Huquqiy fanlarni o'qitishning ko'rsatmali metodlari - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	85.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquqiy fanlarni o'qitishning ko'rsatmali metodlari

Купить

MAVZU: HUQUQIY FANLARNI O'QITISHNING KO'RSATMALI
METODLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………..3
I BOB. DAVLAT VA HUQUQ NAZARIYASI FANINING METODI……...6
1.1. Davlat va huquq nazariyasi fanining metodi tushunchasi va uning
o’ziga xos ususiyatlari ….……………………………………….………………...6
1.2. Davlat va huquq nazariyasi fanining metodlari turlari ………………………10
II.BOB.HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA HUQUQIY
TALIMNING AHAMIYATI…………………………………………………..22
2.1. Yoshlarga huquqiy madaniyat va ongni shakllantirishda fuqarolik
tarbiyasini berishning ahamiyati ………………………………………….…..….22
2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari …………….….…...28
XULOSA……………………………………………………………….….….…34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………….……..36

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Bu mavzuni o’rganishni o’ziga xos xususyatlari har bir
fanni o’rganish uchun uni metodlar orqali o’rganiladi va bu fan haqida to’liq
malumotga ega bo’lishga hizmat qiladi.Bu fanni metodlarini dolzarbligi davlat va
huquq haqidag bilimlarning umumlashtirish, tizimlashtirish, tasniflash. Davlat-
huquqiy institutlarni vujudga kelishi, barqarorlashuvi va rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarini ochish, ularni mohiyat nuqtai-nazardan izohlashning maxsus
usullarini ochib beradi.
Shunga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2010 yil 23
fevraldagi 101-sonli farmoyishiga binoan Prezidentimiz I.Karimovning
«Mamlakatimizni modernizasiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish
– ustuvor maqsadimizdir hamda Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va
xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir» 1
nomli ma'ruzalarini talabalar
tomonidan chuqur va har tomonlama o‘rganish, unda ko‘rsatib o‘tilgan dolzarb
masalalarning tub mohiyatini anglash, 2013 yilga O‘zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo‘nalishlarini bilish maqsadida maxsus
qo’shmcha tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Huquqiy demokratik davlatda inson huquq va erkinliklarining to‘la
ta'minlanishi, qonunlarning ustivorligi va barchaning qonun oldida tengligi
kafolatlanadi. O‘zbekiston ham o‘z mustaqilligining dastlabki kunlaridanoq o‘z oldiga
demokratiq huquqiy davlat qurishni o‘z oldiga oliy maqsad qilib qo‘ydi.
«Mustahkam huquqiy n е giz bo’lgandagina d е ydi I.A.Karimov, - o’zini
oqlamagan eski tizimni to’la ishonch bilan qayta qurish, madaniy bozor iqtisodiyotiga
ega bo’lgan yangi jamiyat qurish mumkin» 2
1
И.А. Каримов “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқоролик жамиятини
ривожлантириш консепсияси” Т., “ Ў ъзбекистон” 2011 й.
2
И. А. Каримов “Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир” 3-том, Т., “збекистон” 1996 й. 20-бет

3

Mustaqillik yillari maboynida yurtimizda d е mokrat huquqiy davlat va bozor
iqtisodiyotini qaror toptirish yo’lida huquqiy jihatdan ko’pgina ishlar qilindi.
R е spublikada huquqiy muassasalarning izchil tizimi shakllantirilmoqda. Biz o’ta
noyob huquq yodgorliklariga, b е nazir ilmiy yuridik m е rosga egamiz. Bular–«Av е sto»
Burhaniddin Marg’inoniyning « Al- Hidoya», Amir T е mur «Tuzuklari», A.
Xallofning «Usulul fiqx» asarlari va boshqalardir. Milliy tariximiz, davlatchiligimiz
ravnaqi va umumbashariy taraqqiyot rivojiga b е baho hissa qo’shgan alloma
ajdodlarimizning huquq va uning jamiyat hayotidagi ahamiyati hususida qoldirgan
ilmiy m е rosi,siyosiy – huquqiy qarashlari har tamonlama o’rganishga munosibdir.
Ushbu huquqiy qadriyatlarni bugungi avlod huquqiy tafakkuriga, ongu shuuriga
singdirish, sharqona d е mokratiya tamoyillari mazmunini tavsiflash va ilmiy asoslash
huquq ta'limoti bilan b е vosita bog’liq.
Kurs ishi vazifasi: Huquq-adolat va ozodlik g’oyalariga tayanib, ko’p jihatdan
qonunchilikda va boshqa huquqiy manbalarda o’z ifodasini topuvchi hamda ijtimoiy
munosabatlarni tartibga soluvchi m е 'yoriy ko’rsatmalar tizimidir. Huquq masalalari
bilan insoniyat juda qadimdan va jiddiy shug’ullanib k е ladi. L е kin tadqiqotchilarning
har biri unga o’z qarashlarini singdirib k е lgan. Takidlab o’tganid е k, vaqt o’tishi bilan
huquq haqidagi tushunchalar o’zgarib borgan, l е kin uning mohichtini tushunishga
h е ch kim yaqinlashmagan. Shuning uchun ham, yuristlar huquq ta'rifini yuz yillar
izlashadi, d е b noligan I.Kantni izohlar ekan, rus huquq nazariyotchisi N.N.Al е ks ее v:
«Huddi tabiatshunoslar umuman tabiatning o’zi nima, d е gan savolga javob topa
olmaganlarid е k, yuristlar ham huquq ta'rifini h е ch qachon topaolmaydilar» 3
-d е gandi.
Am е rikalik huquqshunos Laur е ns Fridmanning aytishicha: «huquq tushunchasi
shishad е k nozik, sovun ko’pigidan hosil bo’ladigan pufaklarday omonat, vaqtd е k
tutqich b е rmas ko’pdan-ko’p ma'nolarga ega. Huquq ta'limoti haqida k е ng ma'noda
3
Fridman L . Vvedenie v amerikanskoe pravo M :1992. st
4

fikr, mulohaza yuritish mumkin. D е mak, har bir shaxs huquqiy bilim va ilm olishi
lozim, shundagina davlatda o’z o’rniga, mavq е iga ega bo’lishi mumkin
Kurs ishi maqsadi: Har bir fanni aniqlash uchun bu fanning umumiy fanlar
tizimida tutgan o’rni, roli va ahamiyati,o’rganiladigan ob'еktini bilish zarur
bo’ladi.Boshqa fanlar hatori «Davlat va xuquq nazariyasi» insonlarning faoliyat
doirasini ifodalab bеruvchi fan sifatida o’z oldiga shunday vazifani qo’yadi, ya'ni:
birinchi navbatda, davlat va huquq to’g’risidagi hodisalarni, bu hodisalarning
jamiyatdagi o’rni xuquqiy fikrlarning ob'еktivligi borasidagi bilimlarni ishlab chiqish
va uni nazariy jihatdan ma'lum bir tizimga solishni ko’zlaydi. Davlat va huquq
to’g’risidagi ilm - bu davlat-huquqiy hodisalarning paydo bo’lishi, rivojlanishi va
amal qilishini o’rganuvchi umum siyosiy-yurudik qonuniyatlar xaqidagi bilimlar
tizimining yig’indisidir. Bu fan yuqoridagi hodisalarni to’laligicha
o’rganadi(ko’zatadi) va shu bilan o’zining fundamеntal haraktеriga ega.Umuman
shuni ta'kidlash mumkin, davlat va huquq nazariyasi - bu mavjud bo’lgan, zarur,
umumiy va mustahkam bog’lq bo’lgan davlat - huquqiy hodisalarning o’zaro hamda
boshqa ijtimoiy hodisalar bilan bog’liqligini ifodalovchi qonuniylik bo’lib bu
qonuniylik davlat - xuquqiy hodisalarga va ularning siyosiy - yuridik xususiyatlariga
nisbatan sifatli aniqlik kiritadi. Davlat va xuquq nazariyasi tushunchasi tizimida
asosiy nazariy va o’rganuvchilak rolini bir muncha umumiy tushunchalar bajaradi.
Kеlajakda bu tushunchalar kategoriyalar dеb yuritilib, bularga «davlat mohiyati»,
«davlatning shakli», «davlatning tipi», «davlatning funksiyalari», «davlatning
mеxanizimi», «huquqning mohiyati», «huquqning shakli», «huquqiy munosabatlar»,
«huquq tizimi» va xokazolar kiradi.
5

I BOB. DAVLAT VA HUQUQ NAZARIYASI FANINING METODI ю
1.1. Davlat va huquq nazariyasi fanining metodi tushunchasi va uning
o’ziga xos xususiyatlari.
Davlat va huquq nazariyasi - bu davlat va huquq huquqiy qarashlar, g’oyalar va
bilimlar tizimidir. U davlat va xuquqning paydo bo’lishi, rivojlanishi va barham
topishi umumiy qonuniyatlarini o’rganadi.
metodologik fan sifatida- yurisprudensiya uchun asosiy
tushunchalar,kategoriyalar, umumiy yondashuvlar, metodlar ishlab chiqadi
Metod- biror narsaga erishish yo`li, bilish usuli, tabiat va ijtimoiy hayot
hodisalarini o`rganish, bilish, tadqiq etish usuli Davlat va huquq nazariyasi
metodologiyasi- o`z predmeti, tadqiqot mavzulari o`rganish, va talil etishda
qo`llanadigan metodlar yig`indisi, hosil qilinadigan bilimlarning umumlashtirish,
tizimlashtirish, tasniflash. Davlat-huquqiy institutlarni vujudga kelishi,
barqarorlashuvi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini ochish, ularni mohiyat
nuqtai-nazardan izohlashning maxsus metodlari, prinsiplari va vositalari ilmiy tizimi.
Davlat va huquq nazariyasi fanining obyekti- davlat va huquq. Obyekt- fan qaysi
narsalar haqida bilim yaratib, uni tizimga solsa, shu narsa uning obyekti metodologik
fan sifatida- yurisprudensiya uchun asosiy tushunchalar, kategoriyalar, umumiy
yondashuvlar, metodlar ishlab chiqadi.
Davlat va huquq nazariyasi fani metodlari-
a) umumiy ilmiy- Dialektika, Metafizika
b) maxsus- tarixiy, mantiqiy
c) Xususiy ilmiy- sisitemali- strukturali, qiyosiy- huquqiy, aniq-sotsiologik,
statistic-matematik, kibernetik, jtimoiy- tajriba Dialektika – voqealarning umumiy
aloqadorligini va doimiy rivojlanish holatida bo`lishi haqidagi ta`limot bo`lib, davlat
va huquq o`zaro bog`liq, ular shaklan o`zgaradi, bir tipdan boshqasiga o`tadi,
takomillashadi, mazmunan boyiydi deb o`rgatadi , uning talabi davlat va huquqni
tarixiy voqealar bilan bog`lab o`tadi, ilmiy obyektivlikka yondashadi. Metafizika-
6

