Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 36.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Философия

Продавец

Bohodir Jalolov

Hozirgi zamon texnika falsafasining yo‘nalishlari, maktab va konsepsiyalari

Купить
HOZIRGI ZAMON T EXNIKA FALSAFASI NING YO‘NALISHLARI, MAKTAB VA KONSEPSIYALARI. Reja: 1. Texnika falsafasining asosiy yo‘nalishlari. 2. Texnika falsafasining yetakchi maktablari . Nemis t exnika falsafasi maktabi 3 . Rus texn ika falsafasi maktabi 1. Texnika falsafasining asosiy yo‘nalishlari Texnika falsafasining asosiy yo‘nalishlari texnikani tushunishda yetakchi ahamiyatga ega bщlgan yondashuvlarni,ularning fan, jamiyat, odam va e’tiqod bilan aloqasini o‘z ichiga oladi. Hozirgi zamon texnika falsafasini to‘rtta asosiy – ssientistik,sotsiologik,antropologik va diniy yo‘nalishlarga ajratish mumkin. Birinchi yo‘nalish - ssientistik (inglizcha....... - fan) o‘tgan asrning 70- yillarda paydo bo‘lgan bo‘lib, XIX asrni esa texnikani ilmiy bilimlarning amaliy tatbiqi deb biladi. Shuningdek, fan-texnika tizimini falsafiy tahlil qilishda asosiy e’tiborni texnika, texnik ijodkorlik va texnik bilim muammolarini epistemologik tadqiq qilishga qaratadi. Qisqasi, texnikani ilmiy bilish usullarini inson faoliyatida qo‘llashdir deb,tushuntirishga harakat qiladi. Ikkinchi yo‘nalish – sotsiologik – texnika va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilishda ularni ikkita shoxchaga bo‘ladi. Birinchisi (texnitsizm) "ilmiy-texnikaviy ratsionalizm"ning kuchliligini tasdiqlab, uni takomillashtirish zamonaviy jamiyatning ijtimoiy va siyosiy muammolarini hal qilish kaliti ekanligi, ikkinchisi esa (1920-yillarning boshlarida paydo bo‘lgan antitexnitsizm) texnikani insoniyatning boshiga kulfatlar yog‘dirishning o‘chog‘i , insonni qirg‘in barot qilish kabi yuzaga kelgan barcha muammolarining manbai sifatida ifodalaydi. Mavjud ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatga qarab, texnitsizm va antitexnitsizm ketma-ket bir-birini almashtiriraveradi. Uchinchi yo‘nalish - antropologik - o‘zining o‘rganish muammolarini o‘tgan asrning 30-yillarda shakllantirgan bo‘lib XX asrni texnik muhitni inson hayotining bir yashash usuli sifatida ko‘rib chiqish va texnik faoliyatni falsafiy tahlil qilishda insonni o‘rganadigan antropologiya, psixologiya, fiziologiya va boshqa fanlarning ma’lumotlari bilan birlashtirib,texnikani inson hayotining zarur atributi sifatida o‘rganishda texnikani biologizatsiya qilish yo‘lidan borishi zarurligini uqtiradi. Bunda barcha texnik ijodkorlik manbaini insonning biologik mavjudot ekanligi tashkil qiladi. Inson o‘zining biologik etishmovchiligini texnika bilan to‘lg‘azadi, degan fikrni ilgari suradi. To‘rtinchi yo‘nalish - diniy (XX asr boshlarida paydo bo‘lgan) - bu diniy e’tiqodda texnik pessimizmdan najot topishga , ilmiy va texnologik taraqqiyotni nasroniylik nuqtai nazaridan tushunishga urinish, texnikani g‘ayritabiiy mohiyatning timsoli deb bilishni tan olishga asoslangan bo‘lib, bunda Xudo har qanday texnik tizimni ilohiy maqsadlarni ko‘zlab, tabiatning universal "tartibini" belgilab beradi, degan qoidaga asoslanadi. Bunda Xudoga ishonish inson faoliyatining ma’nosini belgilaydi,uning mas’uliyat hissini shakllantiradi va odamlarni texnikani suiiste’mol qilishdan himoya qiladi, degan fikr asosida texnikani ilohiylashtirish masalasini hal etish ko‘zda tutilgandir. 2. Texnika falsafasining yetakchi maktablari. Nemis texnika falsafasi maktabi Tarixiy jihatdan qaraganda texnika falsafasi falsafa ilmining alohida sohasi sifatida birinchi marta nemis faylasuflari Ernst Kapp, Fridrix Dessauer va Martin Xaydggerlar tomonidan tadqiq qilingan. Shu sababli jahon faylasuflari tomonidan ular asos solingan yangi falsafa maktabini nemis texnika falsafasi maktabi deb atash qabuladi. E rnst Kapp (1808-1896) Germaniya texnika falsafasi asoschilaridan biri bo‘lib, Karl Ritterning geografik tushunchasini Karl Marks falsafasi bilan birlashtirgan, Gegel idealizmini esa "organizm" tushunchasida materializmga aylantirgan. 1877 yilda Kapp "Texnika falsafasining asosiy yo‘nalishlari" nomli asarini nashr ettiradi, unda texnika fenomeni birinchi bor tahlil qilib ob’ekti,predmeti,o‘rganadigan muammolar tizimini shakllantiradi. Shu tariqa texnika fenomeni falsafa ilmining o‘rganish ob’ektiga aylandi. Ernst Kapp texnikani ijtimoiy-madaniy jarayonlarning "integratsiya nuqtasi", inson esa uning harakatlantiruvchi va hal qiluvchi kuchi ekanligini uqtirgan holda, uning rivojlanishi "organoproeksiya" nazariyasi,ya’ni texnik tizimlar inson organlari,xususan inson qo‘liga o‘xshash bir narsa sifatida tahlil qiladi. Ernst Kapp inson qo‘llarining (antropologiyaning) texnik asboblar bilan kombinatsiyasini texnika va uning mohiyatini falsafiy aks ettirishning boshlang‘ich nuqtasi deb biladi. U Qadimgi Yunoniston protagoralarining «odam hamma narsaning o‘lchovidir», –degan g‘oyasidan ilhomlanib, inson tanasi va qo‘llarning miya faoliyati bilan yashirin tarzda bog‘langan bo‘lib, bunda miya o‘z e’tiborini butun tana organizmiga qaratadi,degan mazmundagi “organo proeksiya”nazariyasini yaratadi. Inson tanalari orasida Ernst Kapp inson qo‘lga alohida joy ajratadi. Bunda qo‘l, birinchidan, tabiiy qurol vositasi; ikkinchidan, mexanik asboblar uchun namuna; uchinchidan , taqlid