Huquq ta’limi fanlarini o’qitishda o’yinli tehnologiyalardan foydalanish - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	90.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquq ta’limi fanlarini o’qitishda o’yinli tehnologiyalardan foydalanish

Купить

MAVZU: MILLIY G’OYA, MANAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ
TA’LIMI FANLARINI O’QITISHDA O’YINLI TEHNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH. MILLIY G’OYA, MANAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ
DARSLARIDA O’QUVCHILARNING BILISH VA O’YIN FAOLIYATINI
UYG’UNLASHTIRISH.
MUNDARIJA:
KIRISH …………………………………………………………………………....2
I.BOB. HUQUQIY TARBIYANING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI.
1.1. Huquqiy tarbiya tushunchasi, maqsadi, mohiyati va mazmuni …………......8
1.2. Huquqiy ta’lim va huquqiy tarbiyaning uzluksizligini
ta’minlash ……………………………………..………………………..................13
II.BOB. HUQUQIY TARBIYA – HUQUQIY DEMOKRATIK JAMIYAT
QURISHNING ASOSI.
2.1. Huquq darslarini o’qitish jarayonida huquqiy manbalardan foydalanish …..20
2.2. Huquqiy tarbiyaning jamiyat taraqqiyotidaki yuridik asoslari ……………..28
XULOSA ………………………………………………………………………....36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI …………………..……...39
KIRISH

Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Har bir ijtimoiy tuzum kelajagi,
insoniyat istiqboli, kishilarning hayot va turmush darajasi fan va madaniyat
taraqqiyoti bilan bevosita bog’liqdir. Fan va madaniyat rivojlanishi ta’lim-tarbiya
ishlarining qaydarajada olib borilishidan kelib chiqadi. Bu falsafiy aqida davlat
ahamiyatiga ega bo’lgan ijtimoiy qonuniyat hisoblanadi. SHuning uchun, yurtimiz
mustaqillikka erishgach, huquqiy tarbiyani rivojlantirish O’zbekiston Respublikasi
ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor deb e‘lon qilindi. Jamiyatimiz va davlatimiz
oldida turgan dolzarb vazifalardan biri inson to’g’risida g’amxo’rlik qilish, yosh
avlodni yetuk shaxs, zamonamiz talablariga javob beradigan, bilimdon, yuksak
ma’naviyatli, e’tiqodi mustahkam, irodasi kuchli xalq, Vatan uchun jon
kuydiradigan komil inson qilib tarbiyalash va voyaga yetkazishdir. Zero, yuksak
darajada rivojlangan huquqiy ong va huquqiy madaniyat huquqiy davlat va
fuqarolik jamiyatining ajralmas belgisidir. Yuksak darajadagi huquqiy ong va
huquqiy madaniyat esa huquqiy tarbiyaning mahsuli. Aholining huquqiy ongi va
madaniyatini shakllantirishda huquqiy tarbiya asosiy o’rinni egallaydi. Chunki
“huquqiy ong, huquqiy tarbiya va huquqiy madaniyat” kabi bir-biri bilan uzviy
aloqada bo’lgan va bir-birini to’ldirib turuvchi ushbu mantiqiy izchillikda va
ketma-ketlikda joylashgan o’xshash kategoriyalar jamiyat huquqiy tizimining
holatidan darak beradi. Shaxs huquqiy ongi eng avvalo, huquqiy tarbiya ta’sirida
shakllanadi. Huquqiy tarbiya batartiblilik va intizom darajasining oshishiga,
burch hissining mustahkamlanishiga va shaxs huquqiy madaniyatining
yuksalishiga yordam beradi. Huquqiy tarbiya – murakkab va ko’p qirrali
hodisadir, ya’ni uni bir ma’noli qilib ta’riflab bo’lmaydi. Huquqiy tarbiyaning
ta’rifi bu jarayonning qaysi tomonini, jumladan, umumijtimoiy jihatini, huquqning
ijtimoiy amal qilish tizimi sifatida yoki davlatning ijtimoiy boshqarish,
huquqbuzarlikning oldini olish elementi sifatidagi vazifasi va shu kabilarni tadqiq
qilishimizga bog’liq bo’ladi 1
.
1
Davlat va huquq nazariyasi . Х.Odilqori y evning tahriri ostida. Darslik.Т.:O’zbekiston faylasuflari jamiyati, 2011.
– B. 148.
3

Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek, endilikda oldimizda
turgan eng muhim vazifa ― “...milliy g’oyamizning uzviy tarkibiy qismlarini
tashkil qiladigan komil inson, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik, dinlararo
bag’ri kenglik kabi tamoyillarning ma’no-mohiyatini bugungi kunda
mamlakatimizda olib borilayotgan ma’naviy-ma’rifiy, ta’lim-tarbiya ishlarining
markaziga qo’yish, ularni yangi bosqichga ko’tarish, yosh avlodimizni har
tomonlama mustaqil fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari qilib tarbiyalashdan
iborat 2

Kurs ishi mavzusining ob’ekti. O`zbekiston Respublikasi Konstitut-
siyasining muqaddimasida xalqimizning asosiy maqsadlaridan biri insonparvar,
demokratik huquqiy davlat barpo qilish deb ko`rsatilgan. Huquqiy davlat qurish
uchun esa shu davlat poydevorini yaratuvchilar, ya'ni yosh avlod huquqiy jihatdan
bilimli, tarbiyali bo`lishlari kerak. Qonunlarni biladigan, ularga rioya etadigan,
davlat va jamiyat manfaatlarini o`z manfaatlaridan yuqori qo`yib, ularni bajarishda
yuksak saviyaga ega bo`lgan shaxslarni tarbiyalash huquqiy tarbiya fanining asosiy
maqsadini tashkil etadi. Mustaqil O`zbekistonning mustahkamlanishida
qonunchilikka rioya qilish, fuqarolarning huquqiy onglilik darajasini yuksaltirish,
qonunlarni hurmat qilish va ularga bo`ysunish, axloq-odob qoidalariga rioya etish
kabi xislatlarni shakllantirish muhim ahamiyatga ega deb hisoblaymiz. Huquqiy
ta’lim - tarbiya umumiy tarbiyaning ajralmas qismi bo`lib, insonni jamiyatda
o`rnatilgan qonun-qoidalarga rioya etish, ularni hurmat qilishga chorlaydi.
Kurs ishining o’rganilishi darajasi. Keng ma’nodagi ushbu tarbiya –
shaxsning tarbiyalanishida uning tarbiyasiga ijobiy ta’sir qila oladigan,
shaxslar tomonidan maxsus tashkil etilgan yoki tashkil etilmagan tarbiya
jarayonlarining yig’indisi. Bunda oila, bog’cha, maktab, ish va yashash
joylarida, bevosita profilaktika noziri tomonidan olib boriladigan tarbiyaviy
profilaktik ishlar tushuniladi. Mazkur jarayonlarda ko’pincha kuzatilishicha,
muhit tarbiyaga ta’sir etadi, muhit o’zgarsa, tarbiyaning mohiyati va
2
Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch – Toshkent.: “Ma’naviyat”, 2008. – B. 75.
4

shaxslarning xatti-harakatlari ham o’zgaradi. SHaxsning xatti-harakati ijtimoiy
muhit ta’sirida shaxsning shakllani-shiga yordam beradi. Yuqoridagi ta’riflarning
mazmunidan kelib chiqqan holda huquqiy tarbiyani ham tor va keng ma’noda
izohlash mumkin. Huquqiy tarbiya – shaxsning bir maqsad yo’lida, ongli
ravishda jamiyat taraqqiyoti va siyosatidan kelib chiqib, olib boradigan bir
tizimdagi ijobiy faoliyatidir. Huquqiy jihatdan shaxsning o’zini o’zi tarbiyalashi
bu ongli ravishda bir maqsad yo’lida, o’z xarakterida ijobiy-huquqiy yo’nalishni
shakllantirishidir. Keng ma’nodagi huquqiy tarbiya – shaxsning oila va bog’chada
huquqiy bilim olishi, o’qishi, o’zining huquqiy bilimlarini mustaqil boyitishi,
umuman o’z ustida mustaqil ishlashi orqali olinadigan huquqiy bilimlarining
yig’indisidir.
Yuqorida huquqiy tarbiyaga berilgan izohlarni tahlil qilgan holda,
fikrimizcha, huquqiy tarbiya– davlat organlari, nodavlat organlari, mansabdor
shaxslar va alohida shaxslar guruhining aholining huquqiy ongi va madaniyatini
yuksaltirishga qaratilgan maxsus faoliyati hisoblanadi. Tarbiya jarayonlarining
yo’nalishlarini farqlashda qo’llaniladigan muhim mezonlardan ong shakllarining
turlicha ekanligi. CHunki, alohida olingan tarbiya jarayonlarining har qaysisi,
inson ongining hamma tomonlarini emas, faqat uning ayrim ko’rinishlarini qamrab
oladi. Masalan, siyosiy – tarbiya siyosiy ongni; ma’naviy - tarbiya ma’naviy
ongni; estetik tarbiya- estetik ongni qamrab oladi va hokazo. Huquqiy tarbiya
jarayoni odamlar orasida muayyan munosabatlar orqali amalga oshadi. SHu bois
huquq bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar huquqiy tarbiya doirasiga
kiradi. Unda tarbiyalanuvchilar (shaxslar, ijtimoiy guruhlar) huquqiy ongining
shakllanishi ro’y beradi. Huquqiy tarbiya jarayonida kishilarning muayyan
huquqiy bilim darajasiga ega bo’lishiga erishish maqsad qilib qo’yiladi. Ularning
shaxsiy e’tiqodi dan kelib chiqadigan qonunga, huquqqa bo’lgan xurmatni
shakllantirish huquqiy tarbiyaning o’zagini tashkil etadi. Mana shu tayyorgarlik
darajasi huquqiy tarbiya ishlarining samaradorligini ko’rsatadigan asosiy
ko’rsatkichdir. Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni,huquqiy
ko’rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini
5

shakllantiruvchi, uyushgan, bir tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan holda ta’sir
ko’rsatishdir.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishdan ko`zlangan asosiy
maqsad shuki, SHuni ta’kidlash kerakki, yaqin o’tmishda ham huquqiy tarbiyaga
unchalik jiddiy e’tibor berilmas edi. Pedagogikaga doir darsliklarda ham shaxsning
aqliy kamoloti, mehnati, jismoniy, ma’naviy, estetik tarbiyasi haqida so’z borar
ediy-u, lekin huquqiy tarbiya xususida eslatilmasdi. Huquqiy tarbiyaning
tarbiyaviy ishning mustaqil yo’nalishi sifatida belgilab qo’yilmaganligi o’sib
kelayotgan avlodning ayrim qismi huquqiy ongiga salbiy ta’sir ko’rsatmay
qolmadi. 3