ushbu metod davlat va huquq azaldan mavjud bo`lgan, bundan keyin ham mavjud
bo`ladi, u abadiy va o`zgarmas, ijtimoiy hodisalar bilan o`zaro aloqadarlikda emas, u
rivojlanadi va shaklan o`zgarmaydi deb o`rgatadi . Mantiqiy uslub- davlat va huquq
hodisalarini mantiqiy, mavhum holda, mantiqiy qonuniyatlar bilan o`rganish. Unda
asoslantirilgan va izchil fikr mavjud bo`lib, ziddiyatlarsiz va asosli isbotlashni talab
qiladi. Uni shakllantirshda mantiq sillogizmlari tayanch bo`lib hizmat qiladi. Tarixiy
uslub- davlat va huquqni tarixiy rivojlanish shart sharoitlariga bog`lab o`rganish,
unda davlat va huquqning
tavsifi va rivojlanish bosqichlari tarixiy izchillikda o`rganish. Unda davlat-
huquqiy hodisalariga 2 xil : vaqt o`lchovida harakatlanish, nazariy jihatdan anglash
jarayonlari kuzatiladi.
Sistemali-strukturali usul- fan va uning predmetini mustaqil ijtimoiy sistema
sifatida, uni davlat va huquqni jamiyat hayotining boshqa hodisalari tizimida
o`rganish , uning strukturasi, hodisalarni tarkibiy element sifatida bilish usuli. Unda
quyidagilarga e`tabor qaratiladi
a) sistema qismlari bir butun kompleks
b) sistema tashqi muhit bilan aloqador
c) tahlil qilinayotrgan sistema boshqa yirikroq sistemaning tarkibiy qismi
d) o`rganilayotgan sistemaelementlari kichik sistemalarni hosil qilishi .
Qiyosiy- huquqiy usul- qiyoslash, taqqoslash, chog`ishtirish orqali davlat va huquq
voqeliklarini o`rganish, ularning o`ziga xos jihatlari va xususiyatlarini aniqlash usuli.
Aniq-sotsiologik usul- davlat va huquq masalalarini davlat idoralari faoliyati, davlat
va jamiyat boshqaruvini huquqiy tartibga solish yo`llarini real hayot bilan bog`lab
o`rganish usuli. Bunda anketa o`tkazish, jamoatchilik firkini aniqlash, statistic
ma`lumotlani to`plash va tahlil qilish usullardan foydalaniladi. Statistik matematik
uslub- aniq-sotsiologik metod bilan bog`liq bo`lib, sud amaliyoti, huquqni muhofaza
qilish organlari faoliytiga oid amaliyot, boshqa organlar faoliyatidan kelib chiquvchi
statistik ma`lumotlarni ijtimoiy taraqqiyotning hayotiy jarayonlarini xolis aniqlash va
7

baholash usuli. Kibernetik uslub- davlat va huquq hodisalarini o`rganishda hozirgi
zamon texnikaviy vositalarini qo`llab, huquqiy ma`lumotlar to`plash, ularga ishlov
berish va umumlashtirib ishlash usuli. Bunda modelashtirish muhim hisoblanadi.
Ijtimoiy- tajriba usuli- davlat va huquqqa oid biror bir institutni , organni, normani
hayotga joriy etishdan avval ularni tajriba usuli yordamida sinab ko`rish usuli. Misol
tariqdsida A.B.Vangerov kabi mashhur xukuqshunosni olib ko’raylik. O’zining 1995
yilda yozgan darsligida materialistik dialektika to’g’risida gapirarkan, u: «agar ushbu
metod yordamchi, juz’iy, ikkinchi darajali deb qaralgan boshqa barcha metodlarga zid
bo’lmasa» - undan bemalol foydalanish mumkin, deb hisoblaydi. 1996 yilda chop
etilgan o’zining shu nomdaga darsligida u shunday yozadi: «Sinergetika hozirdayoq
dunyoning o’z tuzilishi asoslaridagi zaruriy (qonuniy) va tasodifiy hodisalarni
tushunishni tubdan o’zgartiruvchi, dunyoni yangacha ko’rish, yangacha idrok etish
metodi sifatida maydonga chiqmokda. Jonsiz materiya hamda inson faoliyatining
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, huquqiy va boshqa sohalaridagi tarixiy jarayonlar
rivojining sabablari va shakllari yangicha talqin etila boshlandi. Hodisalarni biologik
va ijtimoiy evolyutsiyannng mustaqip omili sifatida yangicha tushunish, o’zidan o’zi
tashkil bo’luvchi jarayonlarda uning rolini e’tirof etish yuzaga kelmoqda» 4
U yana shunday davom etadi: «Xullas, aftidan, so’z oz emas-ko’p emas -
ijtimoiy fanlar paradigmasi (namunasi)ni yangalash, determinizm (tabiat va jamiyat
barcha hodisalarining ob’yektiv qonuniyligi va sababiy bog’likligani tan oluvchi
falsafiy konsepsiya)ni avvalgacha tushunish va e’tirof etishdan voz kechish va
ehtimolki, determinizmning yangi ko’rinishlarini kashf qilish, mamlakat fanida esa,
borliqni ilmiy asosda bilishning asosiy metodi sifatidagi materialistik dialektikani
qayta mushohada etish haqida boryapti» 5
4
Венгеров А.Б. Теория государства и права. -М., «Юрист», 1996,18-бет.
5
Ўша ерда, 18-бет

8

Boz ustiga u, ijtimoiy fanlar metodologiyasida yangi paradigma «...yo
sinergetikaning alohida metodi sifatida dialektikani o’z ichiga oladi - shunda ham
faqat ayrim sohalar uchun qo’llaydi yoxud uni borliqqa tamoman yangacha
yondashuvlar bilan umuman almashtiradi», deb hisoblaydi. Metodologiyadagi qat’iy
biryoklamalik qadriyatlarga munosabatda ham xatolarga olib keldi. Haddan ziyod
mafkuraviylik davlat haqidagi tasavvurlarning soxtalashtirilishiga sabab bo’ldi.
9

1.2. Davlat va huquq nazariyasi fanining metodlari turlari.
Davlatning funksiyasi oqibat-natijada faqat ezuvchilarni himoyalashga
qaratiladi, deb hisoblanardi. Shu sababdan ham davlatni ta’riflashda uning sinfiylik
jihatiga urg’u berilardi. Huquqqa munosabatda ham xuddi shunday holat yuzaga
kelgandi: «hukmron sinfning qonun darajasiga ko’tarilgan irodasi» sifatida uning
imperativ - sinfiy jihatlari ta’kidlanardi.Shu darajada soxtalashtirilgan, noto’g’ri
mafkuraviylashtirishning sabablari nimada? Bunday sabablar, aftidan, ko’p bo’lib,
ularning birini XX asrda soxtalashtirilgan sotsiologizmning rivojidan qidirish kerak.
Aynan shu davrda A.YA.Vishinskiy o’z izdoshlari yordamida mamlakatni ma’muriy
buyruqbozlik asosida boshqarish ehtiyojlariga muganosib huquq nazariyasini qaror
toptirdi.1938 yili sobiq sovet huquqshunoslik fani xodimlari-ning Butunittifoq
kengashi tomonidan ilgari surilgan quyidagi taklif huquqni yangicha tushunishga asos
qilib olindi: «Sovet sotsialistik huquqi sotsialistik davlat tomonidan belgalangan yoki
tasdiqlangan hamda ishchilar sinfi va barcha mehnatkashlar irodasini ifodalovchi
xulq-atvor qoidalari (normalari) majmui bo’lib, ularning qo’llanilishi sotsialistik
davlat tomonidan majburlov kuchi bilan ta’minlanadi»Hozirgi zamon davlat va huquq
nazariyasi uchun ob’yektivlik tamoyili ham katta ahamiyat kasb eta borib, ilmiy
xulosalar va takliflarda g’arazgo’ylik, u yoki bu siyosiy tuzilmaga «yaxshi ko’rinish»
istagi kabi illatlardan fanni xalos qilish jarayoni kechmoqda.Bu tamoyil ilmiy
izlanishlarda mamlakatimiz yutuqlarini xorijiy tajribani o’rganish bilan qo’shib olib
borishni metodologak jihatdan uddalashni ko’zda tutadi. O’zbekiston ijtimoiy-
iqtisodiy va huquqiy hayotida yuz berayotgan yangilanish jarayonlari sharoitida inson
haq-huquqpari va erkinliklari jahon andozalarini bilish, ularni respublikamizda ijodiy
qo’llash zaruriyatga aylanmoqda.Birinchi chaqiriq Oliy Majlisning oltinchi
sessiyasida so’zga chiqar ekan, Prezident I.Karimov kuyidagi masalaga e’tiborni
qaratdi: «Navbatdagi muhim masala - respublikaning qonun hujjatlarini inson
huquqlari sohasidagi xalqaro me’yorlar va standartlarga muvofiq holga
keltirishdir. Jahonda inson huquqlari sohasida 70 standart qabul qilingan. Bu
10

hujjatlarda hukumatning o’z fuqarolari oldidaga majburiyatlari va ularga nisbatan
qilishi shart bo’lmagan ishlar belgalab berilgan. O’zbekiston hozircha bu
standartlardan 15 tasiga qo’shilgan» 6
Biroq, bu narsa mutlaqo xorijiy tajribani ko’r-ko’rona o’zlashtirib olishni
anglatmaydi. Mazkur ishda xalqimizning madaniy va ma’naviy an’analarini hisobga
olish shart. Bu esa, har qanday tajribani o’zlashtirishga jiddiy yondashishni
talab qiladi.Davlat va huquq nazariyasining metodologaya sifatidagi ahamiyati davlat
faoliyatining muayyan sohalarida huquqiy tartibga solishning qoida va shartlarini
o’rganuvchi maxsus sohaviy yuridik fanlar uning qonuniyatlaridan foydalanishida
yorqin namoyon bo’ladi. Biroq, davlat va huquqni bilishning ham maxsus, ham
alohida metodlari shunday bilish vositalarini qo’llashdan iboratki, ular faqat davlat-
huquqiy reallikning o’ziga xos sohalarini o’rganishgagina yaraydi. Alohida metod
orasida, bizningcha, aniq-sotsiologik, qiyosiy-huquqiy, rasman-yuridik (qat’iy
normativ), huquqiy modellashtirish, shuningdek, matematik, matematik-statistika,
kibernetika va boshqa metodlarni aytib o’tish kerak.Qabul qilingan qarorlar
samaradorligini, huquqiy tartibga solish yoki huquqiy muhofazaning o’z vaqtida va
ta’sirchan bo’lishini baholash chog’ida huquqiy va davlat institutlari faoliyatining
turli sohalarini o’rganishda aniq sotsiologik metod ko’pincha yagona to’g’ri yo’l
bo’lib chiqadi.Ushbu metod ijtimoiy amaliyot ehtiyojlarini o’rganish hamda muhim
davlat-huquqiy masalalarni hal etishga yondashishga ko’maklashibgina qolmay, balki
yaqin kelajakda birinchi navbatda echilishi zarur bo’ladigan bir qator muammolarni
aniqlashga ham yordam beradi. Buni misol yordamida tushuntirishga harakat
qilamiz.Mamlakatimiz bozor iqtisodiyotiga shaxdam qadamlar bilan kirib bormokda.
Bu juda murakkab va qiyin jarayondir. Binobarin, bu erda davlat va huquq rivojining
umumiy qoida va tamoyillarini, xususiyatlari va yo’nalishlarini aniqlashning o’zi
6
Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш - давр талаби. 5-том. Т., «Ўзбекистон», 1996, 119-бет.
11