qiluvchilarni ishlab chiqarishida "qurollar quroli" bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu tabiiy vositadan sun’iy vositalar paydo bo‘ladi. Masalan, mushtning davomi sifatida bolg‘a, palma o‘rniga ichimlik kosasi va boshqalar. Ernst Kapp inson qo‘lini "barcha organlarning organidir", degan holda,uning quyidagi uchta: birinchidan, qo‘l o‘z tabiati bo‘yicha doimiy, ongsiz ravishda o‘zini o‘zi kashf etadi, biroq,bunda qilinadigan individual harakatlar bir vaqtning o‘zida boshqa harakatlar jarayoniga kirmaydi; ikkinchidan, qo‘l tabiatdan zaruriy a’zo bo‘lib,uning mexanik funksiyasi va organik shakllanish o‘rtasidagi bog‘liqlik oldindan belgilab qo‘yilgan bo‘ladi. Bunda texnikadan odamlar o‘zlarining munosabatlarini ongli ravishda chegaralaridan tashqariga uzatishda foydalanadi; uchinchidan, qo‘l harakatlari tabiiy vositalar (insonning barcha organlari) va sun’iy vositalar o‘rtasida faol ravishda o‘zaro ta’sir o‘tkazish jarayonida amalga oshiriladi, bunda ular bir-birini to‘ldiradi, degan muhim belgilarni ajratib ko‘rsatadi. Zrnst Kapp o‘zining falsafiy qarashlarini umumlashtirgan holda quyidagi xulosalarni chiqaradi: 1. Qo‘l vosita sifatida inson tabiiy organning rivojlanishini qo‘llab- quvvatladi, natijada u yuqori darajadagi ishchanlikka erishdi. Bu esa keyinchalik mazkur vositani takomillashtirish va rivojlanishiga olib keldi. 2. Odam o‘z tanasini tabiat uchun "masshtab" qiladi va bu o‘lchovdan foydalanadi (besh barmoq, ikkala qo‘lning o‘n barmog‘i mos ravishda beshta va o‘nlik hisoblashlarni beradi). Fridrix Dessauer (1881-1963). Uning asosiy falsafiy qarashlari "Texnika madaniyatmi?" (1908), "Texnika falsafasi. Amalga oshirish muammosi "(1927), "Texnikalar sohasidagi ruh"(1945), "Texnika atrofida tortishuvlar "(1956) nomli kitoblarida bayon qilingan bo‘lib,ularga quyidagilar kiradi. 1. Ilmiy-texnikaviy bilimlar dunyoda inson borlig‘ini bilish usuliga aylanib bormoqda. Shuning uchun ham endilikda I. Kantning uchta tanqidi (sof aql, axloqiy va estetik idrok tanqidi)ga to‘rtinchi - texnik faoliyat tanqidini ham qo‘shish kerak. Texnik faoliyat jarayonida odam kantchilikning "o‘z-o‘zidan"ni bilan ijobiy munosabat o‘rnatadi. Demak,sof aql+axloqiy idrok+estetik idrok+texnik faoliyat birgalikda texnikaning mohiyatini belgilaydi. 2. Texnikaning mohiyati,uning dunyoga reja, loyiha yoki tuzilma shaklida kelganida va sanoat ishlab chiqarishida kashfiyotlar va ixtirolar natijalarini ommaviy ravishda namoyish etganida yoki bunday qurilmalardan faqat iste’molchilar foydalanadigan) emas,balkim texnik ijodkorlikning qanday g‘oyaviy aktlarga tayanib amalga oshirilganligi bilan belgilanadi. Demak,texnik ijodkorlik tabiatning tabiiy qonunlariga va insonning maqsadlariga muvofiq amalga oshiriladi. 3. Tabiiy qonunlarning o‘zi, na inson maqsadlari yangi texnikalarning paydo bo‘lishi uchun etarli emas. Texnik echim - ixtirochini g‘oyalar sohasi bilan tanishtirish. Texnik ixtiro materiyada "g‘oyalar mavjudligi" ni anglatadi. Va shuning uchun texnika bu ma’naviy g‘oyalar olamining ifodasidir,aniqrog‘i "oldindan belgilangan echimlar" mahsulidir. Texnik g‘oyalar bu Xudoning fikrlaridan boshqa narsa emas, yaratuvchining yorqin ongining namoyonidir. Texnika sub’ekti moddiy jihatdan mavjud bo‘lishi mumkin, ammo u o‘zini g‘oyalar dunyosida, "mumkin bo‘lish" sohasida topishi ham mumkin. Texnika ob’ektining "boshlang‘ich mavjudligi" bu Xudo haqidagi "mumkin bo‘lgan" narsa, va oxirgi bosqich - bu ma’lum bo‘lgan mavjudlikdir. Fridrix Dessauer texnikaning tabiiy fenomen ekanligini tan olgan bo‘lsada,biroq,uning genezisi va tarqalishini baholashda tarixiy, ijtimoiy omillar mavjudligini rad etadi. Shunday qilib F.Dessauer texnikaviy ixtiro mohiyatini neomomistik falsafa,ya’ni inson tomonidan ilohiy g‘oyani amalga oshirish sifatida izohlaydi. Martin Xaydegger (1889-1976). "Texnik sivilizatsiya" haqida o‘ziga xos konsepsiya yaratgan nemis faylasuf-ekzistensialisti 1954 yilda yozgan "Texnikalar masalasi" nomli asarida "texnika" tushunchasining etimologik ma’nosini ochib beradi. "Texnik" atamasi kelib chiqishi bo‘yicha aslida yunoncha so‘z bo‘lib, bunda "Texne" nafaqat hunarmandchilik nomiga,balki yuqori darajada shakllangan har qanday san’atning nomiga ham tegishlidir.. Aflotun zamonidan beri "texne" ham "episteme" ham yonma-yon ishlatilib, keng ma’noda "bilim",ning aks ettirish qobiliyatini anglatadi. Bunda bilim ahaqiqatni ochib beradi,texnika esa o‘zini ishlab chiqarmagan narsani kashf etadi. Shunday qilib, Xaydegerning ta’kidlashicha, texnika - bu insonning o‘zini o‘zi amalga oshirish usuli. Texnika nafaqat "texnik dunyo" ni quradi.balki davrning barcha ongiga ta’sir qiladi. Haydeger o‘zini texnika kuchidan ozod qilish uchun texnikaning mohiyatiga kirishga harakat qiladi. Ma’lumki,har qanday voqea yashirindan ochiqlikka olib boradigan tarzda sodir bo‘ladi. Texnika bu yashirin, boshqa dunyoni buzib tashlangan dunyoga o‘tkazish usuli, bizning dunyomiz, bu sirdan chiqish maydoni, ba’zi haqiqatlarni anglash doirasidir. Texnika tabiiy materialdan o‘sadi, ammo u inson mavjud bo‘lgan tarkibga kiradi, bu esa o‘z fikrlarini e’tiroz qilish qobiliyatiga ega bo‘lganligini bildiradi. F.Haydeggerning so‘zlariga ko‘ra, texnikalar haqiqat olamiga chuqur kirib boradi. Zamonaviy texnikalar - bu odamga "post" deb