‘irliklar va
boshqa suiiste’molchiliklarga qarshi kurash boshqarmasini tashkil etish
to‘g‘risida” 1
gi; 1994 yil 11 maydagi “Xususiy mulkchilik va tadbirkorlikni
korrupsiya, reket va uyushgan jinoyatchilikning boshqa ko‘rinishlaridan himoya
qilishning tashkiliy chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2
gi; 1997-yil 28-maydagi
“Korrupsiya, reket va terrorizmga qarshi kurashni takomillashtirish ishlarini
yanada rivojlantirish to‘g‘risida” 1
gi qarorlari qabul qilindi va ularning ijrosini
ta’minlash yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqildi.
2008-yilda BMTning 2003-yildagi “Korrupsiyaga qarshi kurashish”
Konvensiyasini ratifikatsiya qilinishi va ushbu konvensiyaga “O‘zbekiston
Respublikasi qo‘shilishi to‘g‘risida” 2
gi Qonun qabul qilinishi katta ahamiyat
kasb etmoqda. Bundan tashqari, so‘nggi yillarda korrupsiyaga qarshi kurashning
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan Byudjet va Bojxona
kodekslari (yangi tahrirda), “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida” 3
gi,
“Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida” 4
gi, “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari
faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida” 5
gi, “Tezkor-qidiruv faoliyati to‘g‘risida” 6
gi,
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining qarori, 03.03.1992 yildagi 96-son
2
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori , 11.05.1994 yildagi 247-son
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 06.07.2021 yildagi PF-6257-son
2
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Konvensiyasi . Nyu-York, 2003-yil 31-oktabr.
3
Qonunchilik palatasi tomonidan 2013-yil 30-oktabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2014-yil 10-aprelda
ma’qullangan.
4
Qonunchilik palatasi tomonidan 2014-yil 18-iyunda qabul qilingan Senat tomonidan 2014-yil 28-avgustda
ma’qullangan.
5
Qonunchilik palatasi tomonidan 2014-yil 11-martda qabul qilingan Senat tomonidan 2014-yil 10-aprelda
ma’qullangan.
6
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 25.12.2012 yildagi O‘RQ-344-son.
55

“Elektron hukumat to‘g‘risida” 7
gi, “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida” 8
gi qonunlar
qabul qilindi. Bularning bari tom ma’noda davlatimiz tinchligini va xalq
farovonligining huquqiy garovidir.
Qonunchilik tahlili korrupsiya bilan bog‘liq qilmishlarga qarshi
kurashish faoliyatining huquqiy asoslari ko‘proq O‘zbekiston Respublikasining
amaldagi Jinoyat kodeksida o‘z ifodasini topgan. Buni quyidagilarda ko‘rishimiz
mumkin.
Mamlakatimizda “Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida” 9
gi O‘zbekiston
Respublikasi qonuni qonunchilik palatasi tomonidan 2016 yil 24-noyabrda
qabul qilinib, Senat tomonidan 2016 yil 13-dekabrda ma’qullangan. Prezident
tomonidan 2017 yil 3-yanvarda tasdiqlanib, 4 yanvardan kuchga kirdi. Qonun
34 moddadan iborat.
O‘zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”
gi qonuni davlat organlari faoliyatining ochiqligini va hisobdorligini ta’minlash,
davlat boshqaruvi tizimining samaradorligini oshirish, davlat organlari, mansabdor
shaxslarning o‘z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarishi yuzasidan
mas’uliyatini kuchaytirishga, korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida parlament
va jamoatchilik nazoratini amalga oshirish maqsadlariga xizmat qilmoqda.
Qonunda korrupsiya, korrupsiyaga oid huquqbuzarlik, manfaatlar
to‘qnashuvi kabi iboralarning mazmuni huquqiy jihatdan mustahkamlab qo‘yildi.
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunning mazmun
mohiyatiga qisqacha to‘xtaladigan bo‘lsak, unda korrupsiyaga qarshi kurashish
sohasidagi huquqiy munosabatlarni to‘liq qonuniy tartibga solishga, davlat
organlari, tashkilotlar hamda fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan amalga
oshirilayotgan korrupsiyaga qarshi qaratilgan chora-tadbirlar samaradorligini
oshirishga, shuningdek korrupsiyani ijtimoiy hayotning barcha sohalaridan to‘liq
bartaraf etishga, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish
7
Qonunchilik palatasi tomonidan 2015-yil 18-noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2015-yil 3-dekabrda
ma’qullangan.
8
Qonunchilik palatasi tomonidan 2016-yil 12-avgustda qabul qilingan Senat tomonidan 2016-yil 24-avgustda
ma’qullangan.
9
Qonunchilik palatasi tomonidan 2016-yil 24-noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2016-yil 13-dekabrda
ma’qullangan.
56

orqali jamiyatda korrupsiyaning har qanday ko‘rinishlariga toqat qilmaslik
muhitini yaratishga qaratilgan me’yorlar o‘z aksini topganligini ko‘rishimiz
mumkin 1
.
Shuningdek, qonunda korrupsiyaga qarshi kurashishning asosiy
prinsiplari hamda bu boradagi davlat siyosatining muhim yo‘nalishlari, vakolatli
organlar tizimi, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari, fuqarolik jamiyati
institutlari, ommaviy axborot vositalari va fuqarolarning mazkur sohadagi
ishtiroki, shuningdek xalqaro hamkorlik mustahkamlab qo‘yilgan 2
.
Qonun asosida davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoevning 2017 yil 2
fevraldagi “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Qonunining qoidalarini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori
qabul qilindi.
Mazkur hujjatlar o‘z mazmun mohiyati, maqsadi bilan mamlakatimizda
korrupsiyaga qarshi kurashning yangi bosqichini boshlab berdi.
Prezidentimizning 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” 1
gi farmoni
bilan tasdiqlangan 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlanti-
rishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini Xalq bilan
muloqot va inson manfaatlari yilida amalga oshirishga oid davlat dasturida
ham korrupsiyaga qarshi kurashishning tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini
takomillashtirish va korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish
bo‘yicha tadbirlar belgilanganligi alohida qayd etildi.
Qonun normalarini hayotga tatbiq etish maqsadida yuqorida ko‘rsatilgan
Prezidentimiz qarori bilan 2017-2018 yillarga mo‘ljallangan korrupsiyaga
qarshi kurashish bo‘yicha davlat dasturi, Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha
respublika idoralararo komissiyasi tarkibi tasdiqlandi. Huquqni muhofaza
qiluvchi organlar va ularning hududiy boshqarmalarida davlat va jamiyat
hayotining barcha sohalarida korrupsiyaning oldini olishga doir chora-tadbirlarni
1
Qonunchilik palatasi tomonidan 2016-yil 24-noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2016-yil 13-dekabrda
ma’qullangan.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.06.2020 yildagi PF-6013-son
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 07.02.2017 yildagi PF-4947-son.
57

