Huquqiy tarbiya amaliyoti - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	62.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquqiy tarbiya amaliyoti

Купить

KIRISH.
I . BOB . HUQUQIY TARBIYA AMALIYOTI
1.1. Huquqiy tarbiya
1.2. Huquqiy tarbiyaning dastlabki bosqichi
II.BOB. HUQUQIY TA RBIY A N IN G EN G MA QBUL METODLA RI
TA RBIY A V IY DI R VA PROFILA K TIK .
2.1. Huquqiy tarbiyaning eng maqbul metodlari
2.2. Huquqiy tarbiyaning maqbul metodlari tarbiyaviydir va profilaktik.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
3

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Huquq atamasi bir tomondan ijtimoiy mazmunga
( ahloq , huquq , malum bir ijtimoiy tashkilot azosining huquqi millatlarning oz
taqdirini ozi belgilash huquqi ) ikkinchi tomondan yuritik mazmunga ( yani qonun
nuqtai nazaridan , hulq atvor erkinligi sifatida huquq ) egadir . Huquq davlat paydo
bolishi kelib chiqdi . Davlat organlari huquqiy norma va qoidalarni belgilaydi ,
bekor qiladi , ozgartiradi , majbur qilish choralarini qollash yoli bilan ularning
bajarilishini taminlaydi . Huquq inson hayotining ayrim tomonlarini emas, balki
uning jamiyatdagi butun hayotini oz ichiga oladi.
Huquqiy tarbiyaning eng maqbul metodlari tarbiyaviydir va profilaktik.
Sub'ektlarni (huquqiy tarbiya ishlarini olib boruvchi organlarni), shuningdek
ob'ektlarni (huquqiy tarbiyaviy ishlar va huquqiy tarbiyaviy harakatlar amalga
oshiriladigan aholining toifalari (ko'zda tutilgan huquqiy maqsadlarga erishish
uchun amalga oshiriladigan tadbirlar)) o'z ichiga olgan tashkiliy tuzilma, vositalar
va usullar huquqiy ta'lim maqsadli populyatsiyada tizim huquqiy ta'lim.
Shu bilan birga, odil sudlovning ijobiy tuyg'usini rivojlantirishga qaratilgan
eng muhim usul - bu huquq nazariyasida yoritilishi uchun noan'anaviy bo'lgan
ijtimoiy va normativ ta'limdir.
Ijtimoiy va me'yoriy ta'lim ijobiy adolat tuyg'usini shakllantirish va undagi
bo'shliqlar va buzilishlarni engishning eng yaxshi usuli hisoblanadi. Bu eng muhim
elementlar sifatida, avvalambor, huquqiy, shuningdek axloqiy, mehnat, jismoniy,
estetik va u bilan uzviy bog'liq ta'limning boshqa turlarini o'z ichiga olgan
murakkab jarayon.
Ushbu ijtimoiy-me'yoriy tarbiyaning tarbiya majmuasi sifatida mohiyati
shundan iboratki, shaxs asta-sekin jamiyat hayoti to'g'risida ma'lum bilimlarga ega
bo'lganda, tarbiya jarayoni elementlari yanada murakkablashadi. Agar dastlabki
bosqichda ta'lim mehnat, jismoniy, axloqiy va estetik tarbiya orqali aqliy
o'zlashtirish uchun umuman oladigan va murakkab bo'lmagan pozitsiyalarni sodda
va obrazli tushuntirish shaklida ifodalangan bo'lsa, ammo keyinchalik ta'lim
jarayonining elementlari yanada murakkablashadi.
4

Bu yuridik ta'limni ta'limning "yadrosi" sifatida o'z ichiga oladi, bu faqat
huquqiy me'yorlar shaxs ilgari o'rgangan me'yorlar orqali rad etilganda samarali
bo'lishi mumkin. Ya'ni, umumiy ijtimoiy normalar bilan bir qatorda, shaxsga ular
bilan bog'liq bo'lgan qonun va qonuniylikning ijtimoiy hayotdagi o'rni
tushuntiriladi.
Ijtimoiy va me'yoriy ta'limning markazida odil sudlovning ijobiy tuyg'usini
shakllantirish va uning deformatsiyalanish holatlarini bartaraf etish fuqarolar
tegishli huquqiy bilimlarga ega bo'lgandagina mumkin bo'ladi degan asosga
asoslangan axborot yondashuvi yotadi. Ushbu nuqtai nazar azaliy an'analarga ega
bo'lib, rus olimlarining aksariyati tomonidan qo'llab-quvvatlanadi va xalqaro
hujjatlarda aks etadi.
Huquqiy ong tomonidan « adolat », « qonunchilik », « jinoyat », « jazo »,
« ijtimoiy tartib » singari kategoriyalari va xilma - xil huquqiy qarashlar , nazariyalar
ishlab chiqiladi . Bularga tayangan holda huquqiy normalar va qonunlar asoslanadi
va ishlab chiqilib joriy qilinadi. Huquqiy ong huquqiy madaniyat bilan jambar-
chas bogliqdir. Hozirgi davrda yani biz huquqiy demokratik davlat
qurayotganimizda ayniqsa huquqiy madaniyatni yuksaltirishimiz darkor «huquqiy
madaniyat darajasi, deydi. I. Karimov faqatgina qonunlarni bilish, huquqiy
malumotlardan xabardor bolishgina emas, u qonunlarga amal qilish va ularga
boysonish madaniyati demakdir. U odil sudni xurmat qilish, oz haq-huquqlarini
himoya qilish uchun sudga murojaat etish demakdir».
Kurs ishining maqsadi : Ho'sh huquqiy madaniyat o’zi nima degan savol
paydo boladi. U umumiy madaniyatning muhim qismidir. Huquqiy madaniyat-bu
insonlarning davlat va huquq haqidagi muhim bilimlarni egallab olish darajasidir.
Amaldagi meyoriy huquqiy xujjatlar: Konstitutsiya, qonunlar, kodekslar,
farmonlar, qarorlar va boshqa huquqiy manbalar huquqiy madaniyatning asosini
tashkil etadi. mamlakatning davlat va jamiyat hayotidagi qonuni va sud oldida
tengligi huquqiy madaniyatning ajralmas qismidir.Huquqiy madaniyatni muntazam
boyitib borish uchun izchil huquqiy tarbiya ishlarini olib borish lozim. Buning
uchun esa yuksak malakali sud- armiya kadrlarini tayyorlab borish,
5