aytaladigan qazib olish sohasini o‘z ichiga oladi. Aslida, inson o‘zi bilan, o‘z mohiyati bilan, bugungi kunda biron bir joyda uchrashmaydi. Chunki, uning mohiyati yashiringan va unga boradigan yo‘l yo‘qotilgan, u ommaviy ishlab chiqarishni tashkil etish orqali yopilgan. F.Xaydegger texnika inson qo‘lidagi vosita degan tushunchani rad etadi. Aksincha,texnikaga “berilgan”,uni “talab qilgan” odam odamzotning aynan o‘zi edi. Ammo,faqat texnikaning mohiyatini ochib berish orqali inson texnikaviy hokimiyat hukumronligidan qutqarilishi mumkin,deydi. Frankfurt texnika falsafasi maktabi. Nemis texnika falsafasi maktabining o‘ziga xos davomi 1930 va 1940 yillarda Germaniyada shakllangan Frankfurt texnika falsafasi maktabi edi, ammo fashistlar hokimiyatga kelganligi sababli uning ko‘pgina vakillari mamlakatni tashlab chiqib ketishga majbur bo‘ldilar. Teodor Adorno (1903-1969). Frankfurtlik bu faylasuf boshqalardan farqli o‘laroq texnikaning gumanitar yo‘nalishiga e’tibor qaratgan. Uning ta’kidlashicha, "ommaviy" madaniyatda o‘ziga xoslik yo‘qoladi, inson mustaqilligi, barcha odamlarning birlashishi, ularning kulrang tanqidiy bo‘lmagan massaga aylanishi reallikka aylanadi. Bunday holda, qul - bu texnika emas, balki uning egasi. Ammo texnika va insonparvarlikni qarama-qarshi qilib bo‘lmaydi. Texnika va insonparvarlik o‘rtasidagi tafovut ko‘zga tashlanadigan obro‘li jamiyat tomonidan yaratiladi. Adorno "Texnika va gumanizm to‘g‘risida" kitobida texniklarning qilgan mehnatiga nisbatan javobgarligi masalasini ko‘taradi va bilimga xalaqit beradigan axloqiy me’yorlarning mavjudligi ehtimolini rad etadi. Adoroning so‘zlariga ko‘ra, jamoatchilik va texnik ong o‘rtasidagi qarama-qarshilikni e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi, ularni shunchaki inkor qilish mumkin emas, uni jiddiy ravishda hal qilish kerak. Zamonaviy texnikalarning insoniyatga foyda yoki zarar keltirish yoki keltirmasligi texniklar va hatto texnikalarning o‘ziga emas, balki uni jamiyat qanday ishlatishiga bog‘liqligini o‘rgatadi. Yurgen Xabermas (1929y.t). Frankfurt maktabining "ikkinchi avlodi"ga mansub bo‘lgan bu nemis faylasufi texnokratik fikrlovchilarga qaroshi salbiy munosabat bo‘lar ekan, texnika – bu inson vujudidan erkin ijod qilish ruhini olib tashlaydigan, uni erkin harakat qilish, o‘zligini namoyon qilish va o‘zini o‘zii tashkillashtirish imkoniyatidan mahrum qiluvchi,qilgan ijodning quliga aylantiruvchi kuchdir degan g‘oyani ilgari suradi. Yurgen Xabermas odamning ozod bo‘lishi,odatda, texnika tufayli ajralib chiqqan mustaqil "instrumental ong"ni inson ongiga bo‘ysundirish orqali individual va ijtimoiy aqlni birlashtiruvchi birlikning hosilasidir. Bu esa o‘z navbatida ilmiy va texnologik taraqqiyotni insoniyat sivilizatsiyasining qadriyatlari va normalari bilan birlashtiruvchi "kommunikativ demokratiya" ning o‘rnatilishiga bog‘liqdir. U o‘zining ikki jildli "Kommunikativ harakatlar nazariyasi" nomli asarida nutq harakati, suhbat, munozara nuqtai nazaridan qilinadigan aloqa qoidalariga tayanib, yuqori nazariy yetuklik darajasidagi me’yoriy bayonotlarga asoslanadigan erkin suhbat,munozara,ya’ni "voyaga yetganlar" suhbati sifatida "kommunikativ demokratiya" nazariyasini asoslaydi. Bu nazariya kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi deydi. Demak, u texnokratik tafakkur qilish tarzini rivojlantirishga qarshi munosabat bildirgan faylasuflar qatoriga kiradi. 2.2. Rus texnika falsafasi maktabi. Rossiya texnika falsafasi XX asrning birinchi yarmida paydo bo‘lgan bo‘lib,uning asoschisi P.K. Engelmeyer hisoblanadi. Pyotr Klimentevich Engelmeyer (1855-1941). P.K. Engelmeyer - rus faylasufi, mexanik muhandisi, pozitivizm tarafdori bo‘lib 1917 yilda bo‘lib o‘tgan Oktyabr inqilobi sharoitida evrologiya (texnik ijod) nazariyasini yaratib, texnika va texnologik taraqqiyot muammolari haqida falsafiy tushuncha berishga harakat qilgan. Evrologiyaning metodologiyasi P.K. Engelmeyer maxizmdan topdi, unga ko‘ra haqiqat tajribani tasvirlashning iqtisodiy shakli bo‘lib, har qanday ilmiy kashfiyotning mazmuni yangi fikr asosida yaratilgan ixtiro bo‘lib, u yangi faktlarni tajribaga moslashtirishga imkon beradi. U o‘zining " XIX asrning texnik xulosasi" asarida birinchi marta P.K. Engelmeyer texnika falsafasi va uning predmeti to‘g‘risida quyidagi fikrlarni bildirgan edi. Demak, texnika falsafasi: 1) tajriba va kuzatish tabiat haqidagi bilimlarimizning manbai bo‘lib, ular fan qonunlari haqiqatining dalili bo‘lib xizmat qiladi; 2) tabiatga qarshi kurashda texnikadan foydalanish tajribasi va kuzatuvi tabiatni tabiat tomonidan yengib o‘tish kerakligini ko‘rsatadi; 3) agar odam texnikasiz qolsa, unda ilmsiz texnika bo‘lmaydi; 4) insonni "fikrlaydigan hayvon" ( J. Kyuve i K. Linney) ta’rifi, inson ongi tillar va vositalar rivojlanishi bilan parallel ravishda rivojlanganligini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak (L. Nuare i M. Myuller); 5) odamning vositalarni yaratish qobiliyati o‘ziga xos xususiyatga, ijodiy tabiatiga bog‘liq; 6) texnik, kundalik hayotning ehtiyojlari sifatida fan amaliy tomondan tug‘iladi, ya’ni ilmiy qonun, texnik ixtiro va badiiy tasvir teng darajada ijodkorlik natijasidir. U ijodkorlikning uch aktyorlik nazariyasini yaratadi: taxminlar harakati, bilimlar va mahorat akti. P.K.Engelmeyer