amalga oshirish hamda korrupsiyaga oid xuquqbuzarliklarni o‘z vaqtida aniqlash,
ularga chek qo‘yish, ularning oqibatlarini, ularga imkon beruvchi sabablar va
shart-sharoitlarni bartaraf etish borasida muayyan ishlar amalga oshirilmoqda.
Qonundan ko‘zlangan maqsad - korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iboratdir. Hujjatda “korrupsiya”, “korrupsion
huquqbuzarlik”, va “manfaatlar mojarosi” kabi tushunchalarga izoh berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-maydagi “O‘zbekiston
Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2
PF-5729-sonli Farmoni asosida 2019 yil 1-
avgustdan boshlab eksperiment tariqasida aynan oliy ta’lim sohasida
“korrupsiyasiz soha” loyihasini amalga oshirish belgilab qo‘yilganligi
mamlakatda kechayotgan har qanday islohotning muvaffaqiyati birinchi navbatda
ta’limga bog‘liqligini ko‘rsatadi 1
.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-mayda “O‘zbekiston
Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–5729-son Farmoni bilan 2019-2020 yillarda
korrupsiyaga qarshi kurashish davlat dasturi va Korrupsiyaga qarshi kurashish
bo‘yicha respublika idoralararo komissiyasining yangilangan tarkibi tasdiqlandi.
Bundan tashqari Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi faoliyat
samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish bo‘yicha
maxsus komissiya tuzildi.
Keyingi yillarda mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida
muhim tashkiliy-huquqiy islohotlar amalga oshirildi. Aholining huquqiy ongi
va huquqiy madaniyatini oshirishga, jamiyatda korrupsiyaga murosasiz
munosabatni shakllantirishga yo‘naltirilgan tizimli choralar ko‘rildi.
Shu bilan birga, iqtisodiyotni yanada o‘stirish, xalq farovonligini oshirish,
mamlakatda investisiya muhitini yaxshilash borasidagi strategik vazifalarni hal
etish korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida davlat siyosatining samarali
amalga oshirilishini ta’minlash hamda korrupsiya ko‘rinishlarining sabab va
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 27.05.2019 yildagi PF-5729-son.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 27.05.2019 yildagi PF-5729-son .
58

shart-sharoitlarini bartaraf etish bo‘yicha yangi tizimli choralar ko‘rilishini
taqozo qilmoqda 2
.
Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha respublika idoralararo komissiyasi
tomonidan 2019 yil 30-avgustda Oliy ta’lim tizimida korrupsiyaga qarshi
kurashish tizimini takomillashtirish va “Korrupsiyasiz soha” loyihasini amalga
oshirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” tasdiqlangan. Loyihaning maqsadi- tizimda olib
borilayotgan islohotlarni izchil davom ettirish, korrupsiyaning har qanday
ko‘rinishiga barham berishdan iboratdir.
2020 yil 29-iyun kuni ushbu farmon bilan Korrupsiyaga qarshi
kurashish agentligi tashkil etildi 1
. Agentlik korrupsiyani oldini olish va unga qarshi
kurashish sohasida davlat siyosatini shakllantirish va amalga oshirishda maxsus
vakolatli davlat organi hisoblanib, prezidentga bo‘ysunishi va Oliy Majlis
palatalari oldida hisobdor bo‘lishi ko‘zda tutilgan.
Shu bilan birga, iqtisodiyotni yanada o‘stirish, xalq farovonligini oshirish,
mamlakatda investisiya muhitini yaxshilash borasidagi strategik vazifalarni hal
etish korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida davlat siyosatining samarali
amalga oshirilishini ta’minlash hamda korrupsiya ko‘rinishlarining sabab va
shart-sharoitlarini bartaraf etish bo‘yicha “Korrupsiyaga qarshi murosasiz
munosabatda bo‘lish muhitini yaratish, davlat va jamiyat boshqaruvida
korrupsiyaviy omillarni keskin kamaytirish va bunda jamoatchilik ishtirokini
kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti-
ning 2021 yil 6-iyuldagi PF-6257-son Farmoni e’lon qilindi 2
.
Yuqoridagi ma’lumotlar va fikrlardan kelib chiqib, jamiyatimizda
korrupsiyaga qarshi kurashishning dolzarb muammolari bo‘yicha quyidagi takliflar
bermoqchimiz:
2
Khursandovna, K. G., & Umirzokvich, R. U. (2021, March). NATIONAL COLOR: CONTENT-ESSENCE. In
Archive of Conferences (Vol. 17, No. 1, pp. 29-31).
1
Xudayberdieva, G. X., & Allanazarov, M. M. (2020). Yoshlarni g‘oyaviy tarbiyalashning usullari, shakllari
va vositalari. ИННОВАЦИИ В ПЕДАГОГИКЕ И ПСИХОЛОГИИ , (SI-2№ 1).
2
Davlatova Sh. O‘zbekistonda boshqaruv strukturasining shakllanishi va taraqqiyotida milliy masalaning tutgan
o‘rni (XX asrning 20-yillari) // . – T.: “ Navro‘z”. – 2016. –B.66.
59

 jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni
shakllantirishga qaratilgan, aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini
yuksaltirish bo‘yicha chora-tadbirlar oshirish;
 korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish
borasida davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari bilan ijtimoiy sheriklik mexanizmlaridan, shu
jumladan davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari o‘rtasida kelishuvlar va shartnomalar tuzishni
nazarda tutadigan mexanizmlardan keng foydalanish;
 ma’muriy va byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish, ro‘yxatga
olish, ruxsat etish va lisenziyaga doir tartib-tamoyillarni soddalashtirish hamda
ularning tezkorligini oshirish;
 davlat organlarining nazorat-tekshiruv vazifalarini maqbullashtirish,
ularning faoliyatiga qonunga xilof ravishda aralashishga yo‘l qo‘ymaslik;
 davlat organlari va tadbirkorlik sub ‘ektlari o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni masofaviy shakllarini keng joriy etish;
 korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
mazmun-mohiyatini tushuntirishga qaratilgan axborot ma’lumotlarini
tayyorlash va keng tarqatish, shu jumladan mavzuga oid videoroliklar yaratish,
bosma materiallarni chop etishni kuchaytirish (plakatlar, risolalar, bukletlar);
 korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi faoliyat natijalarini
televidenie, radio, bosma va elektron OAV orqali, shu jumladan mavzuga
bag‘ishlangan dasturlarni, intervyularni, muhokamalarni, press-konferensiyalarni
va boshqa tadbirlarni doimiy ravishda tashkil etish;
 davlat organlari xodimlarini, tadbirkorlik sub ‘ektlarini va boshqa
maqsadli guruhlarni jalb qilgan holda korrupsiyaga qarshi kurashish mavzusida
o‘quv seminarlari, konferensiyalar, davra suhbatlari va boshqa tadbirlar o‘tkazish;
 ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy ta’minot, kommunal xizmat
ko‘rsatish sohasida va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning boshqa sohalarida aholi
uchun adolatli shart-sharoitlarni hamda teng imkoniyatlarni yaratish,
60

korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan idoraviy
korrupsiyaga qarshi kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish;
 korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida huquqiy ta’lim bo‘yicha
maxsus o‘quv dasturini ishlab chiqishni hamda umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-
hunar va oliy ta’lim muassasalarining o‘quv dasturlarida korrupsiyaga qarshi
mavzularni yanada kuchaytirishni nazarda tutadigan o‘zgartirish va
qo‘shimchalarni davlat ta’lim standartlariga kiritish;
 davlat organlari mutaxassislari va ta’lim muassasalari
o‘qituvchilarini o‘qitish, malakasini oshirish va qayta tayyorlash dasturlariga
korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida maxsus o‘quv dasturlari va
mashg‘ulotlarini olib borishni nazarda tutuvchi o‘zgartirish va qo‘shimchalar
kiritish;
 korrupsiyaga qarshi kurashish masalasiga doir o‘quv-metodik va
ilmiy adabiyotlarni ishlab chiqish va hokazolar.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Prezidentimizning 2020 yil 24
yanvar kuni Oliy Majlisga yo‘llagan murojaatnomasida “Korrupsiyaga qarshi
kurashishda aholining barcha qatlamlari, eng yaxshi mutaxassislar jalb qilinmas
ekan, jamiyatimizning barcha a’zolari, ta’bir joiz bo‘lsa, “halollik vaksinasi”
bilan emlanmas ekan, o‘z oldimizga qo‘ygan yuksak marralarga erisha olmaymiz.
Biz korrupsiyaning oqibatlari bilan kurashishdan uning barvaqt oldini olishga
o‘tishimiz kerak”, deb ta’kidlab o‘tdilar.
61