kifoya qilmaydi. Respublikamizda bu masalalarga katta e’tibor berib kelinyapti va
ularning ko’pchiligi muvaffaqiyatli hal etilnpti. Jumladan, Prezidentimiz I.Karimov
ta’kidlaganidek, “bozor infratuzilmasini yaratish va uning faoliyati jarayonlarini
muvofiqlashtirib borishni ta’minlovchi qonun hujjatlari faol shakllantirildi. Ularning
asosiy qoidalari banklar, bank faoliyati, pul tizimi, tadbirkorlik to’g’risidagi, sug’urta,
birjalar faoliyati to’g’risidagi, qimmatli qog’ozlar va fond birjasi to’g’risidagi va
boshqa qonunlarda o’z aksini topdi.
Mazkur qonunlarning qabul kilinishi bilan bozor mexanizmlarini
rivojlantirishining mustahkam poydevori yaratildi.” 7
Shuni ta’kidlash joizki, huquqshunos olimlar bu metodga ancha yuksak baho
beradilar, ba’zan baholari shu qadar jonli va ehtirosli bo’ladiki, bu ta’rif-tavsiflarni
badiiy nasrdan deyarli farq qilolmaysiz. Mana ulardan biri:
«Bu vositadan foydalanib (rasmiy yuridik metod nazarda tutiladi), huquqiy
materiyaning ich-ichiga kirib borish, huquq anatomiyasini ikir-chikirlarigacha bilib
olish mumkin. Huquq va uning tarkibiy qismlarini, qonunlarni, ayrim huquqiy
tavsiyalarga «ishlov berish», ushbu metodni jarroh pichog’idek qo’llash bilangana
yuridik norma qanday qismlardan iborat ekanligani, uning sanksiyasi qanday tuzilishi
kerakligani, har bir normativ-huquqiy hujjat uchun majburiy tarkibiy qismlar
nimalardan tashkil topishi zarurligini aniqlash mumkin» 8
Vaholanki, yaqin-yaqinlargacha sho’ro huquqshunoslik fanida davlat-huquqiy
hodisalarni rasmiy-yuridik jihatdan qarab chikish ko’pchilikka ma’qul kelmasdi. Bu
o’rinda o’sha vaqtlardagi huquq amaliyoti uchun va nafaqat huquq,
balki boshqa sohalar uchun ham noyob bo’lmagan bunday yondashuv haqida
yaqin o’tmishda keng tarqalgan bir ibora - «...rasman to’g’ri, mohiyatan tahkdrning
7
Каримов И.А. Ўзбекистон: бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли. Т., «Ўзбекистон», 1993, 67-89-бетлар.
8
Бабаев В.К. Предмет и метод теории права//Об щ ая теория права. -Нижний Новгород. 1993, 46-бет
12

o’zginasi» jumlasini eslash kifoya. Ayni paytda bu metodni nazar-pisand qilmaslik,
unga e’tiborsizlik bilan qarashga asos yo’q. Rasmiyatchilik - huquqning ajralmas
xususiyatidir. Rasmiy metod huquq va davlatni ilmiy idrok etishda majburiy, zaruriy
bosqichdir. Zero, u olingan bilimni tavsiflash, umumlashtirish, tasniflash, bir tizimga
solish, imkon qadar aniq va ravshan etkazib berishga ko’maklashadi. Rasmiy-yuridik
metodning unsurlarini davlat va huquq, ayniqsa, huquqiy modellashtirish, matematik-
statistika metodlari kabi o’rganish vositalarida ham uchratish mumkin.Davlat-huquq
ob’yektlari murakkab tizimlardan iborat ekanligi va ular kechayotgan jarayonlarning
ziddiyatli va xilma-xilligani hisobga oladigan bo’lsak, metodlarning butun bir
majmuini qo’llash zarurati tushunarli bo’lib qoladi.Ular orasida huquqiy modellash
metodini alohida ko’rib chiqish joiz. Uning asosida o’xshashlik g’oyasi, turli xil
ob’yektlar o’rtasida o’zaro bir xil mutanosiblik qaror topishi mumkin, degan taxmin
yotadi. Unga ko’ra, bunday mutanosiblik o’sha ob’yektlardan birining tavsifi
(modeli)ni bilib olish asosida boshqasi (asli) haqdda etarli anshdshk bilan mulohaza
yuritish imkonini beradi.Davlat va huquq nazariyasining fanining prеdmеti bo’lib,
jamiyat bilan jamiyat o’rtasidagi ko’p qirrali va murakkab harakatlar, jamiyatning
siyosiy tizimidagi davlat va huquqning roli va o’rni xizmat qiladi.Bu fan nafaqat
davlat-huquqiy hodisalarni va jarayonini o’rganibgina qolmasdan, balki ular
to’g’risidagi kishilarning tasavvurlarini ham o’rganadi.Davlat va huquq o’zaro
mustahkam aloqada bo’lib, bir-birini ifoda etadi, ajralgan holda bo’lmaydi.Davlat va
huquq normalarni o’rganadi, ularning ijrosini taminlaydi; huquq esa, davlat tizimini,
uning funksiyalarni, kompеtеntsiyasini mustahkamlaydi va bu bilan u davlatning
siyosiy hokimiyatni amalga oshirish uchun aniq ifoda baxsh etadi.Shuning uchun ham
davlat va huquq nazariyasi barcha inistitutlarni birgalikda olib o’rganadi, o’zluksiz
bog’liqlikda ko’rib chiqadi, huquq rivojlanish qonuniyatlarni tahlil qiladi. Shunday
ekan, davlat va xuquq ma'lum ajratilgan ilm (fan) sohalari bo’lib qolmasdan, balki u
yagona fandir.Lеkin u yagona fan sifatida bo’la turib, nisbatan mustaqil bo’lgan ikkita
qismga bo’linadi.
13

Davlat va huquq nazariyasini prеdmеti jamiyatda davlat va huquqning paydo
bo’lishi va rivojlanish qonuniyatlarini, mohiyati, shakllari, prinsiplari, funksiyasi,
siyosiy, huquqiy ongni va huquqiy tartibga solishni o’rgatadi. Davlat va huquq
nazariyasi fani quyidagi hususiyatlarga ega.
Birinchidan , bu fan ijtimoiy fan bo’lib, siyosiy yuridik fandir. Chunki uni
o’rganadigan sohasi jamiyatda eng muhimi ijtimoiy hodisalar davlat va huquq
masalalarini paydo bo’lish va rivojlanish qonuniyatlaridir.
Ikkinchidan , bu fan umumnazariy fan, zеro u jamiyatda davlat va huquqning
paydo bo’lish va rivojlanish umumiy qonuniyatlarni ochib bеradi.
Uchinchidan , bu fan falsafiy hususiyatga ega. Chunki davlat va huquqning
paydo bo’lish va rivojlanish qonuniyatlarni falsafaning (dial е ktik va tarixiy
mat е rializm) qonunlariga asosan o’rganadi.
To’rtinchidan bu fan amaliyot bilan bo’g’liqdir. Chunki u O’zb е kistonda
d е mokratik huquqiy islohotlarni amalga oshirishda nazariy asos bo’lib hizmat qiladi.
U shaxs, jamiyat, davlat va huquqning rolini oshirishda amaliy har е kt е rga ega.
B е shinchidan, bu fan o’quv - tarbiyaviy ahamiyatga ega. Chunki u
kishilarning jamiyat, davlat va huquq tug’risidagi bilimini oshirmasdan, balki ularda
huquqiy bilim, huquqiy tarbiya, huquqiy ong va huquqiy madaniyatni rivojlantirishga
yordam b е radi.
Davlat va xuquq nazariyasi davlat va xuquqning rivojlanish qonuniyatlarini
barchasini o’rganmaydi, balki u faqat umumiy va asosiylarini o’rganadi.
Jumladan,bo’larga quyidagilar kiradi. - Davlat va huquqning paydo bo’lishi
(vujudga kеlishi), ularning tarixiy o’rin almashuvi qonuniyatlarini;
- Davlat va huquqning rivojlanishi mohiyati va mazmunini;
- Davlatning mеxanizimi uning ichki va tashqi funktsiyalarni;
- Davlat va huquqning bеlgilarini;
- Davlat organlarni qurilish tizimi qonuniyatlarini;
14

- Dеmokratiya, qonuniylik, huquqiy tartibotning umumiy
prinsiplarini;
huquqni vazifasi,funksiyasini hamda huquqiy tartibga solishning
chеgaralarini o’rganadi. Jumladan davlat va huquq umumiy nazariyasining
prеdmеti bo’lib, davlat - huquq hodisalarining paydo bo’lishi, rivojlanishi va amal
qilishi huquqi umumiy qonuniyatlarni tizimini o’rganish xisoblanadi. Davlat va huquq
nazariyasi - davlat xuquqda o’z ifodasini topgan jamiyat rivojining ob'еktiv
qonunlarini ularning ijtimoiy siyosiy maqsadlarini tushuntiradi, ijtimoiy
munosabatlarni davlat huquqiy tartibga solishning va bu munosabatlarning rivojlanish
tеndеnsiyasini tartibga solishning butun bir mеxanizimini ochib (ko’rsatib) bеradi.
Boshqa fanlar kabi davlat va huquq nazariyasining prеdmеti ham o’zgarmasdan
qolmaydi. Sotsial (ijtimoiy) tajribadan kеlib chiqqan holda fan o’z oldiga muhim va
zarur vazifalarni o’rganishni qo’yadi. Birinchi navbatda quyidagi muammolarni
o’organish turadi:Hokimiyat apparati va boshqaruvni shakllantirish va rivojlantirish
qonuniyatlarini; Dеmokratiyani rivojlantirish, vakillik tizimini shakllantirish
yo’llarini; huquq tizimini takomillashtirish va qonunchilikni tizimlashning asosini
ishlab chiqish, ularning amalda tatbiq etlishi yo’llarini; Davlat va huquqning ijtimoiy
munosabatlarga nisbatan ta'sir dorasini aniqlash va boshqalar; Hozirgi paytda
dunyoning barcha mamlakatlaridagi ijtimoiy siyosiy taraqqiyot davlat va huquqning
roli (o’rni)ni oshib borayotganini harakterlaydi, ya'ni turlicha ijtimoiy jarayonlarga
davlat va xuquqning ta'siri yotarli sеzilmoqda. Har bir fanni aniqlash uchun bu
fanning umumiy fanlar tizimida tutgan o’rni, roli va ahamiyati,o’rganiladigan
ob'еktini bilish zarur bo’ladi.
Davlat va huquq nazariyasi qotib qolgan (dogmatik) fan bo’lmasidan, Usullari
(mеtodlari)ni yangilab va rivojlantira borib, o’zining asosiy vazifasini bajarishga,
davlat - huquqiy amaliyotda ilmiy mo’ljal bo’lib xizmat qilishga yondasha boradi.
Shunday qilib, davlat va huquq naziriyasining usuli (mеtodi)- ushbu fan tomonidan
o’zining prеdmеtini o’rganish hamda ilmiy natijalar olish uchun foydalanadigan
15