barcha oquv yurtlarida, maktablarda huquq haqidagi bilimlarni organish-orgatish,
huquqiy bilimlarni targib-tashviq qilish lozim.
Xulosa qilib aytganda , Mustaqil Ozbekistonda huquqiy davlatni qaror
toptirish jarayonida huquqiy ongning , huquqiy madaniyatning roli keskin oshib
boryapti . Bu esa oz navbatida huquqiy tarbiya oldida goyat jiddiy vazifalarni
qoymoqda .
Kurs ishi kirish, ikki bob, to'rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
tizimidan iborat.
6

I . BOB . HUQUQIY TARBIYA AMALIYOTI
1.1. Huquqiy tarbiya
Mustaqillikning dastlabki kunlaridan va jahon hamjamiyatida umume’ t irof
etilgan huquqiy normalarga hamda boy milliy tarixiy an’analarga asoslangan yangi
demokratik davlatni qurish sohasidagi birinchi qadamlardan boshlaboq, o’zbek
halqi "inqilobiy sakrashlar" va "shok terapiyasi"ni yemiruvchi va halokatli usullar
sifatida rad etib, evalyutsion, bosqichma-bosqich rivojlanish yo’lini tanlab oldi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan ta’riflab
berilgan tarraqqiyot yo’lidan qadamma-qadam, bosqichma-bosqich, izchil ilgarilab
borish prinsiplari umuminsoniy madaniyat tarixini tahlil qilishga va ilmiy tafakkur
yutuqlariga asoslangandir. Bir vaqtlar Gegel ta’kidlab o’tganidek, olg’a qarab
harakatlanishda birorta bosqichni tashlab o’tib bo’lmaydi. Chunki vaqtdan o’zib
ketish mumkin emas.
O’z taraqqiyot yo’limizning prinsiplariga qat’iy amal qilar ekanmiz, davlat
va jamiyat hayotini tubdan qayta qurishdan iborat global vazifalarini hal qilish
oldimizga qo’yilgan maqsadlarga erishish yo’lida katta ko’lamdagi chora
tadbirlarni g’ayrat bilan va izchil suratda amalga oshirishni talab qiladi. Biz tanlab
olgan yangi jamiyat kurish yo’ li da fuqarolarning huquqiy madaniyatini yuksak
darajada shakllantirish hamda ularning konstitutsiyaviy huquqlari va
erkinliklarini kafolatli ta’minlash muammolari alohida ahamiyat kasb etmoqda.
"Huquqiy madaniyatning yuqori darajada bo’ l ishi huquqiy davlatning o’ziga
xos xususiyatidir. Bozor iqtisodiyotini shakllantirishda huquqiy madaniyatni
oshirish muhim ish hisoblanadi. Shu bilan birga huquqiy madaniyat saviyasi qabul
qilingan qonunlar darajasida ijro etilishi bilan belgilanadi. Ushbu muhim ishda
odamlarni qonunlarga va normativ huquqiy hujjatlarga nisbatan chuqur hurmat
hissini tarbiyalash alohida ahamiyatga egadir. Zero huquqiy normalar odamlar
o ngiga singgan va ular orqali amal qilgan taqdirdagina yashaydi va ro’yobga
chiqadi." 1
1
Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi-xalq etiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. T. O’ zbekiston 2000
Quvondiqov I. Milliy-ma’naviy qadriyatlar –o’zlikni anglash omili. –T.: Nishon-noshir, 2010.-100 b.
7