3.2. Yangi O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashning davlat
siyosati.
Korrupsiya hodisasini jamiyat hayotidan ildizi bilan yo‘qotib yuborish
imkonsizdir, ushbu illatga qarshi faqatgina profilaktik chora-tadbirlar qo‘llanilishi
mumkin. G.Nurmuhammedova fikriga ko‘ra korrupsiyaga qarshi kurashda
kurashning maqsadini aniqlab olish muhim ahamiyatga ega. Korrupsiyaga
qarshi kurashning maqsadini aniqlashda umumiy (bosh maqsad) va aniq
vaziyatga asoslangan (muayayyan muddat ichida) maqsadga ajratish mumkin[13].
Shunga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida aniq vaziyatga asoslangan
korrupsiyaga qarshi kurash chora-tadbirlari O‘zbekiston Respublikasi prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning 2017-yil 7-fevraldagi “2017-2021 yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-sonli Farmonida to‘laqonli o‘z aksini topdi 1
.
Yuqoridagi farmonga ko‘ra harakatlar strategiyasi besh bosqichda
amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Harakatlar strategiyasida korrupsiyani oldini
olish bilan bog‘liq chora tadbirlarga alohida e’tibor berilgan bo‘lib, korrupsiyaga
qarshi kurash ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan. Harakatlar
strategiyasida belgilab olingan korrupsiyaga qarshi kurash bilan bog‘liq
vazifalarni va boshqa ustuvor maqsadlarni amalga oshirishni nazorat qiluvchi
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 07.02.2017 yildagi PF-4947-son.
62

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti boshchiligidagi Harakatlar strategiyasini
amalga oshirish bo‘yicha Milliy komissiya tuzildi 2
.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashning
tashkiliy huquqiy asoslari yaratilgan bo‘lib, korrupsiyaga qarshi kurashda
asos bo‘luvchi xalqaro kelishuvlar ratifikatsiya qilingan, konseptual strategik
va milliy reja asosida antikorrupsion hujjatlar, shu bilan birga ularni amalga
oshirishga qaratilgan normativ huquqiy qonunlar qabul qilingan.
2003-yilda qabul qilingan BMTning “Korrupsiyaga qarshi Konvensiyasi” 3
dunyo hamjamiyati a’zolari oldiga korrupsiyaga qarshi kurashning tizimli
siyosatini ishlab chiqish vazifasini qo‘ydi. Jumladan, O‘zbekistonda ham
korrupsiyaga qarshi kurashda ijro etuvchi hokimiyatda boshqaruv jarayonlarining
aniq va shaffof bo‘lishiga korrupsiyaga qarshi kurash ustidan nazoratni amalga
oshirishning samarali mexanizmlari hali hanuz ishlab chiqish va mavjud chora
tadbirlar tizimini isloh etish talab etiladi.
So‘ngi yillarda O‘zbekiston Respublikasida korrupsiya bilan bog‘liq
jinoyatlarni aniqlash va ularni oldini olish borasida olib borilgan islohotlar tahsinga
sazovordir. Zero, ushbu islohotlar amalda o‘z samarasini ko‘rsatayotganligini
O‘zbekiston Respublikasini Tranparency International xalqaro tashkilotining
statistik ma’lumotlariga qaraganda korrupsiya indeksi 2007-2020 yillar oralig‘ida
9 ballga yoki 175-o‘rindan 146-o‘ringa ko‘tarilganligidan ham bilib olish
mumkin 1
.
Korrupsiyani yo‘q qilishga qaratilgan muhim qadamlardan yana biri bu
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
harakatlar strategiyasi doirasida O‘zbekiston Respublikasi prezidenti
Sh.M.Mirziyoyev tashabbusi bilan xalqaro standartlarga muvofiq 2017-yil 3-
yanvar kuni “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunning imzolanishi
bo‘ldi.
2
https://lex.uz/docs/3107036#3109393
3
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Konvensiyasi . Nyu-York, 2003-yil 31-oktabr.
1
Korrupsiyaga qarshi kurash tarmog‘i Istambul Harakatlar Rejasi (IHR) doirasida Sharqiy Evropa va
Markaziy Osiyo davlatlarining 2016-2019 yillarda korrupsiyaga qarshi kurash sohasidagi islohotlari
Monitoringi. www.oecd.org/corruption/acn
63

Qonunda “korrupsiya”, “korrupsion huquqbuzarlik”, “manfaatlar
to‘qnashuvi” kabi tushunchalarga izoh berilgan bo‘lib, unga ko‘ra:
 aholining huquqiy savodxonligi va huquqiy madaniyatini oshirish,
jamiyatda korrupsiyaga nisbatan toqatsizlikni shakllantirish;
 davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida korrupsiyadan
ogohlantirish bo‘yicha choralarni amalga oshirish;
 korrupsion huquqbuzarliklarni o‘z vaqtida aniqlash, ularning
oqibatlari, sabablari va keltirib chiqargan sharoitlarni bartaraf etish hamda
korrupsion huquqbuzarliklar sodir etilgani uchun muqarrar jazolash tamoyilini
tadbiq etish kabilar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari etib belgilangan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2 fevralda
PQ-2752-sonli “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonunining qoidalarini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi
Qaroriga muvofiq 2017-2018 yillarga mo‘ljallangan korrupsiyaga qarshi kurashish
bo‘yicha Davlat dasturi tasdiqlandi. Ushbu Davlat dasturida 5 ta yo‘nalish
bo‘yicha 50 dan ortiq korrupsiyaga qarshi choralarni amalga oshirish ko‘zda
tutilgan.
Respublikamizning 60 dan ortiq vazirlik va idoralarida korrupsiyaga qarshi
idoraviy rejalar ishlab chiqildi va tasdiqlandi. Bundan tashqari korrupsiyaga qarshi
kurashish bo‘yicha “Respublika idoralararo komissiyasi to‘g‘risida”gi Nizom
tasdiqlandi. Komissiyaga O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori raislik qiladi
va komisiyaning ishchi organi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Bosh
prokuraturasi faoliyat olib boradi. Uning tarkibi davlat organlari rahbarlari va
ekspertlari, fuqarolik jamiyati institutlari va ilmiy doiradagi 43 nafar a’zodan
iborat. Komissiya tomonidan qabul qilinadigan qarorlar barcha davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari, jamoat birlashmalari va boshqa tashkilotlar
tomonidan ijro etilishi majburiydir. Komissiya huzurida korrupsiyaga qarshi
kurash choralari va bu boradagi tashkiliy-amaliy va huquqiy mexanizmlarni
64