yo’llar, usullar, yondashishlardir. «Metodologiya» so‘zi yunoncha «metodos»
so‘zidan olingan bo‘lib, aynan ma'nosi «biron narsani o‘rganish yo‘li» 9
demakdir.
Metod bu - umumiy ma'noda maqsadga erishish usuli, muayyan tarzda izga
solingan faoliyatdir. Metod bu - maxsus ma'noda bilish vositasi, o‘rganiladigan
mavzuni tafakkurda hosil qilish yo‘lidirBu yerda shuni ta'kidlash joizki, davlat va
huquq nazariyasi metodologiyasi to‘g‘risidagi masala bir qator jiddiy muammolarni
hal yetish bilan bog‘liqdir. Bu holat yaqin- yaqingacha fanda barcha metodlar
umumiy-universal va shuning uchun barcha fanlar, bilim sohalari, o‘quv darsliklariga
xos hamda umumiy bo‘lmagan - alohida metodlar bo‘lib kelgani bilan
izohlanadi.Kommunistik mafkura hukmronlik qilgan davrlarda dialektik-materialistik
metodlar umumiy va ayni paytda eng to‘g‘ri metod deb hisoblab kelindi. Hozirgi
vaqtda ko‘pchilik jamiyatshunos olimlarning marksizm-leninizmning o‘ziga ham,
uning davlat-huquqiy hodisalar va jarayonlarni tasvirlash, tushuntirish va istiqbolini
aytib berishdagi qobiliyatiga ham qarashlari tubdan o‘zgardi.
Mazkur o‘zgarishlar ko‘pqirrali xarakterga ega. Ularning ayrimlari butun
jamiyatshunoslikning umumiy metodologik inqirozi bilan bog‘liq. Ba'zilari butun
ilmiy bilimlar sohasidagi chinakam tub o‘zgarishlarni aks ettiradi.
Bunda davlat va huquq nazariyasi dialektik-materialistik tushunchalar o‘rniga
asta-sekin sinergetikadan, g‘ayriixtiyoriy, o‘z-o‘zidan tashkil topadigan, tasodifiy
arayonlar to‘g‘risida shakllanayotgan yangi fandan kelib chiqadigan metodologiyani
o‘ziga singdirib yuborishi ko‘zda tutiladi.
Bunda mazkur o‘zgarishlar tobora ko‘proq muxlislarni o‘ziga
tortayotganinigina emas, balki jamiyatshunoslarning hech mubolag‘asiz bir ondayoq
o‘z nazariy qarashlarini o‘zgartirishga majbur qilayotgan hujumkor xarakterini ham
qayd etmaslik mumkin emas.U Yana shunday davom etadi: «Xullas, aftidan, so‘z oz
emas-ko‘p emas - ijtimoiy fanlar paradigmasi (namunasi)ni yangilash, determinizm
(tabiat va jamiyat barcha hodisalarining ob'yektiv qonuniyligi va sababiy bog‘liqligini
9
Х.Б.Бобоев “Давлат ва ҳуқуқ назарияси” Тошкент давлат юридик институти Т., 2000 йил, 281-бет
16

tan oluvchi falsafiy konsepsiya)ni avvalgacha tushunish va e'tirof yetishdan voz
kechish va ehtimolki, determinizmning yangi ko‘rinishlarini kashf qilish, mamlakat
fanida esa, borliqni ilmiy asosda bilishning asosiy metodi sifatidagi materialistik
dialektikani qayta mushohada yetish haqida boryapti» 10
.
Olim, ilmiy huquqiy bilimlarda ushbu yangiliklarning yoyilishi moda ketidan
quvish emas, «eski, odatiy qoidalarni yangi «sinergetik jomalar»ga kiyintirish emas»,
deya ta'kidlasada, uning nuqtai nazariga, mulohaza yuritishdagi ayrim qat'iy fikrlariga
qo‘shilish qiyin. Zero, bilish - g‘oyat murakkab jarayon bo‘lib, shu yo‘ldagi biron-bir
metodga ustuvorlik berishga mutlaqo yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Buni biz bir bor
boshimizdan kechirib ko‘rdik.Bizning fikrimizcha, materialistik dialektika metodi
davlat va huquq nazariyasida metod sifatida o‘z umrini butunlay yashab bo‘lgini yo‘q.
Misol uchun, shu nuqtai nazardan, davlat va huquq:birinchidan, inson tabiati bilan,
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, ma'naviy va boshqa shart-sharoitlar bilan belgilanadi;
ikkiichidan, ularni boshqa ijtimoiy hodisalar bilan qiyoslash asosida
jamiyatdaga o‘rni va rolini aniqlash mumkin;uchinchidan, davlat va huquq muttasil
rivoj topib boradi. Jamiyat taraqqiyotining har bir muhim bosqichi ular rivojining
yangi pog‘onasidir.
Muntazamlilik tamoyili. Bu ham davlat va huquq nazariyasi moxiyat-
mazmunini ifodalovchi muhim tamoyillardan biridir.Bu, eng avvalo, ancha murakkab
bo‘lgan davlat va huquqning ichki tuzilishiga aloqadordir.
Davlat va huquq tarkibiy bo‘linmalarini atroflicha, muntazam o‘rganish - davlat
va huquq nazariyasi uchun majburiy metodologik talabdir.
Muntazamlilik tamoyili qonunchilik ishining ham zaruriy sharti bo‘lib qolishi
kerak. Jumladan, O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlarni ta'minlovchi qonunlar, uning
siyosiy tuzilishi va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarishga doir qonunlar, umuman butun
qonunchiligimiz to‘laligicha muntazamlilik metodiga qat'iy asoslanishi kerak.
10
Н.Сабуров, Ш.Сайдуллаев. “Давлат ва ҳуқуқ назаряси” Тошкент давлат юридик институти Т., .2011-й
Ўқув қоълланма 8-9 bet
17

Respublikamizda olib borilayotgan huquqiy islohotlar ham muntazamlilik asosidagina
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mumkin.Shunday qilib, muntazamlilik tamoyili
davlat va huquq nazariyasi metodologik bazasiga chuqur singib ketishi hamda ilmiy
tadqiqotlarning mushtarakligini belgilab berishi, davlat va huquq nazariyasini
o‘rganish va o‘qitishda ro‘yobga chiqishi kerak.
Ob'yektivlik tamoyili. Ob'yektivizm nomi bilan atalgan ushbu tamoyil
sho‘rolar davrida burjuaziya fani tamoyili sifatida davlat va huquq nazariyasidan
chiqarib tashlangan va partiyaviylik tamoyili bilan almashtirilgandi. Unga ko‘ra
ijtimoiy fanlar ishchilar sinfi manfaatlarini ta'minlashi, kommunistik istiqbol
maqsadlari uchun kurashib, kommunistik g‘oyalarni himoya qilishi kerak edi.
Hozirgi vaqtda davlat tuzilishi tamoyillarida, boshqaruv va davlat qurilishi
shakllarida chuqur o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Ular O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi hamda qonun hujjatlarida o‘z ifodasini topgan.
Bu davrda jamiyat davlat va huquq nazariyasi sifatida maydonga chiquvchi
metodologiyaga juda muhtoj bo‘ladi. Biroq bu yerda har qanday metodologiya ham
to‘g‘ri kelavermaydi. Nazariyotchi olimlar oldida ob'yektiv ravishda ilmiy asosga ega
bo‘lgan, haddan ziyod g‘oyaviylashtirish va sinfiy yondashuvlardan xoli metodlarni
yaratish vazifasi ko‘ndalang bo‘ladi. SHo‘ro tuzumi davrida uzoq vaqt mobaynida
davlat va huquqqa oid tadqiqotlarda mutlaq sinfiy yondashuv, haddan tashqari
mafkuralashtirib, mutlaqlashtirilib yuborilgan nuqtai nazarlar hukmron bo‘ldi.
Bu esa, tarixning o‘nqir-cho‘nqir, notekis yo‘lini o‘tmish madaniy-ma'naviy
merosiga bog‘lab o‘rganish imkonini bermasdi. Monopolizm tahli l vositalarining bir
o‘lchovliligi, faqat bir yo‘nalishda ishlatilishi davlat va huquqning ziddiyatli, qarama-
qarshi mohiyatini hisobga ololmasdi. Sinfiy yondashuv asta-sekin mafkuraviy
murosasizlik, biqiqlikka olib keldi. Sinfiy yondashuv muqarrar ravishda, Marksgacha
bo‘lgan tafakkur, davlat va huquq hamda uning roli haqidagi prinsipial masalalarni
nafaqat ochib berish, balki, hatto ularni to‘g‘ri qo‘yishni ham uddalay olmasdi, degan
18

fikrga olib kelardi.Metodologiyadagi qat'iy biryoqlamalik qadriyatlarga munosabatda
ham xatolarga olib keldi.
Haddan ziyod mafkuraviylik davlat haqidagi tasavvurlarning
soxtalashtirilishiga sabab bo‘ldi. Davlatning funksiyasi oqibat-natijada faqat
ezuvchilarni himoyalashga qaratiladi, deb hisoblanardi. Shu sababdan ham davlatni
ta'riflashda uning sinfiylik jihatiga urg‘u berilardi. Huquqqa munosabatda ham xuddi
shunday holat yuzaga kelgandi: “hukmron sinfning qonun darajasiga ko‘tarilgan
irodasi sifatida uning imperativ - sinfiy jihatlari ta'kidlanardi” 11
Shu darajada soxtalashtirilgan, noto‘g‘ri mafkuraviylashtirishning sabablari
nimada?
Bunday sabablar, aftidan, ko‘p bo‘lib, ularning birini XX asrda
soxtalashtirilgan sotsiologizmning rivojidan qidirish kerak.
Aynan shu davrda A.Ya.Vishinskiy o‘z izdoshlari yordamida mamlakatni
ma'muriy buyruqbozlik asosida boshqarish ehtiyojlariga mutanosib huquq
nazariyasini qaror toptirdi.Hozirgi zamon davlat va huquq nazariyasi uchun
ob'yektivlik tamoyili ham katta ahamiyat kasb eta borib, ilmiy xulosalar va takliflarda
g‘arazgo‘ylik, u Yoki bu siyosiy tuzilmaga «yaxshi ko‘rinish» istagi kabi illatlardan
fanni xalos qilish jarayoni kechmoqda.Bu tamoyil ilmiy izlanishlarda mamlakatimiz
yutuqlarini xorijiy tajribani o‘rganish bilan qo‘shib olib borishni metodologik jihatdan
uddalashni ko‘zda tutadi.O‘zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy va huquqiy hayotida yuz
berayotgan yangilanish jarayonlari sharoitida inson haq-huquqlari va erkinliklari
jahon andozalarini bilish, ularni respublikamizda ijodiy qo‘llash zaruriyatga
aylanmoqda.
Birinchi chaqiriq Oliy Majlisning oltinchi sessiyasida so‘zga chiqar ekan,
Prezident I.Karimov quyidagi masalaga e'tiborni qaratdi: «Navbatdagi muhim masala
- respublikaning qonun hujjatlarini inson huquqlari sohasidagi xalqaro me'yorlar va
11
З. Исломов “Ҳуқуқшунослик” А. Қодирий номидаги “Халқ мероси” нашриёти Т., 2002 йил, 42-бет
19