Kurs ishining maqsad vazifalari sifatida umumiy o‘rta ta‘lim, o’rta maxsus
kasb hunar ta‘limi va oliy ta‘lim tizimida huquqshunoslik fanlarini o‘qitish va uni
tashkil etishdan iborat. Kurs ishining vazifasi sifatida esa huquqiy ta‘limga oid
huquqiy munosabatlar, qonunchilik, huquqiy tarbiyani qanday qilib umumiy ta’lim
o’rta maxsus ta’lim va oliy ta’lim tizimida tahsilolayotgan o’smir yoshlar ongiga
singdirish usul va vositalari bilan bog’liq huquqiy munosabatlar, ularni tartibga
solishga qaratilgan me’yorlar mazmuni, mohiyati va amaliyotda qo’llanish bilan
bog’liq muammolar hisoblanadi. SHubhasiz, huquqiy, siyosiy, va ma’naviy
ongning o’zaro bog’liqligini esdan chiqarmaslik kerak, lekin shuni nazarda tutish
lozimki, ularni bir-biri bilan qo’shib yuborish ham mumkin emas. Tarbiyaviy
ishning o’ziga xos yo’nalishi sifatida huquqiy tarbiyaning mustaqilligi avvalo
uning mazmuni bilan bog’liq. Huquqiy tarbiya mustaqil huquqiy ongni
shakllantiradi, bu esa tarbiyaning o’ziga xos shakllari va usullarini izlab topish
hamda qo’llanish zaruriyatini taqozo etadi. Tarbiyachilar zarur hajmdagi huquqiy
bilimlar bilan qurollangan, huquqiy ongi shakllangan, huquqiy madaniyati yuksak
bo’lishi lozim. Huquqiy tarbiya tamoyillariga ilmiylik, amaliyot bilan uzviylik,
o’ziga xoslikni hamkiritish mumkin. Huquqiy tarbiyaning ilmiyligi uni amalga
oshirish jarayonida hozirgi zamon huquqiy va boshqa fanlari, avvalo, huquqiy
3
Davlat va huquq nazariyasi. Х.Odilqorievning tahriri ostida. Darslik.Т:.O’zbekiston faylasuflari jamiyati, 2011. –B. 78.
6

faoliyat, shaxs tarbiyasi (sotsiologiya, ruhshunoslik, pedagogika va boshqalar)
bilan bevosita munosabat dor yutuqlardan foydalanishni ifodalaydi.
Kurs ishining ilmiy ahamiyati . Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati
huquq fanlariga oid darslarni tashkil etish metodikasi asosida o’rganilgan, taxlil
etilgan nazariy bilimlardan amaliy xulosalar chiqarish, shuningdek, kurs ishidagi
huquq mavzularini o’qitish bilan bog’liq meyoriy xujjatlar ijrosini
takomillashtirishga qaratilganligi bilan izohlanadi. Ya’ni, huquqiy tarbiya
ijtimoiy tarbiyaning barcha turlari bilan chambarchas bog’liq bo’ladi. Jumladan,
yuksak rivojlangan huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurishni o’z
oldiga asosiy maqsad qilib qo’ygan har bir davlatning asriy orzusi o’z aholisining
huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirishdir. Kurs ishida ilmiy
materiallarni o’rganish, amaldagi qonunchilikni va amaliyotda qo’llashni tahlil
etish asosida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda huquq
fanlariga doir darslarni tashkil etish va uning nazariy asoslarini o’rganishga urinib
ko’rildi. Kurs ishi natijalaridan mavzuga doir uslubiy qo’llanmalar tayyorlashda
foydalanish mumkin.
Kurs ishi mavzusining tarkibi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rt paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyolar ro`yxatidan iborat. Kurs ishining hajmi 40
betni tashkil etadi.
7

I.BOB. HUQUQIY TARBIYANING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI.
1.1. Huquqiy tarbiya tushunchasi, maqsadi, mohiyati va mazmuni.
Huquqiy tarbiya - deganda shaxsning ongiga tashkiliy suratda va aniq
maqsadni ko’zlab ta’sir ko’rsatishning maxsus yuridik turi tushuniladi. “Huquqiy
tarbiya” kategoriyasi olimlar tomonidan turlicha talqin qilingan va izohlar
berilgan. “Huquqiy tarbiya – shaxslar va ijtimoiy guruhlarning huquqiy ongiga
ko’rsatiladigan, aniq maqsadga yo’naltirilgan, rejalashtirilgan va maxsus
huquqiy tarbiya usullari vositasida amalga oshiriladigan pedagogik ta’sir
jarayonidir” 4
. Davlat va huquq nazariyasi bo’yicha darsliklarda huquqiy
tarbiyaga keng ta’rif berish uchraydi, ya’ni “huquqiy tarbiya fuqarolarning ongi
va ruhiyatiga ta’sir qilishga qaratilgan, huquqiy tarbiya shakllari, vositalari va
uslublaridan foydalanib, fuqarolar ongida chuqur va barqaror huquqiy
bilimlar, e’tiqodlar, ehtiyojlar, qadriyatlar, qonunga mos fe’l-atvor, odatlarni
shakllantirish jarayonidir”.
Huquqiy tarbiya huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari tomonidan
maxsus tashkil etilgan jarayon bo’lib, bunda shaxsni tarbiyalash uchun
tarbiyaning barcha shakllari va usullari bir maqsadga qaratiladi, yo’naltiriladi.
Avvalo huquqiy tarbiyaga to’xtalib o’tishdan oldin, tarbiya o’zi nima? Uning
qanday ko’rinishlari borligini hamda bizning kundalik hayotimizda qanday
ahamiyatga ega ekanligini bilishimiz lozim! SHu sababdan davlatimizda qоnun
lоyihalarining umumхalq muhоkamasini yo’lga qo’yish, ular haqida bildirilgan
mulохazalarni to’larоq hisоbga оlish, nоrmativ-huquqiy hujjatlarni еtarli darajada
nashr qilish, yaхshi ishlaydigan huquqiy tarbiya tizimini tuzish zarur. Tarbiya” -
atamasi kundalik hayotda insoniyat muammosida ko’p marotaba takrorlanadigan
ijtimoiy kategoriyadir.
Jamiyatdagi barcha tarbiyalarning yagona tizimini ijtimoiy tarbiya o’zida
mujassam etadi va u quyidagi turlarda namoyon bo’ladi:
 siyosiy tarbiya,
4
Davlat va huquq nazariyasi . Х.Odilqoriyevning tahriri ostida. Darslik.Т:.O’zbekiston faylasuflari jamiyati, 2010. -
B. 157.
9

 madaniy tarbiya,
 ma’naviy tarbiya,
 ekologik tarbiya,
 estetik tarbiya,
 huquqiy tarbiya va boshqa tarbiya turlarini o’z ichiga oladi.
Ijtimoiy tarbiya tizimida tarbiyaning boshqa turlari singari huquqiy
tarbiya alohida ahamiyat kasb etadi. Huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning
ahloqiy, estetik, ma’naviy va boshqa shu kabi turlari negizida shakllanadi va
rivoj topadi. Ya’ni, huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning barcha
turlari bilan chambarchas bog’liq bo’ladi. Jumladan, yuksak rivojlangan huquqiy
davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurishni o’z oldiga asosiy maqsad qilib
qo’ygan har bir davlatning asriy orzusi o’z aholisining huquqiy ongi va huquqiy
madaniyati darajasini yuksaltirishdir. Har qanday davlatning ijtimoiy rivojlanishi
o’sha davlat fuqarolarining huquqiy madaniyati bilan bog’liq bo’ladi. Huquqiy
tarbiya – shaхslar va ijtimоiy guruхlarning huquqiy оngiga ko’rsatiladigan, aniq
maqsadga yo’naltirilgan, tashkillashtirilgan, bоshqariladigan, оldindan
rеjalashtirilgan va maхsus ishlab chiqilgan huquqiy tarbiya usullari vоsitasida
amalga оshiriladigan pеdagоgik ta’sir jarayonidir. Bu chоralarga huquqiy davlatda
katta ahamiyat bеriladi, chunki ular jamiyatda davlatning rеprеssiv apparatini
ishlatmay huquqiy tartibni barqarоrlashtirish imkоniyatini yaratadi. SHu sababdan
davlatimizda qоnun lоyihalarining umumхalq muhоkamasini yo’lga qo’yish, ular
haqida bildirilgan mulохazalarni to’larоq hisоbga оlish, nоrmativ-huquqiy
hujjatlarni еtarli darajada nashr qilish, yaхshi ishlaydigan huquqiy tarbiya tizimini
tuzish zarur. Davlat majburlоv chоrasi huquqiy himоya chоralari оrasida alоhida
o’rin tutadi. Bizningcha, huquqning tarbiyaviy rоlini ajratib ko’rsatadigan, uni
huquqiy tartibga sоlishdan ajratib qaraydigan mualliflar haqdirlar, chunki huquqiy
tartibga sоlishning оb’еkti – asоsan, odamlar fе’l-atvоrining irоda safarbarligi
vоsitasida qilingan хatti-harakatlari hisоblanadi. Huquqning tarbiyaviy funktsiyasi
оb’еkti – birinchi navbatda оdam fе’l-atvоri emas, uning оngi-fikrlari,
tasavvurlari, his-tuyg’ulari hisоblanadi. Bu huquqiy tartibga sоlish insоn оngiga
10

hеch qanday ta’sir o’tkazmaydi, dеgani emas, albatta. Bunday tarbiyaviy ta’sir
huquqiy tartibga sоlish jarayonida o’tkaziladi, ammо u insоn fе’l-atvоri, uning
qilmishlariga nisbatan ikkinchi darajalidir. Huquqiy tarbiyada fuqarоlar huquqiy
оngini shakllantirishga yo’naltirilgan quyidagilarni e’tibоrga оlish kеrak:
 asоsiy huquqiy ko’rsatmalar tizimini bilish, ularning mazmuni va
mоhiyatini ilg’ab оlish, to’g’ri tushunish;
 huquqni, qоnunlarni, qоnuniylik va huquq tartibоtni chuqur hurmat
qilish;
 huquqiy bilimlarni amalda mustaqil qo’llay оlish, muayyan bоrliqqa
nisbatan shaхsiy munоsabat va kundalik fе’l-atvоrni hamda o’z amaliy faоliyatini
jamg’arilgan va оlinayotgan huquqiy bilimlar bilan mоs-lashtirish;
 o’z оdatlarini оlingan huquqiy bilimlar bilan aniq mоslashtirish;
 huquqiy nоrmalarni har qanday buzilishlarga nisbatan mustahkam va
barqarоr ma’naviy huquqiy ko’nikma hоsil qilish.
Mana shu tayyorgarlik darajasi huquqiy tarbiya ishlarining samarali jarayoni
vоsitasida fuqarоlar huquqiy оngiga majburiy хususiyatga ega bo’lgan g’оyalar
оlib kiradi. SHundan kеlib chiqib, huquqiy tarbiya jarayonining quyidagi bоsh
хususiyatlarini bеlgilash mumkin:
birinchisi , hamma uchun majburiy huquqiy nоrmalar tizimi uning
bоshlang’ich asоsi hisоblanadi;
ikkinchisi , u amalga оshirilayotganda tarbiyalanuvchilar huquqiy оngiga
davlat tоmоnidan o’rnatilgan, ularning fе’l-atvоriga taalluqli huquqiy yo’l-
yo’riqlar, ruхsatlar, man qilishlar singidiriladi;
uchinchisi , huquqiy tarbiya zarur hоllarda davlat tоmоnidan
huquqbuzarlarga nisbatan kuch ishlatish kafоlatiga tayanadi;
to’rtinchisi , uning ta’sir dоirasi nafaqat huquq nоrmalariga riоya qiluvchi
оdamlarni, shuningdеk, huquqbuzarlikka mоyil yoki huquqbuzarlik sоdir etgan
shaхslarni ham kamrab оladi va bu ma’lum darajada huquqbuzarlikning оldini
оlish masalasini еchishga хizmat qiladi;
11

bеshinchisi , u maхsus huquqiy tarbiyaviy shakllarda, maхsus huquqiy
vоsita va uslublar yordamida amalga оshiriladi;
оltinchisi , uni amalga оshiruvchi shaхslar, оdatda, yuridik ma’lumоtga ega
yoki maхsus yuridik tayyorgarlikni o’tagan bo’lishadi.
Huquqiy shakllantirish tushunchasi ancha kеng va qamrоvlidir. Unga
huquqiy tarbiya jarayonining o’zi va shu bilan birga, оb’еktiv hayotda mavjud
bo’lgan, jamiyat hayotining hamma sоhalariga kirib bоruvchi ko’p hоllarda
bоshqarib bo’lmaydigan, uyushtirilmagan, mo’ljallanmagan оmmaviy
jarayonlarning оdamlar huquqiy tarbiyasiga ta’sirlari ham kiradi.
O’zbekistonda huquqiy davlat barpo etish maqsadida huquqiy tarbiya
va ongni shakllantirish masalalariga alohida e`tibor berib kelinmoqda. Mehnat
jamoalari, ta`lim maskanlari va har bir shaxs bilan va ko’p qirrali ishlar amalga
oshirilmoqda. Respublika qonun chiqaruvchi organi Oliy Majlis tomonidan qabul
qilingan va yurtboshimiz tomonidan imzolangan qonunlar jamiyatimizning barcha
sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishga xizmat qilmoqda.
Jamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni hal etish xalqning huquqiy
madaniyatini, savodxonligi va huquqiy tarbiyasini rivojlantirishni taqozo qiladi.
Huquqiy tarbiyali bo’lish uchun shaxs huquqiy bilimlarini ongli ravishda egallashi,
yetarli darajada huquqiy saboq egasi bo’lishi kerak. Hozirgacha huquqiy tarbiya,
uning metodlari haqidagi masalalar olimlar tomonidan to’laligicha yoritib berilgan
emas. Huquqiy tarbiya shakllari. Huquqiy tarbiya o’z mazmuni va
mohiyatiga ko’ra; keng va tor ma`nodagi shakllarga bo’linadi. Jamiyat oldida
turgan dolzarb muammolarni hal qilish uchun xalqning huquqiy madaniyatini
oshirish lozim, bu esa huquqiy savodxonlikni, huquqiy ta’lim- tarbiyani oshirishni
talab qiladi. 5
Keng ma`nodagi tarbiya deganda butun jamoaga, ko’pchilikka ta`sir
ko’rsatishga qaratilgan tarbiya. Tor ma`nodagi tarbiya natijasida keng xalq ommasi
va shaxs o’z hatti - harakatlari tushunsa, huquq normalariga ongli ravishda rioya
etsa maqsadga erishgan bo’lib hisoblanadi.
5
Akbarov A., Turdiev A. O‘zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash to‘g‘risida»gi qonuniga
sharhlar. – T:. 2000 yil. –B. 46.
12

