Huquq normasi tushunchasi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	35.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Huquq normasi tushunchasi

Купить

Huquq normasi Reja : 1. Huquq tizimi tushunchasi 2. Huquq tizimining tarkibiy tuzilishi 1

Huquq normasi Tadqiqot mavzusining dolzarbligi shundaki, davlatimizning mustaqillikka erishuvi va O‘zbekistonning o‘z istiqlol hamda taraqqiyot yo‘lini tanlashi mavjud ijtimoiy munosabatlar tizimida qator o‘zgarishlarni joriy etdi. Prezidentimiz I. A. Karimov ta’kidlaganlaridek: «Chuqur o‘zgarishlar bizning hayotimizga shiddat bilan kirib bormoqda. Sobiq Ittifoqdagi respublikalardan birinchi bo‘lib prezidentlik boshqaruvini joriy etgan ham, keng miqyosdagi islohotlarni amalga oshirish, jamiyatni tubdan o‘zgartirish va yangilash yo‘liga o‘tib olgan ham bizning respublika bo‘ldi». Bunday o‘zgarishlarning ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquq va uning ichki tuzilishiga ta’siri natijalarini ilmiy-amaliy jihatdan izohlab berish huquqshunoslar oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir

2) Ikkinchi yo‘nalishni o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar, ilmiy tplamlar tashkil etadi. Mamlakatimizning taniqli huquqshunoslari Sh.Z.O‘razayev, M.M.Fayziyev, A.X.Saidov, Z.M.Islomov, H.T.Odilqoriyev, U.Tojixonov kabilar huquq tizimining mazmuni, uning tarkibiy tuzilishi, davlatimizning asosiy huquq sohalari haqidagi o‘z qimmatli fikrlarini berib o‘tganlar. MDH ichida esa ushbu mavzuni tadqiq etishda S.S.Alekseyev, V.S.Nersesyans, A.S.Vengerov, A.V.Malko, A.I.Bobo‘lev, M.I.Baytin, D.YE.Petrov va boshqa huquqshunos olimlar sezilarli ilmiy ishlarni amalga oshirganlar. Shunday bo‘lsa-da, huquq tizimining boshqa huquqiy hodisa va tushunchalar bilan o‘zaro nisbati, huquq instituti va huquq sohasining umumiy masalalari yetarlicha o‘rganilmagan. 3) Uchinchi yo‘nalish tarkibini ilmiy maqolalar hamd

har birining o‘ziga xos jihatlari, O‘zbeksitonning mustaqil huquq tizimini shakllantirish jarayoni, mamlakatimizda amal qilayotgan asosiy huquq sohalari hamda boshqa dolzarb masalalar imkon qadar o‘rganilgan. Tadqiqotning nazariy-metodologik asosi bo‘lib, huquq tizimi bilan bog‘liq yaratilgan ilg‘or ilmiy ta’limotlar, qarashlar, g‘oyalar, huquqiy demokratik davlat barpo etish konsepsiyasi va boshqalar xizmat qiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi uning ilmiy-amaliy majmuida, predmetida, mundarijasida o‘z ifodasini topgan. Shuningdek, tadqiqot mobaynida foydalanilgan uslub va yondashuvlarning xilma-xilligi uning ilmiy yangiligidan dalolat beradi. Ilmiy yangilik tadqiqot xulosalarida, tegishli taklif-g‘oyalar tizimida mujassamlashgan. Tadqiqot davomida tarixiylik, tizimlilik, sotsiologik kabi

Huquq - davlat tomonidan belgilanadigan yoki ruxsat etiladigan va uning kuchi bilan himoya qilinadigan umummajburiy hulq-atvor qoidalari tizimidir. Huquq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi regulyator bo‘lib, uning ushbu xususiyati ijtimoiy munosabatlar bilan bo‘ladigan muntazam aloqadorlikni ta’minlaydi. Shuning uchun mavjud ijtimoiy munosabatlar tizimini tadqiq etish bilangina huquq va uning ichki tuzilishi, tarkibiy qismlari haqida tasavvurga ega bo‘lishimiz mumkin. Yuqorida ta’kidlangandek, ijtimoiy munosabatlar xilma-xil, biroq, shunga qaramay ular ma’lum darajada ixtisoslashadi, mazmunan muayyan guruhlarga birlashadi. Biz ushbu obyektiv jarayonni parallel ravishda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquq ham o‘z boshidan kechirishini kuzatishimiz mumkin. YA’ni umummajbur

