Huquq falsafasining umumiy muammolari - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Huquq falsafasining umumiy muammolari

Купить

Huquq falsafasining umumiy muammolari.
Reja:
1.1. Zamonaviy huquq falsafasining ob'ekti, predmeti va asosiy funktsiyalari.
1.2. Huquq falsafasining asosiy paradigmalari va uning rivojlanishi.
1.3. Huquq falsafasi - falsafiy va huquqiy ilmiy bilimlar tizimida.
Amaliy topshiriqlar.

Tarixiy manbalarda yozilishicha, falsafiy-huquqiy tadqiqotlar uzoq va boy
an’analarga ega bo’lsada, “ huquq falsafasi” tushunchasi esa biroz keyinroq, ya’ni
X VIII asrning oxirlarida paydo bo’ldi.
Falsafiy-huquqiy yo’nalishlardagi muammolar qadimgi davrlarda, avval
umumiy mavzularning alohida bir lavhasi va jihati sifatida o’rganilgan bo’lsa,
keyinchalik esa fanning alohida, mustaqil predmeti sifatida–asosan tabiiy huquq
ta’limoti sifatida falsafa, fikh, teologiya, siyosiy fanlar doirasida tadqiq etilgan .
Bugungi kunda huquq falsafasi mustaqil ilmiy va o’quv fani sifatida yoritiladi.
Biz kundalik hayotda turli iboralarni uchratamiz, jumladan, “hayot
falsafasi”, “yashash falsafasi”, “tarix falsafasi”, “Islom falsafasi”, “qadriyatlar
falsafasi” va boshqalar.
Bu iboralarni qo’llash bevosita ijtimoiy-siyosiy o’zgarishlar mustaqillik
tufayli, mafkuraning milliy istiqlol g’oyasining nazariy asosi bo’lgan ilmiy
pragmatik falsafaning shakllanishidan dalolat beradi. Hozirgi paytda falsafiy fanlar
alohida olingan hukmron mafkuraning izmidan holi bo’lgan sharoitda mazkur
fanning inson hayoti bilan, respublikamizda olib borilayotgan siyosiy, huquqiy,
iqtisodiy islohotlar bilan uzviy bog’liq holda rivojlanmoqda.
Tariximizni, uning falsafasini chuqur o’rganmasdan, tarix va falsafaning,
huquq falsafasini uzviy bog’liq holda tahlil etmasdan turib, huquq falsafasining
mohiyatini tushunib yetish qiyin. Prezident I.Karimov ta’kidlaganidek “ tarix va
falsafa mantiqiy ravishda bir-birini taqozo etadigan, kerak bo’lsa, to’ldiradigan,
taraqqiyot jarayonlari haqida yaxlit tasavvur beradigan, oq–qorani farqlashda asos
bo’ladigan fanlardir”. Binobarin “ jahon falsafasi ” ni, dunyo tan olgan ulu g’
faylasuflarning ta’limotlarini bilish ham huquq falsafasining muhim jihatlaridan
biridir.
Huquq falsafasi – huquqni o’rganishning boshqa turlari va usullari bilan
birgalikda – huquqni bilishning, uning ma’no-mohiyatini, odamlar hayotidagi
qimmati va ahamiyatini anglash hamda qaror toptirishning oliy ma’naviy shakli
hisoblanadi.

Huquq falsafasi – huquqshunoslik va davlatshunoslikning eng umumiy
nazariy-dunyoqarash muammolari haqidagi fan. Uzoq vaqt davomida falsafiy
tizimlarning tarkibiy qismi bo’lib kelgan. Qadimgi davr (Suqrot, Aflotun, Arastu)
falsafasida huquq va adolat, huquq va qonun, huquq va kuch, ijtimoiy qadriyatlar
iyerarxiyasida huquqning o’rni haqidagi muammolar muhokama qilingan. Huquq
falsafasi Ma’rifatparvarlik falsafasida (masalan tabiiy huquq doktrinasi) va nemis
klassik falsafasida (masalan Gegelning «Huquq falsafasi») huquq falsafasi ancha
katta o’rin egallagan. Hozirgi jamiyatda huquq falsafasi – keng taraqqiy etgan
yuridik fanning tarkibiy qismi; ko’pincha «huquq falsafasi» termini huquq
to’g’risidagi umumiy nazariya (umumiy ta’limot)ning sinonimi sifatida ishlatiladi.
Lekin XIX asr oxiridan boshlab huquq falsafasi ko’pincha torroq ma’noda,
amaldagi huquqni emas, balki huquq asosidagi ideal, ma’naviy asoslarni
o’rganadigan huquqning umumiy nazariyasi va sosiologiyasidan farq qiluvchi
mustaqil fan deb tushuniladi. Bunday tushuniladigan huquq falsafasining asosiy
tushunchasini neokantchilar (R.Shtammler, G.Radbrux, B.A Kistyakovskiy va b.)
yoki neogegelchilar (Yu.Binder, K.Lorens va boshqalar) talqinidagi «huquq
g’oyasi» tashkil etadi. XX asr o’rtalarida G’arbdagi liberal huquq falsafasida
Gusserl ta’limotiga, neorealizmga, ekszistensializmga hamda neotomizmga
asoslangan oqimlar yetakchilik qiladi.
Huquq falsafasi – huquqning mohiyati, vujudga kelishi, huquqiy
qoidalarning axloqiy normalar bilan mutanosibligi va shu kabi boshqa
muammolarning falsafiy talqini bilan shug’ullanadi.
Huquq falsafasi – huquqiy ongni, huquqiy madaniyatni, ijtimoiy
nazoratning boshqa huquqiy usul va vositalarini nazariy-amaliy jihatdan ishlab
chiqadi.
Taraqqiyot jarayonida falsafadan tabiatshunoslik fanlari bilan birga
psixologiya, etika, estetika kabi ijtimoiy fanlar ham ajralib chiqdi. Keyinchalik
madaniyat, qadriyatlar va huquq kabi sohalarni o’rganadigan alohida yo’nalishlar
ham paydo bo’ldi. Ular olamni predmeti doirasida yaxlit bilish, uning xususiy
qonuniyatlarini o’rganishga yordam beradi.

Huquq falsafasining predmeti masalasi munozarali muammolardan biri
bo’lib, faylasuflar, huquqshunoslar, siyosatshunoslar tomonidan turlicha
ta’riflanadi. Muammoning murakkabligi shundaki, huquq falsafasining predmetini
aniqlash, barobarida huquqiy va falsafiy nazariyalarning bir butun uyg’unligi,
tushunchaviy apparatining mantiqiy birligini e’tirof etmoq lozim bo’ladi. Shuning
uchun ham huquq falsafasi - bu shunchaki huquqni falsafiylashtirish va aksincha,
falsafani huquqiylashtirish emas. Huquq falsafasi ilmiy bilimlarning, avvalo
huquqiy va falsafiy bilimlarning alohida tizimi sifatida o’zining maxsus tadqiqot
predmetiga ega.
HUQUQ FALSAFASINING PREDMETI
Huquq falsafasi huquq to’g’risidagi haqiqatni, odamlar ijtimoiy
borlig’ining maxsus shakli va ijtimoiy tartibga solishning alohida turi bo’lgan
huquq haqidagi haqiqiy bilimlarni izlash va aniqlash bilan shug’ullanadi
Huquq obyekt sifatida turli fanlar tomonidan tadqiq etiladi. Ularning har biri
huquqni o’ziga xos tushunishi va mazkur obyektni o’rganishning o’z usullari,
o’zining maxsus predmeti va metodi nuqtai nazaridan qarab chiqadi. Bunda fan
(ilmiy fan) obyekti deganda hali o’rganilishi va tushunib olinishi kerak bo’lgan
narsa, uning predmeti deganda esa - obyektning muayyan tarzda nazariy (ilmiy)
anglangan holati, uning ma’noviy ifodalash shakli (obraz, model, tuzilishi), uni
tushunishning va tushunchasining muayyan konsepsiyasi nazarda tutiladi.
Huquq falsafasida umuman huquq muayyan universal yaxlitlik sifatidagi
huquq, butun huquqiy universum, huquqning butun olami, huquqning qamrab
oluvchi va uning mohiyatini ham, ushbu mohiyatini zohiran namoyon bo’lishi
shakllari (huquqiy hodisalar)ni ham o’z ichiga oluvchi barcha huquqiy jihatlar
tadqiq etiladi. Huquqni huquqiy mohiyatdan va uning namoyon bo’lish
shakllaridan (huquqiy hodisalardan) iborat bo’lgan muayyan yaxlit narsa sifatida
tushunish huquqdagi mohiyat va hodisalarni, huquq va huquqiy hodisalar
mohiyatini, botiniy mohiyat sifatidagi huquqni va zohiriy hodisa sifatidagi huquqni
bir-biridan farqlash, shu bilan birga ularni uyg’unlashtirishning muayyan
konsepsiyasini nazarda tutadi va o’z ichiga oladi. Shu sababli eng umumiy tarzda

fan (alohida mustaqil ilmiy fan) sifatidagi huquq falsafasining predmet sohasi - bu
ularning farqlanishi va nisbatidagi (mos kelishi va mos kelmasligi) va izlanayotgan
birligidagi mohiyat sifatidagi huquq hamda hodisa sifatidagi huquqdir, deyish
mumkin.
Huquq sohasida mohiyat va hodisaning bunday farqlanishi va nisbatning
jiddiy o’ziga xosligi huquqning ilmiy jihatdan anglanadigan mohiyati (mohiyat
sifatidagi huquq) obyektiv tusga egaligi, hodisa sifatidagi (subyektiv) huquq esa
rasman hukm tusiga egaligi, rasman hokimiyat subyektlarining irodasi, xohishiga
va, ehtimol tutilgan o’zboshimchaligiga bog’liqligi haqidagi prinsipial vaziyat
tufayli kelib chiqadi. Shu sababli qonun (pozitiv huquq), ya’ni rasman hukmron
(davlat) tartibida belgilangan va bajarilishi shart bo’lgan majburiy huquq deb
hisoblanuvchi huquq huquqning mohiyatiga mos kelishi (ya’ni huquqiy hodisa,
huquqiy qonun, huquqiy mohiyatni ifodalovchi bo’lishi) ham ushbu mohiyatga zid
bo’lishi (ya’ni nohuquqiy hodisa, g’ayri-huquqiy, soxta huquqiy, huquqni
buzuvchi, qonunga zid huquq bo’lishi) ham mumkin.
Ushbu holatni hisobga olgan holda, huquq falsafasi predmetini
quyidagacha aniq shaklda ta’riflash mumkin: huquq falsafasining predmeti
o’zaro farqlanadigan, o’zaro nisbatda bo’lgan va izlanayotgan birlik bo’lgan
huquq va qonun .
Bunda huquq deganda mohiyat sifatidagi huquq, ya’ni qonun
chiqaruvchining (davlatning) irodasiga yoki o’zboshimchaligiga bog’liq
bo’lmagan, alohida ijtimoiy hodisa va o’z tabiatiga ko’ra obyektiv o’ziga xos
regulyator sifatidagi huquqqagina xos bo’lgan huquqiy mohiyat , rasman-hukmron
hodisa sifatidagi qonun deganda esa butun pozitiv huquq (uning barcha manbalari,
uni ifodalashning barcha shakllari), ya’ni qonun chiqaruvchining (davlatning)
irodasiga va ehtimol o’zboshimchaligiga bog’liq bo’lgan va, binobarin, huquqning
mohiyatiga (mohiyat sifatidagi huquqqa) mos kelishi ham, mos kelmasligi ham
mumkin bo’lgan shart bo’lgan majburiy ko’rsatmalar (qoidalar, xulq-atvor
normalari) nazarda tutiladi. Boshqacha aytganda, qonun deganda, huquq va