Huquqiy tarbiya muntazam olib boriladigan aniq maqsadni ko’zlagan va
shaxsga ta`sir eta oladigan huquqiy ong, bilim va qonunlarga rioya etish xislatlari
yoki fazilatlari to’plamidir.
Barcha fuqarolarda huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish ishlari
huquqni muhofaza qilish organlari va jamoat tomonidan olib boriladigan ishdir.
Buning natijasida qonunchilikni mustahkamlash, huquq normalarini hurmat qilish,
ularni bilishga erishiladi. Bunga yo’l qo’ymaslik uchun ichki tartib qoidalar,
qonun normalariga rioya qilmaslik natijasida intizomiy, ma`muriy va hatto jinoiy
jazo kelib chiqishini tushuntirilishi shart. Ilgarigi davrlarda huquqiy tarbiya siyosiy
tarbiya bilan bog’liq holda olib borilar edi. Shaxs va jamiyat o’rtasida
munosabatlar shaxs faoliyatini hayotiy pozitsiya esa tarbiya jarayonida
shakllanadi. Tarbiyaning ijtimoiy vazifasi shaxsni foydali faoliyatga o’rgatishidir.
Masalan, yoshlarni biron hunarga, muomalaga, san`atga va yurish-turishga
o’rgatish shular jumlasidan. Huquqiy tarbiya qadimdan davlat bilan birga
shakllanganligini ham unutmaslik kerak. Huquqiy tarbiya o’ziga xos xarakterga
ega. U vakolatli organlar tomonidan amalga oshiriladi. Huquqiy tarbiya
davlat tomonidan belgilangan tuzilmalardan tashkil topadi va aniq maqsadlarni
ko’zda tutadi. Shaxsda mehnatga bo’lgan munosabatni shakllantirishda jamiyat va
davlat manfaatlari, davlatning tartib va qonunlarini hurmat qilish ruhi shakllanadi.
Ta’lim oluvchilarning bilim olish motivatsiyalarini shakllantiruvchi mexanizmlarni
va o‘qitishning yangi shakl, noan’anaviy uslublari orqali ularning bilish hamda
ta’lim-tarbiya jarayoni tizimini takomillashtirish va sifatini boshqarish
mexanizmlarini ishlab chiqib, ularni amalga oshirish zarurati mavjud.
13

1.2 Huquqiy ta’lim va huquqiy tarbiyaning uzluksizligini ta’minlash
Huquqiy ta’lim-tarbiya uzluksiz jarayon bo’lib, yoshlikdan berib
borilishi lozim. Bolalar oilda, maktabgacha ta;lim muassasalaridayoq xulq-atvor
qoidalaridan xabardor bo’lishi, ma’naviy va ba’zi huquqiy normalar to’g’risida
boshlang’ich tushunchalar olishi, kelgusida bu bilimlar kengaytirilishi va
chuqurlashtirilishi aniq ifodalangan huquqiy xususiyat kasb etishi zarur. Huquqiy
ta’lim – tarbiyada shaxs tomonidan o’zlashtirilgan nazariy-huquqiy bilimlar
negizida huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko’nikma va malakalarni hosil
qilish, unda ijobiy mazmundagi huquqiy sifatlarni qaror toptirish va huquqiy
madaniyatni shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon hisoblanadi. Shaxs
huquqiy madaniyatni shakllantirish huquqiy ta’lim va tarbiya jarayoning muhim
bosqichidir. Huquqiy ta’lim va tarbiya o`qitishdan ko`zlangan maqsad ham
shundaki, yosh avlodni huquqiy madaniyatini yuksaltirish, fuqarolarning huquqiy
bilimlarini rivojlantirish hamda qonuniylik, qonunga itoatkorlik, vatanparvarlik,
insonparvarlik, milliy istiqlol g`oyasi ruhida tarbiyalash asosiy maqsad qilib
belgilangan Huquqiy ta’lim va tarbiya o`qitishdan ko`zlangan maqsad ham
shundaki, yosh avlodni huquqiy madaniyatini yuksaltirish, fuqarolarning huquqiy
bilimlarini rivojlantirish hamda qonuniylik, qonunga itoatkorlik, vatanparvarlik,
insonparvarlik, milliy istiqlol g`oyasi ruhida tarbiyalash asosiy maqsad qilib
belgilangan Huquqiy ta’lim-tarbiya tizimi uch tarkibiy qismdan tashkil topadi:
- davlat belgilangan qonun qoidalarini o`qitish;
- ularni jamiyat a‘zolari o`rtasida tashviqot qilish;
- o`quvchi yoshlarni qonun qoidalar ijrosida bevosita ishtirok etishga
o`rgatish.
Huquq normalarini o`qitish deyilganda davlat organlari tomonidan
tasdiqlangan dastur asosida shaxsga bilim berish tushuniladi.
Huquqiy ta’lim-tarbiyaning maqsadi ma’lum vositalar, shakl va metodlar
yordamida shaxsning ongiga ta’sir ko`rsatib, unda davlat belgilangan qonun
qoidalarga itoatkorlikni, davlat siyosatini ijro etish hamda o`z hatti harakatini
14

davlat talabiga muvofiq holda tanlay olish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir 6
.
Huquqiy tarbiyaning asosiy maqsadi shaxsda huquqiy ongni shakllantirish, yani
huquqiy normalarga hurmatni, ularga ixtiyoriy, ongli ravishda rioya qilishni
tarbiyalashdir. Huquqiy ta‘lim-tarbiya shaxsning bolalik chogidan yetuklik
davrigacha o`tkaziladigan tarbiyaviy jarayonni o`z ichiga oladi. Bu jarayon davrida
shaxs oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktabda, maktabdan tashqari
muassasalarda, oliy ta’limda, o`rta maxsus, kasb-hunar ta’limida, kadrlar
malakasini oshirish va qayta tayyorlash idoralarida huquqiy ta’lim - tarbiya oladi.
Demak huquqiy ta‘lim- tarbiya bosqichma - bosqich beriladi. Bosqichli huquqiy
ta’lim- tarbiya berishdan maqsad yoshlarning huquqiy bilimlar va ko`nikmalarini
tarkib toptirishni uzluksiz ta’minlashdir. Huquqiy ta’limning oldiga qo`yilgan
umumiy vazifa shaxsga qonunlarni va unga amal qilish yo`llarini o`rgatish.
Huquqiy ta‘limning yuridik vazifasi shaxsda muayyan holatlarda zarur huquqiy
normalarni qo`llay olish qobiliyatini tarbiyalashdir.
Huquqiy ta’lim-tarbiyaning muhim vazifalaridan biri shaxsda huquq
normalarini o`rganishga ehtiyoj uyg`otish, ya’ni o`zini mustaqil ravishda huquqiy
tarbiyalashga odatlantirishdir. Huquqiy normalarga hurmat ruxida tarbiyalangan
shaxs qonun-qoidalarga muntazam ravishda o`rganib boradi va boshqalarni ham
shunday qilishga davat etadi 7
. Amaliyotda huquqiy ta’limning har xil turlari
mavjud. Lekin bugungi kungacha aniq bir ilmiy tushunchaga asosangan,
ko`p qirrali huquqiy ta’lim-tarbiya shakllarini ko`rsatib beruvchi adabiyot deyarli
yo‘q. Bu ta’lim-tarbiya, yuqorida aytib o`tganimizdek, oilada, bog‘chada,
maktabda, bilim yurtlarida, institutlarda olib boriladi.
Huquqiy ta’lim-tarbiya shakllari quyidagicha bo`lishi mumkin:
 huquqiy bilim;
 huquqiy tashviqot;
 jamoatchilik tomonidan olib boriladigan ishlar
6
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi” T:. “O’zbekiston” 2011 yil. – B. 26.
7
Islomov Z.M. Huquq tushunchasi, mohiyati, ijtimoiy vazifasi. –T.: TDYUI, 2004. –B. 138.
15

 huquqni himoya qiladigan davlat organlarining ishlari bilan tanishish
(tergov, sud jarayonlarida qatnashish);
 xalq deputatlarini nomzodlikka tavsiya qilish majlislarida, mahalliy
hokimiyatlar qoshidagi voyaga yetmaganlar komissiyalari ishlarida ishtirok etish.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyani jamoa o`rtasida yoki individual shaklda amalga oshirish
mumkin
Huquqiy tarbiya o‘quvchilar o‘rtasida, fuqarolik tarbiyasini tashkil etishda
o‘ziga xos o‘rin tutadi. 1993 yil mart oyida e'lon qilingan "Sinfdan va maktabdan
tashqari tarbiyaviy ishlar Konsepsiyasi"da qayd etilganidek: "Huquqiy tarbiyaning
asosiy maqsad va vazifalari Konstitutsiyani, davlat haqidagi ta'limotni, chunonchi,
fuqarolik, oila, mehnat, xo‘jalik, ma'muriy, nafaqa, sud ishlarini yuritish va
boshqarish huquqlarining ma'nosini tushuntirishdan, bolalarni davlat qonunlarini
yuksak darajada hurmat qilish, ularga so‘zsiz rioya etish, adliyaviy bilimlarni
egallashga ehtiyoj sezish, tartib va intizomni buzuvchilarga nisbatan murosasizlik
ruhida tarbiyalash, xalqaro huquqning ahamiyatga molik masalalari,
xalqaro tashkilotlar (BMT, Xavfsizlik Kengashi va hokazo) faoliyati haqida
o‘quvchilarning umumiy tasavvurlarini shaklantirishdan iboratdir .
Huquqiy ta'lim va tarbiya o‘zaro bog‘liklik, uzviylik, aloqadorlik hamda
dialektik xarakterga ega bo‘lib, shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish garovi
hisoblanadi. Zero, huquqiy ta'lim o‘quvchilarga huquqiy me'yorlar, qonunlar
hamda ijtimoiy-huquqiy munosabatlar mohiyati to‘g‘risida
tizimlangan bilimlarni berish, ularda huquqiy bilimlarni egallashga bo‘lgan
ehtiyojni yuzaga keltirish, huquqiy ongni shakllantirish jarayoni bo‘lib, u izchil,
uzluksiz, tizimli tarzda tashkil etilishi lozim. Huquqiy tarbiya shaxs tomonidan
o‘zlashtirilgan nazariy-huquqiy bilimlar negizida huquqiy faoliyatni tashkil etish
borasidagi ko‘nikma va malakalarni hosil qilish, unda ijobiy mazmundagi huquqiy
sifatlarni qaror toptirish va huquqiy madaniyatni shakllantirishga yo‘naltirilgan
pedagogik jarayon hisoblanadi. Shaxs huquqiy madaniyatini
shakllantirish huquqiy ta'lim va tarbiya jarayoning muhim bosqichidir.
Huquqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar hal etiladi:
16