Huquqiy madaniyat keng tushunchadir. Huquqiy ong huquqiy
madaniyatning g’oyat muhim tarkibiy qismlaridan biri bo’lib, u eng avvalo
odamlarning munosabatlarini ifodalovchi qarashlar va e’tiqodlardan ularning
huquq haqidagi tasavvurlaridan, intilishlari va tuyg’ularidan iboratdir. Huquqiy
ong darajasi fuqarolarning yangi qonunlar qabul qilishi, davlat organlarining
qonunni qo’llash fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish faoliyati
bilan bog’ l iq fikrlari, kayfiyatlarini, ularning mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan demokratik hamda iqtisodiy o’zgarishlarga munosabatini belgilaydi.
Shaxsning huquqiy madaniyati-huquqiy ongni aniq maqsadni ko’zlab
tarbiyalash natijasi, uning eng yuqori bosqichidir. Demokratik huquqiy davlatni va
adolatli fuqarolik jamiyatini shakllantirish sharoitida "Biz odamlarni eskicha
psihologiyasini o’zgartirib, ularda yangi huquqiy ongni shakllantirishimiz lozim.
Shunday bo’lsinki, har bir kishi inson erkinliklari - ayni vaqtda muayyan burch,
majburiyat va ma’suliyat ekanligini chuqur his etib tursin"
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti I.A.Karimov 1997 yil 20-mayda
huquqni muhofaza qiluvchi muassalar rahbarlari, huquqshunos olimlar, ommaviy
axborot vositalari vakillari bilan uchrashuvida so’zlagan nutqida hamma fuqarolar
ham yetarli darajada huquqiy ongga ega emasliklari , axborot olishda ijtimoiy
faollik ko’ r satmayotganliklari, respublikada jamiyatning har bir a’zosi huquqiy
bilimlarni hech bo’lmaganda asosiylarini o’ z lashtirib olish uchun, hamda aholi
turli ijtimoiy guruhlarning xususiyatlarini hisobga olgan holda tabaqalashtirilgan
huquqiy maorif amaliy mexanizmi yaratilmaganligi, mansabdor shaxslar
tomonidan fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlari kamsitilishi hollari
ko’pincha huquqiy bilimlarning yetarli emasligi, huquqiy madaniyat darajasi
pastligi tufayli yuz berayotganligini ta’kidlab o’tdi.
Huquqiy madaniyat halqimizning qadimiy an’analariga, udumlariga, tiliga,
diniga, ruhiyatiga asoslangan holda insof va iymon, adolat va qonuniylik insonga
yuksak hurmat va e’tibor, sabr toqat kabi ma’rifat va haqiqat tuyg’ularini
ongimizga singdirishga xizmat qiladi. Shuning uchun ham kishilarning fikrini,
8

dunyoqarashini mustaqilligimiz yo’lida fidokorona mehnat qilishga yo’naltirilgan
huquqiy madaniyatni yuksaltirish hayotiy zaruratdir.
Huquqiy madaniyat nazariyasiga oid barcha muammolar atroflicha
o ’ rganilishi zarur. Shu bilan birga har bir muayyan holatlarda madaniyatning
turlicha ko’rinishlarini tushunishga qat’iy belgilanadigan u yoki bu jihati ustun
bo’ladi. Chunonchi, huquqiy hayotda ma’ r ifatparvarlikni shakllanishini
ta’minlashda inson omilini oshirish nuqtai nazaridan yondashilganda avvalambor
e’tiborni huquqiy madaniyatning mazmuniga qaratish zarurligi namoyon bo’ladi.
Jamiyatning huquqiy madaniyati huquqiy ong qonunchilikning qonunlarni
takomillashtirish va huquqiy tajribaning muayyan darajasini aks ettiradigan hamda
insoniyat huquq sohasida yaratilgan butun boyliklarni qamrab oladigan ijtimoiy
madaniyatning bir turi sifatida ko’riladi. "Jamiyat davlat taraqqiyotining hozirgi
holati huquqiy munosabatlar barcha ishtirokchilarining huquqiy madaniyatini,
huquqiy savodxonligini har tomonlama oshirishni talab qilmoqda. Huquqiy
madaniyat, huquqiy bilim, huquqiy e’ t iqod va izchil amaliy faoliyat majmui
sifatida jamiyat va davlat oldida turgan vazifalarni muvaffaqqiyatli hal etishni
ta’minlaydi."
Shunday qilib shaxsning va jamiyatning huquqiy madaniyati umuminsoniy
qadriyatlar tushunchalarining va insoniyat umumdemokratik yutuqlarining muhim
natijasidir. Huquqiy madaniyat-huquqiy davlatning ajralmas qismidir.
Huquqiy ong shaxs ongida, jamiyat g’oyalarida namoyon bo‘lgan
huquqdir. Huquqiy ong - huquq va qonuniylikka munosabatdagi tassavvurlar,
baholar, his tuyg’ular va ma’naviyatning tarkibiy qismlari tizimidir.
Huquqiy ong bu ijtimoiy ongning bir shakli bo’lib o’ z ida yuridik
amaliyotga nisbatan kishilarning qarashlari, g’ o yalari, konsepsiyalari, 2
baholash, his-hayajon, xohishning yig’indisini namoyon qiladigan
munosabatdir.U shuningdek huquq normalarini bilish, ularni ijtimoiy hayot
talablariga munosib yoki nomunosib ekanligiga baho bera olish, amaldagi
huquqiy normalarga o’zgartirish kiritish yoki ularni yanada
2
Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq millatni-millat qilishga xizmat etsin.T. O zbekiston 2000
9

