Ҳуқуқдаги презумпциялар ва фикциялар - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	47.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Январь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Ҳуқуқдаги презумпциялар ва фикциялар

Купить

Ҳуқуқдаги презумпциялар ва фикциялар Режа: Кириш 1.Ҳуқуқ тарихидаги презумпция ва фикциялар 2.Ҳуқуқдаги презумпция тушунчаси ва турлари 3.Ҳуқуқдаги фикция тушунчаси ва мазмуни 4.Ҳуқуқий презумпциянинг бир кўриниши сифатида - Айбсизлик презумпцияси Хулоса Адабиётлар

Кириш Ўзбекистон ўз мустақиллигини қўлга киритгач, ҳуқуқий демократик давлат барпо этиш йўлидан боришини эълон қилди. Бу борада республикамиз Президенти И.А.Каримов шундай дейди: «Барқарор бозор иқтисодиёти, очиқ ташқи сиёсатга асосланган кучли демократик ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этиш пировард мақсад бўлиб қолиши керак. Шундай жамиятгина Ўзбекистон халқининг муносиб турмушини, унинг ҳуқуқлари ва эркинлигини кафолатлаши, миллий анъаналар ва маданият қайта тикланишини, шахс сифатида инсоннинг маънавий-ахлоқий камол топишини таъминлаши мумкин... Ўзбекистон - келажаги буюк давлат. Бу - мустақил, демократик, ҳуқуқий давлатдир. Бу - инсонпарварлик қоидаларига асосланган, миллати, дини, ижтимоий аҳволи, сиёсий эътиқодларидан қатъи назар фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини

маданиятга эга бўлган шахсларни табиялаш-бу ислоҳотларнинг ўзагини ташкил этмоғи лозим. Ўзбекистонда мустақилликка эришилгандан сўнг ҳуқуқшунослик соҳасида кўплаб изланишлар олиб борилди, жумладан собиқ иттифоқ даврида ҳуқуқ моҳияти ва мазмунига оид бўлган илмий-назарий қарашлар тубдан ўзгарди ва инсон, жамият, давлат муносабатларининг ҳамоҳангликдаги мавжуд бўлишига оид янгича ёндашувлар пайдо бўлди. Юриспруденция соҳасида ҳуқуқ масаласини кўплаб ўзбек ва рус олимлари тадқиқ қилишди ва илмий фаолиятларини давом эттирмоқдалар, ўзбек олимлари: ю.ф.д., проф. З.М.Исломов, ю.ф.д., проф. Ҳ.Б.Бобоев, ю.ф.д., проф. А.Х.Саидов, ю.ф.д., проф. А.А.Азизхўжаев, ю.ф.д., проф. М.М.Файзиев, ю.ф.д., проф. Х.Т.Одлқориев, ю.ф.д., проф. У.Таджиханов, ю.ф.д., проф. С.М.Адилхўжаева, ю.ф.н., доц. М.А.Ахмедшаева

Юридик презумпциялар келиб чиқиш тарихига кўра латин ва рим ҳуқуқидан анча олдин пайдо бўлган. Жамиятдаги тартиблар ва ўрнатилган қоидаларга амал қилмаслик оқибатида қонунни билиш презумпцияси келиб чиққан. Уларни номологик презумпция деб аташимиз мумкин (қонун билан 3 танишиш). Жамиятда одат нормалари кишилар ўртасидаги муносабатларни тартибга солишда ҳукмронлик қилиб турган бир пайтда мажбурий ва мажбурий бўлмаган ҳулқ-атвор мавжуд эди. Муносабатларни тартибга солишга эҳтиёж туғилиши биланоқ жамоа томонидан қарор қабул қилинган ва сайланган вакиллар томонидан қонун шакллантирилган. Ахиллес қалқонида (Иллиада) акс этган суд жараёни шундан далолат берадики, қарорни муҳокама қилиш жараёни оммавий равишда амалга оширилган. Ёзма қонунучиликнинг вужудга келиши билан бу соҳадаги шароит ўзгариши