texnikasining falsafasi yoki qisqacha aytganda, texnikizm ham xuddi shu nazariy ildizdan kelib chiqadi. Va ijodkorlik nazariyasi (evrologiya) va texnika falsafasi P.K. Engelmeyer, umumiy nazariy manbaga ega - insonni tabiat va mexanikadan farqli o‘laroq maqsadlarni belgilash va amalga oshirish qobiliyatiga ega mavjudot sifatida tushunish lozim. Inson faoliyati nazariyasi, u "mehnat" tushunchasi bilan bog‘liq. P.K. Engelmeyer texnikaning ijtimoiy jihatlariga e’tibor qaratar ekan,u texnika falsafasi genezisining masalasini muhandislarning ijtimoiy holati haqidagi fikrlarga muvofiq deb hisoblaydi. Bunda muhandis o‘zining professional funksiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi va ijtimoiy missiyasini amalga oshirishi uchun texnika falsafasiga muhtoj ekanligi uqtiradi. Nikolay Aleksandrovich Berdyaev (1874-1948). Nikolay Aleksandrovich Berdyaev (1874-1948) texnikaning ijtimoiy funksiyalari va zamonaviy odamning ijtimoiy hayotiga texnikalarning ta’siri muammolariga e’tibor qaratgan yirik rus mutafakkiri bo‘lgan. Texnikaning ahamiyati to‘g‘risida alohida bayonotlarni N.A.Berdyaevning deyarli barcha asarlarida, shu jumladan 1923 yilda nashr etilgan mashhur "Tarixning ma’nosi" kitobida topish mumkin. U 1933 yil uchun "Yo‘l" jurnalida chop etilgan "Odam va mashina" katta inshosida ushbu muammolar haqida fikrlarini diqqat bilan taqdim etdi. N.A.Berdyaevning so‘nggi eng katta ishlaridan biri bo‘lgan "Ruh va qirol saltanati" asari texnikaga bag‘ishlangan. Bundan tashqari, texnikaning ijtimoiy va falsafiy jihatlari uning hayotining so‘nggi yilida nashr etilgan "Inson va texnik sivilizatsiya" maqolasida ko‘rib chiqiladi. Uning ta’kidlashicha, texnika masalasi 20-asrning boshlarida boshlangan bo‘lib,u inson taqdiri va madaniyat taqdiri masalasi bilan bevosita bog‘liqdir. N.A.Berdyaev texnikaning kuchi kapitalistik dunyoda paydo bo‘lgan deb hisoblagan va texnikaning o‘zi kapitalistik iqtisodiy tizimni rivojlantirishning eng samarali vositasiga aylanganligini yozgan. Shu bilan birga, kommunizm o‘zining cheksiz giper-texnikizmini kapitalistik sivilizatsiyadan qabul qildi va u totem sifatida sajda qiladigan mashina dinini yaratdi. Bu kommunizmning ateistik e’tiqodi va zamonaviy dunyoning dinsizligi o‘rtasidagi chuqur ichki qarindoshlikni ko‘rsatadi. N.A.Berdyaev texnikaning ustunligi deb hisoblagan voqelikning yangi bosqichini qamrab oluvchi "yangi haqiqat", uning timsoli mashina bo‘lib, tabiiy noorganik va organik voqelikdan tubdan farq qiladi. Mashina texnikalari tomonidan yaratilgan voqelikning o‘ziga xos tabiati, bir tomondan, inson hayotiga va boshqa tomondan esa atrof-muhitga bo‘lgan ta’sirida namoyon bo‘ladi. Bu ta’sir N.A. Berdyaev "texnika tizimi" deb nomlagan va butun dunyoga o‘z ta’sirini tarqatadigan iqtisodiy, sanoat va texnologik tashkilotlarning kombinatsiyasi sifatida ko‘rib chiqilgan yangi turdagi tashkilotning natijasidir. Texnologik tizimning turli elementlari umumiy boshqaruvga ega emas, qisman raqobatda va qisman bir-biri bilan hamkorlikda harakat qiladi. Ular nafaqat ma’lum shaxslarga, balki taniqli noma’lum va shaxsni boshqaruvchi kuchlarga ham yo‘naltirilgan bo‘ladi. Texnosistemaning faoliyati dunyo miqyosida turli xil turmush tarzi, insoniy talab va ehtiyojlarni birlashtirish va birlashtirishga olib keladi. Aynan shu ma’noda texnosistemani "voqelikning yangi bosqichi" deb hisoblash mumkin. Shunday qilib, zamonaviy texnikalar eng avvalo, texnik bilimlar fanning rivojlanishi bilan uzviy bog‘liqdir. Biroq, jamiyatning rivojlanish tarixida fan va texnikaning nisbati asta-sekin o‘zgarib boradi,degan optimistik ruhdagi falsafiy qarashlarini asoslab bergan. XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida rus olimlari texnika falsafasini o‘rganish va uni o‘quv amaliyotida qo‘llash uchun katta ishlarni amalga oshirmoqdalar. Amerika-Fransiya texnika falsafasi maktabi 20-asrning o‘rtalariga kelib Amerika-Fransiya texnika falsafasi maktabi shakllandi va faol ishlay boshladi, uning asoschisi amerikalik faylasuf va sotsiolog L.Mamford hisoblanadi. Lyuis Mamford (1895-1988). Amerikalik faylasuf va sotsiolog L. Memford «texnofilosofiya» tushuncha va "megamashina" doktrinasi muallifi, F.D. Ruzvelt "yangi kurs"ning izdoshi hisoblanadi. Uning "Texnika va sivilizatsiya" (1934), "San’at va texnika" (1952), "Mashina afsonasi" (1967-1970) kabi asarlari texnika falsafasini tadqiq qilishga bag‘ishlangan bo‘lib,ularda texnologik determinizm tanqid ostiga olingan. Olimning fikricha barcha ijtimoiy yovuzliklarning asosiy sababi bu texnikadir,ya’ni texnika va axloq o‘rtasidagi o‘sib borayotgan tafovutdir. G. Galiley va F. Bekon davridan beri erishilgan ilmiy-texnik taraqqiyot - bu "intellektual imperializm" bo‘lib, insonparvarlik va ijtimoiy adolat uning qurboniga aylandi.. Uning fikricha fan bu dinning «sun’iy farzandi» bo‘lsa, olimlar esa uning yangi «ayg‘ir»lari hisoblanadi. Texnikaning jamiyatdagi roli to‘g‘risida L.Memford insonning aqliy energiyasi uning ehtiyojlaridan oshib ketdi,natijada qurol yaratish va uni ishlatish texnikasi inson miya biotexnikasining bir qismiga aylandi. Bunday "qo‘shimcha aql" energiyasining kelib chiqishiga sabab, nafaqat mehnatda, balki hayotda yuz beradigan jamoaviy aloqalarda ham ko‘rish mumkin. Lyuis Mamford texnika falsafasi nuqtai