takomillashtirish zarurligini anglash kabi talablardan ham iboratdir. Huquqiy
ong amaldagi huquqiy normalarning tashkil topishi, rivojlanishi va ularni
amalda tatbiq qilishi uchun imkoniyat tug’dirib beradi.
Ijtimoiy ongning bir turi sifatida huquqiy ong voqelikni tushunishga
davlat, huquq, qonunchilik, siyosat, ahloq kabi usqurtma elementlarning
ijtimoiy munosabatlari sohasida tutgan o’rni to’ g ’risida tasavvurga ega
bo’lishga yordam beradi. Shu bilan birga huquqiy ong shakllanishiga
davlat, huquq, siyosat, madaniy taraqqiyot darajasi, siyosiy partiyalar,
an’analar, milliy xususiyatlar va shu kabilar ta’sir ko’rsatadi.
Huquqiy madaniyat o'ziga xos tarixiy xususiyatga ega. Har bir tarixiy
davrda, har bir davlatda jamiyatning huquqiy madaniyatini alohida ko'rib chiqish
kerak. Shu bilan birga, bizning fikrimizcha, har qanday jamiyatning huquqiy
madaniyatini tavsiflash uchun ishlatiladigan umumiy xususiyatni ajratib ko'rsatish
mumkin. Ushbu mezon insonning huquqiy maqomida, davlat huquq tizimida
ta'minlanadigan huquq va erkinliklarida namoyon bo'ladigan erkinlik darajasi va
ko'lami sifatida qaraladi.
Insoniyat erkinligi, butun tsivilizatsiya tarixi shundan dalolat beradiki,
haqiqatan ham har xil shaxslarni qonun va davlatning rasmiy teng huquqli
sub'ektlari sifatida tan olish yo'li bilan faqat huquqiy shaklda tan olinishi va
ifodalanishi mumkin.
Huquqiy madaniyatda umumiy insoniy va milliy tarkibiy qismlarni ajratib
ko'rsatish mumkin. Dunyo huquqiy madaniyati paydo bo'lganidan to hozirgi
kungacha minglab o'ziga xos nav va shakllarni bilgan va biladi. Huquq nazariyasi
va davlat va huquq falsafasi huquqiy madaniyatning barcha xilma-xilligini
vaqtincha, tarixiy va ijtimoiy-madaniy miqyosda tartiblash va tizimlashtirish,
tasniflash va tipologiyalash vazifasiga duch kelmoqda. Ushbu muammoni hal
qilish uchun tsivilizatsiya yondashuvi yanada maqbul ko'rinadi.
Ushbu yondashuv asosida biz turli jamiyatlar, xalqlar va davlatlarning
huquqiy madaniyati haqida gapirishimiz mumkin. Biror mamlakatning huquqiy
madaniyati, qoida tariqasida, turli xil qadriyatli yo'nalishlar va fuqarolarning
10

siyosiy va huquqiy ishtiroki usullari, shuningdek, milliy urf-odatlar, urf-odatlar,
shaxsni ijtimoiy tan olish usullari va jamiyat va davlatning tsivilizatsiya
rivojlanishining barqaror xususiyatlarini ifoda etuvchi boshqa holatlarning o'zaro
qarama-qarshi qarama-qarshiligi jarayonida shakllanadi. Milliy huquqiy tizimdagi
huquqiy hodisalar o'zlari adolat tuyg'usi, milliy mentalitet tomonidan tan
olinadigan darajada madaniy qadriyatlar sifatida namoyon bo'ladi. Bu turli xalqlar
o'rtasidagi etnik va huquqiy tafakkurning ma'naviy va madaniy-tarixiy etukligining
har xil darajasi, shaxsning huquq va erkinliklari holati, davlat va fuqarolik jamiyati
o'rtasidagi munosabatlarning mohiyati, ma'lum bir mamlakatning huquqiy dunyosi
qadriyatlarini huquqiy jihatdan legallashtirish imkoniyatlarini belgilaydi.
Har bir etnik guruh o'ziga xos, mutlaqo noyob etnik huquqiy mentalitetga
ega bo'lganligi sababli, ma'lum bir millatning huquqiy madaniyatining mazmuni
o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'ladi.
Zamonaviy huquqiy madaniyat tarixiy o'tmish tamg'asini bosadi, shuning
uchun huquqiy madaniyatni o'rganish manbalariga murojaat qilmasdan
imkonsizdir.
Qozoq an'anaviy jamiyatining huquqiy madaniyati bu rivojlangan huquqiy
qadriyatlar tizimi, ming yillar davomida mavjud bo'lgan o'ziga xos
mexanizmdir.XX asr. Huquqiy madaniyat tizimiga nafaqat odatiy huquq
normalari, balki xitoylar proto-turkiy xalqlar davridan beri nashr etadigan me'yoriy
huquqiy hujjatlar - bid'atlar kiradi. Kamdan kam hollarda, qonunning manbai
sifatida mustaqil o'rganishni talab qiladi, shuning uchun biz qozoq xalqining
huquqiy madaniyatining ko'rsatkichi bo'lgan odat huquqiga murojaat qilish bilan
cheklanib qolamiz. Qozoqlarning umumiy qonunining o'ziga xos xususiyati
shundaki, jismoniy majburlash uning mohiyatiga tegishli emas, bu uni
ta'minlashning o'ta, og'riqli vositasidir. Oddiy huquqning tabiiy shaklidagi kuchi
uning ixtiyoriy imperativining vakolatli ta'siridan iborat.
Odat huquqining ijtimoiy-psixologik ta'siri jamiyat a'zolarining jamoat va
shaxsiy ehtiyojlari va yashash sharoitlari tufayli ma'lum xatti-harakatlarga bo'lgan
ehtiyojni anglashga asoslangan. Masalan, buzilgan huquqni
11