мусиқа ёрдамида ўргатишган. Қонунчиликни ишлаб чиқиш озод ва тўла ҳуқуқли фуқаролар қўлида бўлган давлатларда (Мессопотамия шаҳарлари, антик полисларда) таълимнинг зарурий белгиси сифатида фуқароларни ҳуқуқни билишга ўргатиш ва қонунларга ҳурмат руҳида тарбиялаш бўлган. Қадимги Афинада ёшлар томонидан фуқаролик қасамёдини қабул қилишда қонунларни ҳурмат қилиш, ўрганиш ва ҳимоя қилиш мажбурий тартиб бўлган; Римда XII жадвал қонунларини билиш фуқаролик лаёқатига эга бўлиш учун, биринчи босқич имтиҳони ҳисобланган. Ушбу ҳодисалар оқибатида барча ҳуқуқий тизимларда “Қонунни билмаслик жавобгарликдан озод қилмайди” деган қоиданинг мустаҳкамланишига олиб келди. Номологик презумпциянинг ривожланиши ва мустаҳкамланиши мантиқий табиий жараён ҳисобланади. Қадимий тарихдан билишимиз мумкинки, турли са

вақт тартибларда нашр қилишдан иборат барчанинг билиши мумкин бўлган турли регламентли презумпция ҳолатларини келтириш мумкин. Презумпцияларнинг вужудга келиши билан у барча ҳуқуқ соҳаларида қўлланила бошлади. Масалан, ҳар қандай ҳуқуқ ва эркинликларни чеклайдиган қонун камроқ тарғиб қилиниши, либерал ғояларга асосланган қонун эса аксинча кўпроқ тарғиб қилиниши лозим. Аммо, савол туғилади ушбу йўналишдаги қонунларни тарғиб қилиш презумпциянинг аҳамиятини оширмасмикан? Давлат институтлари ҳуқуқий ҳолатининг мустаҳкамланиши билан ҳуқуқни талқин қилиш давлат органлари функциясига айлана борган, улар томонидан қонунларни презумциявий моҳиятини талқин қилишнинг аниқ шакллари суд томонидан олиб борилган жараёнларда кўришимиз мумкин: Милоддан аввалги 90 йилларда рим судялари томонидан Компонийнин

Ф.Бекон Цицерон томонидан айтилган римча қуйидаги формулани изоҳлайди “salus populi suprema lex” ҳалқнинг ҳоҳиши олий қонун бўлсин Қадимги рус ҳуқуқида (қонун шубҳали кўринмаса), умумий моҳиятига кўра эса (қонунчиликда ўрнатилган қоидаларнинг аҳамиятига оид шубҳали ҳолатлар мавжуд бўлганда) аниқ билиш орқали ҳуқуқни талқин қилишга йўл қўйилган. Презумпцияларни таснифлаш бирмунча қийинчиликлар туғдиради, яъни инглиз тадқиқотчилари қуйидагича иккита ҳар хил китобдаги бир хил тушунчаларни берадилар: бир йўналишда “ҳуқуқий презумпция” муносабатнинг предмети сифатида ишнинг расмий тарафида кўринса, иккинчи йўналишда суд томонидан ўрнатиладиган “фактик презумпция” сифатида “у ушбу ишга жойлаштирилган” бўлиб кўрилади 7 . Моҳиятига кўра презумпциялар икки гуруҳга бўлинади: позитив ва негатив. Нега

