Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va ularning klassifikatsiyasi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	353.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va ularning klassifikatsiyasi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA-MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI
“MILLIY G’OYA, MA’NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA’LIMI”
KAFEDRASI
“MILLIY G’OYA, MA’NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA’LIMI”
BAKALAVR YO’NALISHI 202–GURUHI TALABASI YO’LDASHEV
UMRBEKNING
“ MILLIY G’OYA MA’NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ FANLARINI
O’QITISH METODIKASI ” FANIDAN
Mavzu: Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va ularning klassifikatsiyasi .
Bajardi: Yo’ldashev Umrbek
Qabul qildi: Sheripov Umarbek
URGANCH-2023
1KURS ISHI

Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………………3
I Bob. Huquq fanlarini o’qitishning metodlari
1.1. Huquq tushunchasining mazmun-mohiyati va turlari …………………………6
1.2. Huquq—taraqqiyot mezoni ………………...…………………………….….13
II Bob. Huquq fanlarini o’qitish va ularning klassifikatsiyasi .
2.1. Huquq fanlarini o’qitishning mezonlari ………………………….………….16
2.2. Huquqiy fanlarni o’qitish klassifikatsiyasi…………………... …………........25
Xulosa…………………………………………………………………………….32
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……………………………………..………
34
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmonining ijtimoiy yo‘nalishida amalga oshiriladigan
muhim tadbirlar qatorida oliy ta’lim muassasalari uchun pedagoglarning yangi
avlodini shakllantirish, ma’naviy-ahloqiy jihatdan etuk, mustaqil dunyoqarashga
ega, ijodiy fikrlovchi, boy milliy meros, shuningdek, umuminsoniy va milliy
qadriyatlarga sadoqatli barkamol shaxsni tarbiyalab voyaga etkazish vazifalari ham
belgilab o‘tilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi
“Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarorida "
... ta’lim jarayonini, oliy ta’limning o‘quv reja va dasturlarini yangi pedagogik
texnologiyalar va o‘qitish usullarini keng joriy etish, ilmiy-ta’lim jarayonini sifat
jihatidan yangilash va zamonaviy tashkiliy shakllarini joriy etish asosida yanada
takomillashtirish lozimligi ko‘rsatib o‘tilgan. Bunday sharoitda ijtimoiy ahamiyatli
bilim va qadriyatlar jamiyatda amalga oshirilayotgan islohotlar talablariga to‘la
javob bera olish layoqatiga ega, ishlab chiqarish sohasida yuzaga kelgan raqobatga
bardoshli, keskin o‘zgarishlarga moslasha oluvchi, shuningdek, mehnatbozorida
mutaxassislar malakasiga qo‘yilayotgan talablar darajasida samarali faoliyat yurita
oluvchi mutaxassisni shakllantirishga yo‘naltirilmog‘i lozim. Xalq xo‘jaligigining
turli sohalari hamda oliy ta’lim muassasalari uchun etuk pedagog kadrlar zaxirasini
tayorlash ta’limining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi qaroriga bеrilgan sharhda 1
ham kuzatish mumkin unga ko’ra, normativ-huquqiy hujjatni ishlab chiqish
jarayonida tayyorlangan axborot-tahliliy matеriallari bilan tanishish imkoniyati
yaratiladi va qabul qilingan qonun hujjatlarining huquqiy mazmuni va ahamiyatini
targ’ib qilish ushbu axborot-tahliliy matеriallari asosida amalga oshiriladi, bu esa,
o’z navbatida, ularning mazmun-mohiyatini to’liq еtkazishga, aholining huquqiy
madaniyati va ongini oshirishga xizmat qiladi.
1
O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2017 yil 8 fеvraldagi PQ-2761-son li «Qonun hujjatlarini tarqatish
tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi qarori. Ushbu qaror «Хalq so’zi» gazеtasining 2017
yil 9 fеvraldagi 29 (6723)-sonida e’lon qilingan.
4

Kurs ishining maqsadi : “ Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va ularning
klassifikatsiyasi ” mavzusini o’qitishning nazariy va amaliy masalalarini tadqiq
etish, mavzu yuzasidan o’qitishni takomillashtirish bo’yicha xulosa, taklif va
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining maqsadidan kеlib chiqib quyidagi vazifalar bеlgilab olindi:
- Huquq tushunchasini chuqur ilmiy o’rganib ta’rif bеrish uchun mazkur soha
olimlarining tеgishli adabiyotlarini o’rganish;
- huquqiy fanlar o’qitilishi va darslarda turli hil metod va usullardan
foydalangan holda o’tish ;
- H uquqiy fanlar o’tishda pedagogik texnalogyalardan foydalaninsh;
- h uquq tushunchasi, huquqiy tarbiya va savodxonlikning huquqiy ong va
huquqiy madaniyat yuksalishining muhim sharti sifatida amaliyot misollari bilan
huquqiy tahlil qilish va asoslantirilgan takliflar bеrishdan iborat.
Huquqiy fanlarni o`qitish jarayonida ishning jamoaviy, guruhli, kichik guruhli
va individual shakllaridan foydalaniladi. Mashg`ulotlarni olib borishda ma`ruza,
hikoya, suhbat, tushuntirish, ko`rsatish, mashq qilish, amaliy ish bajarish,
muammoli va mustaqil ish bajarish kabi uslublar qo`llaniladi. Interfaol uslublardan
“Klaster”, “Echim daraxti”, “BBB”, “Blits uyin”, “Aqliy xujum”, “Muammoli
vaziyat”, “Toifalar jadvali”, “Insert”, “Pinbord ”, “Venna diagrammasi” shuningdek
“Keys-stadi” kabilarni qo`llash tavsiya etiladi.
Kurs ishining prеdmеtini : “ Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va
ularning klassifikatsiyasi ” mavzusi doirasidagi nazariy masalalar, o’quv uslubiy
hujjatlar, ilmiy va o’quv adabiyotlari tashkil etadi.
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikkita bob, to’rtta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati .
5

I BOB
Huquq fanlarini o’qitishning metodlari
1.1 Huquqni o'qitish metodikasi pedagogika fani sifatida
Huquq ezgulik va adolat san’atidir, u insoniyat manfaati uchun yaratilgan”,
deb ta’kidlagan ajdodlarimiz jamiyat barqaror va baxtli jamiyatini ta’minlashga
qaratilgan xulq-atvorning huquqiy qoidalarini o‘rganishning chuqur funksional
ahamiyatini ta’kidlaganlar. Uning sir-asrorlarini chuqurroq o‘rganishga bo‘lgan
ehtiyoj turli davrlarda ham u yoki bu xususiyatga ega bo‘lib susaymagani bejiz
emas. Ma’lumki, insoniyat madaniyatining ko‘plab yutuqlari jamlangan bo‘lib,
ularni har bir inson o‘z avlodlariga tarjima funksiyasi orqali yetkazadi, ularni
himoya qilishga, ofat va baxtsizliklarning oldini olishga harakat qiladi.Asr
boshlarida huquqiy bilimlar va huquqiy fanlar yetakchiligi haqidagi sotsiologik
prognozlar bashoratli bo‘lib chiqdi. Ularning Olimp sari ko‘tarilishi
mamlakatimizda XX asrning 90-yillarida boshlangan bo‘lsa, hozirda huquqiy
bilimlar majmuasini o‘rganmasdan turib, zamonaviy dunyoda munosib
yo‘naltirilgan raqobatbardosh shaxsni shakllantirish mumkin emas.So'nggi
yillardagi reyting tadqiqotlari dunyoda advokatlik kasbining mashhurligini
ko'rsatadi, ammo bu har doim ham o'z qobiliyatlarini faoliyatning turli sohalarida
sinab ko'rishga intilayotgan shaxsning bevosita manfaatlari va istaklariga mos
kelmaydi, bu erda huquqiy bilim albatta kerak.Ta'lim va tarbiya odamlarning
madaniy faoliyatining eng qadimiy turlaridan biridir.Jamiyatimizda mavjud
bo‘lgan ko‘plab fanlar orasida pedagogika fanlari alohida o‘rin tutib, insoniyatning
insonparvarlik missiyasini – o‘z avlodlariga yaratish, atrofdagi olamni o‘zgartirish,
yashashga imkon beradigan barcha bilimlarni yetkazishdir.Tinchlik va hamjihatlik
Ota-bobolarimiz kelajak egasi bo'lganlarni tarbiyalash va o'rgatish jarayonida uni
qanday qilib yaxshiroq qilishning ko'plab namunalarini topishga harakat
qilganlar.Afsuski, buni darhol anglab bo'lmadi . Har qanday metodikaning
predmeti hamisha ta’limning pedagogik jarayoni bo‘lib, u bizga ma’lumki,
o‘qituvchining faoliyatini ham, o‘quvchilarning yangi bilimlarni o‘zlashtirishdagi
mehnatini ham o‘z ichiga oladi.
6

“Metodologiya” so‘zi chuqur tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, so‘zma-so‘z
“idrok usuli” degan ma’noni anglatadi: “Men hayotning u yoki bu sohasini,
jamiyatni, odamlarning bir-biriga munosabatini qanday tushunaman?” degan
savolga javob beradi.Bizni inson hayotining eng sirli va sirli sohalaridan biri
bo'lgan huquqni o'qitish metodikasi qiziqtiradi. Huquq, odamlarning aqliy faoliyati
natijasida, ularning ongi bilan bog'liq bo'lsa-da, bilim uchun juda qiyin sub'ekt
bo'lib qolmoqda. Fanda bu tushunchaning hatto bitta ta'rifi ham mavjud emas.
Yillar davomida yosh avlodga huquqiy ta'lim va tarbiya berish sohasida ma'lum
kontseptsiyalarning, shuningdek, huquqiy ta'limning muayyan maqsadlariga
erishilgan uslubiy texnikalar tizimining shakllanishi haqiqatni aytishga imkon
berdi. Ma'lumki, fanlarni tabiiy, ijtimoiy va texnik fanlarga bo'lish mumkin.
Yurisprudensiya o‘ziga xos ijtimoiy fanlar toifasiga mansub bo‘lganligi sababli,
baxtli va uyushgan jamiyatga erishish uchun huquqiy voqelikni yaxshiroq
o‘rganish va ularning avlodlariga ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish
ko‘nikmalarini berish to‘g‘risidagi bilimlarni shunday fanlar qatoriga kiritish
mumkin. .Huquqni o'qitish metodikasi o'z predmeti sifatida huquqni o'qitishning
uslubiy usullari, vositalari, huquqiy sohada malaka va xulq-atvorni shakllantirishga
ega. Bu maktabning “Huquq” fani uchun huquqiy material tanlab oladigan va
umumiy didaktik nazariya asosida jamiyatda huquqiy madaniyatni
shakllantirishning uslubiy vositalarini ishlab chiqadigan ilmiy fandir. Huquq fanini
o‘qitish metodikasi ta’lim jarayonini takomillashtirish imkonini beradi. Kasbiy
o‘qituvchi o‘z yutuqlaridan foydalanib, xatoga yo‘l qo‘ymaslik, jamiyat hayotida
o‘zining munosib o‘rnini egallaydigan chinakam savodli, bilimli kadrlarni
tayyorlashi mumkin. Hech kimga sir emaski, bugungi kunda biznesni
muvaffaqiyatli yuritish, mamlakat siyosiy hayotida faol ishtirok etish yoki
oddiygina yaxshi daromadga ega bo'lish imkonini beruvchi yuridik bilimdir.
Yuqoridagi fanning asosiy vazifalari:
a) O'quv-huquqiy materialni tanlash va ta'lim tizimi uchun maxsus huquqiy
kurslarni shakllantirish;
7

b)Huquqiy o'qitishning maxsus dasturlari, darsliklar va o'quv qo'llanmalarini
yaratish;
s) Huquqni o'qitishning uslubiy texnikasi va tashkiliy shakllari tizimini
aniqlash, o'quv qo'llanmalarini tanlash, shuningdek yuridik kursni o'qitish;
Huquqni o‘qitish metodikasi juda dinamik fan bo‘lib, bu nafaqat qonunchilikning
o‘zgarib borishi, uni boshqacha ko‘rib chiqish, yangi huquq normalari va
odamlarning xulq-atvori modellarining paydo bo‘lishi, balki qonun hujjatlarining
o‘zgarib borishi bilan ham bog‘liq. jamiyatning huquqiy madaniyatini
shakllantirishni ta'minlaydigan huquqiy ta'limni tashkil etishga qaratilgan fandir.
Keling, bunday fanning asosiy funktsiyalarini belgilaylik:
1. Amaliy va tashkiliy. Bu davlatda huquqiy ta’lim va tarbiyaning malakali
tizimini barpo etish bo‘yicha o‘qituvchilarga aniq tavsiyalar berish imkonini
beradi. Shu maqsadda xorijda va mamlakatimizda huquqiy ta’lim tajribasi
umumlashtirilib, tizimlashtirilib, ta’lim-tarbiya va insonning huquqiy
savodxonligini shakllantirishda o‘zining yuksak samaralarini bergan muayyan
qonuniyatlar aniqlandi.
2. Dunyoqarash. Bu funktsiya talabalarning huquqiy voqelik masalalari bo'yicha
ma'lum barqaror qarashlarini shakllantirishni, huquqning qadr-qimmatini va uning
qoidalarini tushunishni, demak, davlat qonunlarini, shaxs huquqlarini hurmat qilish
va ularga rioya qilish zarurligini ta'minlaydi.
3. Evristik. U huquqiy masalalarni o‘rganishdagi ayrim kamchiliklarni
aniqlash va zarurat tug‘ilganda ularni huquqiy hayotni o‘tkazish va tushunish
uchun yangi g‘oyalar bilan to‘ldirish imkonini beradi.
4. Prognostik. Huquqiy ta'lim, shaxsning huquqiy madaniyatini
shakllantirish muammolarini hal qilishning bir qismi sifatida ushbu funktsiya o'quv
modellari shaklida o'quv jarayonining mumkin bo'lgan natijasini oldindan ko'rish
va ularga erishish yo'llarini sozlash imkonini beradi.
Huquq fanini o‘qitish metodikasi doirasida huquq fanidan aniq o‘quv
mashg‘ulotlarini tashkil etish, talabalarning bilim va ko‘nikmalarini diagnostika
qilish, shuningdek, o‘qituvchi va talaba mehnatini ilmiy tashkil etish masalalari
8

ko‘rib chiqiladi. Bu borada har qanday professiona hudud huquqiy ta'limning
o'ziga xos uslubini yaratishni o'rganishi kerak (hatto u mualliflik xususiyatiga ega
bo'lmasa ham va huquqni o'qitishning mavjud yondashuvlari asosida, alohida
farqlar bilan, talabalarning muayyan auditoriyasiga nisbatan shakllansa ham) .
Ma’lumki, noyob hech narsani takrorlab bo‘lmaydi, demak, birovning yillar
davomida to‘plangan va fan tomonidan umumlashtirilgan tajribasini ko‘r-ko‘rona
o‘zlashtirishdan ma’no yo‘q. Shu munosabat bilan huquq fani o‘qituvchisi yuridik
ta’limning taklif etilayotgan variantlarini ijodiy idrok etishni o‘rganishi kerak.
Har qanday ta'lim to'g'ridan-to'g'ri maqsadlarni belgilashga, ya'ni, qoida tariqasida,
davlatdan kelib chiqadigan (yoki uning kuchi bilan belgilanadigan) va ijtimoiy
rivojlanish ehtiyojlari bilan shakllanadigan maqsadlarni belgilashga bog'liq.
Maqsad pedagogik faoliyatning yakuniy natijasining aqliy tasviridir va shuning
uchun u o'qituvchining unga erishish uchun zaruriy harakatlarini belgilaydi.
O`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etuvchi o`qituvchi uning uchta tarkibiy
qismining birligida aniq maqsadni shakllantiradi.
Umumiy maqsadlarni va aniq (operativ) ajratish. Ikkinchisi individual
tadbirlar, darslar tashkil etish bilan bog'liq. 2001-02 yillarda mamlakatimizda
huquqiy ta’limning umumiy maqsadlarini oydinlashtirish bo‘yicha ishlar olib
borildi. Yangi davlat me'yorlari (Fuqarolik fanlari, ijtimoiy fanlar va yuridik ta'lim
kontseptsiyalari, asosiy o'quv rejasi, Rossiya Federatsiyasi Ta'lim vazirligining
yo'riqnomalari) yuqori darajadagi huquqiy madaniyatga ega bo'lgan shaxsni
tarbiyalashning muhimligini belgilaydi.
Huquqiy ta'limning maqsadlari quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
Jamiyatning huquqiy madaniyati darajasini oshirish, o'zining va o'zgalarning
qonuniy manfaatlarini himoya qilish va himoya qilishga qodir fuqaroni tarbiyalash,
uning faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish,qonuniy xulq-atvor ko'nikmalarini
shakllantirish, mamlakat qonunlari va xalqaro huquqni hurmat qilish,
zo'ravonlik, urushlar, jinoyatlarga nisbatan murosasizlikni shakllantirish;
milliy va demokratik an’ana va qadriyatlarni o‘rganish, ular asosida qonunlar
takomillashtiriladi yoki uning yangicha munosabati shakllanadi va hokazo.
9