- o‘quvchilarga huquqiy me'yorlar, qonunlar va ijtimoiy-huquqiy
munosabatlar mohiyati hamda ularning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati to‘g‘risida
ma'lumotlar berish;
- o‘quvchilarda huquqiy bilimlarni egallashga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga
keltirish, huquqiy ongni qaror toptirishga erishish;
- o‘quvchilarda huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko‘nikma va
malakalarni hosil qilish;
- ularda ijobiy mazmundagi huquqiy sifatlar (huquqiy tasavvur, huquqiy
idrok, huquqiy tafakkur, huquqiy savodxonlik, huquqiy mas'ullik, huquqiy faollik,
huquqiy e'tiqod va huquqiy salohiyat)ning qaror topishini ta'minlash;
- o‘quvchilar huquqiy madaniyati (huquqiy me'yorlar, qonunlarning ijtimoiy
hayotdagi ahamiyatini to‘g‘ri baholash, harakat va harakatsizlikning qonuniy
bo‘lishiga erishish, davlat Konstitutsiyasi va ramzlarini, shuningdek, fuqarolik
huquq va burchlarini hurmat qilish, yuridik xizmatlarga nisbatan ehtiyojni qaror
toptirish, har qanday ko‘rinishdagi huquqbuzarliklarga qarshi murosasiz kurashni
tashkil etish)ni shakllantirish. Tarbiyaning o‘tmishdan qolgan faqat bir tomonlama
axborot berish ma’rifatchilikka yo‘naltirilganligini bartaraf etib, uni qonuniylikni
mustahkamlash, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini muhofaza qilish
vazifalari bilan uzviyroq bog‘lash zarur.
Shuni muttasil nazarda tutish kerakki, huquqiy tarbiya insonlarni huquq,
qonuniylik ruhida tarbiyalash, huquqiy ma’rifat, qonunga hamda huquqqa nisbatan
ijobiy munosabatni shakllantirish bilan cheklanib qolmay, balki shaxsning
ijtimoiy-huquqiy faolligida, uning huquqiy madaniyatida o‘zining tugal ifodasini
topadi. Aholining huquqiy tarbiyasi va ta’limini takomillashtirishga ta’lim va
tarbiyaning hali foydalanilmagan mexanizmlarini yaratish, ulardan samarali
foydalanish, tarbiya va ta’limning yangi shakllari va vositalarini joriy etish,
moddiy-texnika negizini kuchaytirish yo‘li bilan erishiladi.
Huquqiy tarbiya va ta’limni kuchaytirishning asosiy choralari
quyidagilardan iborat:
17

 davlat huquqiy tarbiya va ta’limning asosiy tashkilotchisi sifatida
ta’lim va tarbiyaning usullari va vositalarini, bu faoliyat bilan bevosita
shug‘ullanayotgan muassasalar tuzilmasini muntazam ravishda takomillashtirib
boradi, huquqiy tarbiya va huquqiy ta’limning muqobil tizimlarini shakllantirishga
yordam beradi;
 aholi huquqiy madaniyatini oshirish borasida davlat tuzilmalari va
jamoat birlashmalarining keng hamkorligini ta’minlash, ushbu faoliyatni
muvofiqlashtirish, kechiktirib bo‘lmaydigan va istiqboldagi vazifalarni aniqlash
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va yuristlar jamoat birlashmalari
faoliyatining eng muhim yo‘nalishlaridan bo‘lib qolishiga erishish;
 huquqiy tarbiya va ta’limning ta’lim-tarbiya muassasalari
tomonidangina emas, balki huquqni muhofaza qiluvchi organlar, davlat
organlarining va korxonalarning (muassasalar, tashkilotlarning), shuningdek
mahalliy davlat hokimiyati organlarining yuridik xizmatlari xodimlari ishtirokida
ham amalga oshirilishi;
 huquqiy ta’lim va huquqiy tarbiyaning ularni maktabgacha tarbiya
muassasalarida, umumta’lim maktablarida olib borilishini nazarda tutuvchi
normativ va o‘quv-uslubiy mezonlarni ishlab chiqish, tasdiqlash hamda yangi
o‘quv fanlarini joriy qilish;
 huquqiy fanlar asoslarini chuqur o‘rgatadigan o‘quv yurtlari va ularda
tayyorlanadigan yuridik kadrlarning sonini iqtisodiy, ijtimoiy, demografik vaziyat
va jamiyatning tegishli mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyojini belgilovchi boshqa
omillar e’tiborga olingan holda aniqlash;
 darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va boshqa adabiyotlar tayyorlash va
nashr etishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish;
 ta’lim va tarbiya muassasalariga daxldor bo‘lmagan shaxslarning
(ishchilar, xizmatchilar, uy bekalari, pensionerlar, harbiy xizmatchilar va
boshqalarning) huquqiy tarbiyasi va huquqiy ta’limi tizimini takomillashtirish.
Bu ishga davlat yuridik o‘quv yurtlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar,
ilmiy-tadqiqot institutlari, huquqshunos olimlar va boshqalarni jalb qilish.
18

Yuridik o‘quv yurtlarining moddiy-texnika negizini mustahkamlash hamda
mamlakatda fuqarolik jamiyatini shakllantirish, siyosiy-huquqiy tizimni
takomillashtirish sharoitlarida huquqiy madaniyatni yuksaltirishning yangi
vositalari va usullarini joriy etish lozim. Huquqiy madaniyatni shakllantirishning
vosita va usullarini takomillashtirish maqsadida, fuqarolar bilan olib boriladigan
huquqiy ishlar saviyasini oshirish hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
va o‘quv yurtlarining kadrlar bilan etarli ta’minlanishiga erishish. mansabdor
shaxslarning huquqiy bilimi va huquqiy madaniyati darajasiga nisbatan alohida
talablar ishlab chiqish kerak. Chunki ular qonunlarni qat’iy ijro etishga, huquqning
so‘zsiz amal qilishini ta’minlashga, huquqiy siyosatni shakllantirish va amalga
oshirishga da’vat etilganlar. Huquqiy bilimlarni davlat idoralarigina emas, balki
jamoat birlashmalari tomonidan ham ommalashtirish jamiyatda huquqiy
madaniyatni oshirishning yangi shakllari jumlasiga kiradi. Yuridik o‘quv yurtlari
hamda huquq sohasida ilmiy muassasalari bo‘lmagan shaharlarda va qishloq
joylarda huquqiy ta’limni tashkil etishga alohida e’tibor berish lozim.
Ta’limning barcha bosqichlarini qamrab oladigan o‘quv komplekslarini
tashkil etish kadrlarni tayyorlash va ularni qayta tayyorlashni takomillashtirishning
muhim vositasidir.
Hozirda va istiqbolda qancha va qanday ixtisosliklar bo‘yicha huquqshunos
mutaxassislar kerak degan masalani hal etmasdan turib, yuridik ta’limning
islohotini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shu munosabat bilan oliy va o‘rta maxsus
yuridik ma’lumotli mutaxassislar egallashi lozim bo‘lgan lavozimlar ro‘yxatini
belgilash birinchi darajali ahamiyatga ega. Bunday ro‘yxatni ishlab chiqish
chog‘ida tegishli malakadagi yuridik kadrlarni tayyorlashga qaratilgan tadbirlar
tizimini va ularni amalga oshirishning maqbul muddatlarini belgilab qo‘yish
muhim.
Fuqarolarning turmushdagi faolligi va tashabbuskorlik bilan hayot kechirishi
ularning ma`naviy, axloqiy va huquqiy e`tiqodlariga bevosita bog’liqdir. Har bir
inson davlat va jamiyat hayotda faol ishtirok etayotgan bo’lsa, huquqiy bilimga
to’la ega bo’lsa, u o’zining konstitutsiyaviy huquqlari, erkinliklari va barcha
19

imkoniyatlaridan ham kundalik hayotida foydalanib boradi. Har bir fuqaro o’z
hayotida mustahkam pozitsiyada tursa, jamiyat oldidagi dolzarb muammolarga
to’g’ri baho berishga harakat qiladi. Shaxsning huquqiy faolligi ijtimoiy hayotning
barcha sohasida namoyon bo’ladi.
Yoshlarning huquqiy faolligi maqtab va boshqa ta`lim muassasalarida
ijtimoiy va huquq fanlarini o’qitish jarayonida shakllanib boradi. Ular o’zlarining
hayotiy tajribalarida ayrim o’qituvchi, tarbiyachilar faoliyatini nazorat qilib
ko’zatib boradilar. Bunday holatlarda o’qituvchi bolalarning huquqiy
pozitsiyalarini to’g’ri va aniq maqsadlarga yo’naltirishi shart. 8
8
Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi
Mirziyoyev Sh.M. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. — 56 b.
20

II.BOB. HUQUQIY TARBIYA – HUQUQIY DEMOKRATIK JAMIYAT
QURISHNING ASOSI.
2.1. Huquq darslarini o’qitish jarayonida huquqiy manbalardan foydalanish.
Huquqshunos fanining o’qituvchisi o’zining pedagogik faoliyati davrida
davlatning asosiy qonuni, Prezident asarlari va huquq manbalaridan foydalanishni
o’zi uchun odat qilib olishi shart, chunki bunday yo’nalishdagi ma`lumot va
xabarlar har qanday o’quvchi va tinglovchi diqqatini o’ziga tortadi. O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi qonunchilikning asosiy negizi, davlat organlari,
tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar faoliyatining asosiy maqsadi va
yo’nalishini belgilab beradi. U oliy yuridik kuchga ega bo’lib, qolgan har qanday
qonun hujjatlari Konstitutsiya normalariga mos bo’lishi, uning talablariga zid
kelmasligi shart. "Huquqshunoslik", "Konstitutsiyaviy huquq", "Inson huquqlari"
singari darslar mavzulari o’rgatilganda Konstitutsiyaning eng avvalo muqaddima
qismidan foydalanish va ana shu tamoyillarni o’quvchilarga singdirish lozim.
Huquq darslarida yoshlarni faollashtirish yo’llari. Fuqarolarning huquqlari,
erkinliklari va majburiyatlari, ijtimoiy hayotdagi o’rnini bilib olgan har bir
o’qituvchi barcha yoshlarni qonunga, me`yoriy hujjatlar talablariga javob bera
oladigan shaxs qilib tarbiyalamog’i lozim. Dars va mashg’ulotlar jarayonida har
bir o’quvchi kelajakda o’z hayot yo’lini, hayotdagi pozitsiyalarini asta-sekin
shakllantirib borishga erishsin. O’quvchilarning huquqiy faolligini oshirish
maqsadida o’qituvchi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 8-moddasida
belgilab berilgan siyosiy huquqlar haqida keng ma`lumotlar bermog’i lozim.
Buning uchun u 2002 yil "O’zbekiston" nashriyoti tomonidan chop etilgan
"O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga sharh", O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasini o’rganishga qaratilgan, huquqiy mavzularda chop etilgan
adabiyotlardan, O’zbekiston Respublikasi yangi qonunlaridan foydalanishi lozim.
Huquq darslarida yoshlarni faollashtirish maqsadida xalk davlat
hokimiyatining birdan-bir manbai deb Konstitutsiyada ko’rsatilgan qoidani to’la
tushuntirib berish maqsadga muvofiqdir. O’quvchi yoshlarning h uquqiy tarbiyasini
tashkil etishda suhbat, munozara, ma'ruza, bahslardan foydalanish, mashq, test,
21

anketa savollarga javoblar olish kutilgan natijani qo‘lga kiritishga imkon beradi.
Huquqiy tarbiyada o’quvchilarning tarbiyasida uning natijasini hisobga olish
muhim ahamiyatga ega. Bunda o‘quvchining tarbiyalanganlik darajasi asos qilib
olinadi. Ushbu maqsadda diagnostik (tashhis qo‘yish), statistik va qiyosiy tahlil
tahlilni olib borish lozim.
Huquqiy tarbiyada huquqiy adabiyotlardan foydalanish jarayonida
ijtimoiy fuqarolik tarbiyasining tashkil etilishi natijasida kamol topgan fuqaro
o‘zida quyidagi sifatlarni namoyon eta olishi lozim va shu bilan birga huquqiy
tarbiya asosida o’zining fuqarolik pozitsiyasini to’g’ri anglagan bo’ladi:
 fuqarolik burchini bajara olish (o‘z Vatani, xalqi, ota-onasi oldidagi
majburiyatni his eta olish) qobiliyatiga egalik;
 milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘usiga ega bo‘lish;
 davlat Konstitutsiyasi, davlat hokimiyati organlari, mamlakat
Prezidenti hamda davlat ramzlari (gerb, bayroq va madhiya)ga nisbatan hurmatda
bo‘lish;
 mamlakat taqdiri va istiqboli uchun javobgarlik, mas'ullik;
 ijtimoiy huquqiy hamda axloqiy me'yorlarga nisbatan hurmat va
itoatda bo‘lish;
 davlat tili, milliy madaniyat va an'analarga sodiq, ularga nisbatan
ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish, ularni asrash;
 ijtimoiy faollik;
 demokratik tamoyillarga amal qilish;
 fuqarolarning huquq va burchlarini hurmat qilish;
 huquqiy ong va fuqarolik madaniyatiga ega bo‘lish;
 to‘g‘riso‘z, adolatli, muruvvatli, mehribon bo‘lmish;
 baynalminallik, o‘zga mamlakatlarning xalqlariga nisbatan hurmatda
bo‘lish va boshqalar.
Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturida
belgilangan ta’lim muassasalarida huquqiy savodxonlikni oshirish bandida
keltirilgan:
22