protsessual kodeksi va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodekslarga o‘zgartirish hamda qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi Qonun normalari ta’sirini tahlil etib ko‘raylik. Unga ko‘ra, jinoyat huquqidagi javobgarlikdan ozod qilish instituti yangi mazmundagi normalar bilan boyitildi. YA’ni Jinoyat kodeksining 661-moddasi bilan to‘ldirilishi endilikda taraflarning yarashishi munosabati bilan muayyan shartlar asosida jinoiy javobgalikdan ozod qilish mukinligini qonuniy mustahkamladi. Ushbu norma asosida jinoiy javobgarlikdan ozod qilish tartibi masalasi jinoyat protsessual huquqida yangi institutni vujudga keltirdi: yarashuv to‘g‘risidagi ishlarni yuritish tartibi instituti.  Har qanday tizim tarkibiy qismlarining xususiyatlari yaxlit qonuniyatlardan kelib chiqadi. Tizim va uning unsurlar

yaxlit bir tuzilmani ifoda etishi, o‘z ichki tuzilishini tashqi muhit ta’sirida o‘zgartirib borishga qodir ham bo‘lishligi kerak. Yuqorida huquq tizimining organik tizimlar guruhidagi o‘rni asosida eng umumiy belgilarini ko‘rib chiqdik. Endi esa huquq tizimining yuridik tushunchasi haqida to‘xtalib o‘tsak. Yuiridik adabiyotlarda huquq tizimini tushunish turlicha yondashuvlar, munozaralar bilan kechadi. Ilk bor huquq tizimini tushunish muammolariga bag‘ishlangan urinishlar 1938-1940 yillarda bo‘lib o‘tgan edi. O‘sha vaqtlarda 10 ga yaqin huquq sohalari mavjudligi haqida fikrlar yuritilgan edi. 2- hamda 3-ilmiy munozaralar esa 1956-1959, 1982 yillarda bo‘lib o‘tgan. Ularda huquq tizimini rivojlantirishning yo‘nalishlari, tendensiyalari beligilab olingan edi. Masalan, 2-ilmiy munozaralarda qu

normalarning tuzilmaviy qurilish shaklini ifodalash bilan belgilanadi. Huquq tizimiga nisbatan ilmiy kategoriya sifatida yondashish huquq normalarini tartiblashtirish, alohida soha va institutlarga biriktirish va shu yo‘l bilan huquq nazariyasi va amaliyotini o‘rganish jarayonini osonlashtirish imkonini beradi. Ko‘pchilik olimlar huquq tizimining obyektiv xarakteriga alohida urg‘u beradilar. Sovet davrida hukmron bo‘lgan ushbu g‘oyaga ko‘ra huquq tizimi insonning ongli faoliyatidan mustaqil holda shakllanib, rahbariy ishlab chiqarish munosabatlarining huquqdagi ifodasi natijasi bo‘lib hisoblanadi. Biroq ushbu g‘oyalar o‘sha davrlarda ham to‘la asoslanib berilmaganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Masalan, S. S. Alekseyev shunday yozadi: «Agar huquq tizimiga obyektiv xarakter xos bo‘lsa, unda o‘

yondashish to‘g‘ri nazariy yo‘nalish bo‘lib, unga ko‘ra huquq tizimi bu birinchidan, obyektiv asosda o‘zgarib, yangilanib boruvchi ijtimoiy munosabatlarning ilmiy ifodasi; ikkinchidan esa ijtimoiy munosabatlarga mutanosib ravishda o‘zgarib, yangilanib boruvchi qonunchilikni tartiblashtirish vositasi. Zero, mamlakatimizda fuqarolik jamiyatiga asoslangan huquqiy demokratik davlat barpo etish bilan bog‘liq jadal islohtlar olib borilayotgan davrning o‘zi ham shunday yondashuvni taqozo etmoqda. Chunki kecha obyektiv deya bong urilgan huquq tizimi asosida sovet davlati huquqi shakllangan edi. Yana xuddi o‘sha obyektiv huquq tizimi bilan demokratik O‘zbekiston davlatining huquqini ham shakllantirib bo‘larmikan? Bizningcha, buning imkoni yo‘q! Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish joizki, na Konstitutsiyad