Huquqni o'qitish metodikasi huquqiy ta'lim sohasidagi faoliyat usullarini o'rganadi
- bu usullar juda xilma-xil bo'lishi mumkin, ammo ularning barchasi zamonaviy
talabaga huquqni qanday o'rgatish, uning qobiliyatlarini qanday rivojlantirish,
umumiy ta'limni shakllantirishni tushunishga imkon beradi.
Mutaxassislar huquqni o'qitish shakllarini: guruh, individual va boshqa
usullarga bo’ladilar. Huquqni o‘qitish metodikasi dars turlarini (masalan, kirish
yoki takroriy-umumlashtiruvchi), o‘quv qo‘llanmalarini (ishchi daftarlari,
o‘quvchilar, videoroliklar va boshqalar) – ya’ni o‘quv jarayoniga yordam
beradigan va ta’minlaydigan narsalarni tushunishga ham o‘ziga xos
yondashuvlarni yaratdi.
Huquqni o'qitish metodikasi bolalarning bilish qobiliyatlari, ularning yosh
xususiyatlari.Shu munosabat bilan boshlang'ich maktabda huquqni o'qitish o'rta
maktabdagi bir xil jarayondan keskin farq qiladi.
Huquqiy ta’lim samaradorligi talabalarning erishilgan bilim va ko‘nikmalari
darajasi bilan ham baholanadi, shuning uchun o‘qitish metodikasi, huquqshunoslik
sohasida ta’lim sifatini diagnostika qilishning yaxlit mexanizmi ishlab chiqilgan.
Huquqni fan sifatida o‘qitish metodikasi doimiy ravishda takomillashtirilmoqda.
Huquqni o ' qitishning zamonaviy metodikasi quyidagi tamoyillarga asoslanadi :
Huquqiy ta'lim modellarining o'zgaruvchanligi va muqobilligi huquqni o'qitish
sohasida juda ko'p turli xil yondashuvlar mavjudligini anglatadi va ular amalda
mavjud.Huquqni o'qitishning individuallashuvi va tabaqalanishini ta'minlaydigan
talabaga yo'naltirilgan yondashuv har bir talaba bilan uning qobiliyat darajasi,
huquqiy materialni idrok etish qobiliyatidan kelib chiqqan holda ishlash, bu o'quv
jarayoniga kiritilgan har bir kishini rivojlantirish va tayyorlashga imkon beradi.
Talabalarning ijtimoiy tajribasidan kelib chiqqan holda bilim faolligini
faollashtirishning maksimal tizimi maktab o'quvchilari bilimlarni mustaqil
ravishda egallashni o'rganishlari, ta'lim faoliyatida faol ishtirok etishlari va
kattalarning "ko'rsatmalariga" majburan amal qilib, nima sodir bo'layotganini
passiv o'ylamasliklari kerak va o'qituvchilar huquqiy tushunchalarni yaxshiroq
eslab qolish va aniq bo'lishi uchun fanning nazariy pozitsiyalarini talaba
10

ishtirokchisi bo'lgan real hayot misollari bilan diversifikatsiya qilish tavsiya etiladi
- bu jarayonda ijtimoiy tajriba hisobga olinadi.
"O'qituvchi-talaba" muloqoti rejimida o'quv jarayoni sub'ektlarining ijobiy
hissiy tajribasiga asoslangan ta'lim huquqiy ta'lim faqat o'qituvchi va talabalarning
bir-biriga o'zaro kelishilgan, mehribon, hurmatli munosabati darajasida
muvaffaqiyatli bo'lishi mumkin.
Ko'p bosqichli xarakterga ega bo'lgan (bolalar bog'chasi, maktab,
universitetda huquqshunoslik bo'yicha o'qitish) huquqiy ta'limning professional
darajada malakali va tasdiqlangan vertikalini yaratish. Bu shuni anglatadiki,
huquqiy ta'lim bosqichma-bosqich bo'lishi kerak: erta bolalikdan boshlab, u
maktabning yuqori bosqichiga qadar davom etadi, tabiiyki, bu bilan cheklanmaydi.
O'qituvchi va talabaning o'zaro kelishilgan harakatlari tizimiga tadqiqot
komponentini kiritish (huquqni o'qitish jarayonida o'qituvchi o'z shogirdi bilan
birgalikda huquqni o'rganadi, uning ta'sirining yangi mexanizmlarini "kashf
qiladi", tizimlashtiradi, umumlashtiradi.
Huquqiy ta’limning zamonaviy usullaridan, jumladan, telekommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish, masofaviy yuridik ta’lim va internet tarmog‘ida
ishlash. Yangi elektron huquq darsliklari, multimedia dasturlari o‘qitishning
boshqa metodikasini talab qiladi. Talabalarning mustaqil ishlarining ahamiyati
ortib bormoqda.
Ta'limning an'anaviy tamoyillari hisobga olinadi: foydalanish mumkinligi va
amalga oshirilishi; ilmiy xarakterga ega bo'lish va o'quvchilarning yoshi,
individual imkoniyatlarini hisobga olish; tizimli va izchil; kuch; nazariya va
amaliyot o'rtasidagi bog'liqlik. Huquqni o'qitish metodikasi nafaqat fan, balki
butun bir san'at ekanligiga tushunib anglashimiz zarur, chunki hech qanday nazariy
tadqiqotlar yoki amaliy tavsiyalar o'qituvchilar orasida o'z-o'zidan va empirik
tarzda tug'iladigan turli xil uslubiy texnikalarning o'rnini bosa olmaydi. Shunga
qaramay, eng samarali tajriba aynan ilmiy bilimlar asosida yaratilganligi va unga
zid emasligi isbotlangan.
11

Huquqni o'qitish metodikasi o'qituvchini huquqni o'qitishning professional
vositalari, texnikasi, usullarining butun arsenali bilan jihozlash uchun
mo'ljallangan.Bu maktab hayotining har bir bosqichida ta'lim maqsadlarini aniq
shakllantirish imkonini beradi, ta'lim jarayonini zamonaviy o'qitish usullari bilan
ta'minlaydi.Bu fan ijtimoiy fanlar, huquq va tarix bilan bog'liq bo'lib, ular doirasida
ta'lim mazmuni ishlab chiqiladi.Huquq metodologiyasining psixologiya,
pedagogika, alohida huquq tarmoqlari va amaliy fanlar bilan bog`liqligini
e`tibordan chetda qoldirib bo`lmaydi. Huquqni o'qitish metodikasi maktabdagi
zamonaviy huquq o'qituvchisining asosiy yordamchisidir.Har bir o‘qituvchi
huquqiy ta’lim va tarbiya sohasidagi hamkasblarining tajribalari bilan doimiy
ravishda tanishib borish, tajriba-sinov ishlari natijalariga e’tibor qaratish, fan
qoidalarini tahlil qilish va qo‘llashni o‘rganish naqadar muhimligini amaliyotdan
biladi.Fan o'zining keyingi rivojlanishini maktabda metodik bo'limlar va
birgalikdagi ijodiy ishlarning boshqa shakllarini tashkil etuvchi huquq fani
o'qituvchilarining amaliy faoliyatida o’z aksini topadi.
Huquqni o'qitishning mahalliy metodologiyasida hozirgi kunga qadar turli
xil ilmiy maktablar ishlab chiqilgan. Biroq, ularning shakllanish tarixi o'tgan
asrlardan boshlanadi. Misol tariqasida rossiyada birinchi marta huquqiy ta'lim
masalasi XIX asrning 60-yillari oxirida paydo bo'ldi yangi qonunlar qabul qilinishi
munosabati bilan 1866-yil 5-dekabrdan boshlab voyaga etmagan jinoyatchilar
axloq tuzatish va tarbiya uylariga yuborildi. Endi huquqiy ta'lim va kadrlar
tayyorlashning butun tizimini yaratish kerak edi.
O'quv markazlari (litseylar) va o'rta kasb-hunar maktablari o'qituvchilari
uchun quyidagilar qiziqish uyg'otadi: ma'ruza darslari, "asosiy muammolarni hal
qilish uchun darslar", maslahat darslari va test darslari.Boshlang'ich va o'rta kasb-
hunar ta'limi ta'lim muassasalarining o'qituvchilari uchun bu maqbul bo'lishi
mumkin mavzu bo'yicha darslarni modulli qurish tizimi , darslar-yangi materialni
tushuntirish; talabalarning mustaqil ishi jarayonida o'quv materialini chuqur
o'rganishga qaratilgan dars-seminarlar; laboratoriya va amaliy mashg'ulotlar
(seminarlar) darslari; mashqlarni bajarish darslari (muammo yechish); mavzu
12

bo'yicha darslar-testlar; individual va jamoaviy tarzda tayyorlangan ijodiy
topshiriqlarni himoya qilish darslari
O'qituvchini darsga tayyorlash texnologiyasi dastlabki va to'g'ridan-to'g'ri
bo'linadi. Dastlabki tayyorgarlik quyidagilarni o'z ichiga oladi: o'qitiladigan fanga
qo'yiladigan talablarni belgilovchi mutaxassis - ta'lim muassasasi bitiruvchisi -
umumiy va fanning malaka tavsiflariga qo'yiladigan talablarni tahlil qilish; o‘z
fanlari va turdosh fanlarning o‘quv dasturlari mazmunini batafsil o‘rganish;
maxsus, pedagogik, psixologik va uslubiy adabiyotlarni o‘rganish; boshqa
o'qituvchilarning ilg'or pedagogik tajribasini o'rganish; o'qituvchi va talabalar
uchun turli tashkiliy-metodik hujjatlar va zarur o'quv-uslubiy materiallarni
tayyorlash bo'yicha uslubiy ishlar; ma'lumotnomalar, turli ko'rgazmali qurollar va
boshqa didaktik materiallarni ishlab chiqish; darsda texnik vositalardan
foydalanish texnikasini o'zlashtirish.O'quv materiallari dars mavzusi bo'yicha
o'rganiladi (uslubiy ishlanmalar va boshqalar); talabalarga tavsiya etilgan
adabiyotlar atroflicha o‘rganiladi; dars uchun tarqatma materiallar, ko‘rgazmali
qurollar, texnik vositalar va ular uchun didaktik materiallar yoki kino va
videofilmlar maxsus bo'linmalarda buyurtma qilinadi; tsikldagi hamkasblar
tomonidan tayyorlangan dars rejasi va o'qituvchilar uchun uslubiy tavsiyalar
o'rganiladi yoki ish rejasining o'z varianti tuziladi.
Dars metodikasida o'zgarishlar bo'lishi mumkin, lekin eng keng tarqalgan frontal
(guruh) texnikasi - guruh ishlarini tashkil etish hozirgi vaqtda individual ta'lim
metodologiyasiga katta e'tibor berilmoqda. U bilimlarni mustahkamlash, ko'nikma
va malakalarni shakllantirish darslarida, dasturlashtirilgan o'qitish darslarida va
hokazolarda keng qo'llaniladi.
Darsda tarbiyaviy ishning individual shakli o‘quvchilarning o‘quv
materialini o‘zlashtirishda yuqori darajadagi mustaqilligini ta’minlaydi. Bu holda
asosiy o'qitish usullari maxsus sinflar, laboratoriyalar, trenajyorlar va poligonlarda
individual mashqlar, shuningdek, o'qituvchi rahbarligida talabalar va
tinglovchilarning mustaqil ishlaridir. Bunday darslarda o‘qituvchi o‘quvchilarning
yetakchisi, hamkori va yordamchisi vazifasini bajaradi.Bunday mashg‘ulotlarning
13

muvaffaqiyati ko‘p jihatdan o‘qituvchilar tomonidan o‘quvchilar uchun
tayyorlanayotgan o‘quv-uslubiy materiallarning sifatiga, shuningdek, kerakli
hajmdagi adabiyotlar, me’yoriy hujjatlar, turli didaktik qo‘llanmalar mavjudligi va,
albatta, o‘qituvchilarning metodik mahoratiga bog‘liq.
Talabalar va tinglovchilarning sinfda o'quv ishlarini tashkil etishning barcha
shakllari bilan muhim ahamiyatga ega o'qituvchi va talabalar o'rtasidagi
aloqa, shuningdek talabalarning o'zlari o'rtasida. Bu munosabatlar hamkorlikdagi
pedagogika g‘oyalariga asoslansa yaxshi bo‘ladi. O‘quv guruhlarida sog‘lom
ijtimoiy-psixologik iqlim, mikroguruhlarda o‘quvchilar o‘rtasida psixologik moslik
ularning bilim faolligini rag‘batlantiradi va darsning didaktik maqsadlariga
erishishga yordam beradi. Darslarni tayyorlash va o'tkazish bo'yicha ko'rib
chiqilgan metodologiya o'zini to'liq deb ko'rsatmaydi. Bu boshlang'ich va o'rta
kasb-hunar yuridik ta'limi ta'lim muassasalari o'qituvchilarining kundalik
faoliyatida takomillashtirilishi mumkin.
Oliy yuridik ta'lim muassasalarida darslarni o'tkazish metodikasi
Oliy kasbiy ta'lim muassasalarida huquqiy fanlarni o'qitish uchun
o'qituvchilar shakl va o'qitish usullarining kengroq arsenalidan foydalanadilar.
Leksiya. Bu o‘quvchilar uchun tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan
zamonaviy, ilmiy, nazariy, o‘zaro bog‘langan, fundamental bilimlarga asos solishi
bilan mashg‘ulotlarning yetakchi shakli hisoblanadi. Talabalar, kursantlar va
tinglovchilarda dunyoqarashni shakllantiradi, kasbga mehr uyg‘otadi. Oliy
ta’limdagi ma’ruza “daraxt tanasi” rolini o‘ynaydi, boshqa barcha dars shakllari
uning “novdalari”dir.
Ma'ruzaning vazifalari: kognitiv (o'rgatish), rivojlantiruvchi, tarbiyaviy va
tashkiliy qismlarga bo’linadi. Kognitiv ma'ruzaning vazifasi talabalarni fan asoslari
bo'yicha bilimlar bilan qurollantirish va amaliy masala va muammolarni hal
qilishning ilmiy asoslangan yo'llarini belgilashda ifodalanadi. Tarbiyaviy vazifasi
birinchi navbatda aql-zakovatni, kasbiy tafakkurni rivojlantirishdan iborat bo'lib,
ma'ruza fikr yuritishga, ilmiy, tizimli, zamonaviy tarzda fikrlashga o'rgatishi kerak.
14

Tarbiyaviy ma'ruzaning vazifasi, agar uning mazmuni nafaqat talabalarning
intellektiga, balki his-tuyg'ulari va irodasiga ham ta'sir qiladigan shunday
materiallar bilan singib ketgan bo'lsa, amalga oshiriladi. Bu hayot va mehnatning
turli hodisalariga to'g'ri munosabatda bo'lishni tarbiyalashni ta'minlaydi. Huquqiy
va maxsus fanlar bo'yicha ma'ruzalar ham yo'naltirilgan bo'lishi kerak. Agar
o‘qituvchining obro‘-e’tibori yetarli darajada yuqori bo‘lsa, tinglovchilarning unga
bo‘lgan munosabati, u o‘rgatgan fanga hurmatli bo‘lsa, ma’ruza tarbiyaviy ta’sir
ko‘rsatadi. Tashkil etish funktsiya birinchi navbatda talabalarning ma'ruza paytida
ham, mustaqil ish soatlarida ham ishini boshqarishni ta'minlaydi. Ma'ruzaning
ushbu vazifalari va boshqa ba'zi xususiyatlari talabalarda o'qishda
mehnatsevarlikni rivojlantiradi va barchasi birgalikda talabalar va
tinglovchilarning ta'lim, ta'lim, tarbiya va rivojlanish darajasini oshirishga yordam
beradi.
Ma'ruza tayyorlash quyidagilarni o'z ichiga oladi: davlat ta'lim standarti
talablari va malaka tavsiflari asosida darsning maqsadlarini tushunish, kerakli
miqdordagi o'quv materialini tanlash, ma'ruza tuzilishini batafsil o'rganish, ma'ruza
matnini ishlab chiqish ,ma'ruza uchun didaktik materiallarni tayyorlash va ularni
amalga oshirish uchun texnik vositalarni tanlash, boshqa tashkiliy masalalarni hal
qilish, o'qituvchining ma'ruza o'qish uchun psixologik kayfiyati. Ma'ruza o'z
tarkibida: kirish, asosiy qism va xulosadan iborat bo'lib, ularning har biri o'ziga xos
tashkiliy va uslubiy xususiyatlarga ega.
Seminar. Bu mashg'ulotning klassik guruh shaklidir. U o‘quv dasturining
eng murakkab nazariy masalalarini va amaliy masalalarni yechish uchun olingan
bilimlarni amalga oshirish yo‘llarini muhokama qilishda foydalaniladi. Demak,
seminarga qo’yiladigan asosiy didaktik talab – muhokamaga qo’yilgan o’quv
masalalari (muammolari) amaliyotni ilmiy asoslash ehtiyojlaridan kelib chiqib,
bilimlar tizimidan harakatlar tizimiga qayta yo’naltirilishidir. Bu talabalarni
faollashtirish, ularning kasbiy tafakkurini rivojlantirish va shu orqali o‘qishni hayot
bilan, nazariyani amaliyot bilan bog‘lash tamoyilini amalga oshirish imkonini
beradi.
15