танлов асосидаги презумцияларни кўришимиз мумкин Айбсизлик презумпциясига оид инглиз манбаларида қуйидаги фикрлар келтириб ўтилган, умумий қоида сифатида мажбурият юкланган шахс ўзининг айбсизлигини исботлаш унинг ўзига юклатилган аммо, даъвогар унинг содир бўлган ҳаракатларга алқадорлигини аниқ тавсифлаши шарт. Масалан: йўловчи устига вагонеткадан ғишт тушиб кетиши (эҳтиётсизлик оқибатида) ёки айбдорга алоқаси бўлмаган ҳолатда зарар поездлар тўқнашуви оқибатида келиб чиққан бўлса Жиноий ишларда антик демократияга оид машҳур қоида мавжуд айбсизлик презумпцияси (praesumtio bona viri) “гумонлар айбланувчи фойдасига ҳал бўлади” 10 . Жиноий ва фуқаролик ишларини қиёслаган ҳолда Дженкс қуйидагича фикрларини беради, гумонланувчини айбдор деб топиш учун, далиллар худди фуқаролик процессидаги каби

“енгиллаштирувчи ҳолатларда ҳуқуқни талқин қилиш” тарафдори бўлган (д.50.70.155.) 11 Дженкс Э. Ўша асар. 85 б. Презумпция фикциянинг ўзаро алоқадорлиги француз қонунчилигида учрайди, эр ва хотиннинг бир вақтда юзага келган ўлим ҳодисасида (авиавария ёки автомобил ҳалокатида) эр биринчи вафот этган ҳисобланади, унинг мулки хотинига ўтиб ундан қариндошларига ўтади. Медицина стастистикасига асосланган ҳолатларга кўра хотиннинг бу ҳолатда тирик қолиш эҳтимоли кўпроқ бўлади. “эҳтиёжга бағишланган юридик ёлғон” сифатида тавсифлайди, у ишларни ҳал қилишда мумамоларни бартараф этишда асқотадиган “техник ёлғондир” Рим ҳуқуқида худди Р.Иеринг каби тартиблар берилган масалан: Қул фуқаролик ҳуқуқларидан маҳрум шахс сифатида “гапирувчи қурол” деб юритилади ёки жангда иштирок этиб асрга тушган шахснинг

қилади. Агар муносабатни тартибга солувчи ведаларда кўрсатилмаган смритлар аниқланса, ишончли манба сифатида қаралиб бу норма ведаларда мавжуд бўлган аммо, йўқолган бўлиши мумкин деб қаралади. Капиталистик мамлакатларнинг фуқаролик ва савдо ҳуқуқи. М., 1980, 57 б. Юридик институт сифатида фикцияларни ҳуқуқ тизимидаги норма сифатида қўллаш ҳар доим ҳам ижобий оқибатларга олиб келмайди, юқорида кўрсатилган ҳолатлар бундан истисно. Ҳуқуқдаги презумпция тушунчаси ва турлари Презумпция (лотинча — эҳтимоллик) маълум бир фактларнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги тўғрисида эҳтимол қилинган фактлар орасидаги боғлиқликка ва фактларнинг мавжудлигига асосланган ҳолда илгариги тажриба билан тасдиқланган тахминдир. Презумпциянинг муҳим белгиси унинг тахминий тавсифи. Презумпция ишонч эмас, балки эҳтимо

бундай презумпциялар ижтимоий тараққиётнинг қимматли бойлиги бўлиб ҳисобланади. Ҳуқуқий презумпция — умумий презумпциянинг бир тури. Улар фақат ҳуқуқ соҳасидаги ёки фақат ҳуқуқ билан боғлиқ бўлган нарса ва ҳодиса орасидаги боғлиқликнинг оддий тартибини акс эттиради. Ҳуқуқий презумпция ҳуқуқ нормаларида бевосита ёки билвосита мустаҳкамланади. Ҳуқуқий презумпциялар турларга бўлинади. Ҳуқуқий мустаҳкамлаш фактига кўра презумпция фактик ва қонуний бўлади. Фактик презумпцияда қонун акс этмайди ва шунинг учун юридик аҳамиятга эга бўлмайди. Лекин улар ҳуқуқни қўлловчи шахснинг ички ишончини вужудга келтиришда ҳисобга олинади. Қонуний презумпция — бевосита ёки билвосита қонунчиликда мустаҳкамланган тахминдир. Масалан , Оила кодексида қайд этилган оталик презумпцияси. Амал қилиш доирасига кўра, пре