qonunni bir-biridan farqlash ma’nosida, yig’ma ma’nodagi qonun, ya’ni qonuniy
kuchga ega bo’lgan va rasman majburiy barcha narsa nazarda tutiladi.
Huquqiy mohiyat (mohiyat sifatidagi huquq) va hodisa sifatidagi huquqning
(majburiy shart bo’lgan qonun, pozitiv huquq sifatidagi rasman-hukm bilan
belgilangan huquqiy hodisa) ning huquq falsafasi tomonidan istaladigan birligi - bu
huquqiy qonun, huquqiy pozitiv huquqdir, ya’ni davlat tomonidan belgilangan,
majburiy shart bo’lgan (yuridik) kuchga ega rasman amal qiluvchi huquqdir
(pozitiv huquq). U huquqiy mohiyatga (mohiyat sifatida huquqqa) mos keladi va,
demak, o’zida shunchaki va faqat rasman-hukmron hodisanigina emas, balki
rasman-hukmron huquqiy hodisani, huquqiy hodisadagi huquqiy mohiyatning
zarur darajada ifodalanishi (zohiriy namoyon bo’lishi) ning davlat shaklini ham
ifodalaydi.
Huquq falsafasi predmetining keltirilgan ta’rifini yanada aniqlashtirish
huquq falsafasining u yoki bu aniq konsepsiyasi asosida yotgan huquq mohiyatini
tushunishga (va bu mohiyat tushunchasiga) bog’liqdir.
Huquq falsafasining V.S.Nersesyans tomondan ishlab chiqilgan va uning
“Huquq falsafasi” darsligida yoritilayotgan libertar-yuridik konsepsiyasiga
muvofiq huquq mohiyati - bu rasman tenglik bo’lib, u mazkur konsepsiyada
odamlarning ijtimoiy turmushidagi erkinlik va adolatning yalpi va teng
o’lchovi sifatida talqin etiladi va ochib beriladi.
Huquq mohiyatini bunday tushunish huquq falsafasi predmetining yuqorida
keltirilgan ta’rifini quyidagicha aniqlashtirish uchun asos bo’ladi: huquq falsafasi
predmeti - bu rasman tenglik va uning namoyon bo’lish shaklidir . Ijtimoiy
(shu jumladan huquqiy) sohadagi har qanday tenglik - aynan rasman tenglik
bo’lgani uchun, keltirilgan ta’rifni qisqaroq shaklda: huquq falsafasi predmeti -
bu tenglik va uning namoyon bo’lishi prinsipidir , deb ifodalash mumkin.
Empirik voqyeliqda rasman tenglikning zohiriy namoyon bo’lishi va amalda
ro’yobga chiqarish - o’zida zohiriy ifodalash va farqlanuvchi ayni bir xil huquqiy
asosning, rasman tenglikning umumhuquqiy prinsipining yagona huquqiy
mohiyatini aniqlashtirishning har xil shakllaridan iborat bo’lgan normativ-

regulyativ, institusional-hukmron va xulq-atvor tusidagi barcha real huquqiy
hodisalardir.
Shunday qilib, huquqiy hodisalarga rasman tenglik prinsipiga muvofiq
keluvchi, mazkur prinsip talablarining zohiriy ifodasi va amalga oshirilishi
shakllaridan iborat bo’lgan barcha real hodisalar (rasman o’rnatilgan qonun,
amalda mavjud bo’lgan davlat, ijtimoiy turmushning turli subyektlari xulq-atvori,
ularning o’zaro munosabati va hokazolar) tegishlidir. Bu hodisalarning barchasi
huquq falsafasi predmetiga empirik obyektlar ko’rinishida emas, balki huquqiy
hodisalar, rasman tenglikni ifodalashning aniqlashtirilgan shakllari sifatidagina,
ya’ni ularning huquqiy o’lchovlari va xossalariga ko’ra, qonun, davlat, xulq-atvor,
munosabatlar va hokazolarning (mohiyati va xususiyatiga ko’ra) huquqiy
shakllarida kiradi.
Binobarin, huquq falsafasi predmetiga, boshqa huquqiy hodisalar bilan
birga, davlat ham alohida huquqiy hodisa sifatida, aynan esa yalpi va yagona
huquqiy mohiyatning (rasman tenglik prinsipi, uning xossalari va
talablarining) namoyon bo’lishi, ifodalanishi va amal qilishining institusional-
hukmron shakli sifatida kiradi.
Huquq falsafasi predmetini (huquqiy mohiyat va huquqiy hodisalarni,
ularning farqlanishi va nisbatini, ularning birligi shakllarini va boshqalarni)
yoritish jarayonida huquqning tegishli zidlari, huquqning ham mohiyat, ham
hodisa sifatidagi mazmuni, o’ziga xosligi va qadriyatlarini inkor qilish, rad etish
yoki buzishning o’tmishdagi va hozirgi har xil nazariy va amaliy shakllari,
huquqning o’zboshimchalik, huquqiy normalar va ommaviy-hokimiyat
institutlarining rasman hokimiyatni tashkil etishning aksilhuquqiy shakllari va
uning ixtiyoriy buyruqbozlik qoidalari bilan, hayotning huquqiy shakllari va erkin
individlarning o’zaro munosabatlari odamlarga yuqoridan zo’rlab, majbur qilib
singdirilgan xulq-atvor andozalari bilan almashtirilishi predmetli-huquqiy nuqtai
nazardan tanqidiy tahlil etiladi.
Shu ma’noda har qanday huquq falsafasi - bu huquqni falsafiy anglash va
asoslashgina emas, balki ayni vaqtda aksilhuquqni (o’zboshimchalikni) uning

barcha nazariy va amaliy ko’rinishlarida - aksilhuquqiy qonun, aksilhuquqiy
hokimiyat, munosabatlarning aksilhuquqiy shakllari va hokazolar sifatidagi
ko’rinishlarini falsafiy fosh etish, tanqid qilish va inkor qilishdir . Huquq
falsafasi qanchalik teran, aniq va monand aniqlab olinsa hamda belgilansa, uning
nazariy va amaliy ahamiyati shunchalik yuqori, boy, katta bo’ladi. Bu huquqning
qaror topishi va hukmronlik qilishiga, aksilhuquqning (o’zboshimchalikning)
barcha shakllari va ko’rinishlari fosh etilishi, inkor qilinishi va bartaraf etilishiga
ham tegishlidir.
Biz tomondan rivojlantirilayotgan huquq falsafasi konsepsiyasi
predmetining mazkur qisqacha ta’riflari (definisiyasi)da ushbu predmetning eng
muhim va ahamiyatli tavsiflari berilgan, xolos. Bu masala ushbu predmetni tizimli
ko’rib chiqish va ochib berish shakli bo’lgan butun konsepsiyada to’liq yoritiladi.
V.S.Nersesyansning “Huquq falsafasi” darsligida huquq falsafasining mazkur
libertar-yuridik konsepsiyasining asosiy qoidalari jahon va milliy huquq
falsafasining umumiy mazmunida, o’tmishdagi va bugungi kunning boshqa
falsafiy-huquqiy konsepsiyalari bilan qiyoslab yoritiladi.
Huquq falsafasi predmetini biz libertar-yuridik nuqtai nazardan ta’riflagan
tarzda tushunish huquq to’g’risidagi har xil ta’limotlar uchun umumiy jihatlarni
aniqlash, oydinlashtirish, tushunish va belgilashda umumiy ahamiyatga ega bo’lib,
bu ta’limotlar huquq falsafasi kabi bitta umumiy va yagona fanning (fan va o’quv
fanining) har xil konsepsiyalari sifatida ularning predmet bo’yicha birligini
ifodalaydi. Huquqni umuman ham mohiyat, ham hodisa sifatida tushunish, ya’ni
huquqda obyektiv tusdagi alohida huquqiy mohiyatni (ya’ni mohiyat e’tibori bilan
qonun chiqaruvchining va umuman subyektiv omilning irodasidan mustaqil
bo’lgan huquqni) hamda subyektiv omilga (qonun chiqaruvchining irodasi va
fikriga, rasman hokimiyatning xohishi yoki o’zboshimchaligiga va boshqalarga)
bog’liq bo’lgan huquqiy hodisani nazariy farqlash butun huquq falsafasi uchun
(uning barcha konsepsiyalari, yo’nalishlari, taxminlari va variantlari uchun)
predmet hosil qilish ahamiyatiga ega bo’lgan umumiy jihat h isoblanadi.

Obyektiv huquqiy mohiyatni (mohiyat sifatidagi huquqni) va subyektiv
huquqiy hodisani ( h odisa sifatidagi huquqni) bunday nazariy farqlash h uquq
falsafasi barcha konsepsiyalariga biron-bir tarzda xosdir. Bu farqlashni biz
umumiy shaklda huquqni (alohida mohiyat sifatidagi huquqni) hamda qonunni
(alohida hodisa sifatidagi, rasman-hukm tarzida belgilash sifatidagi huquqni) va
ularning nisbati (mos kelish yoki mos kelmaslik)ni farqlash tarzida ifodalaymiz.
Huquq va qonunning bunday farqlanishi va nisbatining yanada aniqroq ma’nosi
huquq falsafasining tegishli konsepsiyasi asosida yotadigan va uning o’ziga
xosligini belgilaydigan huquqning aniq tushunchasiga (huquqiy mohiyatni va
huquqiy hodisani, ularning aloqasi xususiyatini va boshqalarni tushunishga)
bog’liqdir.
Chunonchi, huquq falsafasining tabiiy huquqiy konsepsiyalarida huquq
falsafasining predmet sohasi tabiiy huquq va pozitiv huquqning farqlanishi
hamda nisbati bilan belgilanadi - «pozitiv huquq» atamasining o’zi qadimgi Rim
huquqshunosligida vujudga kelib, o’rta asrlar huquqshunosligida qaror topdi).
Yusnaturalizm tabiiy huquq tarafdorlari uchun «tabiiy huquq» - bu yagona
chinakam huquq, asl ma’nodagi huquq bo’lib, davlat tomonidan belgilanadigan va
rasman amal qiluvchi huquq (ya’ni pozitiv huquq) esa soxta, haqiqiy bo’lmagan,
yasama, sun’iy, notabiiy huquqdir.
Shu sababli huquq falsafasi yusnaturalistlar talqinida mohiyat e’tibori
bilan tabiiy huquq falsafasidir .
Legizm (lex - qonun) vakillari butunlay qarama-qarshi nuqtai nazardadirlar.
Ular o’zlarining huquq to’g’risidagi pozitiv va neopozitiv ta’limotlarida nafaqat
tabiiy huquqni, balki qonun chiqaruvchining irodasiga, rasman hokimiyatga
bog’liq bo’lmagan huquqning umuman obyektiv mohiyatini inkor qiladilar.
Legistlar uchun huquq - aynan rasman-hokimiyat, majburiy-shartlik tusiga ega
bo’lganligi uchun haqiqiy huquq hisoblanadigan qonun (pozitiv huquq)dir.
Shu sababli legizm uchun huquq falsafasi va umuman huquqning qonundan
farqlanishi va u bilan nisbatidagi mohiyati to’g’risidagi har qanday nazariy ta’limot
- bu noreal (nopozitiv) obyektlar to’g’risidagi metafizik ta’limotdir. Legizm