nazaridan Yevropa sivilizatsiyasi tarixini uchta asosiy bosqichga; ajratadi: 1) 1000 dan 1750 yilgacha – oqib tushayotgan suv, shamol kuchi va tabiiy materiallardan foydalangan holda yog‘ochni, toshni va boshqalarni ishlatib, tabiatga zara yetkazmasdan foydalanishni o‘z ichiga olgan intuitiv texnika ; 2) XVIII-X1X asrlarda paleotexnika (qazib olish texnikasi)ga asoslangan "kon sivilizatsiyasi" bosqichi, ya’ni tabiatdan uzoqlashish va insonni tabiat ustidan hukmronlik qilishga urinish bilan tavsiflanadigan ko‘mir va temirdan foydalanishning empirik usuli; 3) XIX asr oxiridan hozirgi davrga qadar bo‘gan davrni o‘z ichiga oluvchi G‘arb sivilizatsiyasining rivojlanishi va rivojlanishining yakuniy ilmiy asosda avvalgi bosqichda buzilgan texnikalar va tabiat uyg‘unligi tiklash bosqichlariga ajratgan edi. Texnikaning rivojlanish tarixini ko‘rib chiqib, u ikkita asosiy turni aniqlaydi: 1) insonning hayotiy ehtiyojlari va tabiiy ehtiyojlari va istaklarini qondirishga qaratilgan biotexnika; 2) iqtisodiy kengayish, moddiy boylik va harbiy ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan monotexnika . Texnika yaratilishining boshidanoq inson mashinasi ikkita omilni birlashtirdi: 1) salbiy, majburlash va buzuvchi; 2) ijobiy, hayot baxsh etuvchi, konstruktiv. Bunda ushbu ikkala omil ham birgalikda harakat qiladi. Zamonaviy mashinalarning barcha turlari mehnatni tejaydigan qurilmalar bo‘lib, ular minimal ish kuchi bilan maksimal ish hajmini bajaradilar. L.Mamford "mega-mashinaning" o‘ziga xos xususiyatlari haqida to‘xtalar ekan, uning maqsadi hokimiyat monopoliyasining shaxs monopoliyasi bilan birlashishidagi institutsional shakllarida yo‘q qilishdan iborat bo‘lib, bu texnikaning "inson rivojlanishi uchun" xizmat qilishiga va biotexnikalar dunyosining qanchalar inson uchun yanada ochiq bo‘lishiga bog‘liqdir.,degan xulosaga keladi. Jak Ellyul ( 1912yilda tug‘ilgan). J.Ellyul texnik taraqqiyotning asl g‘oyachisi fransuz faylasufi, kulturolog, sotsiolog va huquqshunos, Ikkinchi Jahon urushi davrida qarshilik harakatining ishtirokchisi, antitexnologik qarashlari bilan mashhur bo‘lgan, etika uchun texnikalar kuchidan voz kechish konsepsiyasining muallifi sifatida nom chiqargan mutaffakkirdir. U o‘zining g‘oyalarini "Texnika" (1954), "Texnik jamiyat" (1965), "Siyosiy illatlar" (1965), "Burjua metamorfozi" (1967), "Gumrohlar imperiyasi" (1980) nomli kitoblarida bayon qilgan. J. Ellyulning asosiy tadqiqot prinsipi jamiyatning tarixiy rivojlanishida ishlab chiqarish usulining hal qiluvchi roli haqidagi marksistik konsepsiyani shubha ostiga qo‘yish yotadi. Bu konsepsiyaning markaziy tushunchalarini “texnika” va “texnofilsosofiya” tashkil qiladi. d U texnikani "inson faoliyatining barcha sohalarida mutlaq samaradorlikka ega bo‘lgan oqilona ishlab chiqilgan usullar to‘plami" deb ta’riflaydi. Shu bilan bir qatorda texnika fenomenini ratsionallik, artefakt, o‘ziga yo‘naltirish, o‘zini o‘zi o‘stirishi, ajralmasligi, universalligi va avtonomiyasi kabi muhim xususiyatlar bilan tavsiflaydi. Ushbu yetti xususiyat - bu inson faoliyatining asosiy dominant shakli sifatida texnikaning mazmunini tashkil qiladi. U texnikani ratsionalizmning bir turi deb biladi. U tabiiy muhitni tahlil qilar ekan, tabiatni texnosfera (texnik muhit) bilan almashtiradi. Texnika - bu tashqi kuch bilan ta’minlangan bo‘lib, o‘zini mavjud narsaga yuklaydi. Berilgan usul, chunki o‘z-o‘zini modulyatsiya qilish juda xavfli va xavfli o‘yinlarga olib keladi. Ushbu o‘yinda inson faqat o‘zining yaxshi maqsadlariga erishish va yaxshi niyatlarini amalga oshirish uchun qiladigan harakatlariga pul tikishi kerak. Texnika odamlarga bu yerda o‘z uylarini qurishda yordam berish uchun yaratilgan bo‘lsada, ammo o‘zining ba’zi bir agressiv xususiyatlariga ko‘ra insoniyat uchun tahdidga aylanadi. J.Ellyul axloqiy imperativlar ko‘rinishidagi texnikalar konsepsiyasini ilgari surdi. Bundan ko‘zlangan maqsad “texnologik imperativ” ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘liq rad etishdan iborat edi. J.Ellyul axloqiy imperativlar ko‘rinishidagi texnikalar konsepsiyasini boshlang‘ich prinsipi shaxsning o‘zini tutishi g‘oyasi – bu odamlar o‘zlari o‘zaro kelishib olishlari kerak,umuman texnik jihatdan amalga oshira olinadigan barcha narsalarni qilmasliklari kerak. Ushbu fikrni "anti-texnologik imperativ" deb atash mumkin, chunki texnika kuchining haddan tashqari kuchayishi fonida texnikaga qarshi tura oladigan va uning kuchliligiga qarshi turadigan tashqi kuchlarning mutlaqo yo‘qligiga to‘g‘risida ishonch hosil qilishni anglatishdan iborat. Biroq, texnikaga hali ham haqiqiy alternativa yo‘q, shuning uchun siz u bilan til topishishingiz kerak. Bunday sharoitda bitta narsa qoladi: texnika kuchidan voz kechish etikasiga rioya qilish. Bunday etika nafaqat o‘zini tutishni, balki shaxsni buzadigan texnikadan voz kechishni ham talab qiladi. Buning uchun F.Ellyulning fikricha, inqilob,ya’ni odamni qul qilish omilidan texnikani ozod qilish omiliga aylantirish kerak. Faylasuf bu inqilobni "siyosiy-texnik" deb ataydi. Aslini olganda - bu zamonaviy G‘arb jamiyati rivojlanishining o‘ziga xos utopik modeli bo‘lib, u beshta muammoni hal qilishni o‘z ichiga oladi: 1) "uchinchi dunyo" mamlakatlariga beg‘araz yordam ko‘rsatish; 2) "markazlashtirilgan byurokratik