Seminar tashqi ko'rinishiga ko'ra oddiy ta'lim shaklidir, lekin mohiyatan eng
qiyinlaridan biri, chunki u o'qituvchini ushbu darsni talabalarni faol fikrlash
jarayoniga jalb qiladigan, muhokama qilinayotgan muammoga qiziqtiradigan
tarzda tashkil etishga majbur qiladi. Bu esa o‘qituvchidan o‘quv guruhini olib
borish, unda jonli muloqotni yaratish, har bir kishiga o‘z fikr-mulohazalarini
bildirish, fikr almashish imkoniyatini yaratishni talab qiladi. Seminarda muhokama
qilingan savollar ma'ruzalarni takrorlamaydi, balki ularni rivojlantiradi va amaliy
tekislikka yo'naltiradi.
Seminarga bunday yondashuv unga ma'ruzaga xos bo'lgan funktsiyalar
bilan bir qatorda qo'shimcha ravishda beradi qidirish va boshqarish
funktsiyalarini . Birinchisi, talabalar va tinglovchilarga rasmiy emas, balki ijodiy
ko'nikmalarni rivojlantirishga imkon beradi, yo'llarni izlash va ilmiy asosda
amaliyotni yaxshilash uchun zaxiralarni topish, ikkinchisi - o'quv materialini
o'zlashtirish darajasini aniqlash. Uslubiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etilgan seminar
talabalar, kursantlar va tinglovchilarni ijodiy fikrlashga, mulohaza yuritishga,
muhokama qilishga, haqiqatni topishga, ilmiy dalillarga tayanishga, o‘z nuqtai
nazarini omma oldida himoya qilishga o‘rgatadi.
Konferensiya - yuridik maktablarda kollektiv ilmiy-amaliy tayyorgarlik
shakllaridan biri. Tashkiliy jihatdan u, qoida tariqasida, fakultetlar, kurslar
jamoalari bilan va kamroq tez-tez o'quv guruhlarida rejalashtirilgan va amalga
oshiriladi. Ko'rib chiqilayotgan muammolarning yo'nalishiga qarab,
konferentsiyalar quyidagi turlarga ega bo'lishi mumkin: ilmiy (nazariy), ilmiy-
amaliy, ilmiy-uslubiy.
Har qanday konferentsiyaning asosiy maqsadlari muhokama qilinayotgan
muammoni nazariy, amaliy yoki uslubiy jihatdan keng ochib berish.
Istiqlol yillarida yurtimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar
va yangilanishlar zamirida muqaddas O‘zbekistonda yashayotgan xalqimizning
farovon hayoti, baxtu saodatini ta’minlashdek maqsad mujassamligi barchaga
yaxshi ma’lum.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi
16

farmoni yurtimizda istiqlol yillarida birinchi Prezidentimiz rahnamoligida olib
borilgan islohotlar samaradorligini yanada oshirish, davlat va jamiyatning har
tomonlama jadal rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratish, mamlakatimizni
modernizatsiya qilish hamda hayotning barcha sohalarini liberallashtirish bo‘yicha
ustuvor yo‘nalishlardagi vazifalarni amalga oshirish maqsadini ko‘zda tutadi.
Harakatlar strategiyasi davlat va jamiyat hayotining barcha jabhalarini qamrab
olgan bo‘lib, unda ta’lim va fan sohasini rivojlantirish masalalari ham nazardan
chetda qolmagan.O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2020
yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga qilgan Murajaatnomasida keltirilgan 2020 yil va
undan keyingi yillarda mamlakat iqtisodiyotini yanada jadallashtirishda qator
sohalar: kimyo, neft va gaz, energetika, qurilish materiallari, zargarlik sanoatini
xomashyo bilan tahminlash va tubdan rivojlantirish vazifalar belgilab
berildi.Bunday ulkan вазифани amalga oshirishda ta’lim, fan va iqsodiyot
sohalari integratsiyalasuvini ta’minlash hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan
biridir. Buning uchun avvalo Oliy ta’lim muassalarida o`qitishning ilg`or
texnologiyalaridan foydalanish asosida ta’lim sifati va samaradorligini oshirish
lozim. O`zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligiga erishib, iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishning o`ziga xos yo`lini tanlashni kadrlar tayyorlash tuzilmasi va
mazmunini qayta tashkil etishni zarur qilib qo`ydi va qator chora-tadbirlar
ko`rishni: «Ta’lim to`g’risida»gi qonunning joriy etishni (1992y); yangi o`quv
rejalari, dasturlari, darsliklarini joriy etishni zamonaviy didaktik tahminotni ishlab
chiqishni va yangi tipdagi Ta’lim muassasalarini tashkil etishni taqozo etadi.
Yangi o`quv rejalari, dasturlari, darsliklarini joriy etishni zamonaviy
didaktik ta’minotni ishlab chiqish
Oliy ta'lim muassasida O`qitishning mazmunini aniqlovchi asosiy hujjat
o`quv rejasi va dastur hisoblanadi. O`quv rejasi - bu davlat hujjati bo`lib, mazkur
O`quv muassasida O`quv-tarbiyaviy jarayonning mazmunini, hajmini, turini,
ketma-ketligini, davrini va muddatini aniqlab beradi. Bu hujjatda ko`rsatilgan
O`quv fanining ro`yxati, ularni o`rganish ketma-ketligi, soatlar miqdori, maslahat
va imtihonlar, shuningdek imtihonlar ro`yxati har bir guruh uchun majburiy
17

hisoblanadi va uni O`zbekiston Respublikasi Oliy va O`rta maxsus ta'lim vazirligi
ruxsatisiz o`zgartirib bo`lmaydi.O`quv rejasi o`ziga umumta'lim va professional-
texnik ta'lim zanjirini biriktiradi va bu fanlar bo`yicha fan tartibi, haftadagi soatlar
miqdori, ta'lim davri keltiriladi. Barcha bu tavsiflar soatlar setkasida namoyon
bo`ladi.O`quv soatlari taqsimoti – O`qitiladigan O`quv predmetining zanjirlar
bo`yicha ro`yxatini va O`quv yo`qlamasining haftadagi, yarim yillikdagi, O`quv
yilidagi va butun ta'lim davridagi muddatining soatlardagi qiymatini
o`rnatadi.Umumlashtirilgan mavzular rejasi – ishlab chiqarish mavzusini va O`quv
yili strukturasi (o`quv mashg`ulotlar, imtihonlar, ta'til va h. k.) ni
muvofiqlashtiradi.Fanlarning o`quv dasturlari – bu davlat hujjati bo`lib, nazariy va
ishlab chiqarish ta'limining mavzularini o`rganishda mazmunini, majburiy hajmini
ketma-ketligini aniqlab beradi. O`quv dasturi har bir o`quv rejasi uchun ishlab
chiqiladi.Darslik-ma'lum soha bo`yicha O`quv hujjatlari asosida tuziladi. Unda
ma'lum predmet bo`yicha ilmiy bilimlar asosi bayon qilinadi. O`quv jarayoni-
o`zaro bo`g``langan elementlardan tashkil topgan murakkab pedagogik sistemani:
maqsadi, mazmunini, shakli, uslubi va O`qitish vositalarini namoyon qiladi.
O`qitishning psixologo-pedagogik qonunchiligiga bo`ysunadi, ta'limning didaktik
tamoyillariga qat’iy rioya qilishni talab qiladi.O`quv rejasida ko`rsatilgan fanlar
ularni o`rganish tartibi, har bir o`quv faniga ajratilgan vaqt, konsultatsiya va
imtixonlar barcha o`quv guruxlari uchun majburiydir.
Mutaxassislik fanlarini o‘qitishning takomillashtirilgan an`anaviy
metodlari va ularni dars jarayoniga tadbiq etish.
Darslarga qoyiladigan talablar
Mutaxassislik fanlarini o`qitish metodikasi faninn o`rganish jarayonida
muammoli ma'ruzalar o`tkazish, interfaol metodlar, pedagogik strategiyalardan
foydalaniladi. Metodika-metod va usullarning yig`indisidan iborat bo`lib,
qandaydir harakatni amalda bajarilishidir. O`qitish metodikasida u yoki bu fanni
o`rganish haqida tushuniladi. Adabiyotlarda shunday so`z talqini uchraydi:
“o`qitish metodikasi”, “o`rgatish metodikasi”. Lekin bu ikki tushuncha ham
amalda ten g huquqlidir. Chunki o`qitish-bu o`rgatilganni faOliyati, o`rgatish esa-
18

ularni birgalikdagi faoliyatibir. O`qitish metodikasining metodologik asoslari bilim
nazariyasi bo`lib, umumiy qonuniyatlarni, inson atrofida sodir bo`layotgan, uni
urab to`rgan dunyo shakli va metodlarni o`rganadi.O`qitish metodikasi o`quv
predmeti sifatida bo`lg`usi pedagogga quyidagini tushunitirishi kerak. qanday va
nimaga o`qitish, qanday ketma -ketlikda va nimaga endi shunday o`qitiladi,
boshqacha emas. U nafaqat metodlarning bilim ta'lim mazmunini, o`qitilayotgan
fanlar majmuasini o`z ichiga oladi. Maxsus fanlar o`qitish metodikasi fanida
talabalarga mutaxassislik fanlarini ishlab chiqarishiga tadbiq etilgan hisob
o`quvchilarga o`qitish metodlar ini o`rgatishdan iborat. O`quv jarayonida
tarbiyaviy ishlarni olib borish, mutaxassislikka bo`lgan qiziqishlarini shakllantirish
va qobiliyatlarinirivojlantirish, o`quv dasturlari hamda hujjatlarini to`gri yuritish
kabi muammolarni yechishga yordam beradi.O`qitish metodikasi fani asosan
pedagogika, psixologiya, fiziologiya va mutaxassislik fanlari bilan bo`g`lik holda
o`qitiladi.Dars deganda o`qituvchning o`quv guruxiga uyushgan tayyorgarlik
darajasi bir xil, tarkibi o`zgarmas o`quvchilar bilan mashg`ulot o`tkazishi
tushuniladi. Har bir dars o`quv jaryonining bir qismi hamda bilim, ko`nikma va
malakalarni egallashning bir butun mantiqiy yakunlangan bosqichidir.
Har bir dars quyidagi talablarga javob berishi kerak:
Maqsad va mazmunning aniqligi, bu talab darsning butun o`quv materialini
va uning har qaysi qismini to`g`ri tanlash bilan amalga oshadi. Ta'limiy va
tarbiyaviy vazifalarning birligi; ta'limning tarbiyaviy harakteri uning ob'ektiv
qonuniyati hisoblanadi. Shu bilan birga o`qituvchi o`quvchilarning kasbiy
bilimlarini shakllantirishda hamma imkoniyatlaridan foydalanishi kerak.Darsning
har qanday bosqichida ta'limning eng kerakli metodlarini tanlash; o`qitish metodini
to`g`ri tanlash o`qituvchi mehnatining samaradorligini va o`quvchilarning eng
yuqori faolligini ta'minlaydi, o`quvchilarga chuqur va puxta bilimlar berishni,
ularda bilimlarni amalga tadbiq etish malakalarini shakllantiradi.Darsda
o`quvchilarning jamoa va yakka tartibdagi ishini to`g`ri qo`shib olib borish;
o`qituvchi dars davomida butun gurux bilan ishlashdan tashkari o`quvchilarning
yakka tartibdagi topshiriqlar bo`yicha mustaqil ishlashini ham keng joriy qilishi
19

lozim.Darsni samarali tashkil etish-bu talab darsga ajratilgan vaqtdan unumli
foydalanishni, o`qituvchi va o`quvchilarning darsga yaxshi tayyorlanishini,
mashg`ulotning yangi texnik jihozlar bilan ta'minlanishini, uning barcha
elementlari, strukturasi puxta to`zilishini takozo etadi. Ayni vaqtda ta'limning
quyidagi shakllari ajratib ko’rsatiladi: individual, individual-guruhli, sinf-dars,
ma’ruza-seminarli va sinfdan tashqari, auditoriyadan tashqari, maktab va
maktabdan tashqari. Dars o’qituvchining rahbarligi asosida aniq belgilangan vaqt
davomida o’quvchilar guruhi (sinf)ni ularning har biri xususiyatlarini hisobga
olish, hamma o’quvchilar bevosita mashg’ulot davomida o’rganilayotgan fan
asoslarini egallab olishlari, o’quvchilarning idrok etish qobiliyatlari va ma'naviy-
axloqiy sifatlarini tarbiyalash hamda rivojlantirish uchun qulay sharoitlarni
yaratuvchi ish vositalari, metodlaridan foydalanishning tashkiliy shaklidir.Dars
ta'limning boshqa shakllaridan farq qiluvchi o’ziga xos belgilarga ega, chunonchi:
o’quvchilarning doimiy guruhi, o’quvchilar faoliyatiga ularning har biri
xususiyatlarini hisobga olish bilan rahbarlik qilish, o’rganilayotgan fan asoslarini
bevosita darsda egallab olish (bu belgilari darsning faqat mazmunini emas, balki
o’z xususiyatini ham aks ettiradi). Darsning tuzilishi oddiy va ancha murakkab
bo’lishi mumkin. Bu o’quv materialining mazmuni, darsning didaktik maqsadi,
o’uvchilar va jamoa sifatida sinfning xususiyatlariga bog’liq.
O`qitish metodlari klassifikasiyasi
O`qitish metodlari juda ko’p va xilma-xildir, ular yildan-yilga ko’payib
bormoqda, takomillashmoqda, o`qitishning yangi vositalari yaratilmoqda.
Jamiyatning madaniy darajasi oshishi bilan o`quvchilarning rivojlanish darajasi
oshib bormoqda. Shuning uchun metodlarni sistemaga solish va sinflarga ajratish
zaruriyati kelib chiqmoqda. Quyidagi belgilar bo`yicha o`qitish metodlari tizimini
keltirib chiqarish mumkin.O`quvchilarning fikrlash faOliyati harakteri bo`yicha
iluostrativ-tushuntirish, evristik, tekshirish metodlari.
Bilimlar manbalarining turi bo`yicha: so`zlab berish, ko`rgazmali so`zlab
berish. O`qituvchi va o`quvchilarning birgalikdagi faoliyatlari shakli bo`yicha:
ma’ruza, suhbat, tushuntirish, mustaqil ish, dasturli o`qitish.
20

O`quvchilar ta’limni amalga oshirish bo`yicha yangi pedagogik texnologiyalar.
O`qitishning turli umumiy metodlari sharoitida o`qituvchi va o`quvchilarning
faoliyatlari xususiyatlarini ko`rib chiqamiz.
Illyustrativ – tushuntirish metodida o`qituvchi o`quvchilarga turli
metodlardan foydalanib, masalan, o`qituvchining tushuntirishi, kitob bilan ishlash,
magnitofon yoki kom’yoterdan foydalanish kabilar yordamida tayyor bilimlarni
bayon etadi. Bunda ko`rsatmali o`qitish vositalari-tajriba, ekran qo`llanmalari,
jadvallardan foydalaniladi. O`qituvchining tushuntirish asosida laboratoriya
tajribalaridan foydalaniladi. Illyustrativ – tushuntirish metodida o`quvchilarning
ongli, lekin re’roduktiv faoliyati yozaga keladi.Evristik va ilmiy tadqiqot metodi
bir-biriga o`xshash, lekin ularning farqi o`quvchilarning mustaqil faOliyati kam-
ko’pligi bilan belgilanadi.
Evristik metod. Evristik metod o`qituvchining faol ishtirokida amalga
oshiriladi. Misol tariqasida gologenlarning bir-biriga nisbatan aktivligini aniqlash
haqidagi evristik suhbatni keltirish mumkin. Bunda o`quvchilarning izlanishlariga
doimo o`qituvchi tomonidan aniqlik kiritilib borilad O`qituvchi kaliy yodid
eritmasiga kraxmal kleystrini qo`shadi, lekin rang o`zgarmadi. Xlorli suvga
kraxmal qo`shilganda ham rang o`zgarmaydi. Agar ‘robirkaga uch kom’onent:
kaliy yodid, kraxmal kleysteri va xlorli suv qo`shilsa, kraxmal ko`karadi. So`ngra
o`qituvchi tajribaning analizi bo`yicha suhbat o`tkazadi.Tekshirish metodi.
Tekshirish metodida o`quvchilarning tajribalari asosiy o`rinni egallaydi. Misol
tariqasida tajribaal masalalarni yechishni keltirishmumkin. Unda o`quvchilar
masalani hal qilish uchun o`zining nazariy bilimlari va tajriba o`tkazish
ko`nikmalaridan foydalanadilar. Ular avval fikran tajribani amalga oshiradilar,
tekshirish rejasini tuzadilar. Zarur holllarda o`quv va ilmiy adabiyotlardan
foydalanadilar. Tekshirish metodida o`quvchilardan maksimum mustaqil ishlashni
talab etiladi.
Mutaxassislik fanlarini o`qitishda texnologiyalaridan foydalanish.
Mutaxassislik fanlarini o`qitishda yangi pedagogik - innovatsion va
axborot texnologiyalaridan foydalanish.
21