(pozitivizm va neopozitivizm)ning ayrim vakillari juda deganda pozitiv huquq
falsafasiga, legizm va pozitiv qonunshunoslikning o’ziga xos falsafiy dalil-isbotiga
yo’l qo’yishlari mumkin.
Legizm va yusnaturalizm huquqni tushunishda va huquq falsafasiga nisbatan
bir-birini inkor qiluvchi, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni ifodalaydi. Huquqdagi
mohiyat va hodisa o’rtasidagi zarur aloqalarni har biri o’zicha parchalaydigan
antagonistik yondashuvlarning bir tomonlamaligi huquqni va huquq falsafasi
predmetini tushunishning, biz rivojlantirayotgan konsepsiyasida yengib o’tiladi.
Huquq va qonunning farqlanishi hamda nisbati ma’nosidagi huquqiy mohiyat bilan
huquqiy hodisa o’rtasidagi o’zaro aloqa shu jihatdan zarur xususiyat kasb etadi
hamda huquq va qonun nisbatining barcha yuridik-mantiqiy variantlarini qamrab
oladi.
Shu sababli huquq falsafasi predmetining libertar-yuridik talqini mazkur
falsafiy-huquqiy konsepsiya uchungina emas, balki umuman huquq falsafasi
predmetining yaxlit ta’rifi sifatida ham ahamiyatlidir.
Gap shundaki, huquqni va huquq falsafasi predmetini tushunishning nisbatan
rivojlangan konsepsiyasi doirasida avvalgi nazariy jihatdan kamroq rivojlangan
konsepsiyalari yutuqlari (dalillar) ham hisobga olingan va o’zgartirilgan
ko’rinishda mavjuddir, binobarin, ularni zarur darajada tushunish va bayon qilish
mumkin. Vaholanki, kamroq rivojlangan konsepsiyaning cheklangan doirasida
konsepsiyani muqobil tushunish va bayon qilish uchun bundan rivojlanganroq
bo’lak gnoseologik imkoniyat va bunday ma’noviy makon yo’q. Bilishning va
uning rivojlanishining bunday mantig’i falsafiy-huquqiy tafakkur sohasida ham
amal qiladi.
HUQUQ FALSAFASI METODI
O’tmish va hozirgi zamon huquq falsafasining birmuncha rivojlangan har bir
konsepsiyasi - bu (mohiyat va hodisa sifatidagi) huquq to’g’risidagi nazariy
bilimlarning muayyan jamuljami bo’lib, tegishli falsafiy-huquqiy ta’limot predmeti
va metodining o’zaro aloqasi hamda birligidan iborat bo’ladi.

Biron-bir falsafiy-huquqiy konsepsiya (nazariya)ning ham predmetini, ham
metodini tavsiflashda uning asosida yotuvchi, unda aniqlanadigan, asoslanadigan
va ochib beriladigan huquq tushunchasi belgilovchi (birlamchi va yakunlovchi)
ahamiyatga egadir.
Bunday huquq tushunchasining ma’nosi muxtasar va jamlangan tarzdagi
huquq falsafasi tegishli konsepsiyasi predmetining qisqa ta’riflarida, kengaytirilgan
va aniqlashtirilgan ko’rinishda esa ushbu konsepsiyaning, ya’ni falsafiy-huquqiy
bilishning muayyan nazariy tizimining o’z shaklida ifodalanadi.
Predmet va metod - yagona nazariyani, aynan bitta nazariy tuzilmani,
huquq falsafasining muayyan konsepsiyasida ifodalangan bilimlarning aynan bir
xil tizimini ifodalash va tavsiflashning har xil (nazariy abstraksiyada fikran
farqlangan) shaklidir.
Har qanday nazariyada bo’lgani singari, falsafiy-huquqiy nazariya predmeti
va metodinnng o’zaro bog’liqligi va birligi ham umumiy ko’rinishda shundan
iboratki, metod - bu uning amal qilib turgan (uning shakllanayotgan, tashkil
etilayottan va bilish ta’siridagi) predmeti, predmet esa metodning bilish bilan
bog’liq ma’no-mazmunining tizimli-tashkiliy ifodasidir.
Falsafiy-huquqiy tadqiqotning bilishga doir vositalari va usullarining
jamuljami sifatidagi, obyektdan predmetga tomon boradigan bilish yo’li sifatidagi
huquq falsafasi, bilmaslikni bilishga, oddiy tasavvur va fikrni - ilmiy (nazariy,
falsafiy) bilimga sehrli tarzda aylantiradigan qandaydir nazariya (falsafadan
tashqari vosita) yoki hodisa emas, balki nazariy shakl o’zini o’zi biladigan,
rivojlanadigan, chuqurlashadigan va yangilanadigan nazariyaning o’zidir.
Yagona falsafiy-huquqiy nazariyada uning predmeti va metodining ajratib
ko’rsatilishi ushbu nazariyaning bilishga doir xossalarini, tavsiflarini, ma’nosini va
ahamiyatini chuqurroq va aynan anglab yetish uchun zarur bo’lgan fikriy
abstraksiyadir.
Bunda falsafiy-huquqiy nazariyaning tarkibiy qismi bo’lgan predmet
metodning obyekt to’g’risida olingan bilimlarning muayyan tizimi ko’rinishida
amal qilishning bilishga doir yakunlarini ifodalaydi, metod esa nazariyaning

boshqa tarkibiy qismi sifatida ushbu bilimning bilish bilan bog’liq (izohlovchi,
isbotlovchi, istiqbolni belgilovchi va hokazo) maqomini, ma’nosini va ahamiyatini
uning oldingi bilimlar bilan va avvalgi obyektni tushunish bilan nisbati (vorislik,
yangilik va boshqalar)ning yangi bilimlarga ega bo’lish, ularni asoslash, tashkil
etish va ularning amal qilishi usullari, vositalari va shakllarini, uning mazkur
nazariya tuzilmasidagi turli jihatlarining va o’zaro aloqasining ma’noviy o’rinlari
va ahamiyatining hamda ularning, huquqni davom etayotgan ilmiy bilish
jarayonida shu falsafiy-huquqiy nazariyaning metodologik ahamiyatini ifodalaydi.
Har qanday izchil falsafiy-huquqiy nazariyada uning predmeti (obyekt
to’g’risidagi muayyan bilim) metodologik jihatdan anglangan, metod esa (obyektni
bilish, tushunish, izohlash shakli) predmetli ifodalangandir. Aynan shu boisdan
bunday nazariya metodologik ahamiyatga ega, bilish metodi vazifasiga ega va bu
rolni (keyingi falsafiy-huquqiy nazariyaning tarkibiy qismi sifatida) bevosita yoki
bilvosita bajaradi.
Ayrim teran va o’ziga xos falsafiy-huquqiy nazariyalar metodlari
(metodologik komponentlari) bilish bilan bog’liq katta qimmatiga va ulkan evristik
salohiyatiga ko’ra keyinchalik go’yoki mustaqil (tegishli nazariyalar predmetiga
bog’liq bo’lmagan) ravishda mavjud bo’ladi va universal (umumfalsafiy,
umumilmiy, umumnazariy) metodologik ahamiyat kasb etadi. Masalan, mantiqiy,
dialektik, ontologik, fenomenologik, ekzistensialistik, tizimli, qiyosiy tadqiqot
metodlari va hokazolar) mana shunday umumfalsafiy, umumilmiy metodlar
sifatida (shuningdek zamonaviy falsafiy-huquqiy ta’limotlarda ham) foydalaniladi.
Har qanday yangi falsafiy-huquqiy nazariya oldingi nazariyalar asosidagina
paydo bo’ladi va ular bilan zarur uzviy aloqadorlikda bo’ladi albatta. Bu muayyan
obyektni tadqiq etishning o’z bilish qimmatini isbot qilgan, metodologik
ahamiyatga ega har xil vositalari va usullaridan, obyekt to’g’risidagi yangi falsafiy-
huquqiy bilimni tashkil etish va tizimlashtirish shakllaridan, oldingi
konsepsiyalarni va yangi nazariyani jahon huquq falsafasining umumiy doirasida
talqin qilish va baholash prinsiplaridan, falsafiy-huquqiy tafakkur hamda tadqiq
etilayotgan obyektiv borliqning nisbati usullaridan foydalanishda va boshqalarda

namoyon bo’ladi. Biroq bunda (o’tmish va hozirgi) falsafiy-huquqiy
nazariyalarning tegishli metodlari, shu jumladan umumfalsafiy, umumilmiy
ahamiyati e’tirof etiladigan metodlar ham o’z nazariyalari predmetlari bilan bilish
jihatidan bog’liqdir va boshqa nazariyalarda o’z predmetining bilish bilan bog’liq
ma’no birligidan tashqarida boshqacha bilish ahamiyatiga va bo’lakcha predmet
ifodasiga ega bo’lishini hisobga olish kerak. Chunonchi, dialektik metodning turli
tarafdorlari (Geraklit, Gegel, Marks, Markuze va boshqalar)da mutlaqo har xil
falsafiy-huquqiy ta’limot mavjuddir. Boshqa umumfalsafiy va umumilmiy
metodlar tarafdorlarining falsafiy-huquqiy konsepsiyalari to’g’risida ham shunday
deyish mumkin.
Gap shundaki, har qandan yangi falsafiy-huquqiy ta’limot - (bilish
borasidagi yangiligi darajasiga ko’ra) o’zining yangi predmetiga va yangi metodiga
ega bo’lgan yangi nazariyadir. Shu sababli bilish bilan bog’liq yangi mazmunda
oldingi (predmet va metodologik xususiyatga ega) nazariyalar qoidalari yangi
nazariya (uning predmeti va metodi)ning qoidalari tegishli tarzda (bilish
taraqqiyoti mantiqiga ko’ra) nazariy anglangan, qayta o’zgartirilgan,
o’zlashtirilgan va bo’ysundirilgan jihatlar sifatida bilish ahamiyatiga ega bo’ladi.
Boshqa (o’tmishdagi va zamonaviy) nazariyalardan bilishga doir nimadir saqlanib
qolishi - bu uning takrorlanishi emas, balki uning yangi bilish vaziyatining aynan
shakllarida, yangi nazariyaning ma’no jihatidan rivojlantirilishi va yangilanishidir.
Huquq falsafasining ayrim o’tmish va zamonaviy konsepsiyalari metodi va
predmetining aniqroq tavsifi V.S.Nersesyans “Huquq falsafasi” darsligining
tegishli muammolar yoritiladigan keyingi bo’limlarida beriladi.
Ushbu o’rinda esa o’zimiz rivojlantirayotgan huquq falsafasi libertar-yuridik
konsepsiyasining asosiy xususiyatlarini qayd etish zarur.
Libertar (yoki libertar-yuridik, yuridik-formologik, rasman-yuridik)
metod - bu o’rganilayotgan voqyelikni huquqiy voqyelik sifatida falsafiy-huquqni
bilishning tushunchali-huquqiy metodi, rasman tenglik va uning zuhur topishining
tashqi shakllari sifatidagi huquq to’g’risidagi bilimlarni ishlab chiqish va tashkil
etishdir.