манфаатига зарар етказадиган ҳаракатни қилмайди ёки қонун талаб қилган ҳаракатни амалга оширади (ёки улардан воз кечади). Инсофлилик презумпцияси ҳуқуқий тартибга солишда катта аҳамиятга эга ва ҳуқуқий нормаларни тартибга солувчи омил бўлиб ҳисобланади. Фуқаро олди-сотди шартномаси ёки бошқа фуқаролик ҳуқуқий битимини тузадими, жабрланувчи ёки гувоҳ кўрсатув берадими, даъвогар даъвосини асословчи далиллар келтирадими, йигит қиз билан никоҳдан ўтадими – улар барча ҳолатларда виждонли ҳисобланадилар, чунки уларда ёмон ният бўлмайди. Ҳар қандай ҳуқуқий тизимда бу презумпциянинг бўлмаслиги ҳаддан ташқари қийинчиликни юзага келтирган бўлар эди. Қонунни билиш презумпцияси илк бор рим ҳуқуқида ташкил қилинган ва қўлланилган ҳамда қуйидаги формулада ўз мазмунини топган: “nemo ignorantia iuris recu

Бу презумпцияни таъминлашнинг шарти қуйидагилар: муҳим норматив ҳужжатларнинг лойиҳаларини муҳокама қилишда мамлакат аҳолисини кенг жалб қилиш; ҳужжатларнинг тушунарли ва аниқ бўлиши, уларни қабул қилиш тафсилотининг яхши ишланганлиги ва бу ҳужжатларнинг кўп нусхада нашр қилиниши лозимлиги. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳақиқат презумпцияси қонун чиқарувчи ҳужжат орган томонидан қабул қилинганлигини, аввало, қонуний, ҳаққоний, тўғри, ички ва ташқи тартиб талабларига жавоб беришини норматив-ҳуқуқ ҳужжатда ҳақиқат акс эттирилганлигини билдиради. Уларда: биринчидан, ижтимоий муносабатни тартибга солувчи ҳолатни тўғри акс эттириш; иккинчидан, уларга ҳуқуқий тақдимнома санкция ва тавсияномалар билан тўғри юридик баҳо бериш; учинчидан, тегашли давлат органининг ваколати ва вазифаси доирасида матб

турли тармокларида кенг қўлланилади. Қонунда мустаҳкамланганлиги учун фикция юридик ҳуқуққа айланади. Ҳуқуқий фикциялар қадимги ҳуқуқий тизимлардаёқ қўлланила бошланган. Фикция ҳозирги замон ҳуқуқида ҳам маълум. Чунончи фуқаролик кодексида «Фуқарони ўлди деб эълон қилинган кун, суднинг уни ўлди деб эълон қилинганлиги тўғрисидаги қарори қонуний кучга кирган кундан деб белгиланади» дейилган. Фуқаронинг ўлган кунини суднинг унинг ўлими ҳақидаги қарорини қонунии кучга кирган кунига боғлаш масаласи тўғрими? Йўқ, албатта, чунки бу ҳақиқатга тўғри келмайди. Бундан ташқари буни фикция деб ишонч билан айтиш мумкин. Айрим ҳолларда суд қарорининг кучга кирган куни, фуқаронинг ҳақиқатан ҳам ўлган кунига тўғри келиб қолиши мумкин, лекин бу мутлақо тасодифий бўлади. Фиктив (қалбаки) ҳолат жиноят қонунид

Ҳуқуқий фикциялар барча ҳуқуқ соҳаларида машҳурдир, аммо бошқаларга қараганда кўпроқ фуқаролик суд ишларини юритишда кўп учрайди. Ҳуқуқий фикциялар фуқаролик ишларида объектив ҳақиқатни рад этган ҳолда ишни адолатли ҳал қилиш учун зарурдир Ҳуқуқий презумпция ва фикцияни айрим ҳуқуқшунослар ҳуқуққа хос бўлмаган деб атайдилар, чунки улар оддий ҳуқуқий категория доирасига тўғри келмайди. Ҳуқуқий тизим, қотиб қолган эмас. У доимо ривожланишда вақт ўтиши билан унинг таркибий қисми рўйхати ҳам, бизнинг у ҳақдаги тасаввуримиз ҳам ўзгариши мумкин. 15