1. “O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o‘rganish” va “Inson
huquqlarini o‘rganish” maxsus o‘quv kurslarini barcha ta’lim turlari bo‘yicha
tizimli o‘rgatish nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish va o‘rgatilishini tashkil
qilish;
1. Bolalar va o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda
huquqiy ong va huquqiy madaniyatini shakllantirishga
qaratilgan Konstitutsiyani va inson huquqlarini o‘rganish bo‘yicha ko‘rgazmali
qo‘llanmalarni tayyorlash va chop etish;
2. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyalanuvchilarga bolalar huquq
va majburiyatlariga doir mashg‘ulotlarni joriy etish. Bunda maktabgacha ta’lim
tashkilotlari tarbiyachilarining huquq asoslari va bola huquqlari bo‘yicha bepul
malakasini oshirish hamda mashg‘ulotlarni o‘tkazish uchun turli innovatsion
loyihalarni yaratish choralarini ko‘rish; 9
3. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarga odob-axloq qoidalari va
huquqning ilk tushunchalarini o‘rgatish bo‘yicha namunaviy qo‘llanma yaratish; 10
5 Yangi avlod huquqiy darsliklari va o‘quv qo‘llanmalari tizimini
yaratish. Bunda umumta’lim maktablari boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
huquqiy bilimlarni sodda va ko‘rgazmali o‘rgatishga qaratilgan o‘quv
qo‘llanmalarini, shuningdek, ta’lim muassasalari uchun huquq fanlari bo‘yicha
o‘quv darsliklari va qo‘llanmalarini tayyorlash choralarini ko‘rish;
6. Yoshlarga o‘z huquqlarini himoya qilishning amaliy mexanizmlarini
o‘rgatishga qaratilgan “Street law” (Ko‘cha huquqi — oddiy huquq) loyihasini
keng joriy qilish bo‘yicha quyidagi tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish,
9
(3-band O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 8-oktabrdagi PQ-4857-
sonli qarori tahririda Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2020-y., 07/20/4857/1357-
son). Oldingi tahrirga qarang.
10
(4-band O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 8-oktabrdagi PQ-4857-
sonli qarori tahririda Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2020-y., 07/20/4857/1357-
son)
23

7. huquqshunoslikka ixtisoslashtirilgan oliy ta’lim muassasalari
talabalari, yuridik kollejlar o‘quvchilari, nodavlat tashkilotlar vakillaridan iborat
ko‘ngillilar (volonter) guruhini shakllantirish;
8. “Street law” loyihasi amalga oshirilishini metodik ta’minlash
choralarini ishlab chiqish;
9. ko‘ngillilar guruhlari uchun interaktiv mashg‘ulotlar olib borish
metodikasi bo‘yicha treninglar o‘tkazish;
10. ko‘ngillilar tomonidan maktabgacha ta’lim tashkilotlari
tarbiyalanuvchilari hamda umumta’lim maktablari o‘quvchilari uchun
mashg‘ulotlar o‘tkazish; 11
11. ta’lim muassasalari o‘quvchilari va talabalari orasida huquq fanidan
respublika miqyosida quyidagi tanlovlarni tashkil qilish va o‘tkazish;
12. umumta’lim maktablari boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘rtasida “Huquq
— bu to‘g‘rilikdir” mavzusidagi rasmlar tanlovini tashkil qilish;
13. umumta’lim maktablari o‘quvchilari o‘rtasida “Mening huquq va
majburiyatlarim” respublika ko‘rik-tanlovini tashkil etish hamda tanlov g‘oliblarini
rag‘batlantirish;
14. o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimida “Siz qonunni bilasizmi?”
ko‘rik-tanlovini tashkil qilish hamda tanlov g‘oliblarini rag‘batlantirish;
15. oliy ta’lim muassasalarida “Huquq bilimdonlari” ko‘rik tanlovini tashkil
qilish va tanlov g‘oliblarini rag‘batlantirish;
16. yoshlarda korrupsiya va boshqa huquqbuzarliklarga qarshi murosasizlik
tuyg‘usini shakllantirishga qaratilgan insholar tanlovini o‘tkazish;
17. yoshlarda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish, ayniqsa,
ularning ongida korrupsiyaning jamiyat va mamlakat ravnaqi uchun o‘ta salbiy
illat ekanligini targ‘ib qilishga qaratilgan o‘quv materiallari tayyorlanishini tashkil
qilish;
11
(9-bandning beshinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 8-oktabrdagi PQ-4857-
sonli qarori tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2020-y., 07/20/4857/1357-son)
24

18. bolalar va yoshlarga ularning huquqlari va odob-axloq normalari haqida
ma’lumot beruvchi ko‘rgazmali targ‘ibot bo‘yicha quyidagi ishlarni amalga
oshirish;
19. flayerlar, bukletlar, komikslar, taqdimot slaydlari, videoroliklar ishlab
chiqish va har bir ta’lim muassasasiga yetkazish (har chorakda);
20. ko‘rgazmali huquqiy targ‘ibot materiallarini bolalar va yoshlar e’tiboriga
yetkazish;
21. o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida yoshlarni o‘z huquqiy
savodxonligini yuksak darajada shakllantirish va oshirishdek ezgu maqsadlar
atrofida birlashtiruvchi “Huquq bilimdonlari” yoshlar huquqiy klublarini tashkil
etish, keyinchalik ularning ijtimoiy tarmoqlarda ham faoliyat ko‘rsatishini
ta’minlash;
22. umumta’lim va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi sohasida huquq fanidan
olimpiadalar o‘tkazish va g‘oliblarni munosib taqdirlash;
23. tarbiyasi og‘ir voyaga yetmaganlarga kuchaytirilgan huquqiy ta’lim
berish va tarbiyalashga oid maxsus dasturlarni qo‘llash;
24. yoshlarda sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan intilishni shakllantirishga,
ijtimoiy jihatdan xavfli kasalliklarga, giyohvandlikka, chekishga va boshqa zararli
odatlarga qarshi kurashishga doir profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirishga,
yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli uyushtirishga, ommaviy yoshlar sportini
rivojlantirishga qaratilgan tadbirlarni tashkil etish;
25. bolalar va yoshlarda davlat ramzlarini e’zozlash, uning qadr-qimmatini
anglash, shuningdek, shaxsiy ehtiyojlar va jamiyat ehtiyojlari o‘rtasidagi
muvozanatni saqlash g‘oyalarini targ‘ib qilishga doir aniq rejalar asosida “ochiq
darslar” va o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkazilishini ta’minlash;
26. diniy ekstremizm, terrorizm, “ommaviy madaniyat” va boshqa yot
g‘oyalarga qarshi mustahkam immunitetni shakllantirishga qaratilgan maxsus
videoroliklar tayyorlash. 12
12
O‘zbeiston Respublikasi Oliy Majlisining Raisi E. Xalilov. Toshkent sh., 1997 yil 29 avgust, 466-I-son
25

O ‘zbekiston demokratik huquqiy davlatni qurish va adolatli fuqarolik
jamiyatini shakllantirish yo‘lidan dadil borib, jahon hamjamiyatida mustahkam
o‘rin egallamokda. Barqarorlik va tartib, millatlararo totuvlik va fuqarolar ahilligi
tufayli yosh davlatimiz ishonch va hurmatga sazovor bo‘lmoqda. Mamlakatimizda
iqtisodiyot, siyosat, davlat qurilishi, huquqiy tizim va jamiyatni ma’naviy
o‘zgartirish sohasida keng ko‘lamli islohotlar o‘tkazilmoqda. O‘tkazilayotgan
islohotlarning qonuniy zamini yaratildi. Ijtimoiy-siyosiy hayotning huquqiy
asoslari izchillik bilan mustahkamlanmoqda va takomillashtirilmoqda.
Vatanimizning rivojlanishi va islohotlarning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan xalqning
huquqiy ongi hamda huquqiy madaniyati darajasiga bog‘likdir. Shaxsning siyosiy
faolligi, uning chinakam fuqaroviy munosabati, demokratik islohotlarga
intiluvchanligi belgilangan maqsadlarga tezroq erishishning muhim omilidir.
Yuksak huquqiy madaniyat demokratik jamiyat poydevori hamda huquqiy
tizim yetukligining ifodasidir. U jamiyatdagi turli xil hayotiy jarayonlarga faol
ta’sir ko‘rsatuvchi, fuqarolarning, barcha ijtimoiy guruhlarning jipslashuviga
ko‘maklashuvchi, jamiyatning yaxlitligi hamda batartibligini ta’minlovchi va
mustahkamlovchi omildir. Qonunni hurmat qilish huquqiy jamiyatning, siyosiy
va huquqiy tizimlar samarali faoliyat ko‘rsatishining asosiy talablaridan biri
hisoblanadi 13
. Jamiyat va davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy
munosabatlar barcha ishtirokchilarining huquqiy madaniyatini, huquqiy
savodxonligini har tomonlama oshirishni talab qilmoqda. Huquqiy madaniyat
huquqiy bilim, huquqiy e’tiqod va izchil amaliy faoliyat majmui sifatida jamiyat va
davlat oldida turgan vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishini ta’minlaydi.
Mamlakatimizda inson huquqlari va manfaatlarini ta’minlash, ijtimoiy hayotni
demokratlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratish va huquqiy davlat asoslarini
shakllantirish zaruriyatidan kelib chiqqan holda ushbu Milliy dastur qabul
qilinmoqda. uquqiy tarbiyaning umumiyligi va huquqiy axborotning hamma uchun
13
Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlashʼ — yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2016 yil 7
dekabr Mirziyoyev Sh.M. — Toshkent.: „O‘zbekiston“, 2017. — 48 b.
26