ilmiy konstruksiyaki, u keyinchalik fanga, amaliyotga, qonunchilikka kiritilshi asosida ijtimoiy ongda obyektivlashadi. Sovet davlati huquq tizimini yaratish doktrinasi bilan parallel ravishda tegishli yurilik fan va o‘quv kurslari ham ishlab chiqilgan. Shu boisdan ham «huquq tizimi» qonun ijodkorligi amaliyotida amal qilinishi zarur bo‘lgan doktrinal ilmiy kategoriya sifatida shakllana borgan. Shunga ko‘ra, huquq tizimi tushunchasini yuridik fanning doktrinal xulosalari toifasiga kiritish to‘g‘ri bo‘ladi. YA’ni yuridik fan qonunchilik faoliyatini takomillashtirish, uni ijtimoiy taraqqiyotning obyektiv ehtiyojlariga muvofiqlashtirib borish maqsadlarida huquq tizimi deb atalmish ilmiy konsepsiyani yaratadi. Bu konsepsiya qonunchilikning nazariy modelini yaratish orqali shakllantiriladi. Bos

tizimli-tuzilmaviy aloqalarni vujudga keltiradi. Bular avvalo genetik aloqalardir. Huquq birligining dastlabki sharti bu mavjud ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning yagona tizimidir. Har bir davlat, xalq irodasini ham aynan ana shu tizim belgilab beradi. Genetik aloqalar bilan birgalikda huquq normalarining funksional aloqalari ham mavjudki, ular ham huquq birligi uchun xizmat qiladi. Huquq o‘ziga xos murakkab funksional tizim. Undagi alohida normalarning har biri huquqiy tartibga solish jarayonida turlicha o‘rin egallaydi. Ularning har biri predmet hamda vazifasi bo‘yicha ixtisoslashib, bu jarayon esa ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikni nazarda tutadi. YA’ni subordinatsiya aloqalari (bir normaning undan yuqori turuvchi boshqasiga «bo‘ysunushi»); huquq normalari va huquqning asosiy tamoyi

huquqi normalarida) yoxud huquq normalarining bunday ichki tuzilishi umuman xos emas. Shunday vaziyatlarda qonunchilik moddalari mohiyatini anglab yetishlik huquqning ichki tuzilishi bilan bog‘liq nazariy qoidalar asosida ijobiy hal etilishi mumkin. Huquq tizimining shuningdek boshqa nazariy jihatlari ham muhimdir. Masalan uning tizimliligi normativ-huquqiy hujjatlarni kompleks, tizimli tarzda ishlab chiqish va qabul qilishni talab etadi. Bunday talab esa mavjud ijtimoiy munosabatlarni har tomonlama, samarali va ijtimoiy foydali tarzda tartibga solish zarurati taqozosi hamdir. Bularning bari esa biron-bir qonunni qabul qilish chog‘ida yuridik normalardan iborat «zanjir» yaxlitligiga putur yetkazmaslik uchun ularga tegishli qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritilishi va aksincha, «zanjir» bil

tarmoqlarining Umumhuquqiy klassifikatorining tuzilishi muhim voqea bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 oktabrdagi Qarori bilan tasdiqlangan davlatimiz qonunchilik tarmoqlarining Umumhuquqiy klassifikatori:  qonunchilik asoslarini tizimlash va kodekslashtirish;  huquq normalari yoki huquqiy hujjatlarni izlashda qo‘llanma sifatida foydalanish;  foydalanuvchilarning qonunchilik tizimi va tuzilishi to‘g‘risida ma’lumot olishi;  foydalanuvchilarning ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda normativ materiallarni klassifikatsiyalashda o‘ziga xos namuna sifatida xizmat qilish;  amaldagi qonunchilikni tahlil qilish vositasi sifatida foydalanish;  huquqiy ta’lim olishdagi zarur tarkibiy qism sifatida foydalanish;  qonunchilik hujjatlarini takomillashtirish uchun za

joylashganligini ko‘rsatadi. Ushbu yondashuv asosida huquq tizimi malakaviy-bitiruv ishining 2-bobida imkon qadar tadqiq etiladi. Shunday qilib, huquq tizimi – huquqning obyektiv ravishda shakllangan ichki tuzilishi bo‘lib, u harakatdagi, o‘zaro bir-biri bilan bog‘langan barcha yuridik unsurlarni o‘z ichiga oladi, ichki uzviylik hamda ayni paytda umumiylik va alohidalik, mustaqillik va bog‘liqlik, o‘xshashlik va farqlanish kabi xususiyatlarni umumlashtiradi. Huquq tizimi tushunchasini tarixiy va tizimli-tuzilmaviy yondashuvlar asosida tahlil etish, shuningdek, huquq tizimining xulosaviy ahamiyat kasb etuvchi quyidagi xususiyatlarini keltirib o‘tish imkonini beradi:  Huquq tizimi – muayyan jamiyatda amalda bo‘lgan huquqning obyektiv sifatidir, uni avvaldan belgilangan reja asosida barpo et