standartlarga muvofiq holga keltirishdir. Jahonda inson huquqlari sohasida 70 standart
qabul qilingan. Bu hujjatlarda hukumatning o‘z fuqarolari oldidagi majburiyatlari va
ularga nisbatan qilishi shart bo‘lmagan ishlar belgilab berilgan.
O‘zbekiston hozircha bu standartlardan 15 tasiga qo‘shilgan» 12
Biroq, bu narsa
mutlaqo xorijiy tajribani ko‘r-ko‘rona o‘zlashtirib olishni anglatmaydi. Mazkur ishda
xalqimizning madaniy va ma'naviy an'analarini hisobga olish shart. Bu esa, har
qanday tajribani o‘zlashtirishga jiddiy yondashishni talab qiladi.Davlat va huquq
nazariyasining metodologiya sifatidagi ahamiyati davlat faoliyatining muayyan
sohalarida huquqiy tartibga solishning qoida va shartlarini o‘rganuvchi maxsus
sohaviy yuridik fanlar uning qonuniya t laridan foydalanishida yorqin namoyon
bo‘ladi.
Biroq, davlat va huquqni bilishning ham maxsus, ham alohida metodlari
shunday bilish vositalarini qo‘llashdan iboratki, ular faqat davlat-huquqiy reallikning
o‘ziga xos sohalarini o‘rganishgagina yaraydi. Alohida metod orasida, bizningcha,
aniq-sotsiologik, qiyosiy-huquqiy, rasman-yuridik (qat'iy normativ), huquqiy
modellashtirish, shuningdek, matematik, matematik-statistika, kibernetika va boshqa
metodlarni aytib o‘tish kerak.Qabul qilingan qarorlar samaradorligini, huquqiy
tartibga solish Yoki huquqiy muhofazaning o‘z vaqtida va ta'sirchan bo‘lishini
baholash chog‘ida huquqiy va davlat institutlari faoliyatining turli sohalarini
o‘rganishda aniq sotsiologik metod ko‘pincha yagona to‘g‘ri yo‘l bo‘lib
chiqadi.Ushbu metod ijtimoiy amaliyot ehtiyojlarini o‘rganish hamda muhim davlat-
huquqiy masalalarni hal yetishga yondashishga ko‘maklashibgina qolmay, balki yaqin
kelajakda birinchi navbatda yechilishi zarur bo‘ladigan bir qator muammolarni
aniqlashga ham yordam beradi. Buni misol yordamida tushuntirishga harakat qilamiz.
Mamlakatimiz bozor iqtisodiyotiga shaxdam qadamlar bilan kirib bormoqda.
Bu juda murakkab va qiyin jarayondir. Binobarin, bu yerda davlat va huquq rivojining
12
Каримов.И.А “Хавфсизлик ва барқарор тарақиёт ёълида” Т: :“ O‘zbekiston”, 1998, 29-bet
20

umumiy qoida va tamoyillarini, xususiyatlari va yo‘nalishlarini aniqlashning o‘zi
kifoya qilmaydi. Amaldagi munosabatlarda bozor qanday faoliyat ko‘rsatadi, Yana
ham muhimrog‘i, butunicha davlat-huquqiy tizimi va uning har bir unsuri doirasida
samarali faoliyat ko‘rsatishini qanday ta'minlaydi, buni aniq bilish
lozim.Respublikamizda bu masalalarga katta e'tibor berib kelinyapti va ularning
ko‘pchiligi muvaffaqiyatli hal etilyapti. Jumladan, Prezidentimiz I.Karimov
ta'kidlaginidek, “bozor infratuzilmasini yaratish va uning faoliyati jarayonlarini
muvofiqlashtirib borishni ta'minlovchi qonun hujjatlari faol shakllantirish
Ularning asosiy qoidalari banklar, bank faoliyati, pul tizimi, tadbirkorlik
to‘g‘risidagi, sug‘urta, birjalar faoliyati to‘g‘risidagi, qimmatli qog‘ozlar va fond
birjasi to‘g‘risidagi va boshqa qonunlarda o‘z aksini topdi. Mazkur qonunlarning
qabul qilinishi bilan bozor mexanizmlarini rivojlantirishining mustahkam poydevori
yaratildi.” 13
Yuqorida ko‘rsatilgan muammolarni muvaffaqiyatli hal yetish uchun davlat va
huquq nazariyasi anketa so‘rovlari, muloqotlar uyushtirish, tajribalar o‘tkazish kabi
qator metodlardan foydalanadi. Nihoyat, bularning hammasi huquqiy echimlarning
eng maqbul yo‘llarini topish, ijtimoiy-huquqiy islohotlarni o‘tkazish sohasida,
jinoyatchilikka qarshi, uning eng xavfli ko‘rinishlari - uyushgan jinoyatchilik va
korrupsiyaga qarshi kurashda ilmiy asoslangan istiqbol rejalarini ishlab chiqish
maqsadida olib boriladigan aniq sotsiologik metod doirasiga kiradi.
13
Karimov .I.A. “Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lida”.T.: “O‘zbekiston”, 1998, 28-bet
21

II.BOB.HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA HUQUQIY
TALIMNING AHAMIYATI.
2.1. Yoshlarga huquqiy madaniyat va ongni shakllantirishda fuqarolik
tarbiyasini berishning ahamiyati.
Tarbiya - shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan
pedagogik jarayon bo’lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir
etish imkonini beradi.
Tarbiya jarayoni o’qituvchi va o’quvchi (tarbiyachi va tarbiyalanuvchi)lar
o’rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo’naltirilgan hamkorlik jarayonidir.
Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchining ongi shakllana boradi, his-tuyg’ulari
rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo’lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga
xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo’ladi.
Mustaqil O’zbekiston Respublikasida shakllanayotgan milliy istiqlol g’oyalari
fuqarolarni Respublika Konstitutsiyasida e’tirof etilgan insonparvar, demokratik,
huquqiy davlat va huquqiy jamiyatni barpo etishdek ezgu maqsad atrofida
birlashtirishga xizmat qiladi. Har bir fuqaroning ijtimoiy-siyosiy, huquqiy faolligini
yuzaga keltirish, huquqiy madaniyatini qaror toptirish – fuqarolik (huquqiy)
jamiyatning asosiy talabi sanaladi.
Ushbu metodning asosiy talablari: ilmiy tavsiyalar ko‘ngildagidek bo‘lishi Yoki
bo‘lmasligi, ijobiy yoxud salbiyligidan qat'i nazar, barcha ijtimoiy omillarni atroflicha
o‘rganish va hisobga olishga asoslanish kerak; haqiqiy ahvolni aniq va har tomonlama
baholagan holda davlat va huquq sohasidagi qarorlarning ijtimoiy ahamiyati va
oqibatlarini aniqlash darkor. Juda uzoq vaqt mobnyiida ushbu metod sho‘ro fanida
nazar-pisand qilinmay kelingini, faktlar buzib ko‘rsatilib, davlat qurilishi,
qonunchilikdagi mavjud buzilishlarni oqlash uchun hiyla-nayranglar ishlatilishi odatiy
tusga kirganligini aytib o‘tirmasak ham bo‘ladi. endi ushbu metod o‘zining haqiqiy
o‘rnini egallay boshladi va biz uning naqadar samaraliligiga guvoh bo‘lishimiz
mumkin.Qiyosiy-huquqiy metod davlatshunoslik va huquqshunoslik
22

metodologiyasida aniq-sotsiologik usul bilan bir qatorda muhim ahamiyatga molikdir.
Qiyosiy metod tushunchalar, hodisalar va jarayonlarni solishtirish hamda ular
o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqdarni aniqlashni ko‘zda tutadi. Qiyoslash natijasida
umuman huquq tizimi, davlat qurilishi Yoki, masalan, alohida olingan huquqiy
institutlar va normalarning sifatiy holati aniqlanadi. Biroq, bu yerda muhim bir shartni
hisobga olish zarur - ya'ni qiyoslanadigan ob'yektlar haqiqatan taqqoslanadigan
bo‘lishi kerak. Misollarda tushuntiramiz. Huquqiy tizimlarni, davlat tuzilmalarinibir
xil nomdagi huquqiy institutlar va qoidalarni o‘zaro taqqoslash mumkin. Lekin, misol
uchun, butun bir huquqiy tizimni ayrim olingan yuridik qoida bilan solishtirish
mumkin emas. Mazkur ob'yektlarni o‘z darajasi, hajmi, mazmun va belgilari bo‘yicha
bir-birlariga qiyoslab bo‘lmaydi. Huquq normalariga Prof.S.S.Alekseev fikri bilan
yondashadigan bo‘lsak, u butun huquqni, huquq tizimini qandaydir bir binoga,
huquq normalarini esa uning g‘isht bo‘lakchalariga qiyoslaydi. Bundan ko‘rinib
turibdiki, huquq normasi huquq tizimining eng kichik, birlamchi unsuridir.Aytaylik,
agar o‘z tarkibiga ko‘ra murakkab bo‘lgan yuksak darajadagi ob'yektlar (turli
mamlakatlar huquqiy tizimlari) taqqoslansa - bu makroqiyoslashga kiradi. Mo‘jaz
hajmli, tarkibi jihatidan ancha soha ob'yektlar (huquqiy qoidalar, respublika
viloyatlari bo‘yicha jinoyatchilik darajasi singarilar)ni solishtiradigan bo‘lsak,
mikroqiyoslash deyiladi.
“Bir vaqtning o‘zida Yoki o‘tmishning turli davrlarida mavjud bo‘lgan
bilishning o‘xshash ob'yektlarini taqqoslamay turib davlat-siyosiy va huquq
amaliyotini isloh qilib Yoki takomillashtirib bo‘lmaydi. Turli tarixiy xildagi, turli
mamlakatlar va qit'alardagi, bir mamlakatning o‘zidagi davlat Yoki huquqiy tizimlar
solishtirilishi mumkin. Biroq, ular ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning turli bosqichlariga
oid bo‘lsa - bunday qiyoslashlar biron ahamiyatga molik bo‘lolmaydi” 14
. Muhimi bitta
14
А. Саидов, У. Тожихонов «Давлат ва ҳуқуқ назарияси” Т, ИИ жилд, 2001й., 94-бет
23