ochiqligi prinsipini ro‘yobga chiqarishda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlari, shu jumladan mahallalarning roli beqiyosdir.
Farmonda yosh avlod ongiga huquq va burch, halollik va poklik
tushunchalarini hamda odob-axloq normalarini chuqur singdirib borish,
Konstitutsiyaning muhim jihatlarini ularga bolaligidan boshlab o‘rgatish
ko‘rsatilgan. Shu maqsadda Adliya vazirligi tomonidan huquqqa oid fanlar
bo‘yicha maktab darsliklari zamonaviy ta’limga qo‘yilayotgan talablar asosida
o‘rganildi. Bunda darsliklarning huquqiy bilim va tushunchalarni qamrab olganlik
darajasi, mazmun-mohiyati hamda maqsadga muvofiqligi tahlil etildi. Shunda
darsliklar hatto oliy o‘quv yurtlari talabalari tushunmaydigan darajada murakkab
yozilgani, qolaversa, ularda eski ma’lumotlar keltirilgani, o‘quvchilarga berilgan
topshiriqlarda ayrim mantiqiy xatolar mavjudligi aniqlandi. Shundan kelib chiqib,
darsliklardagi kamchiliklarni bartaraf etib, qayta nashr qilish yuzasidan Adliya
vazirligi Xalq ta’limi vazirligiga takliflar kiritdi. Natijada 8-sinflar uchun
“O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari”, 9-sinf uchun “Konstitutsiyaviy huquq
asoslari” yangi avlod darsliklari nashr qilindi. Bu darsliklar yangi qabul qilingan
qonunlar va huquqqa doir ma’lumotlar, qonunchilikdagi voyaga yetmaganlarning
javobgarligidagi o‘zgarishlar, shaxs va jamiyat munosabatlari hamda shaxsning
jamiyatdagi o‘rni kabi mavzular bilan boyitildi. Muhimi, o‘quvchilarning yosh va
psixologik xususiyatidan kelib chiqqan holda takomillashtirildi. Huquqiy
madaniyatning faol rivojlanishi natijasida o‘quvchilar va talabalarda hurmat hissi
tarbiyalanmoqda. Bu kelgusida ularning jamiyat hayotida, xususan o‘z kasbiy
faoliyatida har qanday huquqbuzarliklarga nisbatan murosasiz bo‘lishiga zamin
yaratishi, shubhasiz. Umuman olganda, ta’limdan tashqari tarbiyaviy va huquqiy
ishlar tizimi ham faol yo‘lga qo‘yilgani, ya’ni turli huquqiy targ‘ibot ishlari,
huquqiy aksiyalar, tanlovlar ham yoshlarning huquqlarini himoya qilish bilan
birga, jinoyatchilikning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Ular aholining huquqiy
madaniyatini shakllantirish va huquqiy ongini oshirishga bevosita hamda muttasil
ta’sir ko‘rsatishlari darkor. Jamiyat va davlat fuqarolarning huquqiy savodxonligini
yuksaltirishga, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga
27

yordam beradigan inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlar, turli jamoatchilik
harakatlari, huquqni muhofaza qiluvchi tashkilotlarning faoliyat yuritishiga
ko‘maklashadi. Xalqni huquqiy ma’rifatli qilishda professional yuristlar va
ularning birlashmalari munosib o‘rin egallashlari lozim. Demokratik jamiyat
yuqori malakali yuristlarga ehtiyoj sezadi. Ularning kasbiy fazilatlari va
bilimlaridan foydalanish jamiyatning huquqiy madaniyati va huquqiy ongiga ulkan
ijobiy ta’sir ko‘rsatishga qodir. O‘zbekiston yuristlar uyushmasining tashkil etilishi
va uning tarkibiga kiradigan yuristlarning turli kasbiy birlashmalari (sudyalar,
advokatlar, huquqshunos olimlar ittifoqlari va boshqalar) tuzilishi ushbu Dastur
vazifalarini ro‘yobga chiqarishda, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya
qilishda, shuningdek yuristlarning kasbga doir manfaatlarini ta’minlashda muhim
o‘rin tutgan bo‘lur edi. Aholini huquqiy ma’rifatli qilish ishiga professional
yuristlarning kuchlarini jalb qilish yuristlar uyushmasining eng muhim
vazifalaridan biridir.
Huquqiy tarbiyani qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha hukumatga qarashli
bo‘lmagan jamg‘armaning tuzilishi jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirish
ishiga katta hissa qo‘shishi mumkin. O’quvchilarning huquqiy faolligini oshirish
maqsadida o’qituvchi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 8-moddasida
belgilab berilgan siyosiy huquqlar haqida keng ma`lumotlar bermog’i lozim.
Buning uchun u 2002 yil "O’zbekiston" nashriyoti tomonidan chop etilgan
"O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga sharh", O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasini o’rganishga qaratilgan, huquqiy mavzularda chop etilgan
adabiyotlardan, O’zbekiston Respublikasi yangi qonunlaridan foydalanishi lozim.
Huquq darslarida yoshlarni faollashtirish maqsadida xalk davlat hokimiyatining
birdan-bir manbai deb Konstitutsiyada ko’rsatilgan qoidani to’la tushuntirib berish
maqsadga muvofiqdir. Fuqarolarning bunday ishtiroklari - vakillik demokratiya,
bevosita demokratiya orqali amalga oshirib boriladi. Mamlakatning barcha vakillik
organlari bevosita demokratiya orqali shakllantiriladi va shu asosda vakillik
demokratiyasi vujudga keladi.
28

2.2. Huquqiy tarbiya taraqqiyotning yuridik asoslari.
Inson tug‘ilgandan to umrining oxiriga qadar huquqiy munosabatlar
ishtirokchisi bo‘ladi: uyingizdan chiqib, avtobusga o‘tirasiz, bu sizning transport
korxonasi bilan og‘zaki shakldagi yo‘lovchi tashish shartnomasi tuzganligingizni
angatadi. Shartnomaga ko‘ra, korxona sizni muayyan manzilga olib borib qo‘yish,
siz esa yo‘l kira haqini to‘lash majburiyatini olasiz. Yo aytaylik, do‘konga kirib,
xarid qildingiz. Bu oldi-sotdi shartnomasi. Unga asosan savdo tashkiloti sizga
tegishli sifat va miqdordagi tovarni berish, siz uning haqini to‘lash majburiyatini
olasiz. Siz mehnat munosabtlariga ishtirokchisiga aylanasiz. Xodim sifatida bir
talay huquq va majburiyatlarga ega bo‘lasiz. Ish beruvchi bilan mehnat
munosabatlariga kirishasiz. Uyga qaytasiz. Ko‘chani belgilanmagan joydan kesib
o‘tasiz. Harakat xavfsizligi noziri sizni ma'muriy javobgarlikka tortadi. Siz —
ma'muriy-huquqiy munosabatlar ishtirokchisi. Uyga kelasiz. Er-xotin, ota-ona yoki
farzand sifatida oila huquqiy munosatlari ishtirokchisisiz... Demak, inson hayoti
davomida yuridik va jismoniy shaxslar bilan son-sanoqsiz shartnomalar tuzadi,
huquqiy munosabatlarga kirishadi va albatta, shartnoma tarafi, huquqiy
munosabatlar ishtirokchisi sifatida muayyan huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi.
O‘z huquqlarini yaxshi bilmaslik, tushunmaslik kishini o‘ziga qonun tomonidan
berilgan imkoniyat va erkinliklardan lozim darajada foydalana olmasligiga olib
kelishi bilan birga, haq-huquqlari boshqalar tomonidan buzilganda ularni himoya
qilish va tiklash imkonini yo‘qqa chiqaradi. Qonun talabini tushunmaslik oqibatida
o‘z shartnomaviy va qonun bilan yuklatilgan majburiyatlarini lozim darajada
bajarmaslik kishini umri davomida ko‘p bora moddiy, intizomiy, ma'muriy va
hatto jinoiy javobgarlikka tortilishiga, o‘zgalarning huquq va manfaatlariga ziyon
yetkazilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qonunni bilmaslik shaxsni javobgarlikdan
ozod qilmaydi. Shu ma'noda qonunni bilmaslik, huquqiy ongning, saviyaning
pastligi insonning poyiga solingan tushov, zanjirga o‘xshab ketadi.
Aqlan shaxs erkin, ozod yurolmagani, harakatlana olmaganligi, o‘zini tashqi
xavflardan yetarlicha himoya qilolmaganligi kabi huquqiy ongning pastligi
kishining huquq va erkinliklarining ro‘yobga chiqarish, majburiyatlarini ado
29

etishiga imkon bermaydi. Bunday shaxs hayotda umr bo‘yi pand yeb yuradi 14
.
Huquqiy savodsizligi uni qonuniy manfaatlari va huquqlaridan yetarlicha
foydalana olmasligiga, boshqa shaxslar bilan huquqiy munosabatlarda «yutqazib»
qo‘yishiga, huquqi buzilganda esa ularni himoya qilolmasdan sarson-sargardon
yurishiga sabab bo‘ladi. Birgina misol: Bir tanishim oylik maoshilarini yig‘ib,
yaxshigina pulga do‘kondan rangli televizor sotib olibdi. Oradan ikki kun o‘tib,
televizor ishlamay qolibdi. Tanishim televizorni ko‘tarib, do‘konga boribdi. Ammo
sotuvchi «biz sizga televizorni tekshirib, o‘zingizga ko‘rsatib, soz holatda bergan
edik. O‘zingiz undan noto‘g‘ri foydalanganliklaring oqibatida buzilgan», deya
noumid qaytaribdi. Yigit arz qilib, do‘kon mudirining oldiga kiribdi. Ammo u ham
«yordam qilolmayman» debdi. Chorasiz qolgan bechora tanishim yangi televizorni
ustaga topshiribdi. Usta kattagana haq evaziga televizorni ta'mirlab beribdi.
Holbuki, Fuqarolik Kodeksining 434-moddasida va «Iste'molchilarning
huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonunning 13-moddasida keltirilganki,
nuqsonli tovar sotilgan iste'molchi o‘z xohishiga qarab kafolat muddati mobaynida
(kafolat muddati belgilanmagan tovarlar bo‘yicha 6 oy davomida) quyidagilardan
birini talab qilishga haqli: tovarni ayni shunday markali maqbul sifatli tovarga
almashtirib berish, tovarni boshqa markali shunday tovarga almashtirib, uning
xarid narxini tegishlicha qayta hisob-kitob qilish, tovarning nuqsonlarini bepul
bartaraf etish yoki iste'molchining yoxud uchinchi shaxsning nuqsonlarni bartaraf
etishga qilgan xarajatlarini qoplash, xarid narxini nuqsonga mutanosib ravishda
kamaytirish, shartnomani bekor qilib, ko‘rilgan zararni qoplash. Iste'molchining
talablari u kassa yoki tovar chekini, kafolat muddati belgilangan tovarlar bo‘yicha
esa, tegishlicha rasmiylashtirilgan texnik pasport yoki uning o‘rnini bosuvchi
boshqa hujjatni taqdim etgan taqdirda ko‘rib chiqiladi. Iste'molchining qonun
14
Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlikʼ — har bir rahbar faoliyatining kundalik
qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va
2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruza, 2017 yil 14 yanvar Mirziyoyev Sh.M.
ʼ - Toshkent.:
O‘zbekiston, 2017. — 104 b.
30

hujjatlarining ushbu talabini bilmasligi uning kattagina pulga kuyishiga, behuda
ovoragarchiliklariga, keraksiz asabbuzarliklariga sabab bo‘lgan. Boshqa bir
tadbirkor do‘stimiz «Suvsoz» korxonasi tomonidan suvdan foydalanish qoidalarini
buzganligi uchun asossiz ravishda jarimaga tortilgan. Qarordan norozi tadbirkor
uning ustidan «suvsoz»ning yuqori tashkilotiga, tuman hokimiyatiga, gazeta
tahririyatilariga shikoyat qilgan. Foydasi bo‘lmagach, hali ishini boshlamasdan
turib, kattagina jarimani to‘lashga majbur bo‘lgan. Vaholanki, O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi va Xo‘jalik protsessual kodeksining 1-
moddalariga muvofiq shaxsning sud orqali himoyalanish huquqi kafolatlangan
bo‘lib, unga ko‘ra har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya
qilish, davlat organlarining, mansabdor shaxslarning, jamoat birlashmalarining
g‘ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilishga haqli.
Tadbirkorning buzilgan huquqlarini sud orqali himoya qilish qoidalarini bilmasligi
unga qimmatga tushgan — mablag‘ini ko‘kka sovurgan, asabini yo‘qotgan, ko‘ngli
ishdan sovugan. Bu kabi holatlar har bir kishining faoliyatida ko‘p bora uchrashini
hisobga olganda, huquqiy bilimlarning inson hayotida qanchalik muhim o‘rin
tutishini tasavvur etish qiyin emas. Xo‘sh, nima qilmoq kerak? Ishni nimadan
boshlash lozim? Xalqimizda «tarbiya beshikdan boshlanadi», degan naql bor. Bu,
albatta, huquqiy tarbiyaga ham taalluqli. Bolalarning ongiga go‘dakligidanoq nima
mumkin, nima mumkin emas, nima yaxshiyu, nima yomonligini asta-sekinlik bilan
singdirib borish lozim. Birovning narsasini so‘ramasdan olish, ko‘chaga, toza
joyga axlat tashash, tabiatni ifloslantirish, yo‘lni belgilanmagan joyidan kesib
o‘tish, to‘siqlar ustidan oshib o‘tish, svetoforning qizil chirog‘ida o‘tish,
o‘simliklarni payhon qilish, bog‘chaga, maktabga kechikish, o‘zgalarni xafa qilish,
so‘kinish, kechki payt yolg‘iz yurish, ruxsatsiz ko‘chaga chiqish, telefonda uzoq
so‘zlashish, kompyuterda uzoq o‘tirish, vaqtni behuda sarflash, kitob o‘qimaslik,
kattalarning so‘ziga kirmaslik va h.k. amallar yomon ekanligini, ularni qilish
mumkin emasligini shuuriga singdirib borishimiz darkor. Bolajonlar ertalab yuz-
qo‘llarini yuvgani kabi bu amallarni bajarish ham hayotiy ehtiyojlariga aylanib
qolsin.
31