Innovatsion texnologiyalar pedagogak jarayon hamda o`qituvchi va o`quvchi
faoliyatiga yangilik, o`zgarishlar kiritish bo`lib, uni amalga oshirishda aso-san
interaktiv metodlardan to`lik foydalaniladi. Interaktiv metodlar -bu jamoa bo`lib,
fikrlash deb yuritiladi, ya`ni pedagogik ta`sir etish usullari bo`lib, ta`lim
mazmunining tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu metodlarning o`ziga xosligi shundaki,
ular faqat pedagog va o`quvchilarning birgalikda faOliyat ko`rsatishi orqali amalga
oshiriladi.
Bunday pedagogik hamkorlik jarayoni o`ziga xos xususiyatlarga ega bo`lib,
ularga kuyidagilar kiradi:
- o`quvchining dars davomida befarq bo`lmaslikka, mustaqil fikrlash, ijod
etish va izlanishga majbur etishi;
- o`quvchilarni o`quv jarayonnda bilimga bo`lgan qizikishlarini doimiy
ravishda bo`lishini ta`minlashi;
- o`quvchining bilimga bo`lgan qiziqishini mustaqil ravishda, har bir
masalaga ijodiy yondoshgan hisob kuchaytirishi;
- pedagog va o`quvchining hamisha hamkorlikdagi faOliyatini tashkillanishi.
Ta'limning tashkiliy shakli sifatida dars-dinamik hodisadir. U pedagogik
jarayonning yaxlitligini ta'minlaydi va ta'limiy-tarbiyaviy-rivojlantirish
vazifalarini ijobiy yechimini topishga imkon beradi.
Dars rivojlanishining asosiy tendensiyalari darsga bo`lgan talablarda
o`zining aniq ifodasini topadi.
Zamonaviy darslar quyidagi talablarga javob bera olishi lozim:
1. Fanning ilg’or yutuqlari, pedagogik texnologiyalardan foydalanish, darsni
o’quv-tarbiyaviy jarayon qonuniyatlari asosida tashkil etish;
2. Darsda barcha didaktik tamoyil va qoidalarning optimal nisbatlarini
ta'minlash;
3. O’quvchilarning qiziqishlari, layoqati va talablarini hisobga olish asosida
ular tomonidan bilimlarning puxta o’zlashtirilishi uchun zarur sharoitlarni
yaratish;
4. O’quvchilar anglab yetadigan fanlararo bo`g`’liqliklarni o’rnatish;
22

5. Ilgari o’rganilgan bilim va malakalari, shuningdek, o’quvchilarning
rivojlanish darajasiga tayanish;
6. Shaxsning har tomonlama rivojlantirishni motivatsiyalash va
faollashtirish;
7. O’quv-tarbiyaviy faOliyat barcha bosqichlarining mantiqiyligi va
emotsionalligi;
8. Pedagogik vositalardan samarali foydalanish;
9. Zarur bilim, ko’nikma va malakalar, fikrlash va faOliyat ratsional
usullarini
shakllantirish;
10. Mavjud bilimlarni doimo boyitib borish ehtiyojini yuzaga keltirish;
11. Har bir darsni puxta loyihalashtirish, rejalashtirish, tashhis va ta'min
qilish.
Quyida innovatsion texnologiyalarning kimyo fanlarining muhim
mavzularini
o`qitishga tadbiq qilinganda samarali natijalar bergan texnologiyalarni
ko`rib
chiqamiz.
1. “Tarmoqlar” metodi (Klaster). Fikrlarning tarmoqlanishi - bu pedagogak
strategaya bo`lib, u o`quvchilarni biron bir mavzuni chuqur o`rganishlariga
yordam berib, o`quvchilarni mavzuga taalluqli tushuncha yoki aniq fikrni erkin va
ochiq ravishda ketma-ketlik bilan uzviy bog`lagan hisob tarmoklashlarga o`rgatadi.
Bu metod biron mavzuni chuqur o`rganishdan avval o`quvchilarning fikrlash
faoliyatini jadallashtirish hamda kengaytirish uchun xizmat qilishi mumkin.
Shuningdek, o`tilgan mavzuni mustahkamlash, yaxshi o`zlashtirish,
umumlashtirish hamda o`quvchilarni shu mavzu boyicha tasavvurlarini chizma
shaklda ifodalashga undaydi.
2. Aqliy hujum. Aqliy hujum guruhlararo ishlarda qo`llaniladigan ko`plab
g`oyalarni ishlab chikish mumkin bodgan metoddir. Bu haqiqatan ham
23

o`quvchilarning o`quv jarayonida faol ishtirok etishlari, turli g`oyalarni
bayon qilish chog`ida boshqalarni ham qizg`in ishga yo`llashlari, ilhom bilan
ishlashlariga imkon beruvchi va unga, rag`batlantiruvchi metoddir. Aqliy hujum
shuning uchun ham faollashtirishning muhim usuliki, unda tanho ishlash mumkin
emas, birgina g`oya guruhning barcha ishtirokchilarini bir xilda o`ziga tortib oladi.
O`qituvchi mavzu yoki savolni ajratib olishi zarur, keyin esa o`quv faOliyati
5-10 daqiqa oralig`idagi vaqt chegarasida yengillashtiriladi.
Aqliy hujum turli tarzda qo`llanishi mumkin, masalan, qandaydir mavzuni
muhokama qilish uchun, yangi savol qo`yish yoki istalgan qandaydir
muammoni hal etish uchun.
Metodni ishlatishga kirishish.
1-metod - guruhning barcha ishtirokchilariga bir mavzu va bir savol
qo`yiladi.
1. O`qituvchi o`quv-jarayonida tashabbusni o`z qo`liga shunday tarzda oladi:
u auditoriyadagi barcha o`quvchilarga savol beradi va qandaydir maxsus
mavzuga
daxldor barcha mumkin bo`lgan fikrlarni aytishni so`raydi
2. Barcha, hatto, axmoqona g`oyalarni ham aytishga ruxsat beriladi.
Aytilayotgan fikrlar ichida birgina asosiy mavzu saqlanib qolishi shart.
3. Birortasinnng ham fikri sharhlanmaydi, tanqid qilinmaydi, baholanmaydi,
4. Asosiy fikrlarni o`qituvchi flesh-karta, doskaga yozib oladi yoki
ekranda
ko`rsatiladi.
5. Aqliy hujum tugagach, barcha g`oyalar to`’lanishi, guruhlarga ajratilishi
yoki kategoriyalarga bo`linishi mumkin.
2-metod - barcha mavzu va savollar umumiy yo`nalish saqlangan hisob
katta guruh tarkibidagi guruhchalarga taqdim etiladi.
24

1. O`qituvchi umumiy mavzu boyicha bir necha balki 4-6 ta savol
tayyorlashi
mumkin.
2. Katta guruh kichik guruhchalarga ajratiladi va har bir guruhchaga Aqliy
hujum o`tkazish uchun aloqida savol beriladi.
3. Har bir guruhcha aqliy hujum mahsulotini yozib olish uchun bittadan
kishi
ajratadi, keyinchalik, jarayon tugashi bilan uni guruhning barcha a`zolariga
ta qdim
etadi.
4. G`oyalar har bir guruhcha tomonidan katta sahifaga markerdan foydalanib
yozib olinishi mumkin. Shunday sahifa-plakatning yuqorisiga tayyorlangan
savollar
yozib qo`yiladi. Sahifa-plakat jarayonning oxirida har bir xohlovchi nima
yozilgan
va jamlanganligini ko`rishi uchun osib qo`yiladi.
5. Aqliy hujumning bu metodi vaqtning qisqacha davrida bir savolning bir
nechta jihati ishlab chiqilishi zarur bo`lgan joyda, ayniqsa, foydalidir.
6. O`qituvchi rahbar-yordamchi sifatida harakat qiladi va bir guruhdan
ikkinchi guruhga aqliy hujum amalga oshirilayotgan ‘aytda o`tib turadi.
Pinbord- Bu o`qitish uslubning mohiyati shundan iboratki, unda munozara
yoki o`quv suhbati amaliy usul bilan bog`lanib ketadi. Uning afzallik
funktsiyalari -rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi vazifadir. Bunda o`quvchilarda
muloqat yuritish va
munozara olib borish madaniyati shakllanadi, o`z fikrini faqat og`zaki emas,
balki
yozma ravishda bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr yuritish
ko`nikmasi
rivojlanadi.
30
25

Muammoli o`qitish metodi. Muammoli vazifalar usuli o`quvchilarga
muammoli vaziyatlarni va ularning faol bilish faOliyatini tashkil etishga
asoslangan
usuldir. U aniq vaziyatlarni tahlil qilish, baholash va keyinchalik qaror
qabul
qilishdan iborat.
Bu usulning yetakchi funktsiyalari:
- o`rgatuvchi: bilimlarni aktuallashtirishga asoslangan;
- rivojlantiruvchi: tahliliy tafakkurni, alohida faktlar orqasidagi hodisa va
qonuniylikni ko`ra bilishni shakllantirish;
- tarbiyalovchi: kommunikativ ko`nikmalarni shakllantirish.
Muammoli vazifalardan foydalanish usuli bizga, materialni o`quvchilar
uchun
aktualroq qilish, nazariyani amaliyot bilan bog``lash imkonini beradi.
Muammoli vazifalar usuli o`quvchilarning mustaqil ishlarini
murakkablashtirishga, asoslangan: ilmiy tushunchalarni, amaliy ko`nikma va
malakalarni shakllantirish asosida yotgan u yoki boshqa materialni chuqur
mantiqiy
tahlil qilishga asoslangan.
Muammoli vazifa hayotdan olingan faktlarni, ma`ruza va vaziyatni
o`rganishdan, alohida odamlar yoki tashkilotlarning manfaatlarini
ko`zlashdan
iborat bo`lishi mumkin. Lekin, nima bo`lsa ham, vazifa biz o`quvchilarga
taklif
etgan muammo ko`rinishida bo`lishi lozim.
Agar, siz shu usulni qo`llashga qaror qilgan ekansiz, avvalambor, muammoli
vaziyatlarni yaratish usullari bilan tanishib chiqishni maslahat beramiz:
- siz o`quvchilarni qarama-qarshilik tomon olib borasiz va uning
yechimini
mustaqil ravishda o`zlari to’ishlarini taklif etasiz;
26

- amaliy faOliyatda duch keladigan qarama-qarshiliklarni ma`lum qilasiz;
- bir savolga turli nuqtai nazardan qarashni bayon qilasiz;
- o`quvchilarga hodisani turli vaziyat orqali ko`rib chiqishni taklif etasiz
(masalan, huquqshunos, mOliyachi, o`qituvchi va h.k.);
- o`quvchilarni siz taklif qilgan vaziyatni taqqoslashga, umumlashtirishga,
xulosalar chiqarishga, faktlarni solishtirishga da`vat etasiz;
- aniq savollar qo`yasiz (umumlashtiruvga, asoslovga, aniqlashga,
mantiqiy
fikr yuritishga);
- muammoli nazariy va amaliy vazifalarni belgilaysiz (masalan, ilmiy
tekshirish);
- muammoli vazifalarni qo`yasiz (masalan, ortiqcha yoki yetarli bo`lmagan
dastlabki ma`lumotlar bilan, savolni qo`yishda noaniqlik bilan, qarama-
qarshi
ma`lumotlar bilan, bilib qilingan xatolar bilan, belgilangan vaqt ichida,
ruhiy
sustlikni yengish va h.k.).
Nazorat savollari:
1. Falsafiy nuqtai nazardan o`qitish metodi deb nimaga aytiladi?
2. O`qituvchilarni fikrlash faOliyatini harakteri boyicha o`qitish metodi
necha xil
bo`ladi?
3. Og`zaki bayon etish metodlari qanday turlarga bo`linadi?
4. Zamonaviy darslar quyidagi talablarga javob bersh kerak?
27

Ta’lim jarayonini takomillashtirish yo’llari va muammolari:
O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’grisida”gi Qonunida
mamlakatimizning ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy printsiplari
sifatida ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda ekanligi, ta’lim
Oliyligi va izchilligi, ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi, davlat ta’lim
standar tlari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi, ta’lim dasturlarini
tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv, bilimli bo’lish va istehdodni
ragbatlantirish kabilar belgilangan.
Ma`lumki, ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy printsi plari uzviy
ravishda Oliy ta’lim tizimining faoliyat ko’rsatish printsiplariga bevosita
ta'sir ko’rsatadi va ularni taqozo etadi. O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim
to’grisida”gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da ta’lim tizimini
tubdan isloh qilish, qayta qurish, Oliy ta’lim tizimining turlari, ta’lim
muassasalari oldidagi vazifalar, kadrlar tayyorlash milliy modulini amaliyotga
tatbiq etish masalalari bilan bir qatorda Oliy ta’lim tizimining quyidagi faoliyat
ko’rsatish printsiplari qayd etilgan:
1. Ta’limning ustuvorligi-jamiyatimizda ta’lim ustuvor yo’nalish sanaladi.
Shu sababli, maxsus ta’lim-tarbiya jarayonining samarali tashkil etilishi yuksak
mahnaviyatli, bilimli va salohiyatli barkamol shaxs va raqobatbarosh kadrning
28

shakllanishiga zamin yaratadi. 2. Ta’limning demokratlashuvi-ta’lim va tarbiya
jarayonida pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish, o’qitish metodlarini
samarali tanlash, ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va boshqarishda ustoz va
ta'siril oluvchining hamkorligiga asoslanadi.
3. Ta’limning insonparvarlashuvi-talabalarning qobiliyatlarini e'tiborga
olgan hisob ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etish va ularning bilim
olishga bo’lgan ehtiyojlarning qondirilishi, milliy va umuminsoniy qadriyatlar
ustuvorligini tahminlash, inson, jamiyat va atrof-muhitning o’zaro munosabatlarini
uygunlashtirishga zamin yaratadi.
4. Ta’limning ijtimoiylashuvi-ta’lim oluvchilarda ongli intizom, insoniy qadr
qiymat tuygusi, yuksak mahnaviyat, ijtimoiy normalarga asoslangan xulq -atvor,
estetik boy dunyoqarash, madaniyat va ijodiy fikrlashni tashkil etish nazarda
tutiladi.
5. Ta’limning milliy yo’naltirilganligi-ta’limning milliy tariximiz, xalq
anhanalari va urf-odatlari bilan uzviy uygunligi, O’zbekiston xalqlarining
madaniyatini saqlab qolish va boyitish, ta’limni milliy taraqiyotning o’ta
muhim omili sifatida ehtirof etish, boshqa xalqlarning tarixi va madaniyatini
xurmatlashni tahminlaydi.
6. Ta’lim va tarbiyaning uzviy bog`liqligi har tomonlama kamol topgan
insonni shakllantirishni amalga oshiradi.
7. Iqtidorli yoshlarni aniqlash – ta’lim jarayonini tabaqalashtirish va
individuallashtirish asosida iqtidorli yoshlarga ta’limning eng yuqori
darajasida, izchil ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shart -
sharoitlar yaratishni ko’zda tutadi.
Respublikamizda olib borilayotgan ta’lim sohasidagi islohotlarning
muvaffaqiyati Oliy ta’lim tizimining barcha turlarida, shu jumladan Oliy
o’quv yurtlarida ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etishda qo’llaniladigan o’qitish
printsiplari ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy printsiplari va Oliy ta’lim
tizimining faOliyat ko’rsatish printsiplariga qanchalik mos kelishi va ularni
amaliyotga joriy etishga safarbar etilganligiga bog`liq. Oliy o’quv yurtlarida
29

kadrlarni tayyorlash sifati shu o’quv yurtida tashkil etiladigan ta’lim tarbiya
jarayonining samaradorligiga uzviy bog`liq bo’ladi.
Oliy o’quv yurtida tashkil etiladigan ta’lim tarbiya jarayonida
o’qituvchining pedagogik faOliyati va talabalarning o’quv bilish faOliyati
maqsadga muvofiq o’zaro uzviy tashkil etilishi darajasi ko’rsatkichi samaradorlik
ko’rsatkichi sanaladi. Oliy o’quv yurtida olib boriladigan ta’lim tarbiya jarayoni
yaxlit tizim holida tasavvur qilish zarur.
Oliy o’quv yurtidagi ta’lim tarbiya jarayonini tashkil etishning barcha
shakllari mazkur ta’lim muassasasi oldiga qo’yilgan davlat va ijtimoiy
buyurtmalarni bajarishga xizmat qilishi lozim.
1111111122222222222222, qonuniylikka va qonun ustuvorligiga ijobiy
munosabatni shakllantiradigan, huquqiy sohada ijtimoiy foydali xulq-atvorni
ta'minlaydigan vazifalar.
“Huquqiy madaniyat” tushunchasiga nisbatan boshqa pozitsiyalar ham
mavjud. Ammo, ko'rinib turibdiki, barcha ta'riflarda huquqiy madaniyat ijtimoiy
hodisa sifatida namoyon bo'ladi, uni shaxs va uning faoliyatisiz, bu faoliyatning
progressiv yo'nalishi va ilg'or tafakkurisiz amalga oshirish mumkin emas.
Bu tushuncha murakkab va ko p qirrali hodisadir. Shuni ta'kidlash kerakki,ʻ
huquqiy madaniyat:
1. Muayyan jamiyatning huquqiy institutlari, jarayonlari, shakllari,
faoliyatining qiymatini baholashni o'z ichiga oladi. Boshqacha aytganda, u
jamiyatning huquqiy qadriyatlarini, huquq sohasidagi ilg'or yutuqlarni tavsiflaydi;
30