- haqiqatni topish uchun ob'yektning miqdoriy va sifat jihatlarini, uning nazariy va
amaliy tavsifini tahlil yetish kerak.Huquqshunoslik, davlatshunoslik va yuridik
amaliyotda qiyoslash metodining ahamiyati juda katta. Jumladan, qiyoslash asosi va
natijasida davlat va huquq taraqqiyotining har bir keyingi bosqichi oldingisidan
ilg‘orroq bo‘lib chiqqanligi fanga ma'lum bo‘ldi.Faqat huquqiy materiallarni
taqqoslash va natijalar olish yo‘li bilangina huquqiy tizimni takomillashtirishning,
qonunchilik ishlarini yaxshilash, qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashning
aniq yo‘llarinii belgilash mumkin.Huquqshunoslikda va yuridik amaliyotda qiyoslash
metodining keng qo‘llanishi huquqshunoslik fani tarkibida nisbatan mustaqil
yo‘nalish - qiyosiy huquqshunoslik (yuridik komparativistika)ning shakllanishiga olib
keldi, achi olimlar, hatto, uni huquqshunoslik fanining mustaqil tarmog‘i deb
hisoblaydilar.
Rasman-yuridik (qat'iy normativ) metodni huquqshunoslik faniga xos, uning
tabiatidan kelib chiqadigan, tom ma'noda an'anaviy metod deb atash mumkin.
Uning mohiyati shundan iboratki, huquq butun borligicha o‘rganiladi. U hech
narsaga taqqoslanmaydi, iqtisodiyot, siyosat, axloq, boshqa ijtimoiy hodisalar bilan
bog‘lanmaydi.Bunda sof ko‘rinishdagi huquq - uning toifalari, tavsiflari, belgilari,
tarkibi, tuzilishi, yuridik texnikasi ana shu usulning tadqiqot doirasiga kiradi. Mazkur
metod ko‘pdan ma'lum bo‘lib, o‘rta asrlardayoq huquqiy qoidalarni talqin yetish
hamda amaldagi qonunlarni rasmiy tahlil qilish bilan shug‘ullanuvchi butun bir
maktab va yo‘nalishlar (glossatorlar, postglossatorlar) tarkib topgan.Ushbu metodni
ulkan asos bilan umumiy bo‘lmagan - alotsida metod deb atash mumkin. Chunki, u
faqat huquqni o‘rganishdagina qo‘llaniladi. Shunisi qiziqki, bu holatda sof
ko‘rinishdagi huquq tadqiqot mavzui bo‘lib qoladi. «Sof» huquq nazariyasi (huquq
normativchiligi maktabi) asoschilaridan biri Gans Kelzenning yozishicha: «Huquq
to‘g‘risidagi ta'limotning «sof» deb atalishining sababi shundaki, u faqat birgina
huquq bilan shug‘ullanadi va jiddiy ma'noda huquqqa aloqasi bo‘lmagan hamma
narsadan o‘rganilayotgan mavzuni «tozalaydi».Shuni ta'kidlash joizki, huquqshunos
24

olimlar bu metodga ancha yuksak baho beradilar, ba'zan baholari shu qadar jonli va
ehtirosli bo‘ladiki, bu ta'rif-tavsiflarni badiiy nasrdan deyarli farq qilolmaysiz.«Bu
vositadan foydalanib (rasmiy yuridik metod nazarda tutiladi), huquqiy materiyaning
ich-ichiga kirib borish, huquq anatomiyasini ikir-chikirlarigacha bilib olish mumkin.
Huquq va uning tarkibiy qismlarini, qonunlarni, ayrim huquqiy tavsiyalarga «ishlov
berish», ushbu metodni jarroh pichog‘idek qo‘llash bilangina yuridik norma qanday
qismlardan iborat ekanligini, uning sanksiyasi qanday tuzilishi kerakligini, har bir
normativ-huquqiy hujjat uchun majburiy tarkibiy qismlar nimalardan tashkil topishi
zarurligini aniqlash mumkin» 15
Vaholanki, yaqin-yaqinlargacha sho‘ro huquqshunoslik fanida davlat-huquqiy
hodisalarni rasmiy-yuridik jihatdan qarab chiqish ko‘pchilikka ma'qul kelmasdi. Bu
o‘rinda o‘sha vaqtlardagi huquq amaliyoti uchun va nafaqat huquq, balki boshqa
sohalar uchun ham noyob bo‘lmagan bunday yondashuv haqida yaqin o‘tmishda keng
tarqalgan bir ibora - «...rasman to‘g‘ri, mohiyatan tahkdrning o‘zginasi» jumlasini
eslash kifoya. Ayni paytda bu metodni nazar-pisand qilmaslik, unga e'tiborsizlik bilan
qarashga asos yo‘q. Rasmiyatchilik - huquqning ajralmas xususiyatidir. Rasmiy
metod huquq va davlatni ilmiy idrok yetishda majburiy, zaruriy bosqichdir. Zero, u
olingan bilimni tavsiflash, umumlashtirish, tasniflash, bir tizimga solish, imkon qadar
aniq va ravshan yetkazib berishga ko‘maklashadi. Rasmiy-yuridik metodning
unsurlarini davlat va huquq, ayniqsa, huquqiy modellashtirish, matematik-statistika
metodlari kabi o‘rganish vositalarida ham uchratish mumkin.Davlat-huquq ob'yektlari
murakkab tizimlardan iborat ekanligi va ular kechayotgan jarayonlarning ziddiyatli va
xilma-xilligini hisobga oladigan bo‘lsak, metodlarning butun bir majmuini qo‘llash
zarurati tushunarli bo‘lib qoladi. Ular orasida huquqiy modellash metodini alohida
15
И.А.Каримов. “Кучли давлатдан кучли жамият сари”. ”Шарқ” 1998, 102-бет. 9-бет.
25

ko‘rib chiqish joiz. Uning asosida o‘xshashlik g‘oyasi, turli xil ob'yektlar o‘rtasida
o‘zaro bir xil mutanosiblik qaror topishi mumkin, degan taxmin yotadi. Unga ko‘ra,
bunday mutanosiblik o‘sha ob'yektlardan birining tavsifi (modeli)ni bilib olish asosida
boshqasi (asli) haqida yetarli anshdshk bilan mulohaza yuritish imkonini
beradi.Bundan tashqari, davlat va huquq nazariyasi mavzuining muttasil kengayib va
murakkablashib borish tamoyiliga ega akamliga uni tadqiqotlarning barcha aniq va
jiddiy metodlariga murojaat yetishga majbur qiladi. Bularga matematik, matematik-
statistika va shunga o‘xshash metodlar kiradi. Mazkur metodlar davlat va huquqni
aniq tadqiq yetishda o‘z samarasini ko‘rsatdi. Lekin ulardan foydalanish kompyuter
texnikasining mavjud bo‘lishini taqozo etadi. Bu esa, o‘z navbatida daliliy, ko‘p
miqdordagi faktik ma'lumotlarni ishlashni tezlashtirish imkonini beradi.Shunday qilib,
davlat va huquq nazariyasi metodi o‘z tuzilishiga ko‘ra murakkabdir.
YUqoridagilardan ishonch hosil qilginimizdek, u davlat-huquq hodisalarini bilishning
umumfalsafiy, umumilmiy va alohida metodlari, vositalarning yahli t tizimidan iborat.
Yana bir jihatni ta'kidlash va yaxshilab tushunib olish muhimki, u ham bo‘lsa -
metodologiya hech qachon dastlabki Ko‘rinishicha doimiy o‘zgarmas holatda qolishi
mumkin emas. U muttasil boyib, rivojlanib boradi, bu holat bizga tadqiqot mavzui -
doimiy rivojlanishda bo‘lgan davlat va huquqni Yanada chuqurroq o‘rganish imkonini
beradi.Binobarin, davlat va huquq nazariyasi haqidagi masala -davlat va huquq
hodisalarini tadqiq yetishning muayyan nashriy tamoyillari, mantiqiy metodlari,
maxsus vositalari majmui haqidagi masaladir. Davlat va huquq tarixi yuqoridagi
muommolari t е kshirish bilan to’xtab qolmaydi, u muhim muammolar qatorida inson
va fuqarolar huquqlari, hokimiyatlar taqsimlanishi, parlam е ntlarizm, xususiy va
ommaviy huquqning asosiy institutlarini k е lib chiqishi va rivojlanishini o’rganadi. U
o’tmishda erishilgan yutuklardan o’rnak olishga imkoniyatlar yaratadi.
Shuningd е k, yo’l qo’yilgan xatto va kamchiliklarni takrorlamaslikka urgatadi.
Shuningd е k uning m е todologik asoslariga k е lganimizda, xozirgi vaktda tarixga
nisbatan monistik-mat е rialistik qarashlardan voz k е chish, m е todologik ko’p xillik
26

(plyuralizm) tobora k е ng yoyilmokda. Bu fan o’rganadigan ob' е ktning o’ziga
xosligidan k е lib chiqib, uning asosiy m е todlari konkr е t-tarixiy , kiyosiy-huquqiy va
tizimli o’organish uslublaridan iboratdir. Shu bilan birga mazkur fanning xususiy
ilmiy va maxsus uslublari xam mavjud. Huquqning tarixiy rivojlanishini anglamasdan
s е zilarli darajada tarixiy sharoit va utmish huquqining ta'siri bo’lgan xozirgi zamon
pozitiv huquqini tadkik etish mumkin emas.
27

2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari.
Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy ko’rsatmalarni,
qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini shakllantiruvchi uyushgan, bir
tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan faoliyat yig’indisi.
Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy ko’rsatmalarni,
qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini shakllantiruvchi uyushgan, bir
tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan holdagi tasvir ko’rsatilishidir.
Shuni ta’kidlash kerakki, yaqin o’tmishda ham huquqiy tarbiyaga u haqiqatda sazovor
bo’lishi kerak bo’lganidek darajada e’tibor berilmas edi. Pedagogikaga doir
darsliklarda shaxsning aqliy kamoloti, mehnati, jismoniy, ma’naviy, estetik tarbiyasi
haqida so’z borar ediyu, lekin huquqiy tarbiya xususida eslatilmasdi. Tarbiyaviy
ishning mustaqil yo’nalishi tarzida huquqiy tarbiya yo’nalishining ajratib
qo’yilmasligi o’sib kelayotgan avlodning ayrim qismi huquqiy ongi ahvoliga salbiy
ta’sir ko’rsatmay qolmadi. Har qanday tarix kabi huquq tarixida xam xususiylik
mavjuddir, uning o’ziga xos b е lgisi xam shundadir. Bo’sh uni anglatadiki, huquq
tarixi vakt va makon doirasida, boshqalardan ajratilgan holda, konkr е t xususiy
voq е alarni tadqiq etadi xamda uni konkr е t holatlarda tushuntirishga harakat qiladi.
Bunday holda turli-tuman uslublardan foydalaniladi va huquq tarixida kachon, qanday
holatda insonlar katnashayotgan vok е alar xakida so’z borishiga karab, barcha r е al,
xakikiy usullardan, eng oldin sotsiologik m е toddan foydalaniladi. Sotsologiya
tarixdan farqli ularok, umulashtiriuvchi fan bo’lishga harakat qilib, bir turli vok е alarni
o’organish asosida, aloxida olingan vok е alarni tushuntirib b е rish mumkin bo’lgan,
umumsotsiologik tushuntirish orqali, sotsial tarix doirasida olingan natijalardan k е ng
foydalaniladi.Huquq tarixi, bitta milliy huquq tarixi xamda uning bo’limlaridan tortib,
ko’plab xalqlarning huquq tarixi, huquqning umumiy tarixidan xam iborat bo’lib tor
yoki k е ng harakt е rli xam bo’lishi mumkin.
Ushbu fan o’z pr е dm е tini o’organishda, davlat va huquq masalalariga ularni
doimo taraqqiyotda, rivojlanishda va o’zaro aloqadorlikda olib dial е ktik uslubda
28