davlat" ni har qanday shaklda va tugatishda kuch ishlatishdan bosh tortish; 3) faoliyat qobiliyatlarini rivojlantirish va diversifikatsiya qilish, milliy iste’dodlarni gullab-yashnashi, barcha avtonomiyalarni tan olish, kichik xalqlar uchun erkin va munosib hayot yaratish; 4) ish vaqtini qisqartirish, 35 soatlik ish haftasini kunlik ikki soatlik ish bilan almashtirish; 5) taraqqiyot mezoni - bu odam tomonidan "tejalgan" vaqt, ish haqi pul bilan emas, balki investitsiya qilingan ish hajmidan qat’iy nazar mahsulot almashinuvi bilan to‘lanishi kerak. "Siyosiy-texnik" inqilobning maqsadi hokimiyatni egallab olishni tan olish emas, balki insonni to‘liq ozod qilishga yo‘naltirilgan zamonaviy texnikalarning ijobiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishdir. Texnika falsafasining zamonaviy konsepsiyalari Texnika falsafasini o‘rganish va uning qoidalarini ilmiy-amaliy faoliyatga joriy etish borasida bir qator qonsepsiyalar yaratilgan. Shulardan asosiysilari quyidagilardan iborat. 1. Texnologiya va praksiologiyaning falsafiy harakat sifatidagi konsepsiyasi. Buning asoschisi fransuz sotsiologi Alfred Espinas (1844-1922) hisoblanadi. U o‘zining 1890 yilda yozgan "Texnikalarning kelib chiqishi" nomli kitobida o‘zini organoproeksiya falsafasining izdoshi deb hisoblaydi va dastlab organoproeksiya ongsiz bo‘lib, u barmoq, kaft,tavon, oyoq, tirsak ko‘rinishida ifodalangan. A.Espinas va uning tarafdorlari bularni Xudoning bergan in’omi bo‘lib,ularning ilohiy kelib chiqishga egaligini ta’kidlagan. Ba’zi odamlar uchun kasalliklar - bu Xudoning jazosi, yuqumli kasalliklar - bu Xudoning g‘azabining namoyon bo‘lishidir. Shuning uchun ham o‘tmishda bemorlarga diniy marosimlar bilan munosabatda bo‘lishgan. Vaziyat faqatgina kasalliklarni tabiiy sabablar bilan izohlay boshlagan Gippokrat faoliyati tufayli tubdan o‘zgaradi. A.Espinas odamni uni aks ettirgan psixologik va sotsiologik proeksiyaning mahsuloti deb biladi. Amaliy san’at tananing xususiyatlari bilan birga odamga meros bo‘lib o‘tmaydi. Tajriba va mulohaza mahsuli sifatida ular shaxsga "namuna va tarbiya" orqali "singdiriladi". Shu tariqa fanga asos yaratiladi. Aynan ushbu mahoratni uzatish jarayoni muallif tomonidan ishlab chiqilgan texnika falsafasining mavzusi hisoblanadi. Texnikalarni o‘rganishda A.Espinas uchta muhim xususiyatni: 1) hodisaning mavjud bo‘lishining o‘ziga xos shartlarini (vaqt, joy, jamiyat) hisobga olgan holda analitik tavsifini berish taxmin qilinishini; 2) hodisadan oldingi qonuniyatlar, shart-sharoitlar, sabablar dinamik nuqtai nazardan o‘rganilishi kerakligini; 3) hodisani o‘z vaqtida o‘rganishga imkon beradigan statik va dinamik nuqtai nazarlarning kombinatsiyasini qo‘llash zarurligini hisobga olishni ko‘rsatib o‘tadi. Ushbu uch o‘lchovning kombinatsiyasi umumiy texnikani tashkil qiladi. 2. Texnokratik inqillob konsepsiyasi . Bu konsepsiyaning asoschisi kelib chiqishi norvegiyalik bo‘lgan amerkalik iqtisodchi Torsteyn Veblen (1857-1929) hisoblanadi. Torstein Veblen (1857-1929), ijtimoiy institutlarning madaniy an’analarga ta’sirini hisobga olgan holda, jamiyatni texnokratik qayta qurishni yoqlab chiqadi. Institutsionalizmning xususiyatlarini tahlil qilar ekan, u odamlarning qarashlari texnika va ishlab chiqarishdagi o‘zgarishlardan orqada qolmoqda degan xulosaga keladi. Torstein Veblen "Bo‘sh sinflar nazariyasi" (1899) nomli kitobida buni ijtimoiy "parazitizm" deb ataydi va uni yengib o‘tish uchun texnokratik inqillobni amalga oshirishni,ya’ni ishchilar sinfini aralashtirmasdan turib ilmiy texnik ziyolilarning hokimiyatini o‘rnatishni taklif qiladi. Torstein Veblenning fikriga ko‘ra texnokratik inqillob – bu muhandislar boshchiligida, olimlar, menejerlar, aksiyadorlarning hokimiyatni qo‘lga olishidir. Uning maqsadi muhandislarning kuchli zarbasi orqali eski ijtimoiy tartibni falaj qilib, mulklarni eski egalaridan tortib olib texnokratlar qo‘liga topshirishdan iboratdir. 3. Postindustrial jamiyat konsepsiyasi. Buning asoschisi Amerikalik sotsiolog va siyosatshunos Daniel Bell (1919 yilda tug‘ilgan) hisoblanadi. Daniel Bell "Gumburlayotgan postindustriya jamiyati" nomli kitobida jamiyatlarni tarixiy jihatdan quyidagicha: industrialashishgacha, industrial i postindustrial davrlarga ajratishni taklif qiladi. Industriyadan keyingi bosqich XXI asrda boshlanadi. Ushbu bosqich asosan kompyuter texnikalari, telekommunikatsiyalar bilan bog‘liq. U quyidagi to‘rtta innovatsion texnologik jarayonlargaasoslanadi: 1) elektronika: ma’lumotlar uzatish tezligining samarali o‘sishiga olib keldigan mexanik, elektr, elektro-mexanik tizimlardan elektronikaga o‘tish; 2) miniatyurizatsiya : elektr impulslarini o‘tkazadigan katta tarkibiy elementlarning “siqil” gan kichgina hajmdagi elementlarga o‘tish; 3) digitalizatsiya : raqamlashtirish,ya’ni raqamli kodlar orqali ma’lumotlarning diskret uzatilishi; 4) dasturiy ta’minot : har qanday maxsus tilni bilmasdan har xil muammolarni tez va bir vaqtning o‘zida hal qilishga imkon beradigan zamonaviy dasturi Shunday qilib, postindustrial jamiyat hayotni ijtimoiy-texnik tashkil etishning yangi tamoyilidir. Daniel Bell Amerika jamiyatida, postindustriyadan keyingi rivojlanish davriga kirganda yuz beradigan asosiy o‘zgarishlarni quyidagicha izohlaydi. Bunga a) xizmat ko‘rsatish sohasiga