Libertar metod asosida rasman tenglik prinsipi yotadi . Metodologik
jihatdan rasman tenglik prinsipi - bu huquqni rasman-mantiqiy tushunish metodi va
huquqiy tartibga solishning predmet sohasini va huquqning amal qilishini tegishli
ravishda yuridik rasmanlashtirishdir. Libertar metod - bu bilinadigan voqyelikni
rasman tenglik prinsipi bo’yicha huquqiy modellashtirishning umumiy usuli,
voqyelikni huquqning mazkur tushunchasi nuqtai nazaridan va chegarasida bilish
usuli, o’rganilayotgan voqyelikni huquqiy (rasman-teng) tushunish, ifodalash,
o’lchash, tasniflash va baholash usulidir. Ushbu metodga dunyoga huquqiy nazar
tashlash, voqyelikni huquqiy ko’rish xosdir. Falsafiy bilib olingan bunday voqyelik
huquqiy voqyelik sifatida, ya’ni bilib olinadigan voqyeliknnng huquqiy xossalari
va aloqalarn tizimi sifatida namoyon bo’ladi. Ushbu huquqiy voqyelik falsafiy-
huquqiy bilish olamining izlanayotgan haqiqatini va aniqlangan mohiyatini aks
ettiradi va ifodalaydi. Agar pifagorchilar matematika nuqtai nazaridan olamning
mohiyati - son, deyishgan bo’lsa, libertar huquq falsafasi nuqtai nazaridan
olamning mohiyati - rasman tenglik, deyish mumkin. Bunda har kim o’zi
bilayotgan va bilgan olamni: matematik - sonlar olamini, huquqshunos -huquq
olamini nazarda tutadi.
Xuddi shunga o’xshash, fiziklar, kimyogarlar, biologlar o’zlari bilib
oladigan fizik, kimyoviy yoki biologik olam uchun tegishli ravishda o’zlarining
fizik, kimyoviy yoki biologik formulasini izlaydilar. Inson tafakkuri va bilishining
tanlanadigan, predmet nuqtai nazaridan soxtalashtirilgan tabiati mana shunday.
O’zbekiston Respublikasi o’z oldiga demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishdek buyuk maqsad qo’yar ekan, davlat va huquqqa, uni o’rganishga,
tadqiq etishga ehtiyoj sezila boshladi. Huquqiy davlatda qonun ustuvorligi eng
asosiy tamoyil sifatida e’tirof etilsa, fuqarolik jamiyatining zaruriy sharti, unda
yashayotgan fuqarolarning yuksak huquqiy ongi va madaniyati, huquqlardan
habardorlik darajasi hamda huquqqa nisbatan chuqur hurmatda ifodalanadi.
Hozirgi davr huquq falsafasining asosiy jihatlarini jamiyatimizda amalga
oshirilayotgan islohotlar, huquqiy va demokratik davlat barpo etish jarayonlari,
bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos murakkab qonuniyatlari bilan bog’liq

holda tahlil etmoq kerak bo’ladi. O’tish davrida huquqning falsafiy muammolari
o’zida bir-birlari bilan uzviy bog’liq ikki holatni o’z ichiga oladi. Birinchidan,
ijtimoiy-siyosiy, tarixiy mavzudagi tadqiqotlarning huquqshunoslik fanlari bilan
yanada yaqinlashib borishi va ular o’rtasidagi aloqalarning o’zaro kuchayishi,
ikkinchidan esa, ilmiy-tadqiqot ishlarining barcha bosqichlarida huquqiy
hodisalarga sosiologik yondashish, ya’ni faktlarni kuzatish metodidan toki
murakkab umulashtirishlargacha bo’lgan jarayonda huquqiy hodisalarni falsafiy-
gnoselogik metodlar asosida tahlil etishni taqozo etadi. Demak inson bilish
faoliyatini natijalarigina emas, balki unga olib boradigan usul ham haqqoniy
bo’lishi kerak. Zero, inson amaliy faoliyati natijasining ijobiyligi, haqiqatga
erishishi ko’p jihatdan, bilish jarayonida qo’llaniladigan metodlarga ham
bog’liqdir. Huquq falsafasida metodlar va metodologiya muammosi muhim
nazariy va amaliy ahamiyatga molik muammolardandir. Sobiq Ittifoq tizimi
davrida metod va metodologiya muammosi barcha fanlar uchun, jumladan
huquqshunoslik fanlari uchun ham o’z-o’zidan ma’lum va yuqori mafkuraviy
tashkilotlar tomonidan belgilab berilgan markscha-lenincha falsafaning «mutlaq
haqiqatlari»dan tashkil topgan nazariyalari deb tan olingan edi.
Mafkuraviy yakkahokimlikdan xolos bo’lganimizdan keyingi yillarda,
mustaqillik yillarida bu muammoga munosabat ham keskin o’zgarib bormoqda.
Metodologik ahamiyatga molik nazariyalarning asosiy manbalari:
a) jahon falsafiy, huquqiy fanlarning yutuqlari,
b) o’tmishda yashab ijod etgan buyuk allomalarimizning bebaho g’oyalari,
v) mustaqil O’zbekiston davlatchiligining asosiy qonuni bo’lgan, uning
Konstitusiyasi va nihoyat
g) Prezident I.A.Karimovning kitoblarida va nutqlarida olg’a surilgan
muhim ilmiy-nazariy g’oyalar,
d) O’zbekiston faylasuf, huquqshunos, siyosatshunos olimlarning ilmiy
tadqiqotlarida qo’lga kiritilgan nazariy xulosalardir.
Tabiiyki, metodologiya haqida gap ketar ekan, metodlar haqida alohida
to’xtalish zarur. Metod insonning amaliy va nazariy faoliyatida regulyativ

tamoyillarning tizimidir. Kishilar faoliyatining samaradorligi, uning natijasi ko’p
jihatdan turli xil metodlardan oqilona foydalanishga bog’liq bo’ladi. Taniqli nemis
olimi G.Lixtenbergning ta’kidlashicha, umuman kishilarga nima haqida o’ylashni
emas, balki qanday o’ylashni o’rgatilsa, maqsadga muvofiq bo’lur edi. Ingliz
faylasufi lord F.Bekon metodlarning ilmiy bilishdagi ahamiyatini alohida ta’kidlab,
uni tunda yo’lovchining qo’lidagi mash’alaga qiyoslaydi.
Huquq falsafasi - nazariy g’oyalar, tushuncha, kategoriyalar va
metodlarning muayyan tizimidir. Huquq falsafasining metodologik asosi
bo’lib, falsafa va huquqning umumiy nazariyasi hisoblanadi . Hozirgi davr
ilmiy bilishning konkret sohalarning, jumladan huquqshunoslik fanlarining
metodologiyasi, shu sohalarda qo’llaniladigan metodlarning yi g’ indisidan iborat
bo’lmaydi. Metodologiyani metodlar tizimi bilan bir xil deb hisoblash mazkur
tushunchaga sof pragmatizm ta’limoti nu q tai nazaridan yondashishdan boshqa
narsa emas. Huquq falsafasi konkret huquqiy fanlar uchun umumiy, ilmiy
metodologiya vazifasini o’taydi. Ilmiy metodologiya esa bilish nazariyasi sifatida
faqatgina tadqiqot, izlanishning usullaridangina iborat bo’lmay, balki g’oyalar
tizimi, ya’ni inson bilimlarining nazariy tizimi hamdir. Boshqacha qilib aytganda,
fan metodologiyasi avvalo gnoseologik muammodir. Huquq falsafasi huquqning
umumiy nazariyasi emas, balki falsafiy fanlarning ham, ayni q sa ijtimoiy
falsafaning umumiy nazariyalarini o’zida mujassam etadi. Ammo bu degan so’z,
metodlarning metodologiyaga hyech qanday aloqasi y o’q degani emas.
Metodologiyaning tarkibiy qismlaridan biri bu metoddir. Zero, har qanday nazariya
ma’lum ma’noda, ilmiy bilishning metodi hisoblanadi. Chunki ilmiy nazariyaning
muhim vazifalaridan biri bilish jarayonning maqsadi va yo’nalishini ko’rsatuvchi
metod ekanligidadir.
Konkret huquqiy fanlarning metodologiyasi faqatgina falsafa fani deb
tushunish, ba’zi bir aniqliklar kiritishni taqozo etadi. Binobarin, konkret sohaga oid
huquqiy fanlarning metodologiyasi huquq falsafasidir. Huquq falsafasi esa huquq
va davlat umumiy nazariyasi va umumfalsafiy nazariyalar asosida shakllangan

umumiy metodologik nazariyadir. Huquq falsafasining metodologik ahamiyati
quyidagi jihatlariga ega:
Birinchidan, huquqshunoslik fanlarining umumfalsafiy asoslarini, ya’ni
mazkur fanlarning jamiyat rivojlanishi haqidagi fanlar tizimida tutgan o’rni va
mustaqil davlatimizni yanada mustahkamlash amaliyotidagi ahamiyatini tadqiq
etish huquq falsafasining asosiy vazifalaridan biri ekanligi.
Ikkinchidan , ilmiy bilishning falsafiy metodlarini huquqiy fanlar predmetiga
tadbiq etish va shu asosda huquqiy fanlarning metodologiyasini ishlab chiqish. Bu
vazifaning amalga oshirilishi ko’proq davlat va huquq nazariyasi ta’limotining
zimmasiga tushadi. Konkret huquqiy fanlar faqatgina «mutlaq haqiqat» bo’lgan
qandaydir g’oyalar tizimining metodologiyasiga «muhtoj» bo’lmay, balki o’zinig
ichki mazmuni va tadqiqot obyektining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, o’z
metodologiyasini yaratish zaruriyati tug’iladi. Ilmiy bilish o’zining umumiylik
darajasiga ko’ra va bu jarayonda qo’llaniladigan vositalarning mazmuniga ko’ra
uch turga bo’linadi: 1). bilishning eng umumiy (universal) metodi; 2). bilishning
umumiy metodi; 3). bilishning juz’iy metodlari.
Hozirgi sharoitda huquqiy fanlar tizimi differensiasiya va integrasiya
munosabatlarida bo’lgan quyidagi asosiy guruhlarni o’z ichiga oladi. Birinchidan,
nazariy-tarixiy huquqiy fanlar (davlat va huquq umumiy nazariyasi, davlat va
huquq tarixi, siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi, musulmon huquqi).
Ikkinchidan, huquqiy fanlar sohalari (konstitusiyaviy huquq, ma’muriy huquq,
jinoyat huquqi, fuqarolik huquqi, jinoyat prosessi va boshqalar); uchinchidan, chet
el davlati va huquqini, xalqaro huquq, to’rtinchidan, amaliyotdagi huquqiy fanlar
(kriminalistika, sud statistikasi, huquqiy psixologiya, huquqiy sosiologiya va
boshqalar).
Har qanday huquqiy fan o’zining predmetiga monand bo’lgan metodiga ega
bo’ladi. Davlat va huquq nazariyasi metodi, mazkur fanning predmetini o’ziga xos
jihatlaridan kelib chiqib, boshqa har qanday huquqiy fanlar metodlari bilan aynan
bir xil bo’la olmaydi. Ular o’rtasidagi umumiy, o’xshash tomonlar quyidagilar.
Birinchidan , barcha huquqshunoslik fanlari metodlari bilishning yagona umumiy