Buning uchun har joyda, uyda, bog‘chada, maktabda, mehmonda; har doim
choy ustida, jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanish paytida, dars va ish jarayonlarida,
dam olish paytida; har qanday vositalarda darsliklar, adabiyotlar, ko‘rsatuvlar,
eshittirishlar, multfilmlar, kino, teatr va boshqa ommaviy tadbirlardan unumli
foydalanish, huquqiy tarbiyani tarbiyaning boshqa shakllari bilan qo‘shib olib
borish taqozo etiladi. Misol uchun multfilmlarni jon-dili bilan tomasha
qilmaydigan bola topilmasa kerak. Demak, undan bolalarni huquqiy tarbiyalash
vositasi sifatida foydalanish katta samara berishi turgan gap. Aytaylik, multfilm
qahramoni bo‘lgan bola maktabga keta turib, sho‘xlik qilib, svetoforning qizil
chirog‘ida yo‘lni kesib o‘tadi va avtohalokatga sababchi bo‘ladi... Boshqa bir bola
esa chaqqan pistalari po‘chog‘ini ko‘chaga tashlaydi. Buni ko‘rib qolgan otaxon
bolani uyaltiradi... Shu maqsadda o‘quv dasturlari, darsliklar, adabiyotlar,
qo‘llanmalar huquqiy tarbiya ruhida qayta ishlab chiqilishi, televideniye, gazeta va
jurnallar va boshqa nashrlar shunga moslashtirilmog‘i lozim. Amaldagi maktab
o‘quv dasturiga ko‘ra o‘quvchilarga huquq asoslari fani uchun juda kam soat
ajratilgan. Haftasiga bir soatlik dars jarayonida bolaning huquqiy bilim asoslarini
o‘rganib olishi juda qiyin. Bu soatni ko‘tarish bilan birga qo‘shimcha darslarni,
amaliy mashg‘ulotlarni yo‘lga qo‘yish ham yaxshigina samara beradi. Masalaning
boshqa yechimlari ham bor: aytaylik, amaldagi o‘quv dasturiga ko‘ra, matematika
fani uchun haftasiga 5-6 soat berilgan. Sinfda 30 bola bo‘lsa, shulardan ko‘pi bilan
o‘n nafari matematikani o‘zlashtirishi mumkin. Qolgan 20 bola matematikani to‘la
tushunmaydi. 4–5 sinflarda bola harakat qilsa, matematikani o‘zlashtirib olsa
bo‘ladi. Ammo boshlang‘ich sinfda bu fanni o‘zlashtirmagan bolani 8–9 sinflarda
qiynashdan nima foyda. Bir o‘zgaruvchi tenglamani yoki kvadrat tenglamani yoki
oddiygina karra jadvalini bilmagan bolaga trigonometriyani uqtirish mumkinmi?
Matematikaga tushunmagan bola geometriyani, fizikani, kimyoni ham o‘zlashtira
olmaydi. Bu fanlar ham katta sinflarda har kuni borligini hisobga olsak, 20 nafar
o‘quvchi har kuni 2–3 soat bu darslarda bekorga o‘tirishga majbur bo‘ladi. Balki,
matematikani yaxshi o‘zlashtirgan 10 bola bilan alohida kuchaytirilgan dastur
32

asosida shug‘ullanib, qolgan 20 nafariga matematika, fizika, kimyodan darslarni
qisqartirib, ularning qiziqishiga qarab, mehnat, jismoniy tarbiya va huquq asoslari
fani darslarini ko‘paytirish ko‘proq samara berar. Buni bir necha hududlarda
tajribadan o‘tkazib ko‘rish lozim. Bizningcha, «Yoshlar o‘rtasida huquqiy
tarbiyani rivojlantirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi qonunni
qabul qilish, bu sohaga oid Davlat dasturi ni ishlab chiqish davr talabiga aylandi.
Bu hujjatlar qayd etilgan muammolar bilan birga kelajagimiz bo‘lgan yoshlarning
jismonan sog‘lom, qalban pok va aqlan teran bo‘lib yetishishlari, ma'naviy,
madaniy immunitetlari mustahkamlanishi, turfa xil yot va xatarli oqimlarga
og‘masliklari, «internet», «telefon» kasalliklariga chalinmasliklari, va aksincha,
mustaqillik, ezgulik, adolat, iymon, insof, halollik, qonunlarga hurmat g‘oyalariga
sadoqat ruhida kamol topishlari, komil insonlar bo‘lib yetishishlari uchun huquqiy
zamin bo‘lmog‘i lozim. Respublikamizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlarning barchasi inson va uning manfaatlari uchun yo’naltirilganligi nafaqat
qabul qilinayotgan qonun hujjatlari, balki , amalga oshirilayotgan barcha
islohotlarning asl maqsadi ekan ligi barchamizga ma`lum. O’zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganlaridek: “...biz sog’lom
avlodni tarbiyalab vo yaga yetkazishimiz kerak. Sog’lom kishi deganda faqat
jismoniy sog’lomlik emas, balki, sharqona odob-axloq va umumbashariy g’oyalar
ruhida kamol topgan insonlarni tushunamiz. Oliy Majlis bu bora da davr talablariga
javob beradigan, eng qulay, ilg’or tajribalarga tayangan va uzviy bog’liq bo’lgan
qator qonunlar qabul qilish kerak” 15
. Ta`kidlash lozimki, mustaqillikka
erishganimizdan so’ng, bo zor munosabatlari sharoitida fuqarolarning iqtisodiy,
siyosiy va ijtimoiy munosabat- lardagi ishtiroklari doirasi ancha kengaydi.
Huquqiy munosabatlarda nafaqat voyaga yetgan fuqarolar, balki, 18 yoshga
to’lmagan voyaga yetmaganlar ham o’zlarining subyektlilik maqo midan
foydalanib ishtirok etishlari mumkin. Bu ishtirokni ta`minlash uchun Hukumat
tomonidan barcha shart-sharoitlar yaratib berilmoqda. O’zbekiston jahonning
15
Karimov I. A O’zbekiston siyosiy-ijtimoiy iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. -Toshkent: O’zbekiston,
1997. -137 b.
33

rivojlangan davlatlari qatoridan joy olishi uchun birinchi navbatda fuqarolarning
shu qatorda yoshlarning huquqiy madaniyatini oshirish va ular orasida qonunlarni
targ’ibot qilishni kuchaytirish lozim.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov “Har bir fuqaro, har bir inson o’z
haq-huquqini yaxshi bilishi va uni himoya qila olishi zarur. Odamlarning huquqiy
bilimlar bilan qurollan tirish shart. Toki, jamiyatning har qaysi a`zosi o’z huquqi,
o’z burchi va o’z mas`uliyatini puxta bilmas ekan, uni hayotiy ehtiyoj sifatida
anglamas ekan, bizning islohotlar, yangilanish haqidagi barcha so’z larimiz, sa`y-
harakatlarimiz besamara ketaveradi 16
”- deb aytib o’tgan edi. Demak, har bir
kishining huquqiy madaniyatli bo’lmog’i jamiyat va farovon hayotimizning taqdiri
bilan bog’liq masaladir. Bu esa joylarda yoshlarning huquqiy madaniyatini
shakllantirish va tako millashtirishni taqozo etadi. Bugungi kunda voyaga
yetmaganlar huquqbuzarliklarining yangidan-yangi ko’rinishlarini hamda ularni
keltirib chiqaruvchi sabab va sharoitlarni vujudga kelayotganligi va bu boradagi
hamkorlik barcha joylarda ham to’g’ri yo’lga qo’yilmaganligi:
 voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarini oldini olish subyektlarining
oila va ta`lim muassasalari bilan hamkorligini ta`minlovchi hamda tashkiliy
asoslarini belgilovchi metodik qo’llanmalarni yetarli darajada emasligi;
 voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining yakka tartibdagi
profilaktikasi tashkil etish bo’yicha huquqni muxofaza qilish organlari o’rtasidagi
o’zaro hamda ularning oila va ta`lim muassasalari bilan hamkorligini tashkil qilish
sohasida muammolarning mavjudligi va hal etilmaganligi;
 jinoyat sodir etgan yoki bunga moyil bo’lgan voyaga yetmaganlar,
farzandining tarbiyasiga salbiy ta`sir etayotgan ota-onalar, ularning o’rnini
bosuvchi shaxslar ustidan samarali ijtimoiy-huquqiy nazoratni yo’lga qo’yish va
uzluksiz takomillashtirib borish maqsadida, ushbu hodisalar va ular bilan bog’liq
jarayonlarning kelgusidagi ko’rinishlari hamda yo’nalishlarini bashorat qilish
zarurligi va xokozolar.
16
Karimov I.A. Asosiy maqsadimiz – yurtimizda erkin va obod, farovon hayot barpo etish yo’lini qat`iyat bi -
lan davom ettirishdir. G `Xalq so’zi. 2007 yil 8 dekabr’
34

Yoshlar o’rtasida huquqiy tarbiya ishlarini tashkil etish va sodir etiladigan
huquqbuzarliklarni oldini olish borasida pedagoglar faoliyatini yanada kuchaytirish
uchun quyidagi amaliy ishlarni amalga oshirishimiz kerak:
1. Umumiy ta`lim maktablarida huquqiy bilimlarni targ’ib qiladigan
xonalar tashkil etish.
2. Bilim maskanlarining sud, prokratura, advokatura, birinchi navbatda
esa voyaga yetmaganlar inspektsiyasi va voyaga yetmaganlar ishlari bilan
shug’ullanuvchi komissiyalar bilan aloqalarni mustahkamlash.
3. Doimiy ravishda yangi tajribalarni o’rganish, umumlashtirish va
ularni hayotga keng tadbiq etish. To’plangan ilmiy bilimlardan pedagogik
tajribalarda foydalanish, o’sib kelayotgan yosh avlodga davlatimiz qonunlariga
muntazam rioya qilish ko’nikmalarini singdirish. Bularning barchasi huquqiy
tarbiyaning samarali amalga oshirishning muhim omilidir.
Har bir pedagog ta`lim bilan tarbiya berishga jiddiy e`tibor qaratishi lozim.
Bunda maktabda o’qitiladigan fanlarni o’ziga hos ahamiyati va imkoniyatlari bor.
Ana shu imkoniyatlardan o’z o’rnida to’g’ri foydalanish o’qituvchining bilim,
tajriba va mahoratlariga, izlanishiga bog’liq. 17