2. Mamlakat huquqiy hayotining sifat holatini aks ettiradi. Shuning uchun
har bir davlatning o'ziga xos huquqiy madaniyat darajasi mavjud;
3. Muquqiy tartibga solishda jamiyat manfaatlari va ehtiyojlarini
anglashning oliy shaklidir, shuning uchun huquq ijtimoiy qadriyat, huquqiy
boylikning bir turidir;
4. Umumiy madaniyatning bir qismidir. Shu bilan birga, u ijtimoiy-madaniy
makonda mustaqil, ajratilgan joyni egallaydi;
5. Ko'p jihatdan jamiyat axloqiga va huquqiy faoliyat bilan shug'ullanuvchi
kishilarning axloqiy sifatlariga bog'liq;
6. Huquqiy davlat va butun huquqiy jamiyat shakllanishining ajralmas sharti
va zaruriy sharti bo‘lib xizmat qiladi.
 Huquqiy madaniyat tashuvchisiga qarab quyidagilar ajralib turadi:
· Jamiyatning huquqiy madaniyati;
· Shaxsning huquqiy madaniyati;
· Kasbiy guruhning huquqiy madaniyati.
Jamiyatning huquqiy madaniyati - bu umumiy madaniyatning bir qismi
bo'lib, u insoniyat tomonidan huquq sohasida to'plangan va ushbu jamiyatning
huquqiy voqeligi bilan bog'liq bo'lgan qadriyatlar tizimi: huquqiy ong darajasi,
huquq rejimi va tartib, qonunchilik holati, yuridik amaliyot va boshqalar. Huquqiy
madaniyat har qanday vaqtda huquqiy voqelikning har bir nuqtasida "mavjud"
bo'lib, u bilan to'liq mos kelmaydi, balki unda ushbu voqelikning rivojlanish
darajasining xarakteristikasi sifatida harakat qila oladigan ajralmas qism sifatida
mavjud. Jamiyat madaniyati shaxslar, guruhlar va boshqa huquq subyektlarining
ijtimoiy-huquqiy faoliyati natijasidir. U ushbu turdagi faoliyatning va umuman,
shaxsning huquqiy madaniyatining boshlang'ich nuqtasi, asosi bo'lib xizmat qiladi.
Shaxsning huquqiy madaniyati - bu jamiyatning huquqiy madaniyati bilan
belgilanadigan, uning qonuniy faoliyatini ta'minlovchi shaxsning ilg'or huquqiy
rivojlanishining darajasi va xususiyatidir.
Shaxsning huquqiy madaniyati quyidagilardan iborat:
 huquqiy ong va huquqiy fikrlash;
31

 qonuniy xatti-harakatlar;
 qonuniy xulq - atvor va huquqiy fikrlash natijalari .
Shaxsning huquqiy madaniyati ( umumiy va maxsus - kasbiy ) qonuniy xulq -
atvorning madaniy uslubini rivojlantirishga yordam beradi , bu quyidagilarga
bog ' liq holda shakllanadi :
 jamiyat huquqiy madaniyati qadriyatlarini o ' zlashtirish va namoyon
qilish darajasi ;
 xususiyatlari kasbiy faoliyat;
 har bir shaxs ijodining individual o'ziga xosligi.
 Shaxsning huquqiy madaniyati quyidagilarni nazarda tutadi:
 huquqiy bilimlarning, huquqiy ma'lumotlarning mavjudligi. Ogohlik
huquqiy jihatdan etuk shaxs (intellektual kesim)ni shakllantirishning asosiy
kanallaridan biri bo‘lgan va shunday bo‘lib qoladi;
 to'plangan ma'lumotlar va huquqiy bilimlarni huquqiy e'tiqodlarga,
qonuniy xulq-atvor odatlariga aylantirish (hissiy va psixologik kesish);
 huquqiy bilim va e'tiqodga asoslangan harakat qilishga tayyorlik,
ya'ni. qonuniy ravishda - qonunga muvofiq harakat qilish: o'z huquqlaridan
foydalanish, o'z majburiyatlarini bajarish, taqiqlarga rioya qilish, shuningdek, ular
buzilgan taqdirda o'z huquqlarini himoya qila olish (xulq-atvor kesish).
Shaxsning huquqiy madaniyati jamiyat a'zosining huquqiy ijtimoiylashuv
darajasini, u tomonidan davlat va jamiyat hayotining huquqiy tamoyillarini,
Konstitutsiya va boshqa qonunlarni o'zlashtirish va ulardan foydalanish darajasini
tavsiflaydi. Shaxsning huquqiy madaniyati deganda nafaqat huquqni bilish va
tushunish, balki u haqidagi ijtimoiy qadriyat sifatidagi huquqiy hukmlar, eng
muhimi, uni hayotga tatbiq etish, huquq-tartibotni mustahkamlash borasidagi faol
ish ham tushuniladi. Boshqacha aytganda, shaxsning huquqiy madaniyati - bu
harakatdagi ijobiy huquqiy ongdir. Shaxsning qobiliyatlari va ijtimoiy fazilatlarini
huquqiy tajriba asosida o'zgartirish uning muhim tarkibiy qismidir. Qonuniy xulq-
atvorning madaniy uslubi qonuniy xulq-atvorda printsiplarga rioya qilishning
doimiyligi, hayotiy muammolarni hal qilishning o'ziga xos xususiyatlari bilan
32

tavsiflanadi, bu huquq normalari bilan belgilangan chegaralar doirasida qonuniy
xulq-atvor variantini tanlash xususiyatlarida ifodalanadi.
Kasbiy huquqiy madaniyat - bu maxsus ta'lim va amaliy tayyorgarlikni talab
qiladigan yuridik faoliyat bilan professional ravishda shug'ullanadigan kishilar
jamoasiga xos bo'lgan madaniyat shakllaridan biridir. Kasbiy huquqiy madaniyat
kasbiy faoliyatning tegishli sohalarida huquqiy hodisalarni bilish va tushunishning
yuqori darajasi bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, har bir advokatlik kasbining
o'ziga xos xususiyatlari mavjud bo'lib, bu uning turli vakillarining (sudyalar,
prokurorlar, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari, yuridik maslahatchilar,
advokatlar va boshqalar) huquqiy madaniyatining o'ziga xos xususiyatlarini
belgilaydi. Bundan tashqari, masalan, militsiya xodimlarining kasbiy madaniyat
darajasi har xil. Oddiy va huquqiy madaniyatida farqlar kuzatiladi qo'mondonlik
xodimlari, turli politsiya bo'linmalarining xodimlari: jinoiy, jamoat xavfsizligi,
transport, davlat avtomobil inspektsiyasi, xavfsizlik, maxsus politsiya. Avtomobil
inspektsiyasi xodimlarining kasbiy madaniyati jinoiy politsiya bo'limi
xodimlarining o'xshash madaniyatidan farq qiladi va hokazo. Umumiy qonuniyat
mavjud: militsiya xodimlarining kasbiy madaniyati darajasi, qoida tariqasida,
qanchalik yuqori bo'lsa, ular huquq sohasida amalga oshirilayotgan faoliyatga
qanchalik yaqin bo'ladi.
Huquqiy madaniyat umumiy madaniyatning, ya’ni umumiy ijtimoiy
ma’nodagi madaniyatning muhim tarkibiy qismidir. Ikkinchisida ko'plab ta'riflar
mavjud, ulardan ushbu mavzu kontekstida madaniyatni tarixning ma'lum bir
davridagi jamiyat hayotini tashkil etish usuli sifatida tushunish afzalroqdir.
Madaniyatni “makrodaraja”da, ya’ni butun jamiyat prizmasi orqali,
“mikrodarajada” esa jamiyatning madaniy tashkil etilishining shaxs ongida aks
etishi sifatida o‘rganish mumkin. Huquqiy madaniyat «bir butun sifatida»
jamiyatning huquqiy sohasini tashkil etish usuli, bu sohada o'rnatilgan ijtimoiy
amaliyotdir. Amerikalik professor L.Fridman huquqiy madaniyatda «yuridik
jarayonga nima turtki bo'lishini» to'g'ri ko'radi. U buni “muayyan qonunning
amalda qanchalik tez-tez qo‘llanilishi, undan qanday qochish yoki suiiste’mol
33

qilinishini belgilovchi ijtimoiy kuch” bilan qiyoslaydi. Huquqiy madaniyat o'zining
namoyon bo'lishining 4 darajasiga (aspektlariga) ega:
1) doktrinal-falsafiy - huquq g’oyalari, tushunchalari, nazariyalari;
2) normativ - jamiyatda amal qilayotgan huquqiy normalar majmui;
3) institutsional - qonun ijodkorligi va huquqni qo‘llash institutlari majmui,
ular yordamida normalar yaratiladi va qo‘llaniladi;
4) sotsiologik - huquqiy munosabatlar, huquqni qo'llash, yuridik amaliyot.
Bu oxirgi bosqichda huquqiy madaniyatning barcha oldingi elementlari
(tomonlari)ning o‘ziga xos “umumiy maxraji” shakllanadi.
Huquqiy madaniyat-bu kundalik hayotda amalga oshiriladigan huquq va
davlat haqidagi bilimlar tizimi, boshqacha aytganda, amalga oshirilgan adolat
tuyg'usidir. Binobarin, odamlarning e’tiqodlari ularning harakatlarining o‘zagini
tashkil etganidek, huquqiy ong ham huquqiy madaniyatning o‘zagi, ichki asosini
tashkil etadi.
Huquqiy madaniyat quyidagilar bilan tavsiflanadi:
o aholi huquqiy ongining rivojlanish darajasi;
o huquqiy faoliyatning rivojlanish darajasi;
o huquqiy hujjatlarning butun tizimining mukammallik darajasi.
Jamiyatning huquqiy madaniyati inson erkinligini, xavfsizligini, inson
huquqlarini ta'minlash sharti, uning huquqiy himoyasi, fuqarolik faolligining
kafolatidir. U hokimiyatni shaxsning huquqiy maqomini qonun va sud orqali
ta'minlashga huquqiy ahamiyat berishga "majbur qiladi". Shaxsning huquqiy
madaniyati jamiyat huquqiy madaniyatining tarkibiy qismidir. U shaxsning
ijtimoiylashuvini va shaxsning qonuniy faoliyatini ta'minlaydigan uning progressiv
rivojlanishining darajasi va xarakterini aks ettiradi. Jamiyat umumiy
madaniyatining bir qismi sifatida huquqiy madaniyat quyidagi omillar bilan
tavsiflanadi:
Huquqning haqiqiy ehtiyoji;
Mamlakatda qonuniylik va tartibning holati;
Jamiyatda yuridik fan va yuridik ta'limning rivojlanish darajasi.
34

1.2. Huquqiy madaniyat—taraqqiyot mezoni
35

Mamlakatimizda istiqlolning dastlabki yillaridan boshlab huquqiy davlat va
fuqarolik jamiyati barpo etishning asosiy sharti sifatida xalqimizning huquqiy
bilimi va madaniyatini yuksaltirish, huquqshunos kadrlar tayyorlash tizimini
tubdan yaxshilash, qabul qilingan qonun va qarorlarning mazmun-mohiyatini
aholiga chuqur anglatishga katta e’tibor qaratilib kelinmoqda.
Bugungi kunda fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida huquqiy
madaniyatni yuksaltirishga erishish, tom ma’noda huquqiy ongni yuksaltirish davr
talabiga aylandi. Fuqarolarda yuksak huquqiy tafakkur shakllanmas ekan, turli xil
nomutanosibliklar kelib chiqaveradi. Huquqiy madaniyatni shakllantirish va shu
orqali qonun ustuvorligiga erishish nafaqat jamiyatning, balki o‘sib kelayotgan
yoshlar uchun ham qimmatlidir. Huquqiy davlat, fuqarolik jamiyati qurishning
zarur sharti qonunlarga so‘zsiz itoat etishdir. Mamlakatimizda yosh avod tarbiyasi
davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Shuningdek, ularni qonunlarga hurmat
ruhida tarbiyalash ham muhim vazifalar sirasiga kiradi. Huquqiy demokratik davlat
qurishda o‘sib kelayotgan yosh avlodning huquqiy bilimlarni mukammal
egallaganligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mukammal ta’lim-tarbiya olgan
avlod hech qanday huquqbuzarlik yoki jinoyatlar ko‘chasiga kirmaydi.
Shuningdek, turli yot g‘oyalar ta’siriga tushmaydi. Yurtimizda huquqiy demokratik
davlat barpo etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish borasida keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Huquqiy davlatning eng muhim belgilaridan yana
biri — qonun ustuvorligini ta’minlash va yuksak darajadagi huquqiy ong va
madaniyatga ega bo‘lgan barkamol avlodni tarbiyalash mazkur islohotlarning
o‘zagini tashkil etadi. Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish,
mamlakatimiz aholisi va yoshlari ongida qonunlarga hurmat ruhini singdirish
masalalari juda muhim 2
. Inson o‘zini huquqiy jihatdan yetuk, bilimli deb hisoblashi
uchun birinchi navbatda unda jamiyatda o‘rnatilgan huquq normalariga nisbatan
hurmat ruhi shakllangan bo‘lishi lozim. O‘tgan yillar mobaynida o‘tkazilayotgan
2
Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor
maqsadimizdir. // O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi
ma’ruzasi. // Xalq so’zi, 2010 yil 28 yanvar.
36

islohotlarning qonuniy zamiri yaratildi. Ijtimoiy-siyosiy hayotning huquqiy
asoslari izchillik bilan mustahkamlandi.
Vatanimizning rivojlanishi va islohotlarning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan
xalqning xuquqiy ongi hamda madaniyati darajasiga bog‘liq. Yuksak huquqiy
madaniyat demokratik jamiyat poydevori hamda huquqiy tizim yetukligining
ifodasidir. U jamiyatdagi hayotiy jarayonlarga faol ta’sir ko‘rsatuvchi,
fuqarolarning barcha ijtimoiy guruhlarning jipslashuviga ko‘maklashuvchi,
jamiyatning yaxlitligi hamda batartibligini ta’minlovchi omildir. Inson huquqlari
va uni himoya qilish masalalarini hal qilishda davlatlar huquqiy me’yorlarga amal
qilishi, ularda ishlab chiqilayotgan yuridik hujjatlarning samarali va adolatli
bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, huquqiy targ‘ibot — jamiyat
va davlatning huquqiy siyosatini, strategik maqsadini fuqarolarga, ommaga
yetkazishga qaratiladigan ma’rifiy va targ‘ib usullaridir. Huquqiy madaniyatning
shakllanishi huquqiy targ‘ibotning ta’sirchanligi va xalqqa tushunarli ekaniga ham
bog‘liq. Demokratik davlat qurilishi jarayonida qonunchilikni mustahkamlash va
ijtimoiy adolat qaror topishini ta’minlash muhim shartlardan sanaladi. Bu borada
davlatimiz rahbarining «Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy
madaniyati darajasini yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini
takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o‘rganish ishini yaxshilash to‘g‘risida»gi
farmonini alohida ta’kidlash joiz. Mazkur farmonda aholining huquqiy
madaniyatini yuksaltirish va huquqiy tarbiyani yaxshilash yuzasidan olib
borilayotgan ishlar davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri etib belgilandi.
«Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi»ning 3-moddasida har bir insonnning
yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega ekanligi ta’kidlangan.
Shuningdek, deklaratsiyaning 4, 21-moddalarida ham ushbu qoidalar kengroq
ifodalangan. Unda fuqarolik va siyosiy huquqlar, ya’ni qullik yoki qaramlikdan
saqlanish huquqi, azob-uqubatga yoki jazoga duchor bo‘lmaslikning huquqiy
normalari mustahkamlangan. O‘zboshimchalik bilan qamoqqa olish, ushlab turish
va quvg‘in qilinishdan saqlanish, qo‘yilgan aybning asoslanganligini aniqlash
37

uchun tenglik asosidagi adolatning barcha talablariga rioya qilish va uning tenglik,
ya’ni sud tomonidan xolisona ko‘rib chiqilishi tartibga solingan.
Har qanday jamiyatning, huquqiy manfaatlaridan kelib chiqib, inson
huquqlarini himoyalashga asoslangan asosiy qonuni, ya’ni Konstitutsiyasi bo‘lishi
kerak. Konstitutsiya, avvalo, inson huquqlarini himoya qilishi hamda davlat
mafaatlariga mos kelishi shart. O‘zbekistonning Bosh qomusi —
Konstitutsiyamizda fuqarolar mafaatlari barcha narsadan ustun ekanligi
ta’minlangan. Shuningdek, konstitutsiya fuqarolar va davlat xavfsizligini
ta’minlaydigan yagona mukammal huquqiy hujjat sanaladi. Yurtimizda istiqomat
qilayotgan barcha fuqarolarning manfaati aynan Konstitutsiya orqali himoya
qilingan. Jumladan, Asosiy qomusimizning 24-moddasida belgilab qo‘yilganidek,
«Yashash huquqi har bir insonning uzviy huquqidir. Inson hayotiga suiqasd qilish
eng og‘ir jinoyatdir». Shu bilan birga Konstitutsiyamizning 28-moddasiga ko‘ra:
«O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi respublika hududida bir joydan ikkinchi joyga
ko‘chish, O‘zbekiston Respublikasiga kelish va undan chiqib ketish huquqiga ega.
Qonunda belgilangan cheklashlar bundan mustasnodir», deb ta’kidlanadi. Bosh
qomusimizning 40-moddasida esa, «Har bir inson malakali tibbiy xizmatdan
foydalanish huquqiga ega»deb ko‘rsatilgan. 41-moddasi ta’lim-tarbiyaga
qaratilgan. Ya’ni ushbu moddada har kim bilim olish huquqiga ega, har bir
fuqaroning bepul umumiy ta’lim olishi davlat tomonidan kafolatlanishi va maktab
ishlari davlat nazoratida ekanligi mustahkamlab qo‘yilgan.
38