yondoshadi O’zaro aloqadorligi muxim axamiyatga ega bo’lgan bir n е cha milliy
huquqiy tizimlarni tushuntirishga yordam b е radi.
Tarixiy - huquqiy uslub kompl е ks m е tod xisoblanib, uning el е m е ntlari o’z
pr е dm е tini-utmish huquqini tadkik etish tufayligina birlashadi. U talasincha olganda,
barcha huquqiy m е todlar r е al va id е al m е todlar yig’indisidan tashqil topadi. Xudi
ko’rsatilganid е k, bu m е todlar o’zining moxiyatiga ko’ra, garchi ular utmishning
huquqiy tizimlarini o’organish uchun qo’llanilsada, o’zgarmasdan qoladi, chunki
ko’rsatilgan huquqiy tizimlar bilan xozirgi huquq orasida x е ch qanday , ayirma tub
o’zgarish yo’qdir. Xatto, huquqdagi o’zgarishlar tadkik etilayotgan vaktda xam
tarixiy-huquqiy m е tod qandaydir yangi pr е dm е tga duch k е lmaydi. Chunki, davrdagi
pozitiv huquqning mazmunini tushuntirish eng avval shundan iboratki, tarixiy nuqtai
nazardan yangi huquqiy tizimlar yaratish natijasida vujudga k е lgan o’zgarishlarni
tushuntirishdan iboratdir.Muvaqqat farqlar tufayli vujudga k е ladigan yagona o’ziga
xos xususiyat tarixiy-huquqiy m е todni qullayotgan tadqiqotchi, zaruriy faktlarni
yig’ish vaqtida katta qiyinchiliklarga duch k е ladi. Bunday qiyinchiliklar agarda u
uzoq o’tmishga oid huquqiy tizimlarni tadqiq etayotgan bo’lsa, yanada kuchayadi.
Chunki faktlar tobora yo’qola boradi, ularni bilish qiyinchilik bilan boradi. Shunday
bo’lishi xam mumkinki, huquq tarixchisi bo’lgan tadqiqotchi faktlarni tadqiq etishda
kutilganga nisbatan xam ma'lumotlarga kam ega bo’lib qoladi. Shuning uchun xam
tarixiy – huquqiy tadqiqotlar o’tkazish ancha murakkabdir. Shunday qilib, davlati va
huquqi tarixi fani barcha ijtimoiy xodisalarga davlat va huquq to’g’risidagi ta'limot
nuqtai nazaridan yondashadi.Insoniyat taraqqiyoti jarayonida vujudga k е ladigan har
qanday fan o’z pr е dm е ti bilan birga tadkikot usullariga xam ega.Davlat va huquqning
murakkab, xilma-xil, rang-barang xodisalarning xakikiy mazmunini, moxiyatini,
rivojlanish qonuniyatlarini bilishning aniq usullari mavjud bo’lib, ular ilmiy tadkikot
va izlanishning yunalishini ifodalaydi. Bu е rda birinchi navbatda muayyan tarixiy,
huquqiy xodisalarni, k е ng ma'noda tarixiy – huquqiy fannning poyd е vori xisoblangan,
tarixiy faktlarni bilish vositalari, uslublari ko’rib chiqiladi.
29

Dial е ktik usul bo’lib, u davlat va huquq rivojlanadi, o’zgaradi, birinchi
shaklidan ikkinchi shaklga o’tadi, d е b qaraydi. Davlat va huquqni o’organish, bilish,
tadqiq qilishning, dial е ktik usuli- bu ilmiy bilishlar dunyosiga kirishning, davlat va
huquqning bilishning asosiy kalitidir.
Analiz (taxlil qilish) da o’organiladigan narsa va xodisa fikr mayda
bo’laklarga, ya'ni el е m е ntlarga bo’linadi va ular o’rtasidagi boglanishlar o’zaro
munosabat ta'sir o’rganiladi. M: turli mamlakatlarda yoki bir gurux mamlakatlarda
Sharq yoki antik dunyoda davlat va huquqning k е lib chiqishi va rivojlanishi xilma-xil
xususiyat va sifatlarga ega va ularning tarixini aloxida kurib chhilib analiz qilinadi.
L е kin bu usulning o’zi bilan davlat va huquq tarixini xususiyatlarini To’la bilish
mumkin emas. Shuning uchun sint е z usuli Bilan tuldiriladi.
Sint е z analiz natijalariga suyanib, davlat va huquqning butun sifatini bir gurux
mamlakatlardagi umumiy xususiyatlarini va aloxida mamlakatlardagio’ziga xos
xususiyatini o’rganadi. Sint е z analiz natijasida fikran bo’lingan el е m е ntlarni kaytadan
tiklash, ularni birlashtirish ilgarigi yaxlitlikka fikran vujudga k е ltirish usulidir.
Analogiya (moslik, alkanlik, uxshashlik) usulida davlat va huquq
rivojlanishining turli mamlakatlardagi biror xususiyatlarining uxshashligini
o’rganamiz.
Tarixiylik usuli davlat va huquqning k е lib chiqishi va rivojlanib borishi aniq
vaqtini, davrini bilish usulidir. Tarixiylik usulining o’ziga xos xususiyati tarixiy
harakatni o’zining butun boyligi Bilan paykab olishga intilishidir.O‘zbekiston
demokratik jamiyat qurishda jahon xalqlari tajribasi sinovidan o‘tgan ana shu
tamoyillarga asoslandi. Shuningdeq O‘zbekiston demokratiq fuqarolik jamiyat
qurilishida xalqimizning necha ming yillik tarixiy va ma'naviy taraqqiyoti tajribasiga,
milliy davlatchiligimiz negizlariga, ma'na viy merosimiz ildizlariga, milliy
hususiyatlarimiz va boy an'ana-larimizga tayanish yo‘lini tutdi.O‘zbekistonda
shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘yilmasdan, demokratik o‘zgarishlarni odamlarning
tafakkuri va ijtimoiy saviyasiga mos bo‘lgan darajada va sur'atlarda amalga oshirish
30

tomon yo‘l tutildi. Prezident Islom Karimov adolatli jamiyat barpo etish uchun,
avvalo, odamlar o‘z qobiliyat va ehtiyojlarini to‘la namoyon etish va amalga
oshirishlari uchun zarur dastlabki imkoniyatlar yaratish lozim, deb ta'kidlaydi.
Mamlakatimizda bunday imkoniyatlarni vujudga kel tirish, uning huquqiy
mexanizmini yaratishga katta e'tibor berilmoqda. Ana shunday imkoniyatlar
yaratilgandan keyingina har bir insonning taqdiri, turmushi uning o‘ziga —
jamiyatdagi o‘rni, mehnat qilish istagi, oqilu uddaburonligiga bog‘liq
bo‘ladi.O‘zbekiston demokratik islohotlarni amalga oshirar ekan fuqarolik jamiyati
ku rishga intilmokda. Buning manosi shuki, boshqaruvning turli xil vazifalari bevosita
xalqda topshiriladi, o‘zini-o‘zi boshkarish organlari rivojlanib boradi.O‘zbekiston
ham o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritganidan so‘ng xalqimizning milliy xususiyatlaridan
kelib chiqib, rivojlangan mamlakatlardagi davlatchilik an'analarining ilg‘or
yutuqlaridan keng foydalanib, huquqiy-demokratik davlat va fuqarolik jamiyati
asoslarini shakllanitirishga kirishdi. Mamlakatda boshqaruv tartiblari tubdan
yangilanmoqda, boshqaruvning huquqiy asoslari yaratildi va tobora rivojlantirib,
shakllantirib borilmoqda.Mamlakat fuqarolarining qonuniy manfaatlari, huquqlari va
erkinliklarining kafolatlari ta'minlanmoqda.
Eng muhim masalalardan yana biri – fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarishiga
keng yo‘l ochib berilganligidir. Sobiq ittifoq davrida boshqaruvning bir markazda
to‘planganligi va partiyaning yakka hukmronligi fuqarolaning jamiyat va davlat
boshqaruvidagi faoliyatini cheklar edi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki
kunlardanoq fuqarolarning jamiyat va davlat hayotiga oid masalalarda keng ishtirok
etishini ta'minlash chora-tadbirlarining ko‘rilganligi o‘zining ijobiy natijalarini
ko‘rsatmoqda. Xalqimizda azaldan kengash va mashvarat bilan ish ko‘rilganligi
odilona qaror qabul qilish imkonini va eng muhimi xalq, raiyat hukmdorlarning va
viloyat noiblarining xatti-harakatlaridan doimo ogoh bo‘lish imkonini bergan. Bu o‘z
navbatida mamlakatda adolat qaror topishiga zamin xozirlagan. Bugungi kunda ham
jamiyat va davlat hayotiga oid masalalarning umuxalq muxokamasi (referendum)ga
31

qo‘yilishi xalqimizning tarixiy tajribasining maxsulidir. So‘nggi yillarda
respublikamizda sud-huquq tizimining isloh qilinayotganligi mustaqillik yillarida
erishilgan eng katta yutuq bo‘ldi. Chunki bu soxani isloh qilmasdan turib mamlakat
fuqarolarining huquq va erkinliklari hamda manfaatlarini himoya qilib va ta'minlab
bo‘lmaydi. Rivojlangan davlatlarda har bir fuqaroning sudga erkin shukoyat qila
olishi mazkur mamlakatlarda qonunlarning amal qilishini va qonunlar bilan bevosita
xalqning o‘zi tanish bo‘lib borishini ta'minlamoqda. Shu bois ham mazkur sohaning
isloh qilinishi kechiktirib bo‘lmaydigan masala ekanligi ayon bo‘ldi. Isloh qilinib,
tobora shakllanib borayotgan sud tizimimiz o‘zining bir qator ijobiy natijalarini
ko‘rsatmoqda. Avvallari sudni jazolovchi organ deb qaragan xalqimiz endilikda sudni
jazolovchi organ emas, balki o‘z huquqlarini himoya qiladigan organ deb tushunadi.
Yana bir muhim masala – bu ommaviy axborot vositalarining erkinlashtirilishi va
ularning faoliyati qonun bilan kafolatlanishidir. Bugun biz demokratik jarayonlarni
chuqurlashtirish, aholining siyosiy faolligini oshirish, fuqarolarning mamlakatimiz
siyosiy va ijtimoiy hayotidagi amaliy ishtiroki haqida so‘z yuritar ekanmiz, albatta,
axborot erkinligini ta’minlamasdan ommaviy axborot vositalarini odamlar o‘z fikr va
g‘oyalarini, sodir bo‘layotgan voqealarga o‘z munosabati va pozitsiyasini erkin ifoda
etadigan minbarga aylantirmasdan turib, bu maqsadlarga erishib bo‘lmasligini
o‘zimizga yaxshi tasavvur etamiz. Ma’lumki, fuqarolarning axborot sohasidagi huquq
va erkinliklarini ta’minlash masalasi insonning axborot olish, axborotni va o‘z shaxsiy
fikrini tarqatish huquqi va erkinligini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, bu O‘zbekistonda
demokratik jamiyat asoslarini barpo etishning muhim sharti, ta’bir joiz bo‘lsa, tamal
toshi hisoblanadi. Mamlakatimizda o‘tgan yillar davomida, ayniqsa oxirgi 10 yilda
ommaviy axborot vositalarini yanada liberallashtirish, so‘z erkinligini ta’minlashga
qaratilgan keng qamrovli tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirildi..
Yuqorida bayon qilingan fikrlarni umumlashtirib 2013-yilgach amalga oshirgan keng
ko‘lamli ishlarimiz ham, joriy yildagi va undan keyingi yillardagi barcha sa’y-
harakatlarimiz ham yagona ezgu maqsadga – xalqimizning hayot darajasi va sifatini
32