ta'minlashning bunday usuli barimta, ya'ni aybdorning chorva mollarini qonuniy
ravishda olish edi.
Tabiiyki, odat huquqini psixologik majburlash imkoniyati tugamaydi. Shu
munosabat bilan sub'ektlar ma'lum qonuniy vositalardan foydalanishlari mumkin.
Ushbu vositalarning mohiyati huquqbuzarni huquqiy nomutanosiblikni bartaraf
etishga majbur qilish orqali sub'ektning o'zini himoya qilishida. Qozoqlarning
huquqiy madaniyati huquqiy erkinlikda va, avvalambor, shaxsga hurmat bilan
munosabatda bo'lishda va hokimiyatga sig'inishning yo'qligida, despotik
poydevorlar, ayollarning nisbiy erkinligi va teng huquqliligi, erkinlikni sevuvchi
turmush tarzida, rivojlangan og'zaki xalq ijodiyotida, xalqning butun ma'naviy
madaniyatida namoyon bo'ldi. ... A.I.Levshinning e'tirof etishicha, "qirg'iz-
qozoqlarning barcha qo'shnilari ham monarxiya yoki mustabid hokimiyat
tomonidan boshqariladi, ularga yaqin bo'lgan barcha xalqlar pushaymon bo'lishga
loyiq qullikda yashaydilar va ular (qozoqlar) bo'ysunish haqida deyarli hamma
narsani bilmaydilar, ularda ham yo'q. mavzu nomi yoki egasining ismi. Bu
siyosatchilar uchun juda qiziq hodisa! "
Lekin huquqiy ong faqat huquqqa asoslangan bo’lishi, huquqni
tushunish uni tassavvur qilish, izohlash, tatbiq etish, bekamu ko’st bajarish
tushunchasini bermaydi. U ancha keng ma’noga ega. U davlat tuzumi, huquq
tizimiga nisbatan fikr yuritish kabi tushunchani ham o’z ichiga oladi.
Huquqiy ong va huquqiy madaniyat huquqiy ta’ s ir ko’ r satish
mexanizmida mustaqil o’ r in tutadi. Ularsiz qonun yaratish ham, ijtimoiy
munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish ham mumkin bo ’ lmaydi.
Huquqiy ta’sir ko’rsatish mexanizmida huquqiy ong birinchi o’rinda turadi.
Buning sababi huquqning mavjudligi inson bilan chambarchas
bog’langanligidir. Ijtimoiy turmush talablari toki davlat organlarining huquq
yaratish faoliyatini amalga oshirishda ishtirok etgan odamlarning irodasi va
ongi orqali o’tmaguncha yuridik normalar sifatida ifodalanishi mumkin emas.
Ayni vaqtda huquqning ijtimoiy munosabatlarga ta’siri odamlarning irodasi
12

va ongi orqali ham amalga oshiriladi. Bularning barchasi huquqiy
tasavvurlar va his- tuyg ’ ular majmuini keltirib chiqaradi.
Huquq normalarining u yoki bu davrdagi mazmuni, ularning ijtimoiy
turmushga ta’sir ko’rsatish xarakteri huquq normalarining g’oyaviy manbayi
bo’lmish huquqiy ongga bog’liq bo’ladi.
Huquqiy ong ma’lum darajada umumlashgach, huquq normalarining
g’oyaviy manbayi bo’lishi bilan uning amaliy funksiyasi tugamaydi.
Ijtimoiy g’oyalar uni keltirib chiqargan ijtimoiy turmushga aks ta’sir
ko’rsatishi mumkin: fuqarolarning ongidan o’rin olgan g’oyalar moddiy
kuchga aylanadi. Ijtimoiy ong turli shakllarda yuzaga chiqib, odamlar
xulq-atvoriga mafkuraviy va psi x ologik ta’sir ko’rsatish vositasida ijtimoiy
turmushga ta’sir ko’rsatadi.
Binobarin, huquqiy ongning aks ta’ s iri uning huquqiy normalar
g’oyaviy manbai bo’lishi bilan tugamaydi: huquqiy ong, muayyan huquqiy
tasavvurlarning o’ziyoq odamlarni ma’ l um tarzda o’ z larini idora qilishga
undashi mumkin.
Aynan huquqiy ong individga muayyan huquqiy normalarning
mavjudligi noma’ l um bo’lgan, biroq shunga qaramay, yuksak ongliligi,
qonunlarning ruhini bilishi tufayli uning xulq-atvorida amaldagi huquq tartibotga
mos bo’ l gan hollarda odamlar xulq-atvorining boshqaruvchisi sifatida
namoyon bo’ladi.
Ma’lumki huquqiy ong ikki tarkibiy qismdan, ya’ni huquqiy mafkura
va huquqiy ruhiyatdan (psi x ologiya) iborat.
Huquqiy mafkura-bu huquqiy borliq to’g’ r isidagi, qarashlar, tushunchalar,
e’tiqod, konsepsiyalar, nazariyalardir
Huquqiy mafkura konkret huquqiy hodisalar to’g’risidagi va ilmiy
darajadagi tizimlashtirilgan bilimlar yig’indisi. 3
Huquqiy ruhiyat-ong doirasida
huquqiy hodisalar bilan bog’liq holda, ongda yuzaga keladigan va unga
singib ketadigan, kechinmalar sohasini ifodalaydi. Huquqiy ruhiyat- huquqiy
3
Karimov O.Gafforov Z. Davlat va xuquq asoslari. Darslik Toshkent «Oqituvchi» 1995 y
13