II Bob. Huquqiy madaniyatning tarkibiy tuzilishi, darajalari va uning
nazariy-huquqiy masalalari
2.1. Huquqiy madaniyatning tarkibiy tuzilishi va darajalari
Huquqiy madaniyat tarkibiga quyidagilar kiradi:
o huquqiy ong madaniyati;
o huquqiy xulq-atvor madaniyati;
Huquqiy ong madaniyati - bu to'g'ri va maqbulni noto'g'ri va nomaqbulni
ajratish imkonini beradigan huquqiy sezgi; huquqiy bilimlar, g'oyalar va e'tiqodlar.
Huquqiy xulq-atvor madaniyati - bu huquqiy yo'nalishlarning mavjudligi,
huquqiy faoliyatning ma'lum tabiati va darajasi, buning natijasida shaxs huquqiy
bilim, ko'nikma va malakalarni oladi va rivojlantiradi.
Qonunchilik va huquqni muhofaza qilish tizimlarining huquqiy madaniyati
davlat organlari va mansabdor shaxslarning qonun ijodkorligi, huquqni qo‘llash va
sud faoliyati madaniyatida namoyon bo‘ladi.
 Huquqiy madaniyat turlari :
 jamiyatning huquqiy madaniyati;
 shaxsning huquqiy madaniyati;
 ijtimoiy jamoalarning ( etnik guruhlar , millatlar , xalqlar ) huquqiy
madaniyati .
 Huquqiy madaniyat darajalari :
 Oddiy ;
 Professional;
 Doktrinal.
Oddiy daraja-tizimli huquqiy bilim va huquqiy tajribaning y etishmasligi
bilan tavsiflanadi; huquqiy hodisalar bilan aloqada bo'lgan odamlar hayotining
kundalik doirasi bilan cheklangan. Oddiy huquqiy madaniyatning o'ziga xosligi
shundaki, u nazariy umumlashtirish darajasiga ko'tarilmasdan, aql-idrok
bosqichida namoyon bo'ladi, odamlar tomonidan qonuniy majburiyatlarga rioya
qilgan holda, sub'ektiv huquqlardan foydalangan holda kundalik hayotida faol
foydalaniladi.
39

Professional daraja - amaliyotchi yuristlar : sudyalar , advokatlar , huquqni
muhofaza qiluvchi organlar xodimlari orasida rivojlanadi . Ular huquqiy
muammolarni , vazifalarni , maqsadlarni , shuningdek , kasbiy xatti - harakatlarni
bilish va tushunishning yuqori darajasi bilan tavsiflanadi .
Doktrinal daraja - huquqiy tartibga solishning alohida sohalarini emas , balki
butun mexanizmini bilishga tayanadi . Nazariy darajadagi huquqiy madaniyat
faylasuflar , sotsiologlar , siyosatshunoslar , huquqshunoslarning jamoaviy sa ' y -
harakatlari bilan rivojlanadi va g ' oyaviy - nazariy hisoblanadi . Doktrinal huquqiy
madaniyat qonunchilikni takomillashtirish , fanni rivojlantirish va yuridik kadrlar
tayyorlashning zarur sharti ( vositasi ) hisoblanadi .
Huquqiy madaniyatning vazifalari:
 kognitiv (o'tgan davrlarning huquqiy merosi va ichki va xorijiy huquq
yutuqlarini rivojlantirish;
 huquqiy davlatni shakllantirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
bilan chambarchas bog ' liq );
 tartibga soluvchi ( huquqiy tizimning barcha elementlarining samarali
ishlashini ta ' minlash va barqaror huquqiy tartibni yaratishga qaratilgan );
 kommunikativ ( jamoat , guruh va shaxsiy manfaatlarni
muvofiqlashtirishga hissa qo ' shadi , odamlarning ijtimoiy jipsligini ta ' minlaydi ,
huquqiy muloqotda , ta ' lim olish jarayonida , ommaviy axborot vositalari , adabiyot
va boshqa san ' at vositalari orqali amalga oshiriladi );
 bashorat qiluvchi ( qonun ijodkorligining rivojlanish tendentsiyalari va
huquqni hayotga tatbiq etish , qonun ustuvorligini , qonun ustuvorligini , aholining
huquqiy faolligini mustahkamlash muammolari va huquq tizimidagi boshqa
o ' zgarishlarni qamrab oladi );
 me ' yoriy qiymat ( harakat qiluvchi shaxslar va inson harakatlari ,
ijtimoiy institutlar ongida o ' z aksini topadigan , qiymat kasb etuvchi turli faktlarda
namoyon bo ' ladi ).
Huquqiy madaniyat -- umumiy bilim darajasi va jamiyatning huquqqa xolis
munosabati ; hayot jarayonida vujudga kelgan va shaxs , ijtimoiy , etnik , kasbiy
40

guruh , jamiyat , davlatning o ʻ zaro munosabatlari qoidalarini tartibga soluvchi va
qonun hujjatlari shaklida rasmiylashtirilgan normalar , e ʼ tiqod va munosabatlar
ko ʻ rinishidagi huquqiy bilimlar majmui . U o ' zaro ta ' sir sub ' ektlarining ishida ,
muloqotida va xatti - harakatlarida namoyon bo ' ladi . U madaniy-huquqiy ta’lim va
tarbiya tizimi ta’sirida shakllanadi.
 Huquqiy madaniyat tashuvchisiga qarab, uning uch turi mavjud:
1) Jamiyatning huquqiy madaniyati - bu insoniyat huquq sohasida erishgan
va ushbu jamiyatning huquqiy voqeligi bilan bog'liq bo'lgan qadriyatlar tizimi
bo'lgan umumiy madaniyatning bir turi: huquqiy ong darajasi, huquq rejimi. va
tartib, qonunchilik holati, huquqiy amaliyot holati va boshqalar Huquqiy
madaniyatning yuqori darajasi huquqiy taraqqiyot ko'rsatkichidir. Jamiyat
madaniyati - bu shaxslar, guruhlar va boshqa huquq subyektlarining ijtimoiy-
huquqiy faoliyati natijasidir; bu faoliyat turining va umuman, shaxsning huquqiy
madaniyatining boshlang'ich nuqtasi, asosi bo'lib xizmat qiladi.
2) Shaxsning huquqiy madaniyati jamiyatning huquqiy madaniyati bilan
belgilanadigan, uning qonuniy faoliyatini ta’minlovchi shaxsning izchil huquqiy
rivojlanishi darajasi va xususiyatidir.
Shaxsning huquqiy madaniyati quyidagilarni nazarda tutadi:
a) huquqiy bilimlarning, huquqiy axborotning mavjudligi. Ogohlik huquqiy
jihatdan etuk shaxs (intellektual kesim)ni shakllantirishning muhim kanali bo‘lgan
va shunday bo‘lib qoladi;
b) to'plangan ma'lumotlar va huquqiy bilimlarni huquqiy e'tiqodlarga,
qonuniy xulq-atvor odatlariga aylantirish (hissiy va psixologik kesish);
v) ushbu huquqiy bilim va huquqiy e'tiqodga asoslanib, harakat qilishga
tayyorlik, ya'ni. qonuniy ravishda - qonunga muvofiq harakat qilish: o'z
huquqlaridan foydalanish, o'z majburiyatlarini bajarish, taqiqlarga rioya qilish,
shuningdek, ular buzilgan taqdirda o'z huquqlarini himoya qila olish (xulq-atvor
kesish).
Shaxsning huquqiy madaniyati jamiyat a'zosining huquqiy ijtimoiylashuv
darajasini, u tomonidan davlat va jamiyat hayotining huquqiy tamoyillarini,
41

Konstitutsiya va boshqa qonunlarni o'zlashtirish va ulardan foydalanish darajasini
tavsiflaydi. Shaxsning huquqiy madaniyati deganda nafaqat huquqni bilish va
tushunish, balki u haqidagi ijtimoiy qadriyat sifatidagi huquqiy hukmlar, eng
muhimi, uni hayotga tatbiq etish, huquq-tartibotni mustahkamlash borasidagi faol
ish ham tushuniladi. Boshqacha aytganda, shaxsning huquqiy madaniyati uning
harakatdagi ijobiy huquqiy ongidir. U huquqiy tajriba asosida shaxs tomonidan o'z
qobiliyatlari va ijtimoiy fazilatlarini o'zgartirishni o'z ichiga oladi. Huquqiy ong va
huquqiy tafakkur. Huquqiy tafakkur har bir shaxs madaniyatining elementiga
aylanishi kerak; Qonuniy xatti-harakatlar; Qonuniy xulq-atvor va huquqiy fikrlash
natijalari.
3) Kasbiy guruhning huquqiy madaniyati - bu maxsus ta'lim va amaliy
tayyorgarlikni talab qiladigan huquqiy faoliyat bilan professional ravishda
shug'ullanadigan odamlar jamoasiga xos bo'lgan jamiyat huquqiy madaniyatining
shakllaridan biri.
Kasbiy huquqiy madaniyat kasbiy faoliyatning tegishli sohalarida huquqiy
hodisalarni bilish va tushunishning yuqori darajasi bilan tavsiflanadi. Kasbiy
huquqiy madaniyatda asosiy narsa - bu qonunning yuksak o'rni, uning ustunligi va
davlatning huquqiy sohasidagi ushbu ustunlikka mos keladigan ishlarning holati:
yuridik kadrlar tayyorlash, davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida yuridik
xizmatlarning roli. davlat hayoti, sud, advokatlik, prokurorlar, notariuslar,
militsiya, ilmiy-huquqiy institutlarning rivojlanishi va yuridik professional jamoat
tashkilotlari faoliyatining samaradorligi va boshqalar.
Huquqiy madaniyatning tuzilishi muayyan qism va elementlardan iborat:
aholi huquqiy ongining rivojlanish darajasi, huquqiy faoliyatning rivojlanish
darajasi, huquqiy hujjatlarning butun tizimining rivojlanish darajasi.
1. Aholining huquqiy ongining rivojlanish darajasi. Huquqiy madaniyat, eng
avvalo, aholining huquqiy ongining rivojlanganlik darajasiga, ya’ni inson huquq va
erkinliklarining qadr-qimmati, hal etishda huquqiy jarayonning ahamiyati kabi
huquqiy hodisalarni qanchalik chuqur o‘zlashtirganligiga bog‘liq.
kelishmovchiliklar, murosalarni topish; aholi, uning ijtimoiy, yoshi, kasbiy va
42

boshqa guruhlari huquqiy jihatdan qanchalik xabardor bo‘lganligi, aholining
qonunga, sudga, turli huquqni muhofaza qiluvchi organlarga, qonuniy vositalar va
tartiblarga nisbatan hissiy munosabati qanday, fuqarolarning qonunlarga rioya
qilishga munosabati qanday? qonuniy talablar va boshqalar.
2. Huquqiy faoliyatning rivojlanish darajasi.Yuridik faoliyat nazariy -
huquqshunos olimlarning faoliyati, o'quv - yuridik maktablar, oliy o'quv yurtlari
talabalari va talabalari faoliyati, amaliy - qonun ijodkorligi va huquqni muhofaza
qilish, shu jumladan huquqni muhofaza qilish faoliyatidan iborat. Jamiyatning
huquqiy madaniyati ko‘p jihatdan jamiyat hayotining qonunchilik asoslarini
yaratish bo‘yicha qonun ijodkorligi faoliyatining rivojlanish darajasi va sifatiga
bog‘liq. Huquqiy madaniyat va huquqni muhofaza qilish, uni amalga oshirish
maqsadida jamoat munosabatlarini qonun asosida tartibga soluvchi davlat
organlarining hokimiyat faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
3. Huquqiy hujjatlarning butun tizimining rivojlanish darajasi. Jamiyatning
huquqiy madaniyatini baholash uchun eng muhimi bu qonunchilik tizimi bo'lib,
uning asosini davlat konstitutsiyasi tashkil etadi. Umuman olganda, qonunlar,
markaziy ijro etuvchi hokimiyat organlarining hujjatlaridan tortib, mahalliy davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlarining hujjatlarigacha bo‘lgan barcha normativ-
huquqiy hujjatlar tizimining rivojlanish darajasi ham muhim ahamiyatga ega. Har
qanday huquqiy hujjat qonuniy bo‘lishi, ya’ni jamiyat ongida hukm surayotgan
adolat, tenglik, erkinlik g‘oyalariga mos kelishi kerak. Qonun ham o‘z shakli
jihatidan mukammal bo‘lishi, ya’ni izchil, imkon qadar qisqa, ommaga tushunarli
va tushunarli bo‘lishi, omma uchun ochiq manbada e’lon qilinishi kerak.
“Huquqiy madaniyat” tushunchasi ko‘p qirrali, ko‘p qirrali, murakkabdir.
“Huquqiy madaniyat” tushunchasiga turli mualliflar turlicha ta’rif beradilar.
Ko'pincha huquqiy madaniyat jamiyatning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy
tizimiga bog'liq bo'lgan sifatli huquqiy holati sifatida belgilanadi va huquqiy
faoliyatning erishilgan rivojlanish darajasi, huquqiy hujjatlar, huquqiy ong, kafolat
darajasida ifodalanadi. inson huquqlari va erkinliklari.
 Huquqiy madaniyat quyidagilar bilan tavsiflanadi:
43