amalga oshirish holatini ko‘rib chiqish va tahlil qilish bo‘yicha Ekspertlar guruhi
tashkil etildi 1
.
Korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida parlament nazorati samaradorligi
oshirilishi davlat organlarida korrupsiya bilan bog‘liq holatlarni kamaytirishga yo‘l
ochib berdi. Oliy Majlis palatalarida korrupsiyaga qarshi kurashish va sud-
huquq masalalari bo‘yicha qo‘mitalar hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Jo‘qorg‘i Kengesi, viloyatlar va Toshkent shahar xalq deputatlari kengashlari,
tuman va shahar xalq deputatlari kengashlarining tarkibida qonuniylikni
ta’minlash va korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha doimiy komissiyalar
tashkil etildi. Davlat organlari va tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi ichki
nazorat tizimi (komplayens-nazorat)ni joriy etish yo‘lga qo‘yildi.
Korrupsiyaga oid islohotlarni amalga oshirishda sud-huquq tizimi ham
e’tibordan chetda qolmadi. Avvalo, 2017 yildan boshlab sudyalarni dastlabki besh
yillik, keyingi o‘n yillik muddatga tayinlash tartibi va keyinchalik muddatsiz
(umrbod) lavozimda bo‘lish muddati belgilandi. Sud tizimi tuzilmasini tubdan
takomillashtirish va faoliyatini samaradorligini oshirish maqsadida, O‘zbekiston
Respublikasi Sudyalar oliy kengashi tashkil etildi va Sud hokimiyati organlarini
rivojlantirish jamg‘armasi va budjetdan tashqari Adliya organlari va
muassasalarini rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi. Sud huquq tizimida
korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarni oldini olishga qaratilgan yana bir muhim
voqea O‘zbekiston oliy sudi yangi interaktiv veb-saytini ishga tushirilganligi
bo‘ldi. Veb-saytga E-SUD elektron sud tizimi va E-XSUD hujjat almashish tizimi
ulangan bo‘lib, bu fuqarolarga hujjatlarni elektron shaklda rasmiylashtirish
imkonini beradi. Jinoiy ishlar bo‘yicha tergov va sud jarayonlarini osonlashtirish
maqsadida 2018-yil sentabr oyidan boshlab “onlayn translyatsiya” interaktiv
xizmatining birinchi bosqichi ishga tushirildi.
Harakatlar strategiyasi bilan bog‘liq islohotlar doirasida Prokuratura tizimida
ham bir qator o‘zgarishlarni amalga oshirishni nazarda tutuvchi bir qancha
prezident farmonlari va qarorlar qabul qilindi. Korrupsiyaga qarshi kurashda
1
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining VI bob, 17-modda. https://lex.uz/acts/-111453
65

prokuratura organlari faoliyatini ochiqligi va shaffofligini ta’minlash maqsadida,
2018-yil iyun oyida Bosh prokuratura rasmiy veb-sayti (prokuratura.uz) ishga
tushirildi. Saytda fuqarolarni Bosh prokuraturaga qabul qilish jadvali, O‘zbekiston
murojaatlari to‘g‘risidagi Qonun hujjatlari, Bosh prokuratura murojaatlar bilan
ishlash boshqarmasi xodimlari ro‘yxati, shuningdek, viloyat prokurorlari va
unga tenglashtirilgan prokurorlarning murojaatlar bilan ishlash bo‘yicha katta
yordamchilari to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Bosh prokuratura huzuridagi
Majburiy ijro byurosining sud hujjatlarini ijro etishda mulkni elektron onlayn
savdolar orqali sotish jarayonini maksimal avtomatlashtirish, inson omilini va
auksionlarni o‘tkazishda tashqi aralashuvni bartaraf etish maqsadida “E-IJRO
AUKSION” yagona elektron savdo maydonchasi joriy qilindi.
Yana bir e’tirofga loyiq jihat shundaki, harakatlar strategiyasi davrida eng
katta qadamlardan biri Davlat organlari, jamoat va fuqarolik jamiyati institutlari
o‘rtasidagi aloqa tizimiga aloxida e’tibor qaratilgani bo‘ldi. Davlat organlari
va fuqarolik jamiyati institutlarida yuqori axloqiy me’yorlarni shakllantirish
maqsadida kadrlar tayyorlash va ularni malakasini oshirish yuzasidan ham bir
qator qonuniy hujjatlari qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
huzurida Davlat xizmatini rivojlantirish agentligi tashkil qilindi. U davlat
organlari va tashkilotlarida xodimlarni boshqarish va inson resurslarini
rivojlantirish sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish uchun mas’ul
hisoblanadi 1
.
Agentlikka milliy kadrlar zaxirasini boshqarish, davlat fuqarolik xizmati
lavozimlarining davlat reyestrini yuritish, vakant lavozimlarning yagona ochiq
portalini tashkil etish va yuritish, davlat fuqarolik xizmatchilari faoliyati
samaradorligini baholashning o‘lchanadigan indikatorlari tizimini joriy etish
kabi vazifalar yuklatildi. Bundan tashqari, ushbu agentlik huzurida Davlat
xizmatini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi tashkil qilindi.
Bundan tashqari, Korrupsiya bilan bog‘liq huquqbuzarliklarning oldini
olish bo‘yicha olib borilayotgan ishlarni takomillashtirish maqsadida, Ichki
1
Rustamboyev M.X. “O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga Sharhlar” (Ma х sus qism). –T.: “Adaolat”
2016-yil. –B.553.
66

ishlar vazirligi huquqbuzarliklarning oldini olish Bosh boshqarmasi, Ichki ishlar
vazirligi huzuridagi Jinoyat qidiruv boshqarmasi tarkibida korrupsiya va iqtisodiy
jinoyatlarga amalga oshirilgan ijobiy ishlarga qaramay, bugungi kunda
O‘zbekistonda davlat yoki davlat xizmati sohasida amalda bo‘lgan yagona qonun
yo‘q.
Korrupsiyaga oid jinoyatlarni oldini olish mexanizmini yanada
takomillashtirish uchun 2017−2018 yillarda Korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha
davlat dasturining 2-bandi 2017-yil oktabrigacha “Davlat xizmati to‘g‘risida”gi
qonun loyihasini ishlab chiqishni ko‘zda tutgan edi. Qonun konsepsiyasi 2017
yil dekabrida Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan ishlab
chiqilishi, tegishli qonun loyihasi bilan birgalikda Vazirlar Mahkamasiga
kiritilishi, 2018 yilda qonun konsepsiyasi va loyihasi Adliya vazirligi tomonidan
takomilga yetkazilib, Prezident administratsiyasiga kiritilishi, Prezident adminis-
tratsiyasida ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga
kiritilishi ko‘zda tutilgan edi. Mazkur loyiha davlat xizmatlari organlari
faoliyatining barcha sohalariga taalluqli bo‘lib, u hamon muhokamalar jarayonida.
Shuningdek, Korrupsiya uchun jinoiy javobgarlik Konvensiyasiga
(Strasburg, 1999 yil 27 yanvar), Korrupsiya uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlik
Konvensiyasiga (Strasburg, 1999 yil 4 noyabr) va Xalqaro tijorat bitimlarini
amalga oshirishda xorijiy mansabdor shaxslarni pora berib sotib olishga
qarshi kurashish Konvensiyasiga (Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyoti tashkiloti,
1997 yil 17 dekabr) qo‘shilish masalasini ko‘rib chiqish taklif etilmoqda.
Bundan tashqari, BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasida belgilangan
xorijiy davlat mansabdor shaxslariga va xalqaro davlat tashkilotlarining mansabdor
shaxslariga pora berish, yuridik shaxslarning javobgarligi va boshqa korrupsiyaga
oid jinoyatlar uchun javobgarlikni kuchaytirish choralarini ta’minlash bo‘yicha
tegishli normalarga milliy qonunchilikka implementatsiya qilish bo‘yicha
normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari ishlab chiqish kiritilmoqda.
Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish joizki, 2010 yildan buyon O‘zbekiston
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining korrupsiyaga qarshi kurashish
67