Ҳуқуқий презумпциянинг бир кўриниши сифатида - Айбсизлик презумпцияси Юридик энциклопедик луғатда Айбсизлик презумпцияси бу (лотинчада Praesumptio – тахмин, гумон) жиноят содир этганликда айбланаётган ҳар бир шахснинг иши судда қонуний тартибда, ошкора кўриб чиқилиб, унинг айби 17 – деган таъриф билан изоҳланади. аниқланмагунча у айбдор ҳисобланмайди Айбсизлик презумпцияси жиноят процессининг муҳим демократик тамойилларидан бири бўлиб, у шахсий ҳуқуқни муҳофаза қилиш кучига эга бўлган ҳолда асоссиз айблаш ва жазолашнинг олдини олувчи восита ҳисобланади. Айбсизлик презумпцияси бугунги кунда илмий - оммабоп мунозарали мавзу тадқиқотга айланган. Буюк мутаффакир олимлар Айбсизлик презумпцияси ҳақида ҳали аниқ бир фикр ва тушунчага келмаганлар. 16 И.Зайцев Правовые фикции в гражданском процессе

Айбсизлик презумпциясининг маъносида асосий негиз ётмоғи лозим. Этик томондан қолган жиҳатлари унинг туб маъносини тобе боғлайди. Россия Федерацияси Конституциясининг 49-моддасида: “айбланувчи ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмас” – деб ёзилган. Ушбу моддага шарҳ берсак, шундай хулосага келамиз: “ўз айбига иқрор бўлган шахс айбсизлигини исботлай олмайди”. Келтирилган шарҳ муаммонинг борлигидан далолат беради. Презумпция маъносини тўғри талқин қилиш учун албатта унинг тарихини, асосий негизини, шунингдек Россия қонунлари ва амалиётини тўлаққонлича ўрганиш даркор. 1993 йилнинг 12 декабрда Россия Федерацияси Конституциясининг 49- моддасида Айбсизлик презумпциясига таҳлил берилган. Унда қайд этилишича, ҳар бир айбдор ўз жинояти ошкор қилинмагунга қадар, айбсиз ҳисобланади. Россия Федерация

Қонун қарорлари асосланган бўлиши керак, шунингдек исбот ҳам тўла қонлича бўлиши лозим. Агарда исбот ва далиллар етарли бўлмаса, айбдорга айб қўйиш қатъиян маън этилади. “Айбсизлик презумпцияси” Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида: Жиноят ишлари бўйича одил судлов фуқароларнинг жинси, ирқи, миллати, тили дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ва ижrимоий мавқеидан қатьий, назар, қонун ва суд олдида тенглиrи асосида амалга оширилади. 1. Ўзбекистон Республикасида барча фуқаролар бир хил хуқуқ ва эркинликларга эга бўлиб, жинси, ирқи, миллати, тил, дини, ижтимоий келиб чиқиҳи, эътиқоди, шахси ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида 19 тенгдирлар. Агар бирон бир шахс жиноят процессида иштирок этиш даврида ирқий ёки миллий мансублигига қараб хуқуқлaридан чекланса ёки бу шахсга ҳ