1) jamiyatning huquqiy institutlari, jarayonlari, faoliyat shakllarining
qiymatini baholashni o'z ichiga oladi va shu bilan jamiyatning huquqiy
qadriyatlarini tavsiflaydi;
2) mamlakat huquqiy hayotining sifat holatini aks ettiradi va shuning uchun
har bir mamlakat o'ziga xos huquqiy madaniyat darajasiga ega;
3) huquqiy tartibga solishda jamiyat manfaatlari va ehtiyojlarini anglashning
oliy shaklidir, chunki huquq jamiyatning ijtimoiy qadriyati va huquqiy boyligidir;
4) umumiy madaniyat tarkibiga kiradi, shu bilan birga ijtimoiy-madaniy
makonda mustaqil o‘rin egallaydi;
5) jamiyat axloqiga va huquqiy faoliyat bilan shug`ullanuvchi kishilarning
axloqiy sifatlariga bog`liq;
6) huquqiy davlat shakllanishining sharti va sharti bo lib xizmat qiladi.ʻ
 Huquqiy madaniyat elementlari qatoriga quyidagilar kiradi:
1) aholi huquqiy ongining rivojlanish darajasi;
2) huquqiy faoliyatning rivojlanishi (chunki huquqiy ongning rivojlanish
darajasi faqat huquqiy xulq-atvorda belgilanishi mumkin);
3) mazkur jamiyat qonunchiligi belgilangan me’yoriy-huquqiy hujjatlar
tizimining takomillashganlik darajasi.
Ammo huquqiy madaniyat darajasi individual huquqni qo'llash aktlarini ham
ochib beradi. Barcha uch element bir-biri bilan chambarchas bog'liq.
Huquqiy madaniyat - bu fikrlash tarzi, xulq-atvor normasi va me'yori,
umuman olganda - jamiyatning huquqiy mentaliteti, deyishimiz mumkin. Milliy
huquqiy mentalitetning holati huquqiy islohotlar va jamiyat hayotidagi boshqa tub
o'zgarishlarga ta'sir qilishi mumkin. Huquqiy madaniyat uch darajada namoyon
bo'ladi: kundalik, kasbiy va nazariy. Oddiy daraja huquqiy madaniyat odamlarning
kundalik hayoti bilan chegaralanib, nazariy umumlashtirish darajasiga
ko‘tarilmaydi. Professional daraja professional darajada yuridik faoliyat bilan
shug'ullanuvchi shaxslarning xarakteristikasi. Bu daraja huquqni yuqori darajada
bilish va huquqiy muammolar, yuridik faoliyatning maqsad va vazifalarini
tushunish bilan tavsiflanadi. Nazariy daraja huquqiy madaniyat nafaqat huquqni
44

bilishning yuqori darajasini, balki uning chuqur xususiyatlari va qadriyatlarini,
harakat mexanizmini, huquq samaradorligiga ta'sir etuvchi omillarni tushunishni
ham o'z ichiga oladi. Huquqiy madaniyatning barcha uch darajasi jamiyatning
huquqiy hayotini rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega, ammo kasbiy
madaniyat alohida ahamiyatga ega, chunki u barcha davlat institutlari, davlat
apparati va siyosiy birlashmalarning ishini belgilaydi. Yuridik adabiyotlarda
mavjud shakllari unda huquqiy madaniyat kiyinadi. Shunga ko'ra chaqiriladi
shaxsning huquqiy madaniyati, alohida ijtimoiy guruhlar va butun jamiyatning
huquqiy madaniyati.
Shaxsning huquqiy madaniyati - bu qonunga hurmat bilan munosabatda bo'lish,
xulq-atvorning qonuniyligini ta'minlaydigan huquqiy ongning etarli darajada
bo'lishi bilan tavsiflangan mulkdir. Shaxsning huquqiy madaniyati huquqiy
bilimlarning birligi, huquqqa va qonuniy xulq-atvorga ijobiy munosabatda bo‘lishi
bo‘lib, uning yuqori darajasini shaxsning yuksak axloqiy fazilatlarisiz, qonuniy
xulq-atvor va huquqiy faoliyat ko‘nikmalarini shakllantirmasdan turib tasavvur
etib bo‘lmaydi. Huquqiy normalarni biladigan va tushunadigan har bir shaxsni
o'ng qanot deb hisoblash mumkin emas. Huquqiy qoidalarni bilish ularning
ko'rsatmalariga rioya qilish zarurati bilan uyg'unlashgan, o'z faoliyatida ularga
amal qiladigan kishigina shunday bo'ladi. Shunday qilib, Shaxsning huquqiy
madaniyati tarkibi quyidagi elementlardan iborat:
– psixologik(huquqiy psixologiya);
– mafkuraviy(huquqiy mafkura);
– xulq-atvor(qonuniy ahamiyatga ega xatti-harakatlar).
Shaxsning huquqiy madaniyati deganda shaxsning huquqiy tarbiyasi, shu
jumladan huquqiy ong, huquqdan foydalanish qobiliyati va malakasi, o‘z xulq-
atvorini huquqiy normalar talablariga bo‘ysundirish tushuniladi. Madaniy (faol)
o'zini tutadigan sub'ekt shaxsan tanishishni afzal ko'radi huquqiy akt (qonun,
buyruq, shartnoma va h.k. bo'yicha), zarur huquqiy vositalarni tanlang va
imkoniyatlar va qonuniy talablar asosida, ularni ijtimoiy qimmatli deb hisoblagan
holda harakat qilish. Jamiyatning huquqiy madaniyati u yaratgan ma'naviy
45

qadriyatlarning ajralmas qismi bo'lib, huquqiy muloqot va ijtimoiy munosabatlarni
tartibga solishning huquqiy vositalaridan foydalanish bilan bog'liq xatti-harakatlar
va xatti-harakatlarning barcha turlarini qamrab oladi. Bu aholining umumiy
madaniy darajasi bilan bevosita bog'liq bo'lib, aholining huquqiy ong darajasiga,
qonunchilikning holati va xususiyatiga, shuningdek, mamlakatda mavjud bo'lgan
huquqiy tartibning mustahkamligiga bog'liq. Jamiyat huquqiy madaniyatining
tuzilishi quyidagi elementlardan iborat:
– jamiyatning huquqiy ongi va huquqiy faolligi darajasi;
– huquqiy normalarning progressivlik darajasi(huquqning rivojlanish
darajasi, huquqiy matnlar madaniyati va boshqalar);
– huquqiy faoliyatning progressivlik darajasi(qonun ijodkorligi
madaniyati, huquqni muhofaza qilish va huquqni muhofaza qilish faoliyati).
Jamiyatning huquqiy madaniyati uning umumiy madaniyatining bir qismidir
va xarakterlanadi:
- inson va fuqaro huquq va erkinliklarining to'liqligi, rivojlanishi va xavfsizligi;
- huquqqa haqiqiy ehtiyoj;
- mamlakatda qonuniylik va tartibot holati;
- jamiyatda yuridik fan va yuridik ta ' limning rivojlanish darajasi va
boshqalar .
Guruh huquqiy madaniyati alohida ijtimoiy guruhlarga , birinchi navbatda ,
professional huquqshunoslarga xos bo ‘ lib , ushbu guruhning huquqiy ongiga , shu
46

jumladan , ushbu jamiyatda qabul qilingan huquqiy qadriyatlarga , ushbu guruhning
huquqiy yo ‘ nalishiga bog ‘ liqdir . Yuridik adabiyotlarda huquqiy madaniyat
funktsiyalarining oltita guruhi mavjud:
 kognitiv-transformativ;
 huquqiy tartibga solish;
 me'yoriy qiymat;
 o'ng qanot ijtimoiylashuvi;
 kommunikativ;
 prognostik.
Tarkib kognitiv va transformativ Huquqiy madaniyat funksiyasi har qanday
demokratik jamiyat o‘z oldiga qo‘yadigan maqsad: huquqiy davlatni
shakllantirishdir. Bu funksiya jamiyatning turli manfaatlarini uyg‘unlashtirish,
shaxsning erkin rivojlanishi, uning qadr-qimmatini hurmat qilish uchun huquqiy va
ma’naviy kafolatlar yaratishga qaratilgan. Huquqiy tartibga solish funktsiyasi
huquqiy madaniyat huquqiy madaniyat tomonidan tasdiqlangan ideallar, ilg‘or
qarashlar, an’analar va xulq-atvor namunalari asosida huquqiy tizimni
rivojlantirish va ijtimoiy munosabatlarda tartibni joriy etishning barqaror, samarali
mexanizmini ta’minlashga qaratilgan. Qiymat-me'yoriy funktsiya o'z ta'sirini turli
xil qiymat faktlarini alohida shaxslar va aholi guruhlari ongida aks ettirish orqali
namoyon qiladi. Huquqiy madaniyatning barcha elementlari baholash ob'ekti
bo'lib, u huquq va huquqdagi qadriyatlar haqida ijtimoiy qadriyat sifatida
gapirishga imkon beradi.
To'g'ri sotsializatsiya funktsiyasi shaxsning huquqiy madaniyatini, shaxsning o‘z
huquq va majburiyatlarini anglashi, ularni huquqiy himoya qilish mexanizmi,
boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini hurmat qilish, huquqiy madaniyatini
oshirish orqali uning huquqiy fazilatlarini shakllantirishga alohida e’tibor
qaratilgan. har qanday holatda ham qonuniy harakat qiladigan shaxs.
Kommunikativ funktsiya huquqiy sohada odamlar va ularning guruhlari o'rtasidagi
aloqani ta'minlaydi, bu muloqotga o'tgan avlodlarga xos bo'lgan barcha qimmatli
47

narsalarni huquqiy madaniyatda to'plash va boshqa xalqlar va mamlakatlarning
huquqiy hayotidan ilg'or tamoyillarni o'zlashtirish orqali ta'sir qiladi.
2.2. Huquqiy madaniyat tuzilishini ng nazariy-huquqiy masalalari
Hozirgi zamon huquqiy onggi inqirozi ko’p jihatdan huquqiy madaniyat
saviyasi bilan bеlgilanadi. Ma’naviy-axloqiy va huquqiy qadriyatlar tizimi sifatida
huquqiy madaniyat huquqiy holat rivojining erishilgan darajasida, normativ
huquqiy hujjatlarda, huquqiy ongda o’z ifodasini topadi. Ularga muvofiq ravishda
qonunga itoatkor hayot tarzi shakllanadi hamda mamlakatda huquq-tartibot
rеjimini o’rnatuvchi ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish amalga
oshiriladi.
Shu o’rinda yana bir jihatga e’tiborni jalb etishni istardik. Huquqiy
madaniyat madaniyatning boshqa siyosiy, axloqiy, estеtik, diniy sohalari va
tarmoqlari bilan o’zaro aloqada o’z ta’sirini o’tkazadi. SHuning uchun ham
huquqiy madaniyatning o’ziga xos mazmunida ham umumiy madaniyatga, ham
uning alohida tarmoqlariga doir xususiyatlar va xossalar, albatta, namoyon bo’ladi.
SHu holat bilan bog’liq ravishda barcha madaniyatlarning o’zaro ta’siri katta
ahamiyat kasb etadi. Haqiqatan ham dеmokratik davlatda qonunga itoatkor xulq-
atvorni ta’minlash uchun bir vaqtning o’zida buni ham axloqiy, ham huquqiy ong
orqali amalga oshirish kеrak bo’ladi.
Shunday qilib, huquqiy madaniyat murakkab, sеrqirra hodisa bo’lib, u,
birinchi navbatda:
• huquqiy ongning muayyan darajasi, ya’ni huquqiy voqеlikni ongli ravishda
tushunib, o’zlashtirishni;
• umumiy madaniy asoslar, yuksak madaniylik darajasi, milliy nеgizlar va
manbalar, tarixiy xotira, urf-odatlar va an’analarni;
• aholi tomonidan qonunlarni bilishning tеgishli darajasi, huquq normalariga
hurmatning yuqori darajasini, ular nufuzini;
48

• huquqiy faoliyat, huquqiy ijodkorlik, huquqni muhofaza etish, boshqaruv
va boshqa organlar ishining samarali usullarini;
• fuqarolar va mansabdor shaxslarning qonunga itoatkorligini talab etadi.
Madaniyatning boshqa har qanday ko’rinishi singari huquqiy madaniyat ham
sifat mеzonlari bilan baholanadi, ya’ni bunda madaniyatning yuqori, o’rta va past
darajasi haqida so’z yuritish mumkin. Albatta, hozirgi vaqtda rеspublikamizda
huquqiy madaniyatning nafaqat yuqori, balki hatto o’rtacha darajasi haqida ham
gapirish qiyin. Lеkin bizda bu masalaga juda katta e’tibor va ahamiyat bеrib
kеlinmoqda.
Har bir fuqaro shaxsiga nisbatan olganda, huquqiy madaniyat – bu huquqni
bilish va tushunish, uning ko’rsatmalarini ongli ravishda bajarishdir. Profеssional
huquqiy madaniyat – bu qonunlar va qonun kuchidagi hujjatlarni, shuningdеk,
huquq manbalarini chuqur, kеng ko’lamli va rasmiylashtirilgan darajada bilish,
huquq printsiplari va huquqiy tartibga solish vazifalarini to’g’ri tushunish, huquqiy
ko’rsatmalar, qonuniylik tamoyillariga qat’iy va aniq rioya etgan holda huquqqa va
uni qo’llash amaliyotiga profеssional munosabatda bo’lish, ya’ni huquqni yuksak
darajada egallashdir.
Biroq mamlakatimizdagi «Profеssional yuristlarning huquqiy
tayyorgarligidagi jiddiy kamchiliklar, ular tomonidan ko’pincha yo’l qo’yilayotgan
huquqiy printsipsizlik, turli huquqbuzarliklarga nisbatan ko’ngilchanlik qilish,
ishda va xulq-atvorda madaniyat darajasining pastligi, davlat, jamiyat va ayrim
fuqarolarning manfaatlarini himoya qilishda qonuniylikni buzish hollari alohida
tashvish tug’dirmoqda» 3
.
Umuman, madaniyat singari murakkab ijtimoiy hodisa bo’lgan huquqiy
madaniyat bir mamlakatning ham, shuningdеk, ko’plab davlatlar va xalqlar, butun
insoniyat jamiyatining ham eng rang-barang yuridik tajribasini o’zaro uzviy
bog’lash qobiliyatiga ega. SHuning uchun ham huquqiy madaniyatda «qayta
ishlangan» ko’rinishda hamisha kеlib chiqishi turlicha bo’lgan, ya’ni milliy,
baynalmilal, diniy, sinfiy va boshqa madaniyatlar unsurlari mavjuddir. Ular orasida
3
Halilov E. Ijtimoiy turmushda huquqiy ongning o’rni. T, «O’zbеkiston», 1997, 9-10-bеtlar.
49

so’zsiz shu xalq, shu tsivilizatsiya madaniyati uslubining noyobligi ustuvorlikka
ega bo’ladi.
Milliy huquqiy madaniyat – yuridik ta’riflarning bеtakror uyg’unligi,
ma’nosi, shaklini yaratuvchi boshlang’ich asosdir. Zеro, huquq ijodkorligi, eng
avvalo, har bir muallifning ichki dunyosi bilan bеvosita bog’liq individual
jarayondir. Huquq – huquqiy qadriyatlar yaratuvchisi bo’lgan xalq ma’naviy
ijodining mahsuli. CHunki aynan shu hayot tarzi, shu tsivilizatsiyaning kundalik
amaliyoti xulq-atvorni tartibga solish, xilma-xil hayot ziddiyatlarini hal etishning
tеgishli normalarini dunyoga kеltiradi. Huquqiy qadriyatlarni yaratish bo’yicha
huquq ijodkorligining individualligi va noyobligi aynan shundaki, huquqiy-
madaniy jarayonlar muayyan davlatchilik, milliy huquq-tartibot, aniq tarixiy davr
va o’ziga xos huquqiy ong hamda shu xalq mеntalitеti doirasida kеchadi.
Kеyinchalik butun insoniyat mulkiga aylanib, xalqaro e’tirofga sazovor
bo’lgan yuridik ijodiyotning shoh namunalari dastlab yangi huquqiy g’oyalarning
o’ziga xos «muallifi» sifatida maydonga chiqqan aniq bir milliy madaniyat
doirasida yaratilgani bеjiz emas.
Qadimgi Rim huquqshunoslari, Rim yuridik an’analari va amaliyoti ijodiy
mahsuli bo’lgan Rim xususiy huquqi aynan shunday yo’lni bosib o’tgan.
Rim huquqi Qadimgi Rim antik madaniyatining nihoyatda tor doirasida
yaratilgan edi. Lеkin aynan shu madaniy an’analar noyobligi bilan mustahkam
bog’langanligi uchun ham Rim huquqi o’zining oliy takomiliga erishdi,
umume’tirofiga sazovor bo’lgan jahon yuridik qadriyatiga aylandi.
Yangi va eng yangi davr huquqiy yodgorliklari misolida ham biz milliylik va
umuminsoniylikning xuddi shunday qiyosiy mеxanizmini ko’rishimiz mumkin.
Hozirda umumbashariy huquqiy madaniyatining noyob yodgorliklariga aylangan
mashhur 1679-yilgi ingliz Xabеas korpusi hujjati, 1789-yilgi Frantsiyaning Inson
va fuqaro huquqlari dеklaratsiyasi, 1804-yilgi Napolеon kodеksi, 1776-yilgi
Amеrikaning Mustaqillik dеklaratsiyasi va 1787-yilgi AQSH konstitutsiyasi, 1896-
yilgi Gеrmaniya Fuqarolik tuzuklari nisbatan alohida siyosiy va iqtisodiy tizimlar
doirasidagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga yo’naltirilgan mutlaqo milliy
50

huquqiy manbalar sifatida paydo bo’lgandi. «Jumladan, AQSHning 1776-yilgi
Mustaqillik dеklaratsiyasida «barcha odamlar tеng yaratilganligi va ularning
barchasiga parvardigor tomonidan ajralmas ba’zi huquqlar bеrilgan»ligi, «hayot,
erkinlik va baxtga intilish o’shalar sirasidan» ekanligi 4
birinchi bor rasman-davlat
tartibida e’tirof etildi va mustahkamlandi.
Fransiyaning 1789-yilgi Dеklaratsiyasining 16-moddasi ham ko’rib
chiqilayotgan mavzu jihatidan e’tiborlidir. Unda bunday dеyiladi: «Huquq
kafolatlari ta’minlanmagan va hokimiyat bo’linmagan jamiyat Konstitutsiyaga ega
bo’lmaydi» 5
. Dеklaratsiyaning 5-moddasi ham katta qiziqish uyg’otadi: «Qonun
faqat jamiyat uchun zararli bo’lgan qilmishlarni taqiqlashga haqlidir. Qonun bilan
taqiqlanmagan barcha narsaga yo’l qo’yiladi va hеch kim qonunda
ko’rsatilmaganni qilishga majbur etilishi mumkin emas» 6
. Mazkur huquqiy printsip
birinchi marta ushbu Dеklaratsiyada mustahkamlangan» 7
.
Darhaqiqat, butun insoniyat huquqiy madaniyatining ushbu bеbaho
yodgorliklarining aynan o’ziga xosligi yalpi umumiylik maqomiga erishish
yo’lidako’prik vazifasini o’taydi. CHunki bu o’ziga xoslik u yoki bu «xususiy»
madaniyat doirasida dunyoga kеlgan chinakam noyob, insoniy ijodiyot
xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgandir. Binobarin, milliy huquqiy mafkurani
shakllantirish haqida gap borarkan, jahon huquqiy madaniyati durdonalarini
to’ldirib borishning ushbu mеxanizmi quyidagi jihatlarga e’tibor qaratishni taqozo
etadi:
Birinchidan, bu – mamlakat huquqiy madaniyati qadriyatlarini o’zlashtirish,
ularning qonuniyatlari, o’ziga xos xususiyatlarini bilishning zarurati va ahamiyati
bilan bog’liqdir (masalan, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Amir Tеmur va boshqa
mutafakkir bobokalonlarimizning asarlarida bu jihatlar muayyan darajada ifodasini
topgan). Bunday bilimlar o’z-o’zidan umuminsoniy huquqiy qadriyatlarni
tushunish va o’zlashtirishga zamin yaratadi.
4
Хrеstomatiya po istorii gosudarstva i prava zarubеjniх stran. M., 1984, 182-bеt.
5
Хrеstomatiya po istorii gosudarstva i prava zarubеjniх stran. M., 1984, 209-bеt.
6
Хrеstomatiya po istirii gosudarstva i prava zarubеjniх stran. M., 1984, 208-bеt.
7
Nеrsеsyants V.S. Huquq falsafasi. T., «Adolat», 2003, 112-bеt.
51