hodisalarni hissiyot bilan tiklash sohasidir. Odam hissiz, o’z o’zidan
o’ylamasdan fikr qilmaydigan mashina emas, u nafaqat fikr qiladigan, balki
sezadigan tirik zotdir. Shuning uchun, u ijtimoiy hodisalarni, jumladan
huquqiy hodisalarni ham, nafaqat aql bilan, balki sezgi bilan ham tushunib
yetadi.
Huquqiy hodisalarni tushunib yetish jarayoni odamning ishtirokisiz
rivojlana olmaydi, shu sababli unda tabiiy tarzda g’oyaviy va hissiy
jarayonlar qo’shilib, chatishib ketadi. Odam o’zining ruhiy holatiga ko’ra
huquqni oyoq osti qilish, noqonuniylik, zulm va inson erkini kamsitish bilan
bog’liq salbiy huquqiy voqeliklarga befarq, loqayd qola olmaydi. Uning
huquqiy kechinmalari va kayfiyati g’azab qahr va norozilik sezgilarida
namoyon bo’lib, ijtimoiy-huquqiy hayotning manfiy hodisalarga tanqidiy
qarash uchun hissiy asos yarata borib, insonparvarlik g’oyalari negizida,
odamda qayta tuzishga intilish tug’diradi.
Huquqiy ongning tuzilishi tahlili, bir tomondan, xuquqiy mafkura va
huquqiy ruhiyat kabi uning tabiiy-tarkibiy qismlarining o’ z aro ta’siri
tabiatini va o’zaro nisbatini ochadi, boshqa tomondan, ijtimoiy hayotda butun
hodisa sifatida uning vazifasini ochib berishga yordamlashadi.
Huquqiy ong faqatgina huquqiy normalarni va qoidalarni vujudga keltirish
sababchisi bo’lib qolmasdan, balki uning bajarilishini ta’minlashning ma’ n aviy
negizini yaratish vazifasini bajaradi. U qonunchilik tashabbusining, huquq
ijodkorligining, huquqni takomillashtirishning, xuquqni tatbiq qilishning va
qonunchilikni mustahkamlashning muhim omilidir. Qonun yaratish
jarayonida jamoat tashkilotlari va mehnatkash omma ishtirokining
kengayishi huquqiy ongning bu ishga aktiv ta’siri ostida amalga oshadi.
Huquqiy ongga amaldagi qonunlar tizimi va qonunchilikni mustahkamlash
faoliyati va amaliyoti ta’sir etadi.
14

1.2. Huquqiy tarbiyaning dastlabki bosqichi
Huquqiy demokratik davlatni qurish va adolatli fuqarolik jamiyatini
shakllantirish yo’lidan dadil borayotgan mustaqil O’zbekistonda fuqarolar
huquqiy ongini, xuquqiy madaniyatini yuksaltirish g’oyat darajada muhim,
dolzarb muammodir. Mamlakatimizning rivojlanishi va istiqboli, keng
ko’lamda o’tkazilayotgan iqtisodiyot, siyosat, davlat qurilishi, huquqiy tizim
va jamiyatni ma’naviy o’zgartirishning muvaffaqiyati ko’ p jihatdan huquqiy
ongi va bilimi hamda huquqiy madaniyat darajasiga bog’liqligi o’ z -o’zidan
ayon.
"Huquqiy ong - huquqni anglash demakdir, odamlarning ham amaldagi
huquqga, ham ularning o’zlari istalgan huquqga munosabatini ifoda etadigan
tassavvur va his-tuyg’ularning mujassamidir. U tabiatan huquq bilan
mushtarakdir va shu sababli mavjud iqtisodiy munosabatlarga nisbatan
ikkilamchidir. Huquqiy ong jamiyatning, turli ijtimoiy guruhlarning obyektiv
ravishda kelib chiqqan ehtiyojlari va manfaatlarining bevosita ta’ s irida
shakllanadi, o’zgarib turadigan obyektiv sharoitlar va jarayonlar ta’siri
ostida doimiy rivojlanib boradi. Huquqiy ong ijtimoiy ongning bir qismidir
va shu sababli unga falsafiy, mafkuraviy va siyosiy qarashlar ta’sir etib
turadi."
Huquqiy ongni rivojlantirishga jamiyatda bo’layotgan o’zgarishlar,
qabul qilinayotgan yangi qonunlar, yangi qonunlarning loyihalarini keng
omma (halq) orasida muhokama qilinishi, barcha o’quv yurtlarida,
maktablarda huquq haqidagi bilimlarni o’rgatish-o’rganish, mazkur fanlardan
imtihonlar joriy etish, radio, televideniya, vaqtli matbuotlarda huquqiy
bilimlarni keng targ’ i b va tashviq qilish; aholining mustaqil ravishda, huquqiy
bilimlarni o’ r ganish maqsadida qonun hujjatlarini muntazam chop etib borish;
sud, prokuratura, 4
militsiya organlarining ish tajribasini ommalashtirib borish;
adliya va huquqshunoslik fanlarini rivojlantirish; oshkoralikni ta’minlash;
boshqa davlatlarning huquqiy tajribasini o’ r ganish va ulardan foydalanish;
4
Islomov Z.M. Davlat va huquq: umumnazariy masalalar. (Davlat nazariyasi). –T.: Adolat, 2000. –272 b.
15