dialektik metodiga asoslanadi. Ikkinchidan , huquqiy fanlar ijtimoiy borliqning
nisbatan mustaqil komponenti bo’lgan ijtimoiy-huquqiy ustqurmaning rivojlanish
qonuniyatlariga ega.
Huquqiy fanlar metodi alohida olingan huquqiy fanlar metodining nazariy
modeli bo’lib, ularning umumiy, barqaror belgilari, xossalari va strukturasini
umumlashgan holda tahlil etadi. Huquq falsafasi va huquqiy fanlar metodlari
quyidagi vazifalarni bajarishi mumkin: a) huquq falsafasi dialektik metodning
huquqiy fanlarda konkretlashtirish yo’llari va usullarini aniqlaydi; b) konkret
huquq fanlarda qo’llaniladigan umumiy, maxsus va alohida metodlarning o’zaro
munosabatlarini va ularning strukturasini o’rganadi; v) umumiy, maxsus va alohida
metodlarni qo’llash orqali qo’lga kiritilgan bilimlarni turlari va mohiyatini tahlil
etish. Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqib, huquq falsafasida huquqiy fanlar
metodiga ta’rif berish mumkin bo’ladi. Huquqiy fanlar metodi konkret huquqiy
fanlar metodlarining mexanistik majmui bo’lmay, balki umumiy tushuncha bo’lib,
falsafiy metodlarga asoslangan huquqiy hodisalarni bilish metodlaridir.
Modomiki, huquq falsafasida metodlar haqida gap ketar ekan, avvalo ularni
tasniflashga alohida e’tiborni qaratish lozim.
Umumiy metodlar deb barcha fanlarda qo’llaniladigan metodlarga aytiladi.
Ilmiy bilishning analiz va sintez, induksiya va deduksiya, analogiya, ta qq oslash,
eksperiment kabi metodlari umumiy metodlar jumlasiga kiradi. Masalan, sintez,
huquqiy hodisalarni bilishda qo’llanilib, uning mazmunini alohida olingan
belgilarni bir butunga aylantirish, umumlashtirish tashkil etadi. Analiz metodi esa,
butunni bo’laklarga bo’lishga qaratilgan bo’ladi va x.k.
Huquqning mohiyatini har tomonlama bilish falsafa fanining talablaridan
kelib chiqqan holda amalga oshirish mumkin. Falsafiy adabiyotlarda ilmiy
bilishning metodlari aksariyat hollarda empirik va nazariy tadqiqot metodlariga
bo’lib karaladi. Fikrimizcha, ilmiy bilish metodlariga bunday yondashish, ular
o’rtasidagi dialektik birlikni inkor etishga olib keladi. Chunki, empirik metodlar
alohida, nazariy metodlar va ilmiy bilish shakllariga bo’lib o’rganiladi. Bilish
subyekti o’zining amaliy faoliyatida alohida olingan bilish bosqichlari bilan ish

ko’rar ekan, inson bilimlari boshlangich bosqichida ilmiy bilishning boshqa
metodlari va shakllari mavjud ekanligidan ma’lum ma’noda begonalashadi. Xulosa
qilib aytganda, huquqiy jarayonlarni bilishda umuman tabiat va jamiyat
hodisalarining bilishi kabi, bilish nazariyasining metodlari va kategoriyalarining
dialektik birligidan kelib chiqishi maqsadga muvofiqdir.
Modomiki metodlarning huquq falsafasida tasnifi mavjud ekan,
metodologiyaning ham tasnifi mavjud bo’lishi mumkinmi degan o’rinli savol
tug’iladi. Umuman metodologiya metanazariya va monometodologiya bo’lishi
mumkin emas. Shuning uchun ham, fikrimizcha metodlar kabi metodologiyaning
ham tasnifi mavjud bo’ladi deyishga yetarlicha asos bor. Xulosa qilib aytganda
metodologiya qandaydir «fanlarning fani» ma q omida bo’lmay, balki o’zining
nazariy g’oyalarining obyektiv olam predmet va hodisalarining qamroviga qarab
shartli ravishda quyidagi turlariga b o’ linishi mumkin :
1. Eng umumiy metodologiya, bunga b i rinchi navbatda falsafa fanining
dialektika va bilish nazariyasi kiradi.
2. Umumiy metodologiya, metodologiyaning bu turiga avvalo huquq
falsafasi kiradi.
3. Juz’iy metodologiya, metodologiyaning bu turiga esa, huquqiy fanlarning
alohida sohalarida qo’llaniladigan nazariy umumlashmalar kiradi.
Shunday qilib, huquq falsafasi metodlari va metodologiyasi huquqiy
fanlarda qo’llanishiga qarab bir necha turlarga bo’linar ekan.
Ular huquqiy hodisalarni bilish jarayonida muhim nazariy va amaliy
ahamiyatga ega bo’lib, ular o’rtasida muayyan bog’liqlikni e’tirof etish bilan bir
qatorda, ular o’rtasidagi tafovutni ham xisobga olish zarurdir.
Shunday qilib, huquq falsafasida metod–bu huquqiy hodisalarni bilishning
usuli va vositalari bo’lib, huquqiy gnoseologiyaning asosini tashkil etadi.
Metodologiyani esa, faqatgina metodlar haqidagi ta’limot ma’nosida tushunish,
uning mazmunini to’la-to’kis ochib beraolmaydi. Metodologiya – voqyelikni
in’ikos etish jarayonida ilmiy bilimlarga ega bo’lish va uni takomil etish
usulidir . Demak, metodologiya huquq falsafasida huquqiy hodisalar qamrovidagi

bilimlarning shakllanishida va ularni tahlil etishda asosiy gnoseologik konsepsiya
vazifalarini bajaruvchi falsafiy-huquqiy xulosalarning majmuidir.
HUQUQ FALSAFASI FANINING FANLAR TIZIMIDA TUTGAN
O’RNI
Huquq falsafasi qadimiy va boy tarixga egadir. Falsafiy-huquqiy
muammolar qadimgi davrda va o’rta asrlarda umumiyroq mavzuning bo’lagi va bir
jihati sifatida, XVIII asrdan boshlab esa alohida ilmiy fan sifatida ishlab chiqildi.
«Huquq falsafasi» atamasi dastlab yuridik fanda paydo bo’ldi.
Jumladan, taniqli nemis huquqshunosi, huquqning tarixiy maktabi «otasi»
G.Gugo o’zi «huquq to’g’risidagi ta’limotning falsafiy qismi» sifatida ishlab
chiqishga intilgan «pozitiv huquq falsafasi»ni lo’nda tushuntirish uchun
ushbu atamadan foydalangan . Gugoning fikricha, huquqshunoslik
(yurisprudensiya) uch qismdan: yuridik dogmatika, huquq falsafasi (pozitiv
huquq falsafasi) va huquq tarixidan iborat . Uning fikricha, amalda bo’lgan
(pozitiv) huquq bilan shug’ullanuvchi va o’zida «yuridik hunar»ni ifodalovchi
yuridik dogmatika uchun empirik bilim yetarlidir. Huquq falsafasi va huquq tarixi
tegishli ravishda «huquqni ilmiy bilishning oqilona asosini» tashkil etadi va
«ilmiy, liberal yurisprudensiyani («bashang» yurisprudensiyani)» hosil qiladi.
Pozitiv huquq falsafasi, Gugoga muvofiq, «yalang’och imkoniyat
metafizikasining bir qismi (senzura va sof aql prinsiplari bo’yicha pozitiv huquq
apologetikasi), u yoki bu huquqiy qoidaning maqsadga muvofiqligi siyosatining bir
qismi (yuridik antropologiyaning empirik ma’lumotlari bo’yicha texnik va
pragmatik maqsadga muvofiqlikni baholash)» dir.
Garchi Gugo Kant g’oyalarining muayyan ta’siri ostida bo’lgan esada, uning
talqinidagi pozitiv huquq falsafasi va huquqning tarixiyligi aksilrasional,
pozitivistik tusda edi va oqilona huquqning tabiiy huquqiy g’oyalariga qarshi
qaratilgandi.
«Huquq falsafasi» atamasining keng yoyilishi Gegelning «Huquq
falsafasi» asari (1820 y.) bilan bog’liqdir . Gegelning fikricha, huquq falsafasi
tabiiy huquq (yoki «falsafiy huquq») to’g’risidagi chinakam falsafiy

ta’limotdir . Shu munosabat bilan Gegelning qisqacha «Huquq falsafasi» deb atash
qabul qilingan asari aslida «Tabiiy huquq va davlat to’g’risidagi fan ocherklari.
Huquq falsafasi asoslari» degan ikkita nom bilan dunyo yuzini ko’rganligini eslash
o’rinlidir.
Gegelning fikricha, huquq falsafasi, Gugoda bo’lgani singari, yuridik
fan emas, balki falsafiy fandir . «Huquq to’g’risidagi fan, - deydi u, - falsafaning
bir qismidir . Shu sababli u tushunchadan predmetning mag’zini ifodalovchi
g’oyani keltirib chiqarishi yoki predmetning o’zining immanent rivojlanishini
kuzatishi kerak». Shunga muvofiq Gegel falsafa huquqi predmetini quyidagicha
ifodalaydi: « Huquq to’g’risidagi falsafiy fan predmeti huquq g’oyasi - huquq
tushunchasi va uning amalga oshirilishidir ».
Gegelga ko’ra, huquq falsafasining vazifasi huquq asosida yotuvchi
fikrni anglab yetishdan iborat . Bunga esa faqat to’g’ri fikr yuritish, huquqni
falsafiy bilib olish yordamida erishish mumkin. «Huquqda, - deb qayd etadi Gegel,
- inson o’z aqlini topishi, binobarin, huquqning oqilona ekanligini ko’rib chiqishi
kerak va bu bilan faqat ziddiyatlar ila ish ko’radigan pozitiv yurisprudensiyadan
ko’ra ko’proq bizning fanimiz shug’ullanadi».
Yuridik yoki falsafiy fan bo’lmish huquq falsafasining fan sifatidagi
xususiyatini ta’riflash masalasiga tegishli ravishda Gugo va Gegelga borib
taqaladigan ikki xil yondashuv XIX-XX asrlar falsafiy-huquqiy tadqiqotlarida
yanada rivojlantirildi.
Falsafiy tafakkur asosiy oqimlarining deyarli barchasi (qadimgi davrdan
bizning kunlarimizgacha) huquqni falsafiy izohlashda o’z talqinlarini ilgari
surishdi. XIX-XX asrlarga tatbiqan kantchilik va neokantchilikning, gegelchilik,
yosh gegelchilik va neogegelchilikning, xristian falsafiy tafakkurining har xil
yo’nalishlari (neotomizm, neoprotestantizm va boshqalar)ning, falsafiy
antropologiya, intuitivizm, ekzistensializm va boshqalarning falsafiy-huquqiy
konsepsiyalari haqida so’z yuritish mumkin.
Biroq, umuman olganda, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab va XX
asrda huquq falsafasi yuridik fan sifatida ustun darajada ishlab chiqila boshlandi

va, garchi uning rivojlanishi hamma vaqt falsafiy tafakkur bilan mustahkam
bog’liq bo’lgan bo’lsa ham, asosan yuridik fakultetlarda o’qitib kelinmoqda.
Huquq falsafasining ilmiy ixtisosi va qaysi fanga mansub ekanligi
haqidagi masalaning bir necha jihati mavjud . So’z umuman huquq falsafasi
to’g’risida borsa, shubhasiz, biz kamida ikkita fan - yuridik fan va falsafaning u
yoki bu asoslarini birlashtiruvchi «fanlararo fan» haqida gapirayotgan bo’lamiz.
Huquq falsafasi biron-bir aniq variantining huquqshunoslikka (yurisprudensiyaga)
yoki falsafaga mansubligi to’g’risidagi masala ko’ndalang bo’lar ekan, u holda gap
aslida huquqni tushunish va talqin qilishga yuridik va falsafiy yondashuvlardagi
konseptual farq haqida boradi.
Maxsus falsafiy fan sifatidagi huquq falsafasida (tabiat falsafasi, din
falsafasi, axloq falsafasi va shu kabi maxsus falsafiy fanlar bilan birgalikda) bilish
bilan bog’liq qiziqish va tadqiqot e’tibori asosan ishning falsafiy jihatiga,
huquqning alohida sohasida falsafa konsepsiyasini aniqlashda bilish
imkoniyatlarini va evristik salohiyatni namoyish qilishga qaratilgan. Bunda
mazkur obyekt (huquq) ning xususiyatlariga tatbiqan tegishli konsepsiyani
mazmunli aniqlashtirishga, uni anglab olishga, ushbu konsepsiyani uning
metodologiyasi, gnoseologiyasi va aksiologiyasi oqimida tushunarli izohlash va
o’zlashtirishga jiddiy ahamiyat beriladi.
Huquqshunoslik (yurisprudensiya) nuqtai nazaridan ishlab chiqilgan
huquq falsafasi konsepsiyalarida esa , ular qanchalik farq qilishiga qaramay,
odatda, tadqiqotning huquqiy motivlari, yo’nalishlari va mo’ljallari ustunlik qiladi.
Uning falsafiy ixtisosi falsafiy asosga ega emas, balki falsafiy anglashda uni
huquqiy soha ehtiyoji taqozo qiladigan olam, inson to’g’risidagi, ijtimoiy turmush
shakllari va normalari, bilishning yo’llari va metodlari, qadriyatlar tizimi
to’g’risidagi falsafiy ta’limot tizimida huquq va huquqiy tafakkurning mazmuni,
o’rni va ahamiyati kabi falsafiy dunyoqarash nuqtai nazaridan, muammolarga
ustun darajadagi qiziqish shu tufaylidir.