 To‘rtinchidan, huquq tizimini tashkil etuvchi yuridik normalar va ular birlashgan guruhlarning o‘zaro farqlanishini, alohidalashishini ko‘rsatadi;  Beshinchidan, ijtimoiy munosabatlarning xususiyati va ularning o‘ziga xosligi yuridik normalarning ham ma’lum darajada ixtisoslashuvini taqozo etadi. Huquq tizimi, qonunchilik tizimi va huquqiy tizim tushunchalari nisbati. Yuqorida huquq tizimini mustaqil kategoriya sifatida tushunish bilan bog‘liq fikr-mulohazalarni bayon etdik. Huquq tizimini tushunish borasidagi muhim yo‘nalishlardan biri ushbu terminning boshqa huquqiy tushunchalar bilan o‘zaro nisbatini bayon etish asosida amalga oshiriladi. YA’ni qator olimlar huquq tizimi haqida so‘z yuritar ekanlar, qonunchilik tizimi va huquq tizimi tushunchalarining umumiy qiyosini keltirib o‘tish

 Uchinchidan, huquq tizimi qonunchilikni tizimlashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, qonunchilikni tizimlashtirishning oliy shakli bo‘lmish kodekslashtirish sohaviy asoslarda amalga oshiriladi. Aksariyat ko‘pchilik kodekslashtirilgan huquqiy hujjatlar huquqning muayyan sohalariga muvofiq keladi;  to‘rtinchidan, huquq tizimi va qonunchilik tizimi har qanday demokratik davlat huquqiy tizimining mazmun-mohiyatini ifoda etadi;  beshinchidan, huquq tizimi va qonunchilik tizimining o‘zaro aloqadorligi ijtimoiy munosabatlar tizimini huquqiy tartibga solishning yanada sifatli hamda samarali amalga oshirilishiga imkon yaratadi. Qonunchilik huquqni ifoda etishning tashqi shakli sifatida tizimlashtirilishi lozim bo‘lgan hodisadir. Tizimlashtirish qonunchilikdan foydalanishni sezilarli da

tamoyillarini bir vaqtning o‘zida huquq tuzilishini tadqiq etishda ham qo‘llash mumkin. S.V.Polenina qonunchilikning gorizontal tuzilishini tahlil etar ekan birinchidan, huquq sohalariga adekvat(aynan) hisoblangan qonunchilik tarmoqlarini ajratib ko‘rsatadi, ikkinchidan davlat boshqaruvi tarmoqlariga yaqin tarzda shakllanadigan qonunchilikning majmuaviy sohalari haqida to‘xtalib o‘tadi. Ilmiy adabiyotlarda qonunchilikning shuningdek, vertikal (normativ huquqiy hujjatlarning yuridik salohiyati bo‘yicha joylashuvi), federativ (davlatning vederativ tuzilish shakli va federatsiya subyektlarining qonunchilik borasidagi vakolatlari nqtai nazaridan) tizimlari haqida ham fikr yuritiladi. Qonunchilik – ijtimoiy munosabatlarni to‘la tartibga soluvchi huquq normalari yig‘indisi yoki ijtimoiy munosaba

va farqlarni aniqlashni ko‘zda tutadi. Davlat va huquq nazariyasida ushbu metodni qo‘llashning muhim sharti sifatida qiyoslanadigan obyektlarning haqiqatan ham taqqoslanadigan bo‘lishi zarurligi ta’kidlanadi. Bizningcha, ushbu tushuncha va hodisalar yuqoridagi shartga to‘liq javob beradi va ularni hech qo‘rqmay qiyosiy- huquqiy metod «elagi»dan o‘tkazsak bo‘ladi:  Birinchidan, huquq tizimi bu huquq normalarining yig‘indisi, qonunchilik tizimi esa avval ta’kidlaganimizdek, huquq manbalari bo‘lmish normativ-huquqiy hujjatlarning yig‘indisi;  Ikkinchidan, huquq tizimi huquqning ichki tuzilishini ifodalaydi, qonunchilik tizimi esa huquqning tashqi tuzilishi ifodasidir(ya’ni huquq manbalarining tuzilishi);  Uchinchidan, huquq tizimi obyektiv shakllanadi, buning natijasi o‘laroq ijtimoiy muno