bo‘yicha Istanbul harakatlar rejasida ishtirok etmoqda. 2019 yil 21 mart
Parijda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining korrupsiyaga qarshi
kurashish bo‘yicha Istanbul harakatlar rejasi monitoringining to‘rtinchi
bosqichi bo‘lib o‘tdi, uning natijalariga ko‘ra xalqaro ekspertlar O‘zbekiston
ushbu tashkilotning avvalgi barcha tavsiyalari bo‘yicha yutuqlarga erishganligini
ta’kidlashdi. Mazkur monitoring yakunlari bo‘yicha berilgan 47 ta tavsiyalarni
bajarish yuzasidan 31.07.2019 yilda “Yo‘l xaritasi” tasdiqlandi 1
.
Xususan, mazkur tavsiyalar asosida O‘zbekiston Respublikasi 2019
yilda Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar bo‘yicha huquqiy yordam va huquqiy
munosabatlar to‘g‘risidagi MDHning Kishinev konvensiyasiga (Kishinyov sh.,
2002 yil 7 oktabr) qo‘shildi.
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha harakatlar strategiyasi asosida respublikamizda korrupsiyaga qarshi
kurashishda bir qator qonun hujjatlari yaratilib, ommaviy axborot vositalari orqali,
turli uchrashuvlar, davra suxbatlari, tadbirlarda aloxida tushuntirilayotgan
bo‘lsada, korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha qonunchiligimizda mavjud
kamchiliklar bartaraf etilmasligi oqibatida afsuski hali korrupsiyaning keskin
kamayishiga erishganimiz yo‘q. Masalan, O‘zbekiston Respublikasining 2017-yil
2-fevraldagi “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonunining 27-moddasida “Yuridik shaxslar korrupsiyaga oid
huquqbuzarliklarni sodir etganlik uchun qonunda belgilangan tartibda javobgar
bo‘ladi” 1
deb ko‘rsatilgan bo‘lsada, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
VI bobi, 17-moddasida “Jinoyat sodir etgunga qadar o‘n olti yoshga to‘lgan,
aqli raso jismoniy shaxslar javobgarlikka tortiladilar” deb ko‘rsatib o‘tilgan yoki
Jinoyat kodeksida Yuridik shaxslar korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarni sodir
etganlik uchun javobgarlikka tortilishi to‘g‘risida aniq ko‘rsatmalar
belgilanmagan 2
.
1
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, 24.09.1999 yildagi 19-son . https://lex.uz/docs/1449106
1
Qonunchilik palatasi tomonidan 2016-yil 24-noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2016-yil 13-dekabrda
ma’qullangan. https://lex.uz/acts/-3088008
2
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. VII-XVI-boblar. https://lex.uz/docs/-
97664
68

Shuningdek, huquqiy atamalar borasida Konvensiya mansabdor shaxs
(public official) atamasini ishlatadi. Konvensiyaning o‘zbek tiliga tarjima
qilingan hamda Bosh Prokuratura veb-saytida e’lon qilingan variantida
mazkur atama ommaviy mansabdor shaxs sifatida tarjima qilingan. Ammo
O‘zbekiston qonunchiligida ommaviy mansabdor shaxs tushunchasi mavjud emas.
Qonunchilikda mansabdor shaxs tushunchasiga ta’rif berilmagan bo‘lib,
Rustamboyevning “O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar” 3
(Maxsus qism) kitobida mansabdor shaxs, uning tarkibiga kiruvchi mas’ul
mansabdor shaxs, hokimiyati vakillari va boshqa toifalariga ta’rif berilgan.
Jinoyat kodeksi moddalarini talqin qilishda mazkur sharhdagi tavsiflarga amal
qilinib kelinsada, O‘zbekiston qonunlariga ko‘ra u rasmiy sharh hisoblanmaydi
va normativ xarakterga ega emas. Bundan tashqari, Jinoyat kodeksining (JK)
pora berish va pora olish moddalarida mansabdor shaxs atamasi ishlatilgan
bo‘lib, mansabdor shaxs atamasiga sharhda berilgan tavsif va Konvensiya
talab qilgan atama tavsifi o‘rtasida tushunmovchiliklar barataraf etilmagan.
E’tiborga loyiq yana bir jihat shundaki, xalqaro standartlarga muvofiq
poraxo‘rlik jinoyati tarkibining muhim elementlariga aniq ta’rif berib o‘tilgan
bo‘lsada, milliy qonunchiligimizda ushbu elementlar kengroq talqin etilmaganligi
korrupsiyaga oid jinoyatlarga xolis baho berishda bir muncha qiyinchiliklar
tug‘diradi.
Ana shunday korrupsiya jinoyati tarkibining asosiy elementlaridan biri
nomoddiy
bo‘lmagan foydani (moddiy ob ‘ekt bo‘lmagan va aniq o‘lchovga ega
bo‘lmagan qimmatlikni) yoki pul bilan bog‘liq bo‘lmagan yoki ulardan iborat
bo‘lmagan foydani ham o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston jinoyat qonunchiligiga
esa hali ham poraning predmeti sifatida nomoddiy qimmatliklar kiritilmagan.
Poraxo‘rlik jinoyatlari tarkibining navbatdagi zaruriy elementi bu
jinoyatlarning uchinchi shaxslar manfaatlari yo‘lida sodir etilishidir. Bunda
jinoyatni kriminalizatsiya qilishda faqat mansabdor shaxs uchun emas, balki
3
Rustamboyev M.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharxlar (Maxsus qism). –T.: “Adolat”. –B.553.
69