yangi sanoat va mutaxassisliklar (tahlil, rejalashtirish, dasturlash va boshqalar) kiradi; b) ayollarning jamiyatdagi roli tubdan o‘zgardi - xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanishi tufayli ayollar huquqlarining tenglashuvi yuz beradi; v) bilim sohasida bir burilish sodir bo‘ldi - bilimning maqsadi yangi bilimlarni, ikkinchi turdagi bilimlarni egallash hisoblanadi; d) kompyuterlashtirish "ish joyi" tushunchasini kengaytiradi. Daniel Bellning fikricha, postindustriya jamiyatiga o‘tishning asosiy muammosi quyidagi to‘rt xil muhim omillarni muvaffaqiyatli amalga oshirishdir: 1) iqtisodiy faoliyat; 2) ijtimoiy va fuqarolik jamiyatining tengligi; 3) ishonchli siyosiy nazoratni ta’minlash; 4) ma’muriy nazoratni ta’minlash. Postindustriya jamiyati xizmatlarning rivojlanish darajasi, ularning iqtisodiy faoliyatning boshqa barcha turlaridan ustunligi bilan tavsiflanadi. Axborot va bilimlarni tashkillashtirish va qayta ishlash ushbu jamiyatda ayniqsa muhimdir. Ushbu jarayonlarning asosini kompyuter - telekommunikatsiya inqilobining texnik asosi tashkil etadi, u quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi: a) nazariy bilimlarning ustunligi; b) aqlli texnikalarning mavjudligi; s) bilim tashuvchilar sonining ko‘payishi; d) tovarlarni ishlab chiqarishdan xizmatlar ishlab chiqarishiga o‘tish; e) mehnatning tabiatidagi o‘zgarishlar; f) mehnat tizimidagi ayollarning rolini o‘zgartirish. D. Bell postindustriya jamiyatining beshta asosiy muammolarini belgilab beradi: 1) telefon va kompyuter aloqasi tizimlarining qo‘shilishi; 2) qog‘ozni (shu jumladan qimmatli qog‘ozlarni) elektron aloqa vositalari bilan almashtirish va hujjatlarni masofadan nusxalash; 3) kabel tizimlari orqali televizion xizmatni kengaytirish, videofilmlar va ichki televizion tizimlardan foydalangan holda transportni telekommunikatsiya bilan almashtirish; 4) kompyuterlar va interaktiv axborot tarmog‘i (Internet) asosida axborotni saqlash va uning so‘rov tizimlarini qayta tashkil etish; 5) kompyuter ta’limi asosida ta’lim tizimini kengaytirish; 6) qishloq aholisini o‘qitish uchun sun’iy yo‘ldosh aloqasidan foydalanish; 7) uyda o‘qitish uchun video-disklardan foydalanish. U axborotni kuch va erkinlikka erishish vositasi deb biladi, bu esa axborot bozorini davlat tomonidan tartibga solish zarurligini anglatadi. Milliy rejalashtirish tarkibida u quyidagi variantlarni aniqlaydi: a) axborot sohasida muvofiqlashtirish (mehnat talablari, investitsiyalar, binolar, kompyuter xizmati va boshqalar); 6) modellashtirish; v) indikativ rejalashtirish (kredit siyosati usuli bilan rag‘batlantirish yoki sekinlashtirish uchun). D. Bell "milliy jamiyat" dan "xalqaro jamiyat" ning shakllanishigacha bo‘lgan "global uyushma", "global aloqalar tufayli fazoviy-vaqtinchalik yaxlitlik" ko‘rinishidagi dunyoning rivojlanish istiqbollarini optimistik baholaydi. 4."Super-sanoat sivilizatsiyasi»konsepsiyasi. Buning asoschisi Amerikalik sotsiolog va futurolog Alvin Toffler (1928 yilda tug‘ilgan) hisoblanadi. U o‘zining "Kelajak zarbasi" (1970), "Kelajak bilan to‘qnashuv" (1972),” Ekospazm bo‘yicha hisobot” (1975), “Uchinchi to‘lqin” (1980), "Hokimiyatning o‘zgarishi" (1990) nomli asarlarida insoniyat uchta to‘lqinni bosib o‘tib, yangi texnologik inqilobga o‘tmoqda: Bular: 1) ovchilar va yig‘uvchilarning madaniyatini o‘zgartirgan va qariyb 10 ming yil davom etgan agrar sivilizatsiya; 2) oilaning yadroviy turi, ta’limning konveer tizimi, korporatsiya tizimi, ommaviy iste’mol va ommaviy madaniyat jamiyatiga olib kelgan jamiyatni sanoat- fabrika shakliga o‘tish bilan tavsiflanadigan sanoat sivilizatsiyasi; 3) super- sanoat sivilizatsiyasi dan iborat. Uchinchi to‘lqinning tug‘ilgan joyi AQSh, tug‘ilish vaqti - 1950 yil. Industriyadan keyingi jamiyatda iqtisodiy ma’lumotlar qo‘shimcha qiymat manbasiga aylanadi. Axborotni qayta ko‘rib chiqish va uning jamiyatning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishidagi o‘rnini bilishda "biladigan, tushunadigan odam" alohida rol o‘ynaydi. Kapitalning iqtisodiy shakllari tobora ko‘proq iqtisodiy bo‘lmagan shakllarga, birinchi navbatda intellektual va madaniy kapitalga bog‘liqdir. Bu bilan A.Toffler insoniyatni XX va XXI asr oxirlarida duch keladigan yangi qiyinchiliklar, ijtimoiy mojarolar va global muammolar haqida ogohlantirmoqchi bo‘ladi. 5.“Texnika-ortiqcha ishlab chiqarish” konsepsiyasi . Buning asoschisi ispan publitsisti, jamoat arbobi va faylasufi Xose Ortega-i-Gasset (1883-1955) hisoblanadi. U o‘zining "Texnikada aks ettirish" (1933) nomli kitobida texnikani tahlil qilib, uning odamga nisbatan,odamning 1) tabiatdan farq qilishini; 2) texnika yordamida u bilan birlashishini uqtiradi. Xose Ortega-i-Gasset texnika tarixini insonning inson bilan, odamning texnika bilan bo‘ladigan munosabatlaridan kelib chiqqan holda quyidagicha davriylashtirishni taklif qiladi: 1) tasodifiy texnika - tarixan ibtidoiy jamiyatga xos bo‘lgan va tarixdan oldingi odamga xos bo‘lgan texnika mavjudligining birinchi shakli bo‘lib, u soddaligi va bajarilishining qiyinligi hamda texnik harakatlarning o‘ta cheklanganligi bilan ajralib turadi;(Ibtidoiy davrdagi tasodifiy texnika tarixi – M.N.E.) 2) hunarmandchilik texnikasi – bu qadimgi Yunoniston, imperiyadan oldin Rim, yevropa O‘rta asrlaridagi texnik harakatlar