Hozirda maktab dasturlarida mavjud bo’lgan “Tarix”, “Davlat va huquq
asoslari”, “Inson va jamiyat”, “Konstitutsiya asoslari”, “Milliy istiqlol g’oyasi”,
“Vatan tuyg’usi”, “Odobnoma” darslarini o’qitish jarayonida o’quvchilarga
huquqiy tarbiyaga oid bilimlar berib borilmoqda. Belgilangan rejalarni amalga
oshirishda turli-tuman tarbiyaviy tadbirlar: “Qonun hammamiz uchun
majburiydir”, “Davlatimiz ramzlari”, “Burch va Vijdon”, “Qonun va biz”, “Hayot
qonun bilan go’zal”, “Men ozod yurt farzandiman” kabi mavzularda yig’ilishlar,
kechalar munozaralar uyushtirish, huquq-tartibot organlari hamda harbiy
bo’linmalar bilan doimiy aloqalarni o’rnatish,
ular yordamida “Yosh posbonlar”, “Militsiyaning yosh do’stlari” guruhlarini
tuzish kabilardan ham keng foydalanish mumkin.
17
Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma
majlisidagi nutq / Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent : O‘zbekiston, 2016. — 56 b.
35

Xulosa va tavsiyalar shundan iboratki, pedagogik-olimlar tadqiqotlarida
isbotlanganidek, huquqiy tarbiyaga doir ishlar quyidagi sharoitlarda bajarilsa,
uning samaradorligi yanada oshadi:
 Ta`lim muassasasi o’zining ta`sirlari majmuini ko’proq huquqiy
tarbiya jarayoniga izchil yo’naltirsa;
 O’qituvchilar jamoasi oila bilan o’zaro hamkorligi davrida o’zlarining
axloqiy tarbiyaviy talablarini to’g’ri tashkil eta olsalar;
 Xalq ta`limi bo’limi va ta`lim muassasalari ota-onalarni tarbiyaviy
jarayoniga faol jalb qilsalar;
 O’qituvchilar o’quvchilarga huquqiy tarbiya berish ishlarini oiladan
boshlashsa va bu ish ularning barcha o’quv yillarida davom ettirilsa;
Xalqimizda yoshlikda olingan bilim toshga o’yilgan naqshga qiyoslanadi.
Bu hayotiy haqiqat. Bolalikning beg’ubor murg’ak qalblariga ekilgan har qanday
ezgulik urug’i katta bo’lgach, o’z mevasini berishi shubhasiz. Bugun kuchli
huquqiy davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari dadil odimlayotgan yurtimizda
yosh avlod istiqboli yo’lida qilinayotgan ishlar behisob. Bu kishini quvontiradi,
zero, mustaqil fikrli, o’zining mustahkam fuqarolik pozisiyasiga ega, intellektual
salohiyatli va huquqiy madaniyatli yoshlar bizning bor umid va ishonchimizdir.
36

XULOSA
Mustaqillik O’zbekiston hayotining barcha sohalarida tub o’zgarishlar
davrini boshlab berdi. Bunday o’zgarishlar natijasini sud-huquq tizimining
qonunchilik asoslarini rivojlantirish va takomillashtirish jarayonida yaqqol ko’rish
mumkin. Milliy qonunchilikning yangilanishi bilan bog’liq normalarni
huquqiy mushohada qilish, ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish
ehtiyojini aniqlash aholining, ayniqsa, yoshlarning huquqiy ongini tubdan
o’zgarishini talab etadi. Bir ijtimoiy tuzumdan ikkinchisiga o’tish davrida h uquqiy
ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish mamlakatni modernizatsiya va isloh
qilish, jamiyatni demokratlashtirish va yangilashning muhim sharti hisoblanadi.
Huquqiy madaniyatni yuksaltirish haqida qanchalik tugal va mukammal nazariy
fikrlar bildirilmasin, ularni shaxs huquqiy ongiga singdirish borasida muntazam
hamda tizimli ish olib borilmasa, ko’zlangan maqsadlarga erishib bo’lmaydi.
Buning uchun inson qalbiga yo’l topish zarur. Inson qalbiga yo’l topish avvalo
ta’lim-tarbiyadan boshlanadi. Huquqiy savodxonlik va bilimlarni amaliy hayotda
qo’llay olish ko’p jihatdan huquqiy ta’limning mazmun-mohiyatiga bog’liqdir.
SHu nuqtai nazardan qaraganda, huquqiy ta’lim har bir shaxsning o’z huquqlarini
bilishi va himoya qilishini ta’minlashning zaruriy sharti va asosiy omillaridan biri
hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligini yana quyidagilar bilan asoslash mumkin:
 shaxsning ijtimoiy xulq-atvori, yurish-turishi, ijtimoiy
munosabatlarda ishtiroki bilan bog’liq muammolar huquqshunoslik fanlarining
asosiy masalasi bo’lib kelgan. Huquq ijtimoiy hodisa sifatida, ongdan tashqarida
mavjud bo’la olmaydi. Ayni paytda, u ijtimoiy voqelikning in’ikosiga, bilish
quroli, usuliga aylanadi. Ushbu murakkab ruhiy sohada kechadigan ichki fikrlash
jarayoni huquqiy borliqning ongdagi aksini tushunib yetish va huquq haqidagi
bilimlarni shakllantirish bilan bog’langan. SHu bois ham ushbu jarayonni
o’rganish dolzarb hisoblanadi.
 shaxsning huquqiy xulq-atvori huquqiy ong bilan bevosita bog’liq bo’lib,
huquqqa bo’lgan munosabatning ruhiy in’ikosi hisoblanadi.
37

 huquqiy ong va huquqiy davlat o’zaro aloqador bo’lgan ijtimoiy
hodisalardir. SHaxs huquqiy ongining rivojlanishi mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan sud-huquq tizimidagi islohotlarning kelajagiga ta’sir etadi. CHunki,
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishning zarurligini, undan oqilona foydalanish
lozimligini anglash, amaldagi qonun hujjatlarining mavjud ijtimoiy
munosabatlarga mos kelish-kelmasligini aniqlash va ularga baho bera olish,
huquqiy qoidalarni o’rnatish va amalda tatbiq etish huquqiy ong darajasi bilan
bog’liqdir.
 shaxs huquqiy ongining shakllanishi huquqiy ta’lim, huquqiy
savodxonlik, huquqni o’qitish, huquqiy bilim, ko’nikma va malakaning darajasi
bilan belgilanadi. SHaxs huquqiy ta’lim orqali huquq asoslarini, uning asosiy
normalarini bilib oladi. SHundagina huquqiy tarbiyaning murakkab vazifalari
bo’lgan: ta’lim oluvchilarga o’zining xatti-harakatlarini baholash, o’zga
shaxslarning huquqqa munosabati haqida fikr bildirish, huquqiy bilimlarni hayotga
tatbiq etish ko’nikmalarini hosil qilish, qonunga rioya etishni shakllantirish,
huquqbuzarlikka nisbatan murosasizlikni tarbiyalashga erishiladi.
 h uquq normalari – ma’lum qoidani o’rnatib, shaxsning fe’l-atvoriga
faol ta’sir ko’rsatadi. Huquqning tartibga solish ta’siri, uning shaxs ongiga ta’sirida
namoyon bo’ladi. Huquqiy talablar ongda aks etib, shaxs tomonidan anglanadi,
tushuniladi va o’zlashtiriladi, insonning huquqqa munosabatini belgilovchi
taassurot va ishonchning murakkab bilimlar birikmasiga aylanadi. Bu shaxs
huquqiy ongini shakllantirishda yangi usul va vositalarni tadqiq etishni taqozo
etadi.
 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining jamiyatdagi o’rni va
ahamiyatini, ma’no-mazmuni va mohiyatini o’rganish, ya’ni konstitutsiyaviy
savodxonlik shaxs huquqiy ongini shakllantirishda muhim omil ekanligi
sababli ushbu sohadagi mavjud muammolar va ularni hal etish yo’llarini tizimiy
o’rganishni talab etadi.
38

Mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli
islohotlar milliy davlatchilik va suverenitetni mustahkamlash, xavfsizlik va huquq-
tartibotni, davlatimiz chegaralari daxlsizligini, jamiyatda qonun ustuvorligini,
inson huquq va erkinliklarini, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini
ta’minlash uchun muhim poydevor bo‘ldi, xalqimizning munosib hayot kechirishi,
fuqarolarimizning bunyodkorlik salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun zarur
shart-sharoitlar yaratdi.
Qabul qilinayotgan qonunlarning amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va sud-huquq islohotlari jarayoniga ta’sirini kuchaytirishga
yo‘naltirgan holda qonun ijodkorligi faoliyati sifatini tubdan oshirish;
mamlakatni ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha
vazifalarni amalga oshirishda o‘zaro manfaatli hamkorlikning samarasini
oshirishga qaratilgan davlat-xususiy sheriklikning zamonaviy mexanizmlarini joriy
etish;
davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligini
ta’minlash, jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va erkinliklari hamda qonuniy
manfaatlariga oid axborotni taqdim qilishning zamonaviy shakllarini joriy etish.
Ayni vaqtda mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqqiyot yo‘lining chuqur tahlili,
bugungi kunda jahon bozori konyunkturasi keskin o‘zgarib, globallashuv
sharoitida raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va
jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda
tamoyillarni ishlab chiqish va ro‘yobga chiqarishni taqozo etmoqda. qonun
ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishga yo‘naltirilgan
sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini hamda fuqarolarning huquq va
erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini mustahkamlash, ma’muriy,
jinoyat, fuqarolik va xo‘jalik qonunchiligini, jinoyatchilikka qarshi kurashish va
huquqbuzarliklarning oldini olish tizimi samarasini oshirish, sud jarayonida
39

tortishuv tamoyilini to‘laqonli joriy etish, yuridik yordam va huquqiy xizmatlar
sifatini tubdan yaxshilash;
40

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.1 Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali
marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq
Mirziyoyev Sh.M. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2016. — 56 b.
1.2 Karimov I.A. Asosiy maqsadimiz – yurtimizda erkin va obod,
farovon hayot barpo etish yo’lini qat`iyat bi lan davom ettirishdir. Xalq so’zi. 2007
yil 8 dekabr.
1.3 Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlikʼ — har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruza, 2017 yil 14 yanvar
ʼ
Mirziyoyev Sh.M. - Toshkent.: O‘zbekiston, 2017. — 104 b.
1.4 Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning
2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar
va Toshkent shahri saylovchilari vakillari bilan o‘tkazilgan
saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan.
Mirziyoyev Sh.M. - Toshkent.: „O‘zbekiston“, 2017. — 488 b. [39]
ASOSIY ADABIYOTLAR
2.1. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlash
ʼ — yurt taraqqiyoti
va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma ruza.
ʼ 2016 yil 7
dekabr Mirziyoyev Sh.M. — Toshkent.: „O‘zbekiston“, 2017. — 48 b.
2.2 Karimov I.A. O’zbekiston siyosiy-ijtimoiy iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari. T.: O’zbekiston, 1997. -137 b.
2.3 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Т.: O‘zbekiston, 2014.
2.4 Karimova O. Huquqni o'qitish metodikasi. Т .: TBPU. 2010.
41

2.5 Tojihonov U. Saidov A. Huquqiy madaniyat nazariyasi. I-II tomlar.
Т.: Akademiya, 1998.
2.6 Гафаров З.М . Каримова О . A Методика правового воспитания и
правового обучения. Т.: Укитувчи, 1996.
2.7 Ishmuhamedov R. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim
samaradorligini oshirish yoMlari. Т.: Nizomiy nomndagi TDPU, 2009.
2.8 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-
4947-sonli 2017 — 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasi.
QO’SHIMCHA ADABIYOTLAR
3.1 Davlat va huquq nazariyasi.- X.Odilqorievning tahriri ostida. - Т.:
O‘zbekiston faylasuflari jamiyati, 2011.
3.2 Islomov Z.M. Fuqarolik jamiyati: kecha, bugun, ertaga. -Т.: TDYuI,
2002, -87 b.
3.3 Mahkamov U.I. Ta’lim oluvchilarning axloqiy madaniyatini
shakllantirish muammolari. -Т.: FAN, 1995. 6
3.4 Ziyomuxammedov В. Komillikka eltuvchi kitob. “Turon-iqbol
nashriyoti”, Toshkent, 2006.
Elektron ta’lim resurslari
www. tdpu. uz
www.lex. uz
www. ziyonet. Uz
www. pedagog. uz
www. bilim. uz
WWW, gov. uz
42

HUQUQ TA’LIMI FANLARINI O’QITISHDA O’YINLI TEHNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH

Купить