boshqa har qanday jismoniy yoki yuridik shaxs uchun ham moddiy yoki
moddiy bo‘lmagan qimmatliklarni olishini anglatadi. Xalqaro standartlarga
ko‘ra, uchinchi tomon har qanday jismoniy yoki yuridik shaxs bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston Jinoyat kodeksi, poraxo‘rlikni uchinchi shaxslar manfaatlari
foydasiga kriminalizatsiya qilmaydi, faqat mansabdor shaxsning o‘zi porani
olishi yoki bunday shaxsga pora berishini jinoyat deb tan oladi.
Shuningdek, Oliy sud plenumining “poraxo‘rlik holatlari bo‘yicha sud
amaliyoti to‘g‘risida” 3
gi qarorida ham poraxo‘rlikni uchinchi shaxslar foydasiga
jinoiy javobgarlikka tortish masalasiga tegishli emasligi ta’kidlangan.
Poraga va’da, taklif va yoki uni qabul qilish. Korrupsiyaga oid navbatdagi
muhim elementporaga va’da qilish, taklif qilish yoki uni qabul qilish
predmeti Yevropa iqtisodiy hamkorlik tashkiloti Konvensiyasi, Korrupsiya
uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi Yevropa Kengashi Konvensiyasi va
BMTning korrupsiyaga qarshi Konvensiyasida tugallangan jinoyat sifatida
keltirilgan. O‘zbekiston Jinoyat kodeksida mazkur jinoyat kriminalizatsiyasi
masalasi haligacha hal etilmagan.
Korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlarning navbatdagi elementlaridan yana
biri mansab vakolatini suiste’mol qilish uchun javobgarlik masalasi Jinoyat
kodeksining 205-moddasida ko‘rib chiqilgan. Bu moddaning tahlili unda
korrupsiya omilining mavjudligini ko‘rsatsa ham ushbu modda kompozitsiyasining
majburiy elementlaridan biri bo‘lgan “jiddiy ziyon“ (“существенный вред”)
tushunchasining ta’rifi yo‘qligidadir.
Istambul harakatlar rejasi doirasidagi monitoring davomida ushbu atama
ostida nima nazarda tutilayotganligi, huquq-tartibot idoralari uning mavjudligini
qanday aniqlayotganligi xususidagi savolga hech qanday javob ola olmadilar.
Poraxo‘rlik jinoyatining keyingi elementi bu ta’sirni suiste’mol qilish
bo‘lib, BMTning korrupsiyaga qarshi Konvensiyasiga ko‘ra, ushbu qilmish
uchun jinoiy javobgarlikni o‘rnatish ixtiyoriydir. Yevropa Kengashining
Korrupsiya uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi Konvensiyasining 12-moddasiga
3
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, 24.09.1999 yildagi 19-son .
70

ko‘ra bu qilmish uchun javobgarlikni o‘rnatish bu a’zo davlatlar uchun
majburiydir. Istambul harakatlar rejasida ishtirok etuvchi davlat uchun
(O‘zbekiston uchun ham) kriminalizatsiya qilinishi kerakligi ta’kidlangan
bo‘lsada, bu borada ham milliy qonunchiligimizda aniq qoidalar belgilanmagan.
Pul yuvish (legallashtirish). Navbatdagi korrupsiya jinoyatining elementi
pul yuvish (legallashtirish) haqida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
243-moddasida so‘z boradi. Ushbu javobgarlikni qo‘llashning muayyan jihatlari
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining 2011-yil 11-fevraldagi “jinoiy faoliyatdan
olingan tushumlarni legallashtirish hollarida sud amaliyotining ayrim masalalari
to‘g‘risida”gi 1-son qarorida belgilab qo‘yilgan. Ammo Istambul harakatlar
rejasida pul yuvish uchun javobgarlikni O‘zbekiston Jinoyat kodeksida yanada
aniq qoidalar bilan mustahkamlab qo‘yish tavsiya etildi.
Korrupsiya jinoyatlarini ochishda e’tiborga loyiq bo‘lgan yana bir muhim
element bu chet el amaldorlarining poraxo‘rligidir. Jinoyat kodeksining VIII
bo‘limida belgilangan ta’rifga ko‘ra, chet el mansabdor shaxsining ta’rifi
mansabdor shaxsning umumiy ta’rifiga kiritilgan. Bu ta’rif xalqaro standartlarga
to‘la mos kelmaydi. Bu ta’rif Konvensiyalarda nazarda tutilganidan ancha tor
bo‘lib, hatto ba’zi o‘rinlarda korrupsiyaning bu turiga xos xususiyatlar keng
yoritilmagan.
Korrupsion jinoyatlarning boshqa tarkibiy xusuiyatlariga to‘xtaladigan
bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasida bir necha korrupsion harakatlar,
“O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risida” 1
gi kodeksga
kiritilganligi ajablanarlidir. Xususan, 611-modda (Nodavlat tijorat tashkilotining
yoki boshqa nodavlat tashkilotining xizmatchisini pora evaziga og‘dirib olish),
1931-modda (Davlat organining, davlat ishtirokidagi tashkilotning yoki fuqarolar
o‘zini o‘zi boshqarish organining xizmatchisini pora evaziga og‘dirib olish),
1932-modda (Davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning
o‘zini o‘zi boshqarish organi xizmatchisining qonunga xilof ravishda moddiy
qimmatliklar olishi yoki mulkiy manfaatdor bo‘lishi) kabi harakatlar uchun
1
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-97664
71

ma’muriy javobgarlik xalqaro standartlarga zid bo‘lib, tegishli kompozitsiyalar
ma’muriy javobgarlik kodeksidan olib tashlanishi va Jinoyat kodeksiga qamrab
olinishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kundan korrupsiyaga qarshi kurashishda
samarali natijaga erishish uchun quyidagilar hal etilishi lozim bo‘lgan masalalar
sirasiga kiradi:
1. O‘zbekistonda davlat xizmati sohasida hali ham qonuniy kuchda
bo‘lgan yagona qonun mavjud emas;
2. Manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish to‘g‘risidagi qoidalar qonun
hujjatlariga kiritilgan bo‘lsada, ularni to‘g‘ri qo‘llash yanada tartibga solishni
talab qiladi, shu jumladan, intizomiy jazo choralari bilan cheklanmasligi
kerak bo‘lgan javobgarlik choralarini kengaytirish zarur;
3. Boshqa korrupsiyaga qarshi vositalarni takomillashtirish kerak. Misol
uchun, xulq-atvor qoidalarini samarali qo‘llash ustidan nazoratni ta’minlash
tavsiya etiladi;
Shular bilan bir qatorda, mamlakatimizda bugungi kunda korrupsiyaga
qarshi kurashish sohasida huquqiy munosabatlarni tartibga solish, ushbu
sohadagi chora-tadbirlar samaradorligini oshirish, ushbu illatni ildizi bilan
yo‘q qilish, jamiyatda korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatni qaror
toptirishda idoralararo hamkorlikni yanada rivojlantirish, davlat boshqaruvi
organlarining korrupsiyaga qarshi faoliyatiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, jumladan, videokuzatuv tizimlari, elektron hisob-kitob va
almashinuv, idoralararo ma’lumotlar bazalarini keng joriy etish muhim ahamiyatga
ega.
72

Xulosa.
Aytish joizki, mamlakatimiz mustaqillikka erishgan ilk davrdayoq
korrupsiyaga qarshi kurashish masalasiga umumdavlat miqyosidagi vazifa sifatida
qaralib, uning oldini olish va davlat apparatini korrupsiyadan tozalash bo‘yicha
izchil va muntazam ishlar olib borilmoqda. O‘zbekiston Respublikasining ko‘pgina
huquqni muhofaza qiluvchi organlari tarkibida korrupsiya va uyushgan
jinoyatchilikka qarshi kurashuvchi alohida tuzilma va bo‘limlar shakllantirildi.
Hozirda dunyoda korrupsiyaning oldini olish, fosh etish va unga qarshi
kurashish borasida tashkiliy-huquqiy choralar amalga oshirilib, korrupsiyaga
qarshi kurashning huquqiy mexanizmi yaratilgan. Biz xalqaro andozalardan milliy
ma’naviyatimizga mos bo‘lgan xolda ulardan andoza olgan xolatda o‘z
korrupsiyaga qarshi kurashish mexanizmlarimizni bosqichma-bosqich
yaratmoqdamiz.
Xalq tilida soddagina qilib aytganda poraxo‘rlik, keng ma’noda korrupsiya,
deb ataluvchi hodisa barcha islohotlar ildiziga bolta urarkan, ushbu diplom ishida
uni keltirib chiqaruvchi sabab va unga qarshi kurash choralarini tahlil etamiz.
“Hozirgi sharoitda global korrupsiyaning ijtimoiy falsafiy mohiyati va unga
qarshi kurashish mexanizmi” mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi bo‘yicha olib
borilgan ilmiy izlanishlar natijasida quyidagi xulosalar taqdim etildi:
73