Bizning falsafiy adabiyotimizda falsafiy-huquqiy tusdagi muammolar asosan
tarixiy-falsafiy yo’nalishda yoritiladi (kamdan-kam hollarda istisno bo’lishi
mumkin).
Yuridik fanda falsafiy-huquqiy muammolarga, garchi yetarli ravishda
bo’lmasa ham, an’anaviy ravishda katta e’tibor beriladi.
Gap shundaki, ilgari huquqning umumiy nazariyasining tarkibiy qismi
sifatida uning doirasida ishlab chiqilgan huquq falsafasi asta-sekin umumilmiy
maqom va ahamiyatga ega bo’lgan mustaqil yuridik fan sifatida (huquq va davlat
nazariyasi, huquq sosiologiyasi, huquqiy va siyosiy ta’limotlar tarixi, xorijiy va
milliy huquq va davlat tarixi bilan birgalikda) shakllanmoqda.
Huquq falsafasi huquqshunoslikning falsafa va boshqa bir qancha gumanitar
fanlar bilan fanlararo aloqalari jihatidan ham, yuridik fanlar tizimining o’zidagi
aloqalar jihatidan qam bir qancha muhim metodologik, gnoseologik va aksiologik
tusdagi umumilmiy funksiyalarni bajarishga da’vat etilgan.
Huquq falsafasining asosiy mohiyatini huquq va falsafaning ijtimoiy
ongning alohida shakli sifatida uning boshqa shakllari bilan uzviy bog’liqligi
tashkil etadi. “Huquq falsafasi”, avvalo, huquqshunoslik fanida paydo
bo’lgan . Biroq, bunday fikr falsafada huquq falsafasi yetarlicha o’z ifodasini
topmagan degan so’z emas. Falsafiy ta’limotlarda, jumladan qadimgi Sharq
falsafiy ta’limotlarida, yaxshilik va yomonlik, adolat va adolatsizlik masalalari,
boshqacha so’z bilan aytganda inson hatti-harakatlarini tartibga solish, ularni
boshqarish, jinoyat va jazo masalalariga keng o’rin berilgan. “Huquq
falsafasi”ning asoschilaridan biri O’rta asr fani va madaniyatiga ulkan hissa
qo’shgan olim, mutafakkir Abu Nasr Forobiydir .
Ta’kidlash joizki Abu Nasr Forobiy ilmlarning tuzilishini keltirib siyosat
ilmi, ya’ni, “ilm al-ma’daniy”, shahar haqidagi ilm, shaharni boshqarish ilmi, fikx
va musulmon teologiyasini alohida bir tarkibi ekanligini ta’kidlaydi
.
Tabiiyki bu tarixiy davrda “huquq falsafasi” alohida siyosiy-huquqiy
ta’limot sifatida tahlil etilmagan bo’lsada , lekin, jamiyat, shaharni, davlatni
boshqarishda kishilar o’rtasidagi munosabatlarni tartibga solishda huquqiy-falsafiy

bilimlarni yaxshi biladigan mutafakkir bo’lmog’i lozimligi g’oyasi Forobiy va
boshqa mutafakkirlar ijtimoiy-falsafiy qarashlarida yetakchi o’rinni egallaydi.
Demak, huquq falsafasiga oid muhim, jiddiy ahamiyatga molik fikrlar qadimgi
Sharq va xususan Markaziy Osiyo mutafakkirlari ta’limotlarida mavjud bo’lgan.
Taniqli tarixchi olima D.Alimovaning ta’kidlashicha, “Islomiy falsafa zamirida
erkinlik, rozi-rizolik, ya’ni demokratiya g’oyalari ifodalanib kelgani, hamda
Sharqda Ovrupadagidan ancha ilgari huquq falsafasi, mustaqil davlatchilik g’oyasi
shakllanganidandir”.
Huquq falsafasi huquq haqidagi umumnazariy, umumfalsafiy
ta’limotdir. Huquq falsafasini huquqiy ta’limotmi yoki falsafiy ta’limotmi deb
yondashish bir yoqlamalikka olib kelishi mumkin. Jumladan nemis falsafasida
huquq falsafasi falsafiy tizimning ajralmas qismi bo’lgan bo’lsa, keyinchalik
esa huquqshunoslik fanining turli xil sohalarini rivojlanishi natijasida huquq
falsafasi huquqning umumnazariy qismi sifatida tahlil etiladi . Huquq
falsafasida avvalo huquqiy pozitivizm ko’proq o’rin egallagan edi. Huquq falsafasi
o’z rivojlanishining keyingi bosqichlarida falsafa va huquqshunoslikning birligi
asosida yuzaga kelgan alohida bir yo’nalish sifatida paydo bo’ldi.
Gegel huquq falsafasining nazariy asosini uning falsafiy ta’limoti tashkil
etadi. Shuningdek, huquq falsafasining predmeti masalasida ham Gegel o’zining
tafakkur va borliqning ayniyligi falsafiy g’oyasidan kelib chiqadi. Uning
rasionalizmi esa huquq falsafasiga oid ta’limotda ham o’z ifodasini topadi.
Binobarin ana shulardan kelib chiqqan holda Gegel falsafa fanining, jumladan,
huquq falsafasining vazifalarini “ mavjud narsa va hodisalarni anglashdan
iborat chunki ular aqldir ” - deb hisoblaydi.
Huquq falsafasi predmeti va vazifalarining bunday talqini mavjud huquq va
qonunning tabiiy huquqiy konsepsiyalariga hamda tabiiy huquqning
antirasionalistik tanqidiga zid bo’lgan ta’limot edi.
Gegelning huquqqa oid g’oyalari, mohiyat e’tibori bilan uning huquq
falsafasining predmeti hamdir . Lekin, modomiki, gap Gegel huquq falsafasi
haqida borar ekan, konkret-tarixiylik prinsipini ham unutmasligimiz kerak. Uning

huquq falsafasida muayyan ijtimoiy-siyosiy munosabatlar ham o’z ifodasini
topgan. Gegelning huquq falsafasiga oid nazariyasi “hodisani qanday bo’lsa
shundayligicha emas”, balki “hodisaning qanday bo’lishi kerakligi” muammosini
ifodalaydi.
Falsafiy ta’limotlar, shuningdek huquqning falsafiy tahlili yuridik fanlarga,
falsafiy-huquqiy kategoriyalarga va ayni paytda huquqiy fanlar nazariyasi, huquqiy
problematikalarni falsafiy tahliliga ijobiy ta’sir etib kelmoqda. Huquq falsafasi
mazkur tarixiy davrda asosan yuridik fan sifatida e’tirof etilgan va ko’plab nufuzli
universitetlarda yuridik fakultetlarda o’qitilib kelingan. Sharqda esa huquq
falsafasi islom falsafasi, fikx bilan uzviy bog’liq bo’lgan va barcha dunyoviy va
diniy bilim maskanlarida o’qitilgan.
Huquq falsafasi umumdialektik qonuniyatlarning huquqiy munosabatlar
jarayonida namoyon bo’lishini va huquqiy hayotni (borliqni) jamiyatning tarkibiy
qismi bir butun yaxlitlikda, bo’lgan obyekt sifatida o’rganadi.
Huquq falsafasining fan sifatida asosiy xususiyatlaridan biri shundaki,
u umumilmiy fanlar jabhasiga mansubdir . Chunki, unda kamida ikki fan –
yuridik fan va falsafa mujassamdir. Huquq falsafasini faqatgina huquq va falsafa
fanlarining yig’indisidangina iborat bo’lgan deb yondashish hozirgi davrda
shakllanib va rivojlanayotgan huquq falsafasining mazmun va mohiyatini to’la
ifoda eta olmaydi. Mazkur fanning tarkibida boshqa bir qator fanlar tahlil etadigan
va ularni huquq falsafasida o’ziga xos yechimlari mavjud ekanligi, o’z navbatida
huquq falsafasi fani huquq va falsafadan tashqari huquq sosiologiyasi, siyosiy
sosiologiya, politologiya, psixologiya, mantiq, axloqshunoslik fanlarini o’zida
mujassam etadi deyishga asos bo’ladi. Demak, huquq falsafasining fanlararo,
integrativ xarakteri mazkur fanning umumiy xossasi hisoblanadi . Chunki,
huquq falsafasi yuristlar yoki faylasuflar tomonidan yaratilishidan qat’iy nazar bu
umumiylik saqlanib qoladi. Huquq falsafasining qaysi bilim sohasiga mansubligi
masalasi mazkur masalaga konseptual yondashishni taqozo etadi.
Huquq falsafasining asosiy masalalardan biri bu - “Huquq nima?” degan
masaladir. Ammo mazkur masala boshqa bir qator huquqiy fanlarning va avvalo

davlat va huquq nazariyasining ham o’rganish obyekti hisoblanadi. Gap shundaki
huquq falsafasi huquqning maxsus yuridik jihatlarini emas, balki uning eng
umumiy sifati belgilarini ijtimoiy hayotning muhim atributlaridan biri sifatida
o’rganadi. Jamiyat hayotida huquqiy jarayonlarning rivojlanish qonuniyatlari ham
huquq falsafasining predmeti hisoblanadi. Huquq – ijtimoiy hodisa bo’lib inson
hatti–harakatlarini tartibga soluvchi va davlat tomonidan qabul qilingan
normalar majmuidir . Mazkur normalarga rioya qilish jarayonini davlat apparati,
huquqni muhofaza qilish organlari amalga oshiradi. Bozor munosabatlari
shakllanayotgan bir davrda, demokratik huquqiy davlat qurilishida huquqning
ta’sir doirasida avvalo moddiy ne’matlar ishlab chiqarish, taqsimot va tovar
almashuv, mulkning turli xilligi va ular o’rtasidagi o’zaro munosabatni
shakllantirishda, huquq muhim vazifani bajaradi. Huquqning jamiyat hayotida bu
kabi namoyon bo’lishini, uning regulyativ funksiyasi deb ataladi. Gap shundaki,
umuman huquqni falsafiy kategoriyalar orqali tahlil etadigan bo’lsak, unda
alohidalik va umumiylik dialektikasi namoyon bo’ladi. Huquq, falsafa
umumiylikni tashkil etsa, huquqning turli sohalari esa ayrimlikni ifodalaydi.
Demak huquq ijtimoiy hayot bilan uzviy bog’liq bo’ladi. Ayni paytda huquq
nisbiy mustaqillikka ham egadir. Huquqni falsafiy tahlil etar ekanmiz, uni
iqtisodiyotning shunchaki ifodasi deb tushunmaslik kerak. Chunki, huquqda
ijtimoiy-siyosiy, tarixiy faktorlarni din, axloq va ijtimoiy ongning boshqa
shakllarini ta’sir etishi va huquqda ularni o’ziga xos namoyon bo’lishini inobatga
olish kerak bo’ladi. “Ubi societas ubi jus” ya’ni “huquqsiz jamiyat bo’lmaydi”
tezisi hozirda falsafa va huquq fanlarida keng tarqalgan.
Darhaqiqat huquq, falsafa, din kabi qadim-qadimlardan mavjud bo’lgan.
Shuning uchun huquqni paydo bo’lishi va rivojlanishini falsafada faqat sinflarni
paydo bo’lishi bilan bog’lab qo’ymaslik kerak. Ilk huquqiy normalar sinflar paydo
bo’lishidan ilgari paydo bo’lgan. Masalan, qadimgi Hind falsafasida “yaxshilik va
yomonlik”, ”nima mumkinu nima mumkin emas”, “aybdor va ayblovchi” va
hokazolar ibtidoiy davrning ilk bosqichlarida ham mavjud bo’lgan.