Дипломатик иммунитетга эга бўлган шахсларга нисбатан одил судловни бошқа фуқароларга қараганда шахсларга нисбатан розилик бергандан сўнггина амалга оширилади. Акс холда бундай шахслар персона нон грата (persona поп grata), яъни нуфузга эга бўлмаган шахс деб эълон қилиниб, Ўзбекистон Республикасининг ҳудудидан чиқариб жўнатилишлари мyмкин. Агар шахс депутат бўлса, жиноят содир этган тақдирда унинг депутатлик ваколатномаси бекор қилингандан кейин айнан шу шахсга нисбатан жиноят ва жиноятқ процессуал қонунлар талабларини қўллаш мyмкин бўлиб, у бошқа фуқароларга нисбатан ҳеч қандай имтиёзлардан фойдаланмайди, балки улар билан тенгҳуқуқлик мавқеига эга бўлади. Судья, прокурор, тергoвчи ва суриштиpувчи ишда қатнашаётraн шахсларнипнr шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишлари шарт. Хеч ким қийноққа

асосланмай ёки прокурор санкциясисиз ҳибсга олиниши ёки қамоққa солиниши мумкин эмас. Суд ва прокурор қонунга хилоф paвишдa озодликдан маҳрум этилган ёки қонун ёхуд суд ҳукмида назарда тутилганидан ортиқ муддат ҳибсда ушлаб турилган ёки қамоқда сақланган ҳap қандай шахсни дарҳол озод қилиши шарт. 20

Хулоса Бўлажак ҳуқуқшунос сифатида бизнинг вазифамиз, бакалавриат юриспруденция соҳасидаги барча фанларни тўлиқ ўзлаштириш, келажакда мамлакатимизда олиб борилаётган ҳуқуқий ислоҳотларнинг амалга ошишида етук мутахассис сифатида ўз ҳиссамизни қўшишдир. Бугунги кунда жамият ҳаётининг энг муҳим соҳаларида олиб борилаётган дастурий ўзгаришларнинг барчаси биз учун келажак авлоднинг фаровонлигини таъминлаш учун қилинмоқда. Шу ўринда чуқур ўйлаб айтиш мумкинки мамлакатимизда шакллантирилаётган фуқаролик жамиятининг мақсади ҳам инсон манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилгандир. Жамиятимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари энг олий қадрият эканлиги, давлат ва жамият мақсадининг туб негизида инсон манфаатларини ҳимоя қилиш тушунчасининг ётганлиги барчамизга маълум. Зеро биз, президентимиз И.А.Каримовнинг

21 Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда манфаатлари –энг олий қадрият. Халқ сўзи газетаси 2005й 8 декабр сони. ташкил этилса чунки ушбу масалада фуқароларимизнинг кўпчилиги ҳуқуқшуносларга, жумладан бизга ҳам мурожаат қилишади. Ўйлайманки Ҳуқуқдаги презумциялар ва фикциялар менинг дастлабки тадқиқот ишим бўлиб баъзи бир камчиликлар мавжуд бўлса бундан кейинги ишларимда албатта, уларни инобатга оламан. 22

Адабиётлар 1. Рустамбаев М.Х., Тухташева У.А. Адвокатура: касб- ҳунар коллежлари учун ўқув қўлланма. - Т.: Илм Зиё, 2010. – 232 бет. 2. Рустамбаев М.Х., Тухташева У.А. Суд ҳокимияти ва Ўзбекистон Республикасида суд-ҳуқуқ ислоҳотлар: илмий-публицистик нашр. - Тошкент: ТДЮИ нашриёти, 2009. – 559 б. 3. Саломов Б. Ўзбекистонда адвокатлик фаолияти. - Т.: Адолат, 1-2 том 2000. – 225 б. 4. O’ zbekiston Respublikasida advokatlik faoliyati: Оliy vа o’rtа mаxsus tа’lim vаzirligi tomonidan 5380100 yurisprudensiya yo’nalishi bo’yicha bakalavriat tаlаbаlаri uchun dаrslik: 2 jildlik. / Mualliflar: G.Abdumajidov va boshq. – T. Konsauditinform-Nashr, 2007. – 360 b. - 472 b. 5. Жўраев И.Б. Ўзбекистон Республикасида адвокатлик фаолияти. Ўқув услубий қўлланма. - Тошкент: ТДЮИ, 2010 йил. – 8.5 б.т. 23

Купить