badiiy adabiyotda, san’atda huquqiy bilimlarni tarqatish, o’ y laymizki huquqiy
ongni rivojlantirishning omillari bo’lib hisoblanadi.
Huquqiy madaniyatning o'rni jamiyatning ma'naviy sohasi bilan
chegaralanmaydi. Bu nafaqat ongga ta'sir qiladi. Shuningdek, odamlarning xulq-
atvori, turmush tarzi haqida. Huquqiy madaniyatning sub'ektiv tomoni shundan
iboratki, huquqiy madaniyatga ega bo'lgan shaxs ongli ravishda shaxs sifatida
ijodiy va maqsadga muvofiq harakat qiladi, shu bilan birga qonunlarni olingan
huquqiy va boshqa hayotiy tajriba orqali va uning ehtiyojlari orqali baholaydi.
Huquqiy madaniyatning subyektivligi, shuningdek, uning etnosotsial guruhlarda
namoyon bo'lish xususiyatidir.
Zamonaviy huquqiy adabiyotlarda huquqiy madaniyatni tushunishda turli xil
yondashuvlar mavjud. Huquqiy madaniyatning turli xil tushunchalarining
metodologik samaradorligining mezoni madaniy va huquqiy hodisalarni
tushunishning mavhum shakllangan tamoyillarini tarixiy va huquqiy tizim
darajasiga va aksincha tarjima qilish qobiliyatidir.
Xuddi shu huquqiy hodisalarni ijtimoiy, sinf, guruh, milliy, shaxsiy
munosabat va manfaatlarga qarab, turli yo'llar bilan baholash mumkin. Huquqiy
hodisalarni ijobiy yoki salbiy deb baholash uchun umume'tirof etilgan mezonlarni
yaratishda ham, bunday baholarning tarixiy nisbiy xususiyatini hisobga olish zarur.
Huquqiy madaniyat hodisalari harakatchan, tarixan o'zgaruvchandir.
Jamiyatning huquqiy madaniyati - bu qonunni moddiy va ma'naviy qayta
tiklashning butun sohasi, ma'lum bir tarixiy davrda jamiyatning huquqiy amaliyoti.
Ko'p millatli davlatlarda jamiyatning huquqiy madaniyati juda murakkab, chunki u
ham milliy, ham milliy huquqiy madaniyatni o'z ichiga oladi. Kishilik jamiyatining
huquqiy madaniyati umumiy insoniy qadriyatlar, mavjud bo'lgan barcha davlat va
milliy huquqiy madaniyatlar ta'siri ostida shakllanadi. Muayyan davlat
jamiyatining huquqiy madaniyati umumiy, o'ziga xos va individual xususiyatlarni
o'z ichiga oladi. Mutlaqo bir-biriga o'xshash odamlar, xalqlar, davlatlar mavjud
emas va bir xil huquqiy madaniyatlar mavjud emas. Jamiyat va xalqning kamoloti
umumiy va huquqiy madaniyat darajasiga bog'liq.
16

Aholining barcha qatlamlarini huquqiy savodxonlikka erishishlari,
yuksak darajadagi huquqiy ongga ega bo’lishlari hamda huquqiy bilimlarini
kundalik hayotda qo’llay olishlari uchun asosiy e’tiborni nimalarga qaratish
lozimligi haqidagi vazifalar Oliy Majlis tomonidan 1997 yil 29 avgustda
qabul qilingan "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi"da
ham belgilab berilgan. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat ham moddiy
ma’naviy, ahloqiy va boshqa mafkuraviy omillar asosida shakllanib hamda
rivojlanib boradi. Huquqiy madaniyat fuqarolarning yetukligi va
ongliligini ko’rsatuvchi me’ y ordir. Huquqiy ong, bilim va tasavvurlar insonda
tasodifiy ravishda paydo bo’lmaydi. Uni insonning tug ’ ma xususiyati deyish
ham mumkin emas. Inson onadan dono-yu donishmand bo ’ lib ham
tug ’i lmaydi. Kishidagi huquqiy ong, huquqiy bilim va madaniyat ta’lim
tarbiya, o’qish o’rganish, mehnat qilish, amaliy faoliyat, hayot tajribasi,
ajdodlar merosi va namunasi asosida shakllanib, rivojlanib uzluksiz
takomillashib boradi. Huquqiy bilimlar va huquqiy ongning yuzaga kelishi va
rivojlanishi cheksiz jarayondir. U jamiyat taraqqiyoti asosida yuzaga
keladigan obyektiv talab va ehtiyojlar, mavjud imkoniyatlar, shart sharoitlar
asosida shakllanadi.
Inson jamiyatda, davlatda yashar ekan, uning huquqiy ongini
shakllanishi mavjud huquqiy mezonlar bilan bog’lanmog’i lozim. Huquqiy
madaniyatsiz jamiyat kelajagini tassavur etib bo’ l maydi. Yoshlarning qalbi va
vujudiga go’daklik paytidan boshlab odob ahloq, huquqiy qonun qoidalar
haqidagi ilk tasavvur va tushunchalarni singdirishga jamiyatning asosi
bo’lgan oilaning roli va ahamiyati beqiyosdir.
"Qonunlarimiz asoslaridan xabardor bo’ li sh yoshlar o’rtasida
qonunbuzarlik holatlarini, odob ahloqimizga zid hatti xarakatlarning oldini
olishda, ularning huquqiy ongi va madaniyatini o’stirishda o’zining ijobiy
ta’sirini ko’rsatmoqda. Qonunlarni yaxshi bilgan yoshlargina ularga rioya
qiladi. Bunday inson o ’ zini ham oilasini ham, halqi davlatini ham himoya
eta oladi. Qonun talablariga qat’ i y rioya etish, qonunlarimizga yuksak
17