Din, mifologiya, falsafa bilan bir qatorda huquq ham ijtimoiy tarixiy hodisa
bo’lib, dunyoqarashning turlaridan desak yanglishmagan bo’lamiz.
Huquq falsafasi yuqorida qayd etilgandek huquqning konseptual
masalalarini tadqiq qiladi. Huquqning mazmuni, mohiyati, uning nazariy asoslari,
jamiyat hayotidagi o’rni va ahamiyati masalalari huquq falsafasining obyekti
hisoblanadi. Huquq falsafasida jamiyat va davlat masalasi ham asosiy o’rinlardan
birini egallaydi.
Ma’lumki, huquq tushunchasi falsafa tushunchasi kabi kompleks xarakterga
ega bo’lib, barcha huquqshunoslik fanlarining asosiy tushunchalaridan hisoblanadi.
“ Falsafiy bilim, kompleks, integral bilimning alohida bir turidir ”, - deb
ta’kidlaydilar prof. P.V.Alekseyev va A.V.Paninlar. Mazkur muammoning yanada
chuqurroq tahlil etib, boshqa bir faylasuf akad. A.G.Spirkin “ Falsafaning
predmeti – borliqni alohida bir tomoni bo’lmay, balki borliqning bir butun,
yaxlit mazmunining majmuidir ” – deydi. Bu ma’noda huquqning umumiy
tushunchasi ya’ni davlat va huquq nazariyalaridan tortib toki huquqning muayyan
sohalari uchun mazkur tushuncha metodologik ahamiyatga molik tushunchadir.
Huquq tushunchasisiz huquqiy fanlar mavjud bo’la olmaydi. Huquq falsafasining
yana bir xususiyati shundaki, u huquqiy makon va huquqiy zamon tushunchalarini
o’rganadi. Chunki, huquq muayyan makonda va vaqtda mavjud bo’ladi. Umuman
abstrakt, mavhum huquq bo’lishi mumkin emas. Huquq falsafasi huquqni
abstraktlik va konkretlikni dialektik birligi sifatida o’rganadi .
Huquq falsafasining predmeti masalasi MDH davlatlarining yetakchi
mutaxassislarining diqqat markazida bo’lgan. Masalan D.A.Kerimov fikricha,
“ Huquq falsafasining predmeti huquqiy borliqning mantiq, dialektika va
bilish nazariyasi yaratish sifatida tavsiflash mumkin ”. Mazkur fikr uning
boshqa tadqiqotlarida ham o’z ifodasini topgan. Yu.Ya.Baskin huquq
falsafasining predmetini ijtimoiy munosabatlarni ifodalovchi
tushunchalarning shakllanishi va rivojlanishi tarixi ” sifatida talqin etadi.
V.S.Nersesyans esa o’zining “Huquq falsafasi” darsligida huquq falsafasining
predmetini “ Huquq va qonun munosabati hamda tafovuti ” muammosi

ekanligiga e’tiborini qaratadi. S.S.Alekseyev esa huquq falsafasi bu “ kishilar
hayotida inson borlig’ida huquqning ahamiyati haqidagi fan ” - deb e’tirof
etadi. Yu.G.Yershov esa huquq falsafasini “ huquqni bilishni, aksiologik va
ijtimoiy asoslari haqidagi fan ” - deb hisoblaydi. Huquq falsafasining predmeti
haqida boshqa nuqtai nazarlar ham mavjud. Keltirilgan ta’riflarning barchasida
huquq falsafasining predmeti bo’lib avvalo ijtimoiy hayotda huquqning o’rni va
ahamiyati ekanligi ta’kidlanadi. Yuqorida keltirilgan ta’riflardan kelib chiqib
huquq falsafasining predmeti - bu jamiyat va inson hayotida huquqning mohiyati
mazmuni o’rni deb hisoblash mumkin. Zero huquq falsafasi inson borlig’ining
huquqiy asoslarini o’rganadigan fandir.
Huquq falsafasi – huquqni o’rganishning boshqa sohalari bilan bir
qatorda siyosiy-huquqiy jarayonlarni bilishni yuqori bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Huquq falsafasi – siyosiy-huquqiy jarayonlarni mazmunini
dialektikasini hamda ularning inson hayotidagi o’rni va ahamiyatini
o’rganadi . Huquq falsafasi nuqtai nazaridan qaralganda, huquq, huquqiy amaliyot,
kishilarning real huquqiy faoliyati va mavjud qonunlar tizimi o’rtasida
ziddiyatlarni o’zida ifoda etadi. Bunday ziddiyatlarni bilish va ilmiy jihatdan
baholash pirovard natijada huquqiy nazariyaning, shuningdek mavjud qonunlar
tizimini ham real hayotga muvofiq tarzda takomillashtirish imkoniyatini tug’diradi.
Prof. A.Qodirov siyosat falsafasi va huquq falsafasi munosabati muammosiga
alohida e’tiborini qaratadi. Qonun chikaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlari
faqat mavjud qonunlarga tayanib qolsa, ularni takomillashtirishga, hayot ehtiyojlari
bilan mos keltirishga urinmasa, hayot o’zi ularni inkor etadi. Shuning uchun
qonunlar hayotiy bo’lishi kerak. Ammo hayotiy bo’lishi ularni doimo o’zgartirib
turishni anglatmaydi. Aks holda jamiyatda beqarorlik yuzaga keladi. Bu holatdan
chiqish uchun huquqning metodologiyasi bo’lgan – huquq falsafasiga murojaat
etishga to’g’ri keladi. Huquq falsafasi huquqiy norma va kategoriyalarnigina emas,
balki qonunlar sistemasini ham mantiqan tahlil etish, umumlashtirish, qiyoslash,
aniqlash, tavsiflash, tasniflash va asoslash imkoniyatini beradi. Eng asosiysi –
qonunga metodologik jihatdan to’g’ri ta’rif beriladi. Shuningdek, huquqiy jabhalar

o’rtasidagi o’zaro munosabatlar tahlil etiladi, huquqiy nigilizmga, eklektika va
dogmatizmga yo’l qo’yilmaydi. Yuqorida qayd etilganlardan, nazarimizda muhim
bir muammo kelib chiqadi, u ham bo’lsa, huquq nazariyasi, huquq falsafasi va
huquq sosiologiyasi o’rtasida birlik munosabatlari mavjud bo’ladimi yoki
aynanlikmi?
Darhaqiqat huquq falsafasining predmeti hamda uning jamiyat hayotidagi
o’rni muammosini to’laroq tushunmoq uchun huquq nazariyasini, huquq falsafasi
va huquq sosiologiyasi bilan munosabatlariga aniqlik kiritish kerak bo’ladi. Huquq
nazariyasi, huquq falsafasi va huquq sosiologiyasi murakkab tarkibiy va funksional
tafovutni ifodalovchi tushunchalardir. Mazkur muammoning muhim nazariy va
amaliy ahamiyati shundaki, bu ijtimoiy–siyosiy jarayonlarning boshqarishning
ilmiy asosini tashkil etadi. Avvalo shuni ta’kidlash kerakki, biror-bir predmet yoki
hodisaning birligi muqarrar ravishda, har doim ham ularning aynanligini
ifodalamaydi. Bu holni fan taraqqiyotida ham kuzatish mumkin, masalan davlat va
huquq nazariyasining ichki mantiqiy birligi, huquq falsafasi va huquq
sosiologiyasining ayniyligini ifodalamaydi. Aksincha, ular mustaqil ilmiy va o’quv
predmetlari sifatida takomillashmoqda, rivojlanmoqda. Yoki boshqa bir misolni
olib ko’radigan bo’lsak, davlat va huquq nazariyasining birligi, davlat nazariyasi
va huquq nazariyasini aynanligini anglatmaydi va ularning alohida mustaqil ilmiy
yo’nalish sifatida o’rganishga to’siqlik qilmaydi. Falsafa fani huquqiy fanlar
rivojlanishi jarayonida paydo bo’lgan murakkab nazariy muammolarni hal
etishning metodologik asosidir. Bu vazifani falsafa turli usullar bilan amalga
oshiradi, chunonchi, kishilar ilmiy bilish faoliyatining umumnazariy shart–
sharoitlar i ni shakllantirish , subyekt faoliyatining asosiy tamoyillarini aniqlash,
dunyoqarash muammolarini ishlab chiqish va boshqalar ana shunday
vazifalardandir. Mazkur jarayonning asosini esa, ijtimoiy ehtiyojlar va obyektiv
jarayonlar tashkil etadi.
Shunday qilib, huquq rivojlanishining umumiy, ilmiy qonun va
qonuniyatlari, uning ijtimoiy hayotdagi o’rni huquq falsafasining predmetini
tashkil etadi .

Huquqning umumiy nazariyasi huquqiy hodisalarni umumiylashtirib
o’rganadi. Huquq falsafasi esa ularning mohiyati va mazmunini aniqlash bilan
shug’ullanadi . Binobarin huquq nazariyasi yuridik hodisalarni tahlil etsa, huquq
falsafasi esa yuridik hodisalarni ijtimoiy hayotdagi o’rnini o’rganadi va ularga
baho beradi. Huquq nazariyasi huquqiy hayotni, tarixiy taraqqiyotning bir
bosqichida qanday bo’lsa, shundayligicha o’rgansa, huquq falsafasi esa huquqni
qanday bo’lishi lozimligini o’rganadi. Huquq nazariyasi bilan huquq falsafasi bir-
birini to’ldiradi, boyitadi. Ularni qarama-qarshi qo’yish yoki huquq nazariyasidan
gnoseologik, aksiologik masalalarni olib tashlash, har ikkala fan uchun ham
zararlidir.
Huquqiy hodisalarni huquq sosiologiyasi ham o’rganadi. Huquqni falsafiy
tahlilidan farqli ravishda, huquq sosiologiyasi jamiyatda huquqni rivojlanishining
ijtimoiy jihatlarini tahlil etadi. Huquqni ijtimoiy funksiyalari huquqni ijtimoiy
tabiati, uning ijtimoiy hayotga ta’sir etish shart-sharoitlarini va huquqni ijtimoiy
hodisalarga bog’liq ekanligi haqida ta’limot huquq sosiologiyasining asosiy
mazmunini tashkil etadi. O’tmishda huquq falsafasi, huquq sosiologiyasi, huquqiy
mantiq, huquqiy psixologiya fanlarini o’z ichiga olgan ta’limot bo’lgan, hozir esa
mazkur huquqiy fanlar huquq falsafasidan ajralib chiqib, mustaqil huquqiy fanlar
maqomiga ega bo’lgan fanlar hisoblanadi. Huquq falsafasining boshqa fanlar
bilan, ayniqsa huquqni o’rganuvchi fanlar bilan munosabati masalasi muhim
nazariy ahamiyatga ega . Ayniqsa huquq falsafasining tabiiy va pozitiv huquq
bilan munosabati ana shunday masalalardandir
Xo’sh, tabiiy huquq nima ? Ba’zi hollarda tabiiy huquq degan iborada
tabiat istilosining mazmuniga e’tibor etilib, mazkur huquq sohasini tushuntirishda
noizchillikka yo’l qo’yiladi. Tabiiy huquq kelib chiqishi qadimgi Sharq falsafiy–
huquqiy ta’limotiga, antik davr ijtimoiy falsafasiga borib taqaladi. Tabiiy huquq
ta’limoti, keyinchalik Farobiiy, Marg’inoniy, Beruniy, Ibn Sino, Navoiy, Avloniy
falsafiy qarashlarida, Yevropada esa XVII-XVIII asrlarda Dj.Lokk, J.J.Russo,
Sh.Monteskye va boshqalarning qarashlarida o’z ifodasini topgan. Hozirgi davrga
kelib tabiiy huquq siyosiy, huquqiy tushuncha bo’lib, ijtimoiy taraqqiyotga bog’liq