yuksaltirishga qaratilgan.Yuqoridagilarning barchasi respublikamizda huquqiy
demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini qurishning asoslari bo‘lib xizmat qiladi.
Birinchi chaqiriq Oliy Majlisning birinchi sessiyasidayoq Prezidentimiz davlat
va huquq nazariyasi hamda amaliyotini yangacha tushunish zaruratini asoslabgana
qolmay, balki uning mohiyatini ham ta’riflab berdi: “Biz yaqin o’tmishimizda sinfiy
hukmronlikning quroli sifatida davlat haqidagi markscha g’oyani shior qilib olib, bu
nazariyani dogmaga, davlat va huquqni esa sinfiy kurash, sinfiy raqiblarni engash
vositasiga aylantirgan edik. Demokratiya sharoitlarida esa davlat ijtimoiy qarama-
qarshiliklarni zo’rlik va bostirish yo’li bilan emas balki ijtimoiy kelishuv, xalq ta’biri
bilan aytganda, murosai madora bilan bartaraf etish vositasiga aylanadi” 16
Huquqning
o’ziga esa ijtimoiy hamjihatlik va kelishuvga asoslangan ijtimoiy tartib-intizomga
erishish, erkinlik, adolatparvarlik va tenglikni vujudga keltirish vositasi sifatida
yondashiladi.Davlat va huquq nazariyasini asl holicha qayta tiklash jarayoni endigana
boshlanmokda. Shu munosabat bilan, bu xildagi yondashuv sabablarini sub’yektiv
emas, balki ob’yektiv xarakterga ega deb hisoblovchi A.B.Vengerov da’vosiga
qo’shilmaslikning iloji yo’q. U o’z fikrini quyidagicha ifodalaydi: «Davlat va huquq
nazariyasi davlat va huquqning kelib chiqishi, davlat va huquq mohiyatida sinfiylik va
umuminsoniylikning birga qo’shilib ketishi to’g’risidagi yangi bilimlar bilan boyidi.
Sotsialistik davlatlarning faoliyat yuritishi va evolyutsiyasi haqidagi yangi bilimlar
paydo bo’ldi. Burjuaziya davlatlari tushunchasi ham yangacha idrok etila boshlandi.
Hozirga zamon davlatchiligi taraqqiyotida insonparvarlik va demokratik qadriyatlar
to’g’risida ham yangi bilimlar yuzaga keldi. Zo’ravonlik, totalitarizmga qarshi
kurashda konstitutsiyaviy qonunishgakka asoslanishdek demokratik qadriyat hamda
qonunlar ustuvorligi tushunarli bo’lib qoldi.
XULOSA
16
И.А.Каримов. “Кучли давлатдан кучли жамият сари”. ”Шарқ” 1998, 102-бет. 9-бет.
33

Xulosa qilib aytganda ,bu mavzuni o’rganish mobaynida davlat va huquq
haqida asosiy tushunchalarni,umumiy yondashuvlarni uslublarga solish orqali
o’rganishda bular haqida keng malumotlarga ega bo’ldim. Davlat va huquq
nazariyasi metodlari mavzusini o’rganishimda metodlar orqali davlat va huquqa oid
bo’lgan hodisalar va jarayonlarni solishtirish hamda ular o’rtasidagi o’hshashlik va
farqli tomonlarini o’rgandim. Bu mvzuni o’rganib – metod orqali fanga oid bo’lgan
voqea hodisalarni rivojlanish tartibi va ularni bir fanga oid qilib tizimlashtirishda
metodlar katta ahamyat kasb etarkan.masalan davlat va huquqqa oid voqea
hodisalarni vujudga kelishidan hozirgi davrgacha bo’lgan jarayonlarni ketma-ket
joylashtirishda ham metodlar katta ahamyat kasb etadi. Bu so’zni bir ta'rifda hamma
jixatlarni qamrab olishning imkoniyati yo’q. Metodologiya, ya'ni uslub
huquqshunoslikning nihoyatda boy, s е rqirra shu bilan birga murakkab, sirli olamga
kirishning kaliti bo’lib hizmat qiladi. Huquqiy tafakkur, siyosiy va huquqiy
dunyoqarash, ong ham yuridik madaniyatni shakillantirish, jamiyatdagi davlat-
huquqiy voqiyaliklar hususida muntazam tizimli bilimlar hosil qilish- bu
huquqshunoslikning asosiy vazifasidir. Biz yosh avlod mustaqil va obod Vatanimizda
to’la huquqli jamiyatimizda milliy istiqlol mafkurasi mohiyatidan k е lib chiqqan
holda, aholini huquqiy ongini va yuksak huquqiy madaniyatini shakllantirishga, ular
faoliyatida qonun ustuvorligi, qonunga hurmat va unga itoatgo’ylik ko’nikmalarini
hosil qilishlarida ijobiy yordam b е rish bizni asosiy vazifamizdir. I.A.Karimov
Insonparvarlik, umummadaniy qarashlari, mafkura ham huquq ta'minoti ya'ni
nazariyasi asoslari sifati ekanligi haqida shunday d е ganlar. «Oldimizda turgan eng
muxim masala bu- milliy istiqlol mafkurasini yaratish va hayotimizda tadbiq etishdir.
Milli y istiqlol mafkurasi halqimizning azaliy ananalaridan, udumlariga, tiliga, diliga,
ruhiyatiga asoslanib, k е lajakga ishonch, m е hr - oqibat, inson, sabir - toqat, adolat,
ma'rifat tuyg’u-larini ongimizga singdirishi lozim» 17
17
I . A . Karimov O ’ zbekisron milliy istiqlol , iqtisod , siyosat , mafkura , 1- tom T .,” O ’ zbekiston ” 1996
yi , 206 bet .
34

O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari huquq layoqatining mazmuni
Konstitutsiyaning “Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari”
nomli ikkinchi bo‘limidagi qator moddalarda keng ta'riflangan va mustahkamlangan.
Ularda fuqarolarning mol-mulkka ega bo‘lishi, meros olishi, meros qoldirishi, kasb va
turar-joy tanlash, fan, adabiyot, san'at asarlari yaratish, tadbirkorlik faoliyati bilan va
umuman qonunda taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanish, shuningdek
boshqa keng mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo‘lishlari mumkinligi
aytilgan va asosiy qonun doirasida mustahkamlangan. O‘zbekistonda yuridik shaxslar
faoliyatini tartibga soluvchi qonunlarning butun bir turkumi vujudga keltirilgan.
Kooperatsiya, Fermer xo‘jaligi, Siyosiy partiyalar, Banklar va bank faoliyati
to‘g‘risida, Notariat, Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya
qilish, Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar, Nodavlat notijorat tashkilotlar, Birja va
birja faoliyati to‘g‘risidagi qonunlar shular jumlasidandir. Ularning har birida turli
xo‘jalik yuritish shakliga ega bo‘lgan u yoki bu yuridik shaxslarga o‘ziga xos ta'riflar,
tushunchalar berilgan.
Fuqarolar va yuridik shaxslar o‘zlarining huquq layoqati maz-muniga yarasha
xilma-xil fuqarolik huquqlari olish imkoniyatiga egadirlar.Prezidentimiz Islom
Abdug‘anievich Karimov takidlaganidek,” Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish va
burchlarni bajarish vaqtida fuqarolar va tashkilotlar davlatimiz bozor iqtisodiyotini
shakllantirish sharoitida qonunlarga va normativ huquqiy hujjatlarga nisbatan chuqur
hurmat hissini shakillantirish muhim ahamyat kasb etadi.

35

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati :
1. Каримов И . А . « Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир ». 3 том Т .
« Ўзбекистон » 1996.
2 . Каримов И . А . « Оъзбекитсон миллий истиқлол , иқтисод , сиёсат ,
мафкура .» 1 – том . Тошкент « Ўзбекистон » ,1996 35-бет.
3 . Ўзбекистон Республикасининг Конститутсияси “ Ўзбекистон ”2012- й
4 . Н . Собуров , СҲ . Сайдуллаев . Оъқув қоълланма т : 2011- й 8 -9 бет.
5 . З.М.Исмоилов «Давлат ва ҳуқуқ назарияси» Т. Адолат 2007-йил 20-
бет.
6 . Х.Одилқориев «Давлат ва ҳуқуқ назарияси» Т Шарқ 2009-йил 21-бет.
7 . А.Х.Саидов “Ўзбекистон Республикаси конститутсиявий ҳуқуқи” Т
2005-йил 45-бет.
8 . «Ўзбекистон Республикасининг конститутсиясини ўрганиш» Тошкент –
«Ўзбекистон» 2001- йил 61-бет.
9. Ўзбекистон Республикаси конститутсияси. Тошкент –«Ўзбекистон»
2008- йил.
10 . Ўзбекистон Республикаси Фуқоролик Кодекси 1995-й 25-26 бет.
11 . Каримов И.А. «Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир». 3 том Т.
«Ўзбекистон» 1996.
12 . Каримов И.А. «Оъзбекитсон миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат,
мафкура.» 1 – том. Тошкент «Ўзбекистон» ,1996 35-бет.
13 . Ҳ.Б Бобоев ва Ҳ.Т.Одилқориев. «Давлат ва ҳуқуқ назарияси». Тошкент
Давлат Юридик институти 2000 22-бет.
14 . З.Исломов, О.Ҳусанов, М.Мирҳамидов, «Ҳуқуқшунослик» 2000-й
15. З.Исмоилов “Ҳуқуқшунослик” “Абдулла Қодирий” номидаги халқ
нашриёти 2002

36

Qo’shimcha adabiyotlar
1. Бобоев Х.Б. ва Одилқориев Х. Т. Умумий таҳрири остида. “Давлат
ва ҳуқуқ назарияси”. “Иқтисодиёт ва ҳуқуқ дунёси”, 2000. 34-бет.
2. “Ўзбекистон Республикаси конституциявий ҳуқуқи”. Муаллифлар
жамоаси. Тошкент, “Молия”, 2002. 72-73 бет.
3. Одилқориев Х.Т. ва Ғойибназаров Ш.Ғ. ҳаммуаллифлигида.
“Сиёсий маданият”. Тошкент, ИИВ Академияси нашрёти, 2004 42-43 бет.
4. Одиқориев Х.Т. Конституция ва фуқоролик жамияти. – Т., 2002. 75-
бет.
5. Саидов А. ва Тожихонов У. ҳ аммуаллифлигида . “Ислом Каримов
Конституция тўғрисида”. Тошкент, “Академия”, 2001. 52-бет.
6. Шарифходжаев М. Формирование откритого гражданского
обшества в Узбе кистане. – Т., 2002 101-бет
7. Рукавишников В. О.Политический култури и социальние изменения.
Муждународние отношение. – М., 1998.. 82-бет.
8. Очилов Б. Э. Конституция Республики Узбекистан и Всеобшая
декларация прав человека как основа зашити прав личности // Право. 2001. -
№3.
37

HUQUQIY FANLARNI O'QITISHNING KO'RSATMALI METODLARI.

Купить