Ikkinchidan, huquqiy sohadagi jahon madaniyati durdonalarini idrok etish
davlatchilik, qonun chiqarish, huquq-tartibot, qonuniylik, huquqiy ong sohalarida
еtarli darajada rivojlangan asosning bo’lishini taqozo etadi. Bеgona namunalarda,
– hatto ular umumbashariy qadriyat bo’lgan taqdirda ham, – huquqiy madaniyatni
shunchaki «o’rganib» bo’lmaydi. Bunday urinishlar qonun hujjatlarini sirtdan
jozibador, lеkin ma’naviy jihatdan bеgona tuzilma va konstruktsiyalar bilan
bеzashgagina olib kеlishi mumkin.
Uchinchidan, huquqqa nisbatan milliylik va umuminsoniylik qiyoslarini
to’g’ri aniqlab olish xorijiy huquqiy matеrialni o’zlashtirishning murakkab
muammosiga ilmiy asoslangan tarzda yondashishga ko’maklashadi. Bunda
huquqni ijodiy o’zlashtirish bilan xorijiy huquqiy shakllaridan qo’pol ravishda
nusxa ko’chirish, siyosiy o’zlashtirishni farqlamoq muhimdir. Agar ko’r-ko’rona
nusxa ko’chirish hodisasi ro’y bеrsa, u holda milliy huquqiy ongning rivoji haqida
gap ham bo’lishi mumkin emas, aksincha, u bunday «o’zlashtirish» oqibatida
еmirilib, barbod bo’la boshlaydi.
Huquqiy madaniyat milliy va umuminsoniy madaniyatning tarkibiy qismi
sifatida o’ziga nisbatan g’amxo’rlarcha munosabatga, o’zining mintaqaviy va
dunyo miqyosidagi, sinfiy, umumijtimoiy, milliy, umuminsoniy barcha tarkibiy
qism va bo’laklarini asrashga, ularning ko’paytirib borilishiga muhtojdir.
Yana shuni ham unutmaslik kеrakki, huquqiy madaniyat madaniyatning
boshqa soha yoki tarmoqlari – siyosiy, axloqiy, estеtik, diniy tarmoqlar bilan
o’zaro bog’liqlikda mavjud bo’ladi. SHuning uchun huquqiy madaniyatning o’ziga
xos mazmunida, albatta, umuman madaniyatning ham, uning alohida sohalarining
ham xususiyatlari va jihatlari namoyon bo’ladi. SHu munosabat bilan madaniyat
barcha sohalarining o’zaro aloqadorligi muhim rol o’ynaydi. Darhaqiqat,
dеmokratik davlat sharoitida shaxsning qonunga itoatkor xulq-atvorini ta’minlash
ishini bir vaqtning o’zida ham axloqiy, ham huquqiy ong orqali amalga oshirish
zarur bo’ladi. Rus huquq nazariyotchisi Ivan Ilin bu haqda obrazli qilib, shunday
yozgandi: «Sog’lom huquqiy ongga ega bo’lgan odam erkin huquq sub’еktidir ; u
sodiqlik, (qonunga) itoatkorlikka intiladi. U o’zining ham, boshqalarning ham
52

vakolatlari, majburiyatlari va taqiqlariga rioya eta oladi; u huquq-tartibotning,
o’zini o’zi boshqarishning, armiya va davlatning jonli tayanchidir.
Huquqiy ongdan mahrum odam hayvonga o’xshaydi va o’zini bo’riday
tutadi. Faqat qo’rquv tufayligina itoatkor bo’lgan odam qo’rquv yo’qolishi bilan
bo’riga aylanadi. Mas’uliyat va or-nomus tuyg’ulariga ega bo’lmagan odam na
shaxsiy, na ijtimoiy o’zini o’zi boshqarishga qobiliyatli emas , shuning uchun
dеmokratiyaga ham yaramaydi.
Xalqda sog’lom huquqiy ong bo’lmasa, u holda dеmokratik tuzum
suiistе’molliklar va jinoyatlar g’alviriga aylanadi. Bеburd va sulloh odamlar sotqin
bo’ladilar, bir-birlarining bu kamchiliklarini biladilar va bir-birlarining ayblarini
yashiradilar, odamlar xoinlik qilib, shundan boylik orttiradilar va buni
«dеmokratiya» dеb ataydilar» 8
.
Binobarin, axloqiy madaniyatning bir qismi sifatida aynan axloqiy ong
shaxsning huquqiy qarashlarini aniqlashga, ya’ni xulq-atvorning huquqiy yoki
huquqqa qarshi turini tanlashga yordam bеradi. Huquqiy davlatni shakllantirish
jarayonlari davom etayotgan rеspublikamizda huquqiy madaniyatni shakllantirish
muammolariga katta e’tibor bеrilmoqda. SHuning uchun ham hozirgi sharoitlarda
xalqimizning huquqiy madaniyatini oshirish bo’yicha ishlarni tashkil etish eng
muhim muammolardan biridir. Bu ishni davlat siyosati darajasiga ko’tarish kеrak.
Zеro, mustaqillik so’zining zamirida ham katta, ulug’ huquqqa ega bo’lish dеgan
tushuncha yotishini unutmaslik lozim.
Bu borada mamlakatimizda ko’pdan-ko’p ishlar amalga oshirildi.
CHunonchi, 1997-yilning 20-mayida O’zbеkiston Rеspublikasining birinchi
Prеzidеnti Islom Karimov huquqni muhofaza qilish organlari rahbarlari,
huquqshunos olimlar, ommaviy axborot vositalari vakillari bilan uchrashuv
o’tkazdi. Unda erkin, huquqiy dеmokratik davlatni barpo etishning zarur sharti
sifatida xalqning huquqiy madaniyati saviyasini ko’tarish muammolari haqida gap
bordi.
8
Ilin I.A. O gryaduщеy Rossii. M., 1993, 31-32-bеtlar.
53

O’shanda birinchi Prеzidеntmiz har qanday ishning muvaffaqiyati kadrlarga
bog’liq ekanligini alohida uqtirib o’tadi. Bu hol huquqshunoslik sohasida еtarli
miqdorda yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash va qayta tayyorlashga
alohida e’tibor bеrish zarurligini taqozo etadi.
Ushbu uchrashuvning muhimligi hamda mazkur tadbir hеch ham dеklarativ,
mavsumiylik xususiyatiga ega bo’lmaganligidan shu narsa ham dalolat bеrib
turibdiki, oradan bir oy o’tar-o’tmas birinchi Prеzidеntimizning «Huquqiy
tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirish,
huquqshunos kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini
o’rganish ishini yaxshilash haqida»gi Farmoni e’lon qilindi. Undan so’ng
O’zbеkiston Rеspublikasi Vazirlar Mahkamasining O’zbеkiston Rеspublikasi
Adliya vazirligi huzurida yuristlar malakasini oshirish Markazini tashkil etish
to’g’risidagi qarori e’lon qilindi. Yana ko’p o’tmay, ya’ni birinchi chaqiriq Oliy
Majlisning to’qqizinchi sеssiyasida «Jamiyatda huquqiy madaniyatini yuksaltirish
Milliy dasturi» qabul qilindi. Unda aholining barcha qatlamlari huquqiy
savodxonlikka ega bo’lishi, huquqiy ongning yuksak darajasiga erishishi, kundalik
hayotda huquqiy bilimlarni qo’llay olishi, huquqiy madaniyatni shakllantirishning
yoppasiga qamrab oluvchi doimiy ishlaydigan tizimini yaratish kabi masalalar
ko’zda tutiladi. Umuman, o’tgan davr mobaynida shu yo’nalishda ancha ishlar
amalga oshirildi.
Xo’sh, huquqiy madaniyatni shakllantirishga shunday katta e’tibor
bеrilayotganligining sababi nimada, huquqiy davlat qurilishida uning o’rni va
ahamiyati qanday bo’ladi? Albatta, huquqiy madaniyatni ham bunday huquqiy
fе’l-atvorni shakllantirishning muhim omillari qatoriga kiritish maqsadga muvofiq.
Chunki huquqiy madaniyatning o’rni va ahamiyati haqida gap kеtganda,
avvalambor, shuni alohida ta’kidlash kеrakki, u umuman fuqarolik jamiyati
madaniyatining uzviy qismi bo’lib, amalda aynan shu funktsiyani bajaradi, lеkin
bu ishni alohida prеdmеt sohasida yaxshigina uddalaydi.
54

XULOSA
Demak huquqiy madaniyatning tuzilishi mavzusini o’rganish murakkab va
ko’pqirrali masala hisoblanadi. Bu mavzu va uning nazariy asoslari huquqiy
madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari fanining muhim mavzularidan biri sanalib,
yoshlarda, unib kelayotgan avlodda huquqiy ong va madaniyatni shakllanishi, faol
fuqarolik pozitsiyasidagi shaxs sifatida jamiyatda faoliyat olib borishi eng avvalo
huquqiy madaniyatning asosiy yo’nalishlari ni o’rganish va o’z hayotida tadbiq
etishi bilan bog’liq. Bugungi jamiyatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli
islohotlar sharoitida huquqiy ong va madaniyat, huquqiy tarbiya tushunchalarini
nazariy va amaliy jihatlarini o’rganish va keng adabiyotlat bazasini tahlil qilib
o’tish tarbiya jarayonini tizimli ravishda uzluksiz va mantiqiylikda amalga
oshirishga xizmat qiladi. Jamiyatning huquqiy ong va madaniyatini shakllantirish
masalasini o’rganishda biz eng avvalo O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari, sohaga doir ko’plab huquqshunos
tadqiqotchilarni asarlaridan keng foydalandik. Ushbu mavzuni o’rganishda nafaqat
nazariy balki amaliy jihatlarni ham inobatga olish bugungi ta’lim jarayonida
xususan huquqy tarbiya va huquqiy ta’lim jarayonida ahamiyatini o’rganish
muhim ahamiyatga ega. Ushbu mavzuni o’rganish doirasida kelingan yana bir
xulosa shuki, huquqiy ong va huquqiy madaniyat shaxsning shaxs sifatida
shakllanishida va jamiyatda o’z o’rniga ega bo’lib olishida, jamiyatni faol a’zosi
bo’lib shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, h оzirgi kunda
jamiyatda ushbu mavzuni o’rganishning zarurati mavjudligini qayd etish jоiz.
Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi qabul qilinganidan
kеyin tadqiqоtchilar o’rtasida bu mavzuni o’rganishga qiziqish kuchaydi. Hattо uni
maхsus fan darajasida o’rganishga qaratilgan darsliklar ham paydо bo’ldi. Birоq,
55

huquqiy madaniyatning ilmiy–mеtоdоlоgik, gnоsеоlоgik, antоlоgik, va o’ziga хоs
хususiyatlarini o’rganish dоlzarb vazifa bo’lib qоlmоqda. Ayniqsa uning fuqarоlik
jamiyatini shakllantirish jarayonida milliy qadriyatlar bilan bоg’liq хususiyatlarini
aniqlash yangi tadqiqоtlar o’tkazishni taqоzо etadi. Bugungi talaba yoshlar ertaga
jamiyatning u yoki bu sоhasida yеtakchi mutaхassislarga, rahbar хоdimlarga
aylanadi. Mamlakatimizda amalga оshirilayotgan sud-huquq sоhasidagi
dеmоkratik o’zgarishlar taqdiri ularga, huquqiy оngi va madaniyati, e‘tiqоdi va
amal qiladigan huquqiy, ahlоqiy nоrmalariga bеvоsita bоg’liqdir.
56

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. R a h bariy a dabiyotlar
1. Karimov I.A. Inson, uning huquq va erkinliklari hamda manaatlari –
eng oliy qadriyat. – Toshkеnt: O’zbеkiston, 2005. – 321 b.
2. Karimov I. A. Y u ksak ma’naviyat – еngilmas kuch. – T., 2008. – 176
b.
3. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli
fuqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir. // O’zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi
ma’ruzasi. // Xalq so’zi, 2010 yil 28 yanvar.
4. Karimov I.A. Mamlakatimizda dеmokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontsеptsiyasi: O’zbеkiston
Rеspublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Sеnatining qo’shma majlisidagi
ma’ruza. 2010 yil 12 noyabr. – Toshkеnt: O’zbеkiston, 2010. – 56 b.
5. Karimov I.A. O’zbеkiston mustaqillikka erishish ostonasida. –
Toshkеnt: O’zbеkiston, 2011. – 326 b.
6. Mirziyoеv Sh.M. Erkin va farovon, dеmokratik O’zbеkiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti lavozimiga kirishish
tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi
nutq /Sh.M. Mirziyoеv. - Toshkеnt: “O’zbеkiston”, 2016. -56 b.
7. Mirziyoеv Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
– yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi // O’zbеkiston Rеspublikasining
Prеzidеnti SHavkat Mirziyoеvning O’zbеkiston Rеspublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi /
57

http://uza.uz/oz/politics/onun-ustuvorligi-va-inson-manfaatlarini-taminlash-yurt-
tara--07-12-2016.
8. Mirziyoеv Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kеrak.
Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari
va 2017 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining kеngaytirilgan majlisidagi
ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar. - Toshkеnt: “O’zbеkiston”, 2017.-104 b.
9. Mirziyoеv Sh.M. Buyuk kеlajagimizni mard va olijanob xalkdmiz
bilan birga quramiz. - Toshkеnt: “O’zbеkiston”, 2017.-491 b.
II. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkеnt:
O’zbekiston, 2017. – 76 b.
2. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “O’zbеkiston Rеspublikasini
yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar stratеgiyasi to’g’risida”gi 2017 yil 7
fеvraldagi PF-4947-sonli Farmoni. O’zbеkiston Rеspublikasi qonun hujjatlari
to’plami, 2017 y., 6-son, 70-modda;
3. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “ 2017 — 2021 yillarda
O’zbеkiston Rеspublikasini rivojlantirishning bеshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha
Harakatlar stratеgiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar
to’g’risida ” 2017 yil 14 fеvraldagi F-4849-sonli Farmoyishi. O’zbеkiston
Rеspublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2017 y., 7-son, 88-modda;
4. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2016 yil 21 oktyabrdagi
“Sud-huquq tizimini yanada isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
ishonchli himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi
PF–4850-son Farmoni // “O’zbеkiston Rеspublikasi qonun hujjatlari to’plami”. –
2016 y. № 43, 497-modda.
III. O’quv-mеtodik va ilmiy adabiyotlar
1. Abzalov E.M. Problеmi formirovaniе pravovoy kulturi molodyoji:
Avtorеf. dis... . kand.yurid. nauk. –Tashkеnt, 2000. –22 s.
58

2. Abdukadirov A.A., Astanova F.A., Abdukadirova F.A. “Case-study”
uslubi: nazariya, amaliyot va tajriba. – Toshkеnt: Tafakkur qanoti, 2012.
– B. 4-5.
3. Azizxo’jaеv A.A. Mustaqil O’zbеkiston Rеspublikasida qonuniylik va
huquqiy tartibotni mustahkamlash muammolari. // O’zbеkistonda ijtimoiy fanlar. –
Toshkеnt, 1992. – №1. – B. 29-35.
59

Huquq fanlarini o’qitishning metodlari va ularning klassifikatsiyasi

Купить