bo’lmagan holda insonning tabiiy holatidan kelib chiqadigan uning haqqi-huquqini
va huquqiy tamoyillarning majmui deb ta’riflash mumkin.
Huquq falsafasi axloqni ayniqsa, metafizik tafakkurni huquqqa bog’lash,
ya’ni shaxs huquqi va majburiyati haqida mavhum konsepsiyalar, adolatning
mohiyati, tabiiy huquq va h okazo larni o’rganmog’i lozim bo’lgan edi. Huquq
falsafasi huquqning ichki mohiyati va ahamiyatini, mazmunini o’rganadi .
Yuqorida qayd etilgan fikrlardan kelib chiqib, huquq falsafasi davlat va huquqning
u yoki, bu jihati bo’lmay, balki ularning birligi va jamiyat taraqqiyoti bilan
bog’liqligidir.
Shunday qilib huquq falsafasi, huquq nazariyasiga nisbatan bir muncha keng
qamrovli muammolarni o’z ichiga oladi va u huquqiy tamoyillarni ya’ni huquq
yaratuvchilik va huquqni amaliyotga qo’llashning asosi bo’lgan axloqiy-huquqiy
tamoyillarni o’rganadi.
Mustaqil O’zbekiston Respublikasida huquq falsafasi milliy istiqlol g’oyasi,
milliy mafkuraning ajralmas qismi sifatida qadriyatlarimizning maxsus yuridik
falsafasidir. Huquq falsafasida asosiy e’tibor faqat huquqiy me’yorlargagina emas,
balki ijtimoiy me’yorlarga asoslanishi nazarda tutiladi”.
Huquqiy va siyosiy onglilik esa mana shu jarayonning har bir bosqichida
namoyon bo’ladi. Demak, huquq falsafasida obyektivlik va subyektivlik
kategoriyalari ayni bir xil tushunchalar hisoblanmasada, falsafadagi kabi ular
o’rtasidagi keskin ziddiyat mavjud bo’lmaydi. Huquq falsafasida obyektivlik va
subyektivlik o’rtasidagi munosabatlar nisbiy xarakterga ega bo’ladi. Demak, huquq
ijtimoiy ong omillaridan biri sifatida, obyektiv va subyektivlikning birligidan
iboratdir.
Huquqning obyektivligi, uning muayyan ijtimoiy munosabatlarining mahsuli
ekanligi bo’lsa, uning subyektivligi esa, kishilarning ongli ijodiy faoliyatlarining
natijasi o’laroq, davlatning irodasini ifodalaydi va kishilarning ongli faoliyatida
qo’llaniladi.
Shunday qilib, huquq falsafasining mazmuni va tarkibini chuqur bilish
uchun huquqni faqat yuridik tushuncha sifatida emas, balki uni ijtimoiy ongning

alohida bir shakli va ijtimoiy ongning boshqa shakllari bilan uzviy bog’liqligini
e’tirof etish zarur bo’ladi. Huquqning falsafiy mohiyati uning ijtimoiy-tarixiy
xarakterga ega ekanligi bilan ham belgilanadi. Mazkur ma’noda huquq falsafasi
inson borlig’i va uning yashashi falsafasidir va uning asosida tabiiy va pozitiv
huquq ta’limoti yotadi.
“Mustaqillikning birinchi kunlaridan boshlab o’z oldimizga qo’ygan ezgu
maqsadga erishish, ya’ni yurtimizda ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga
asoslangan huquqiy demokratik davlat qurish, inson, uning manfaatlari, huquq va
erkinliklari eng oliy qadriyat hisoblanadigan fuqarolik jamiyatini shakllantirishda
Konstitusiyamizning mustahkam poydevor bo’lib kelayotganini mamnuniyat bilan
e’tirof etamiz”.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning ta’kidlashicha,
«O’tmish davri sharoitida fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish jarayoni yuz
berayotgan bir paytda O’zbekiston aholisi turli qatlamlarining manfaatlarini ifoda
etishi lozim bo’lgan keng tarmoqli, ko’ppartiyaviy tizim kabi demokratik institutlar
hamda boshqa jamoat tashkilotlarining qaror topishi ham muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Siyosiy nuqtai nazardan baholaganda fuqarolik jamiyatidagi siyosiy tizim va
siyosiy boshqaruvning mazmun-mohiyatini huquqiy davlatchilik ifoda etadi.
Boshqacha aytganda, huquqiy davlat fuqarolik jamiyatining siyosiy mohiyatini,
siyosiy shaklini tashkil etadi. Bu ikki hodisaning o’zaro munosabati shakl bilan
mazmunning o’zaro aloqadorligini aks ettiradi. Bundan kelib chiqadigan xulosa
shuki, fuqarolik jamiyati to’la ma’noda mavjud bo’lishining shak-shubhasiz sharti
huquqiy davlatning mavjudligidir. Va, aksincha, huquqiy davlat faqat fuqarolik
jamiyatidek ijtimoiy makonda qaror topishi va faoliyat yuritishi mumkin.
Fuqarolik jamiyati bilan huquqiy davlatning o’zaro nisbatini iqtisod bilan
siyosatning nisbati tarzida izohlash o’rinli bo’ladi. Buni O’zbekiston misolida ham
yaqqol ko’rish mumkin. Zero, iqtisodiy islohatlar tegishli demokratik siyosiy
tuzilmalar, institutlar mavjud bo’lishini taqozo etadi.
“Amalga oshirilayotgan islohotlarimizning mamlakatimizda kuchli

fuqarolik jamiyatiga asoslangan huquqiy demokratik davlat qurish bo’yicha biz
tanlab olgan yo’lning mantiqiy va qonuniy davomi bo’lishini nazarda tutgan holda,
ularning uzviyligi, bosqichma-bosqichligi va izchilligini, boshqacha aytganda,
tadrijiyligini saqlash shart”
Huquq va davlat tushunchalarini o’rganishda O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimovning asarlari muhim metodologik asos bo’lib xizmat qiladi.
Bu asarlarda o’z aksini topgan nazariy g’oyalar sun’iy ravishda inkor qilingan
ta’limotlarni o’rganish va fan doirasiga kiritish imkonini beradi. Xalqimiz o’zining
buyuk allomalariga nazar solmoqda, ularning ibratli ishlar i dan saboq olishga
intil moqda . «Mustaqilligimizni dastlabki kunlar i danoq ajdodlarimiz tomonidan
ko’p asrlar mobaynida yaratib kelingan g’oyat ulkan, bebaxo ma’naviy va
madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko’tarilgan g’oyat muhim vazifa
bo’lib qoldi»
Ajdodlarimizning davlatchilik g’oyalarini o’rganish, ijtimoiy-siyosiy fikrga
xos xususiyatlarini bilish zaruriyati tobora oshib bormoqda. O’tmish
mutafakkirlarini adolatli jamiyat va davlat qurilishi va boshqarish ta’moyillari
haqidagi ta’limotlari bizni hayajonlantirgan savollarga javob topishda, ibratli
ishlardan saboq olishga ko’maklashadi. Ularning barchasi odamlar o’rtasidagi
munosabatlarni yaxshilashga va takomillashtirishga qaratilgan ijtimoiy idealni
izlash, adolat va tenglik prinsiplariga asoslangan jamiyatni qurish g’oyalarini
targ’ib qildilar.
O’zbekiston ijtimoiy-siyosiy fikriga xos xususiyatlardan biri shundan
iboratki, uning namoyondalari davlat, xokimiyat, adolat masalalarini islom siyosiy
madaniyatga tayangan holda hal qilishga harakat qildilar.
«Vatanimiz azaldan bashariyat tafakkuri xazinasiga unitilmas h issa qo’shib
kelgan. Asrlar mobaynida xalqimizning yuksak madaniyat, adolatparvarlik,
ma’rifatparvarlik kabi ezgu fazilatlari Sharq falsafasi va islom dini ta’limoti bilan
uzviy ravishda rivojlandi. Va o’z navbatida bu falsafiy ahloqiy ta’limotlar ham
xalqimiz dahosidan ba h ra ol i b boyib bordi. Bizning kelajagi buyuk davlatimiz ana
shu falsafaga uyg’un h olda Xo’ja Axmad Yassaviy, Xo’ja Bahovuddin

N aqshbandiy, Imom al-Buxoriy, Abu Iso Muhammad at-Termiziy , Amir Temur,
Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Bobur Mirzo singari mutafakkir
ajdodlarimizning dono fikrlariga uyg’un holda shakllanishi lozim».
O’zbekiston ning ijtimoiy va siyosiy fikriga xos x ususiyatlardan yana biri shundaki,
unda ahloq masalalari yetakchi o’rin egallaydi. Uning namoyondalari ezgulik,
yaxshilikni bilishga intildilar, axloqiy qonun va tamoyillarga amal qilish insonning
oliy ma’naviy burchi deb bildilar.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Алексеев С . С . Право – азбука , теория , философия : опыт комплексного
исследования . М., 1999.
2. Гегель Г.В.Ф. Философия права: Пер. с нем. / Ред и сост. Д.А. Керимов,
В.С. Нерсесянц; Авт. вступ. ст. и примеч. – В.С. Нерсесянц. М., 1990.
3. Зорькин В.Д. Философия права: прошлое, настоящее и будущее //
Философия права в начале XXI столетия через призму конституционализма и
конституционной экономики / Под ред. В.В. Миронова, Ю.Н. Солонина М.,
2010.
4. Кальной И.И. Философия права: СПб., 2006.
5. Керимов Д.А. Методология права: Предмет, функции, проблемы
философии права. 4-е изд. М., 2008.
6. Миронов В.В. Еще раз о специфике философии // Вестник Российской
академии наук. 2011. Т. 81. № 3.
7. Михайловский И.В. Очерки философии права. Томск, 1914. Т. 1.
8. Нерсесянц В.С. Философия права: Учебник. 2-ое изд., перераб. и доп. М.,
2008.
9. Философия права: Курс лекций: Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. / Отв. ред.
М.Н. Марченко. М., 2011.
10. Хабриева Т.Я. Конституционные реформы в современном мире // Вестник
Российской академии наук. 2016. Т. 86. № 7. С. 579–586.
11. Чернавин Ю.А. Проблема предмета философии права // Вестник
московского государственного областного университета. Сер. «Философские
науки». 2013. № 3. С. 70–76.
12. Чичерин Б.Н. Философия права. М., 1990. 13. Шершеневич Г.Ф. История
философии права. 2-е изд. СПб., 1907

Huquq falsafasining umumiy muammolari

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)