bo‘lib, bunda texnik harakatlar majmui sezilarli darajada kengaytirilib, ularni o‘zlashtirish uchun maxsus tayyorgarlik va dars talab etiladigan davrdir. Bunda avloddan avlodga beriladigan texnikaga ixtisoslashgan kasblar paydo bo‘ladi. 3) inson texnikasi ,ya’ni texnik qurilmalar bilan jihozlangan mashinalar. XVIII asr boshlarida Edmund Kartrayt tomonidan 1743 yilda mexanik tikuv dastgohini ixtiro qilgan kundan boshlab odam va asboblar o‘rtasidagi munosabatlar sezilarli darajada o‘zgarib boradi. Natijada texnikaviy majmualar “ishlaydi”,odam esa texnikaviy mashinaning ko‘shimchasi sifatida unga xizmat qiladi. Ilm-fan, san’at, texnika va boshqa barcha narsalar faqat texnik ijodkorlik kuch hissii tomonidan yaratilgan tetiklantiruvchi muhitda gullab-yashnashi mumkin. Bu muhit yo‘qolishi bilan Yevropa pastga tusha boshlaydi. Zamonaviy dunyoga uchta omil ta’sir qiladi: liberal demokratiya,ekspremental fan, industrilizatsiya. Bu yerda Ortega ikkinchi va uchinchi omillarni birlashtirib uni “texnika” deb ataydi. Liberal demokratiya va texnika bir biri bilagn chambarchas bog‘liqdir.Zamonaviy texnikalar kapitalizmning tajribali fanlar uyg‘unlashuvidan kelib chiqadi. Har bir uslub ilmiy emas. Faqatgina zamonaviy Yevropa texnikasi ilmiy asosga ega. Shuning uchun ham u cheksiz rivojlanish imkoniyatiga egadir. 6. Texnofilosofiya konsepsiyasi. Buning asoschilaridan biri nemis ekzistensial faylasufi, psixiatr Karl Yaspers (1883-1969) hisoblanadi. Karl Yaspers texnofilofiya nuqtai nazaridan "Tarix manbalari va uning maqsadi" nomli asarida texnikani dunyo tarixida yangi omil sifatida ko‘rib chiqadi. U jahon tarixida ”ilmiy-texnikaviy era”ning mavjudligi haqida fikr yurib,uning o‘rta asrlar oxirida tayyorlanib, XVII asrda ma’naviy asoslanib, XVIII asrda rivojlanib, XX asrda esa boshaylanishi darajasida sakrab ketganligini ta’kidlaydi. K.Yaspers texnikani bilimdon odam tabiatni egallash maqsadida qiladigan harakatlarining kombinatsiyasi deb biladi. Texnika aqlning faolligiga suyanadi. Texnikaning ma’nosi insonni tabiat kuchidan ozod qilishdir va uning asosiy prinsipi tabiat kuchlarini manipulyatsiya qilishdir. U texnikaning ikkita: 1) energiya ishlab chiqaradigan texnikalar; 2) mahsulot ishlab chiqaradigan texnikalar. Shuningdek, u ilmiy-texnik bilimlarning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi uchta omilni aniqlaydi: 1) tabiiy fanlar (ular o‘zlarining sun’iy dunyosini yaratadilar va uni yanada rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlarni hozirlaydilar); 2) ixtirochilik ruhi (mavjud ixtirolarni takomillashtirishga hissa qo‘shadigan); 3) mehnatni tashkil etish (ilmiy va ishlab chiqarish faoliyatini ratsionalizatsiya qilishni takomillashtirishga qaratilgan). Shuningdek, u inson mehnatini uch o‘lchovda ko‘rib chiqadi: a) jismoniy kuchlarning sarfi sifatida, b) rejalashtirilgan faoliyat sifatida, v) insonning muhim xususiyati sifatida. Umuman olganda, mehnat - bu mehnat predmetlarini mehnat vositalari yordamida o‘zgartirishga qaratilgan rejalashtirilgan mehnat faoliyatidir. Inson dunyosi - bu individual emas, balki insonning birgalikdagi mehnati natijasi bo‘lib, u tomonidan yaratilgan sun’iy makondir. Tabiat texnika ta’siri ostida qaytadan shakllanadi va aksincha, atrof-muhit odamga ta’sir qiladi. Teginilmagan tabiat oldida inson nisbatan erkin bo‘lib ko‘rinadi,biroq, texnik jihatdan u yaratgan ikkinchi tabiatda esa u bo‘g‘ilib ketishi mumkin. Texnika barcha mavjudlikni ma’lum bir texnik mexanizmning ta’siriga, butun sayyorani yagona fabrikaga aylantirdi. Biroq, kishining tabiat tuprog‘idan, haqiqatan ham mavjud bo‘lish aks-sadosidan butunlay ajralishi yuz beradi. Bunda odamlar nimaga murojaat qilishlari mumkin,degan savolning ahamiyati shu qadar katta bo‘ldiki, unda texnikalar masalasi bugungi markaziy mavzuga aylanadi. Sezgir mehnatdan hosil bo‘lgan bo‘shlik va charchoqdan faqat instinktlar, o‘yin- kulgi va hissiyotga ehtiyoj paydo bo‘ladi. O‘yinlar va o‘yin-kulgilar texnik jihatdan(virtual olam tarzida–M.N.E.) tartibga solinadi. *** Bu bilan texnikaning jamiyat ijtimoiy taraqqiyotidagi o‘rni haqidagi konsepsiyalar oqimi tugamaydi. Ular texnika va texnologiyalarning turli shakllarda rivojlanib borishiga qarab,ilmiy bashorat qilish va uni amalga oshirishning taktik va strategik yo‘nalishlariga qarab ko‘payib boradi. Bunda texnika va informatsion texnologiyalar falsafasi “yo‘lchi yulduz” sifatida metodologik vazifani bajarishga qodir bo‘lishi talab etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar Asosiy adabiyotlar A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.- Samarqand.2021. – 712. A2. Yaxshilikov J.Ya.,Muhammadiyev N.E. Texnika va inovatsion texnologiyalar falsafasi. darslik – Samarqand 2019. A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. - 384 б . A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b. A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet, 2008. A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet. A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet. A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574 b. Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017 yil. Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.

Hozirgi zamon texnika falsafasining yo‘nalishlari, maktab va konsepsiyalari

Купить