uning manbalari holatiga mansubdir. Professorning fikricha, bunday farqlar obyektiv xarakterga ega bo‘lib, qonunchilik tarmoqlari huquq sohalari bilan mutanosib emas va bu holat qonunchilikni shakllantirish prinsiplarining o‘ziga xosligi bilan izohlanadi. Shuningdek, yuridik adabiyotlarda ushbu obyektlar o‘rtasidagi farqli jihatlar kengroq yoki boshqacharoq talqin eitilganligini e’tirof etish darkor. Masalan, A.V. Malko huquq va qonunchilik tizimlarini hajmiga ko‘ra ham farqlanishini ta’kidlab o‘tadi. Uning fikricha, qonunchilik tizimi normativ unsurlarning hammasini qamrab ololmaydi. YA’ni huquq qonunchilik bilan birga huquqiy odat, pretsedentlar orqali ham rasmiy kuchga ega bo‘lishi mumkin. O‘z o‘rnida esa qonunchilik tizimi huquq tizimida mavjud bo‘lmagan ayrim unsurlarga ega. Maaslan,

Huquq tizimi unsurlarining qonunchilikning u yoki bu tarmoqlarida maqsadga muvofiq tarzda joylashtirilishi o‘ta muhim va nozik masala hisoblanadi. Bunda birinchidan, huquq va qonunchilik tizimi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ta’minlanadi, ikkinchidan esa ularni hayotga tatbiq etish samarali kechadi. Masalan, XX asrning 90-yillari boshidagi shaxsning ushlab turilgan vaqtdan boshlab himoyachi olishga haqli ekanligi to‘g‘risidagi huquq normasining qonunchilik tarmoqlaridagi maqsadga nomuvofiq joylashuvi uni to‘liq amalga oshirishning imkonini bermadi. Dastlab ushbu norma sudlar to‘g‘risidagi qonunchilik tizimidan o‘rin olgan edi. Biroq bu tarmoq sud tizimining tashkiliy asoslarini tartibga solgani bois, ayrim tashkiliy vajlarga ko‘ra ushbu huquq normasi hayotga to‘liq tatbiq etilmadi: himoyachi

va subyektiv omillar bilan belgilanadigan huquq sohalarining tuzilishi, o‘zaro bog‘liqligi va munosabatlarini ochib beradigan institutsional tushunchadir. Huquqiy tizim esa huquq tizimiga nisbatan keng tushuncha ekanini ta’kidlab o‘tish joiz. YA’ni huquqiy tizim huquqning institutsional tuzilishi(huquq tizimi) bilan birga jamiyat huquqiy hayotining boshqa qator tarkibiy qismlarini ham o‘z ichiga oladi. Masalan, sud va boshqa yuridik amaliyot, huquqiy ong va mafkura, huquqiy madaniyat, huquq ijodkorligi va uni qo‘llash faoliyati, huquqiy tartibot, huquqni sharhlash hujjatlari, qonuniylik, huquqiy tatibga solish mexanizmi va b. Bularning barini tahlil qilish huquqiy rivojlanishning faqat bir institutsional tuzilishi bilan ochib bo‘lmaydigan qirralarini ham kashf etish imkonini beradi. Zero,

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I.A. «O‘zbekistonning o‘z istiqlol va tarqqiyot yo‘li». T:» O‘zbekiston», 1992. 2. Karimov I.A. «O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida». T. «O‘zbekiston», 1995. 3. Karimov I.A. «Bizdan ozod va obod Vatan qolsin». T. “O‘zbekiston”, 1996. 4. Sorokin V. D. «Metod pravovogo regulirovaniya». M. «Yur. literatura», 1976 5. SHebanov A.F. «Sistema prava». M.,1961. 6. Alekseyev S.S. «Struktura sovetskogo prava». M. «Yur. literatura», 1985. 7. Yavich L.S. «Suhnost prava». L.,1985. 22

Купить