1. Korrupsiya davlatning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi illat
bo‘lib, undan qutilish uchun jamiyatning barcha a’zolari birgalikda harakat
qilishlari lozim. Soha mutaxassislari bu muammoni bartaraf etish uchun turli
xil ilmiy-amaliy nazariyalarni ilgari surishgan. Jamiyatning paydo bo‘lishi
bilan ijtimoiy munosabatlar negizida shakllangan bunday illatga qarshi kurashish
bo‘yicha juda ko‘p rasmiy qonunchilik hujjatlari ishlab chiqilgan. Mamlakatimizda
korrupsiyaga qarshi ishlab chiqilgan qonunchilik hujjatlarini hayotga tatbiq
qilishimiz, asrlar davomida qotib qolgan bid ‘atdan voz kechish davri kelganligini
anglash lozim.
2. Falsafi yondashuv vakillari korrupsiyaning ijtimoiy hodisa sifatida
ma’lum bir guruhlar shaxsiy manfaatlari uchun davlat resurslarini ma’lum guruhlar
foydasiga qayta taqsimlanishi shaxsiy manfaatlar doirasida institutsionalizatsiya
mexanizmlaridan foydalanishda yotadi. Aynan davlat hokimiyatining korrupsiyasi
ijtimoiy munosabatlarning deformatsiyasiga olib keladi.
3. Urug‘-aymog‘chilik, qarindosh-urug‘chilik, tanish-bilishchilik kabi
illatlar xalqimizning qon-qoniga singib ketgan. Barcha sohada bu illatlarni bartaraf
etish uchun aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish,
jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish maqsadida
ta’sirchan tarzda filmlar, seriallar va roliklar ishlab chiqarishni ko‘paytirish zarur.
4. Davlat xizmatchilarini “halollik vaksinasi” bilan emlash, ya’ni
halollikni ularning ongiga singdirish, diniy-madaniy, ahloqiy-ma’naviy
qadriyatlar orqali ularda korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatni
shakllantirish uchun diniy ulamolarimiz tomonidan targ‘ibot ishlarni kuchaytirish.
5. Shiddatli globallashuv jarayonlari shiddat bilan kechayotgan davrda
fuqarolarimizni korrupsiya illatining zararli ta’siridan asrashga qaratilgan
targ‘ibot ishlarini kuchaytirish va ularni qiziqtiradigan korrupsiyaga oid
muammolarni sotsiologik tahlil qilishda hamda korrupsiyani fosh etish
borasida professional tadqiqot olib bora oladigan nodavlat notijorat tashkilotlari
va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari faoliyatining rolini oshirish hamda
erkin bo‘lishini ta’minlash.
74

6. Korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro tajribadan andoza
olib o‘zimizga xos bo‘lgan milliy mentalitetimiz doirasida muammoni bartaraf
etish ijtimoiy mexanizmlarini ishlab chiqishimiz zarur.
7. Kadrlar siyosatini to‘g‘ri yuritish maqsadida vacancy.argos.uz
tizimidan unumli foydalanishimiz, ya’ni shu tizim orqali muvaffaqiyatli o‘tgan
shaxsni ishga qabul qilishni majburiy qilib belgilash kerak. Lekin ayrim
tashkilotlar rahbarlari ish beruvchi o‘zlari ekanligini pesh qilib, vacancy.argos.uz
orqali o‘tgan nomzodlarni ishga olmaslik holatlari uchramoqda. Bundan tashqari
barcha sohalarda, rotatsiya masalasini ham majburiy tartibda kiritish zarur.
8. Shuningdek Prezidentimizning 5177-sonli qarori bilan barcha davlat
tashkilotlarda tashkil etilgan Korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalarining
vazifalari, vakolat va majburiyatlari huquqiy jihatdan yetarli emasligi, ta’sirchan
vakolatlari yo‘qligi sababli Korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari
faoliyatini takomillashtirish chora tadbirlarini ko‘rish.
75

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Nomativ – huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-
yil 25-yanvardagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi.
2. Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi ma’ruzasi. 08.12.2018-yil.
3. Mirziyoyev Sh.M. BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida
so‘zlagan nutqi // – Toshkent, 2017. xalq so‘zi. № 196 (6860).
4. O‘ zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning
mamlakatimizni 2015 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2016 yilga
muljallangan iqtisodiy dasturining eng muхim ustuvor yo‘nalishlariga
bag‘ishlangan Vazirlar Maхkamasining aхborotnomasi. – 2003.-№ 1.-2-m.
5. Karimov.I.A. Mamlakatimizda demokratik isloxotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. – T.:
“Ma’naviyat” 2010 -yil .
76

6. Karimov I.A. “Erishgan marralar bilan chegaralanmasdan, boshlagan
isloхotlarimizni yangi bosqichga ko‘tarish-bugungi kundagi eng dolzarb
vazifamizdir”-23-jild. –T.: “Ma’naviyat” 2015 -yil .
7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.:
“ Ma’naviyat”, 2008-yil.
8. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi -xalq e’tiqodi va buyuk
kelajakka ishonchdir. – T.: “O‘zbekiston”, 2000-yil, –B 23-24 .
9. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.:
“Ma’naviyat”, 2008-yil.
10. Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida. T.: 6. – T.:
“O‘zbekiston”, 1998-yil.
11. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Korrupsiyaga qarshi
Konvensiyasi.
12. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Konvensiyasi . Nyu-York, 2003-
yil 31-oktabr.
13. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 03.01.2017 yildagi O‘RQ-419-
son.
14. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining VI bob, 17-modda.
15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 27.05.2019 yildagi
PF-5729-son .
16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.06.2020 yildagi
PF-6013-son
17. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarori, 24.09.1999
yildagi 19-son
18. O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi
kodeksi. VII-XVI-boblar.
19. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi
kodeksi. 01.04.1995.
20. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar
Mahkamasining qarori, 03.03.1992 yildagi 96-son
77

21. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori ,
11.05.1994 yildagi 247-son
22. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 06.07.2021 yildagi
PF-6257-son
23. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 25.12.2012 yildagi O‘RQ-344-son.
24. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.06.2020 yildagi
PF-6013-son
25. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 07.02.2017 yildagi
PF-4947-son.
1. Criminal Law of the People’s Republic of China .
2. Criminal Code of the Kingdom of Spain.
3. Republic of Korea: Criminal Code (Wholly amended as of Jan. 1,
1998). –P.21. Title 18 of the United States Code .
4. Criminal Justice (Corruption Offences) Act 2018.
5. Criminal Code of Lithuania.
6. Prevention of corruption Act.
7. Malaysian Anti-Corruption Commission Act 2009.
8. Republic of Lithuania Criminal code.
9. Уголовный кодекс Грузии.
10. Crimes Act 1961.
11. Уголовный кодекс Федеративной Республики Германии в
редакции от 13 ноября 1998 г. по состоянию на 15 мая 2003 г. Ст.198.
II. Ilmiy – nazariy adabiyotlar.
1) Milliy nashrlar.
1. Abu Nasr Nasr Farobiy. Fozil odanlar shahri. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2018-yil.
2. Abu Rayhon Beruniy. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar.
Tanlangan asarlar. I-jild. – Toshkent: Fan, 1968-yil.
3. Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan asarlar. II-jild. –
Toshkent: Fan, 1965-yil.
78

4. Amir Temur. Temur tuzuklari.– Toshkent: Navro‘z, 1992-yil.
5. Abdulla avloniy. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. Pandlar, iboralar,
hikoyalar, nabiylar hayoti, dramalar, maqolalar, sayohat xotiralari. –Toshkent.:
“Ma’naviyat”, 2004-yil.
6. Abdurayf Fitrat. Tanlangan asarlar. –Toshkent.: Ma’naviyat, 2009.
7. Aliyev B., Hakimov R. Korrupsiyaga qarshi kurash. Monografiya. –
T.: “Yangi asr avlodi”. 2012 -yil .
8. Davlatova Sh. O‘zbekistonda boshqaruv strukturasining shakllanishi
va taraqqiyotida milliy masalaning tutgan o‘rni (XX asrning 20-yillari) //. –T.:
“Navro‘z”. – 2016 -yil .
9. Ibn Xaldun. Kitob ul-kibar (Ibratli misollar kitobi)1370-yil.
10. Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. –T.: “Ma’naviyat”,1999-
yil.
11. Nazarov Q. Falsafa asoslari. –T.: “O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati”. 2012 -yil .
12. Otamurodov S. Globallashuv va milliy-ma’naviy xavsizlik. –T.:
“O‘zbekiston”. 2013 -yil .
13. Qobilov Sh.R., Abdullajonov N.B. Korrupsiya va xavfsizlik. – T. :
“ Akademiya” , 2006 - y il .
14. Rustamboyev M.X. “O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga
Sharhlar” (Maхsus qism). –T.: “Adaolat” 2016-yil.
15. Yaxshilikov J. Muhammadiyev. Falsafa. Darslik. –Samarqand.:
“SamDU” 2021 -yil .
16. Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Milliy g‘oya-taraqqiyot
strategiyasi. –T.: “Fan” 2017 -yil .
17. Yaxshilikov J. Muhammadiyev N. Milliy g‘oya va mafkura. –T.:
“Fan” 2015-yil.
18. Shermuhammedova N. Falsafa. 2-nashr. –T.: “Idris Abdurauf”. 2020 -
yil .
79

2) Xorijiy nashrlar.
1. Авдеев В.А., Авдеева О.А. Стратегические направления
противодействия коррупции в РФ // Российская юстиция. 2016. № 7.
2. Аристотель. Афинская полития / Пер. С.И.Радцига. – Москва . :
Соцэкгиз, 1936.
3. Бродман и Ф. Риканатини “ Корни коррупции. Важны ли
рыночные институты? ” World Bank, 2008 .
4. Бриджитт Циммерман “ Отношение граждан к коррупционным
скандалам ” .2015.
5. Бондаренко И. “ Коррупция: экономический анализ на
региональном уровне ” СПб.: “ Петропослис ” 2001 .
6. В.М.Полтерович “ Факторы коррупции ” , М.: 1998.
7. Джеймс Вольфенсон. Коррупция, как рак, препятствует
экономическому развитию ” 2000.
8. Ибн Сина. Избранные философские произведения. – Москва:
Наука, 1980
9. Лука Сапорити “ Социальный капитал и коррупция ” . Япония.
2009.
10. Мохаммад Нур Алам. “ Женщины и коррупция: опыт Шри-
Ланки ” Шириланка. 2007.
11. Мэттью Дженкинс. “ Роль парламентов в борьбес
коррупцией ” . США. 2015.
12. Николас Хамелин. “ Изучение эффективности
антикоррупционной рекламы в Марокко ” ; Маракко: 2001.
13. НомоконовВ.А. “ Организованная преступность: тенденции,
перспективы борьбы ” , Владивосток: Изд-во Дальневост. ун-та, 1998 .
14. Ответственность за должностные преступления в зарубежных
странах. Отв. ред. Решетников Ф.М. – М. : 1994.
15. Полтерович В.М. “ Факторы коррупции ” , М.: 1998.
16. Платон. Диалоги. – Москва: Мысль, 1986 .
80

17. Цицерн. О государстве // Диалоги. – Москва: Наука, 1966. – С.
196
18. Тин Гун, На Чжоу “ Коррупция и формальные и неформальные
правила китайских госзакупок рынок ” Китай. 2011. – С.130
III. Ilmiy to’plam, jurrnal vaa gazetalardagi maqola va monografiyalar.
1. Abdurasulova Q. Korrupsiyaga qarshi kurash. Bu borada chet el
qonunlari nimalar belgilangan?//Xayot qonuni, №3 . 2003-yil.
2. Negmatova Sh. O‘zbekistonda sog‘lom raqobatni rivojlantirishning
ma’naviy, axloqiy va huquqiy jihatlari. Monografiya. –T.: “Sharq” 2016.
3. Khursandovna, K. G., & Umirzokvich, R. U. (2021, March).
NATIONAL COLOR: CONTENT-ESSENCE. In Archive of Conferences (Vol.
17, No. 1, pp. 29-31).
4. Xidirov Q.Korrupstiyaga qarshi kurashish barchaning vazifasiga
aylanishi kerak . “ Halq so‘zi ” , 2017 yil 20 dekabr .
5. Xudayberdieva, G. X., & Allanazarov, M. M. (2020). Yoshlarni
g‘oyaviy tarbiyalashning usullari, shakllari va vositalari. ИННОВАЦИИ В
ПЕДАГОГИКЕ И ПСИХОЛОГИИ , (SI-2№ 1).
6. Zufarov R., Axrorov B., Mirzayev U., Korrupsiya.
Qonun.Javobgarlik. Monografiya. –T.: “TDYUI”, 2011-yil. –B.50-51.
IV . Internet saytlari .
1. https://kun.uz/30443880
2. https://www.gazeta.uz/oz/2022/02/08/iiv/
3. https://rost24.uz/oz/news/1435
4. https://lex.uz/docs/-1461329
5. https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/nzl
6. https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgvienna/eng/dbtyw/
7. http://rawunsch.de/images/Ugolovnyiyi_Kodeks.pdf
8. https://www.legislationline.org/download/id/6443/file/Spain.
81

9. https://www.refworld.org/docid/3f
10. https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/9/enacted/en/
11. https://www.legislationline.org/download/id/7723/file/
Lithuania_CC_2000
12. https://publicofficialsfinancialdisclosure.worldbank.org/sites/fdl/
files/assets/law.
13. https://www.sprm.gov.my/admin/files/sprm/assets/pdf.
14. https://www.legislationline.org/download/id/8272/file/
Lithuania_CC_2000.
15. https://matsne.gov.ge/ru/document/view/16426?publication=236
16. https://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/
DLM327382.html
17. https://uza.uz/uz/posts/bilimli-avlod-buyuk-kelazhakning-tadbirkor-
khal-farovon-ayet-08-12-2018
18. https://lex.uz/docs/3107036#3109393
19. www.oecd.org/corruption/acn
82

Hozirgi sharoitda global korrupsiyaning ijtimoiy falsafiy mohiyati va unga qarshi kurashish mexanizmi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)