ehtirom ko’rsatish, qonun oldida hamma- prezident va oddiy fuqaro ham,
erkagu ayollar ham, yoshlaru keksalar ham, tadbirkorlaru mansabdor shaxslar
ham teng va ma’sul ekanini, bu masalada hech kimda alohida imtiyoz
yo’qligini chuqur idrok etish, ana shu qadriyatni ongiga mukammal
singdirish barcha yoshlar uchun muhim fazilat hisoblanadi."
Shunday qilib, ijtimoiy ongning tarkibiy qismi bo’ l gan huquqiy ong
jamiyat taraqqiyotiga, ijtimoiy turmush rivojlanishiga aks ta’sir ko’rsatadi.
Huquqiy g’oyalar, bilim va tasavvurlar, huquqiy nazariyalar ijtimoiy
hayotning barcha tomonlariga kirib borib, fuqarolarning ongidan o’rin olib
odamlar hulq atvoriga, amaliy faoliyatiga mafkuraviy va psihologik ta’sir
etadi. Huquqiy ong odamlarni ma’lum tarzda o’zlarini idora qilishga, jamiyat
qabul qilgan qonun va qoidalar doirasida faoliyat ko’ r satishga undaydi.
Kishilar huquqiy ongi va bilimi rivojlanganlik darajasini ularning
ijtimoiy-huquqiy faolligiga qarab aniqlash mumkin. Jamiyat a’zolarining
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy ma’naviy sohalarda, o’z-o’zini boshqarish
organlarida faol ishtirok etishlari huquqiy ong va huquqiy madaniyat
darajasi o’sib borayotganligidan dalolat beradi.
18

II.BOB. HUQUQIY TA RBIY A N IN G EN G MA QBUL METODLA RI
TA RBIY A V IY DI R VA PROFILA K TIK .
2.1. Huquqiy tarbiyaning eng maqbul metodlari
Biz tanlab olgan yangi jamiyat qurish yo’lida fuqarolarning huquqiy
madaniyatini yuksak darajada shakllantirish hamda ularning konstitutsiyaviy
huquqlari va erkinliklarini kafolatli ta’minlash muammolari alohida ahamiyat
kasb etmoqda. Sub'ektlarni (huquqiy tarbiya ishlarini olib boruvchi organlarni),
shuningdek ob'ektlarni (huquqiy tarbiyaviy ishlar va huquqiy tarbiyaviy harakatlar
amalga oshiriladigan aholining toifalari (ko'zda tutilgan huquqiy maqsadlarga
erishish uchun amalga oshiriladigan tadbirlar)) o'z ichiga olgan tashkiliy tuzilma,
vositalar va usullar huquqiy ta'lim maqsadli populyatsiyada tizim huquqiy ta'lim.
Shu bilan birga, odil sudlovning ijobiy tuyg'usini rivojlantirishga qaratilgan
eng muhim usul - bu huquq nazariyasida yoritilishi uchun noan'anaviy bo'lgan
ijtimoiy va normativ ta'limdir.
Ijtimoiy va me'yoriy ta'lim ijobiy adolat tuyg'usini shakllantirish va undagi
bo'shliqlar va buzilishlarni engishning eng yaxshi usuli hisoblanadi. Bu eng muhim
elementlar sifatida, avvalambor, huquqiy, shuningdek axloqiy, mehnat, jismoniy,
estetik va u bilan uzviy bog'liq ta'limning boshqa turlarini o'z ichiga olgan
murakkab jarayon.
Ushbu ijtimoiy-me'yoriy tarbiyaning tarbiya majmuasi sifatida mohiyati
shundan iboratki, shaxs asta-sekin jamiyat hayoti to'g'risida ma'lum bilimlarga ega
bo'lganda, tarbiya jarayoni elementlari yanada murakkablashadi. Agar dastlabki
bosqichda ta'lim mehnat, jismoniy, axloqiy va estetik tarbiya orqali aqliy
o'zlashtirish uchun umuman oladigan va murakkab bo'lmagan pozitsiyalarni sodda
va obrazli tushuntirish shaklida ifodalangan bo'lsa, ammo keyinchalik ta'lim
jarayonining elementlari yanada murakkablashadi.
Bu yuridik ta'limni ta'limning "yadrosi" sifatida o'z ichiga oladi, bu faqat
huquqiy me'yorlar shaxs ilgari o'rgangan me'yorlar orqali rad etilganda samarali
bo'lishi mumkin. Ya'ni, umumiy ijtimoiy normalar bilan bir qatorda, shaxsga ular
19

bilan bog'liq bo'lgan qonun va qonuniylikning ijtimoiy hayotdagi o'rni
tushuntiriladi.
Ijtimoiy va me'yoriy ta'limning markazida odil sudlovning ijobiy tuyg'usini
shakllantirish va uning deformatsiyalanish holatlarini bartaraf etish fuqarolar
tegishli huquqiy bilimlarga ega bo'lgandagina mumkin bo'ladi degan asosga
asoslangan axborot yondashuvi yotadi. Ushbu nuqtai nazar azaliy an'analarga ega
bo'lib, rus olimlarining aksariyati tomonidan qo'llab-quvvatlanadi va xalqaro
hujjatlarda aks etadi.
Masalan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining VI Kongressining
Jinoyatchilikning oldini olish va huquqbuzarlarga nisbatan munosabatda bo'lish
to'g'risidagi qarorida (Karakas, 1980), huquqni bilish qonun, adolat va odob-axloq
tamoyillari asosida hayotga ongli munosabatni shakllantirishga, qonun
ustuvorligining umumiy darajasini va jamoat tartibi va jamoat hayotining muhim
muammolarini hal qilishda har bir fuqaroning rolini kuchaytirish.
«Biz qonunning qadr-qimmatini ijtimoiy hayotning eng yuqori
cho'qqilaridan biri sifatida to'liq anglab yetganimiz yo'q. Bunga yo'l asosiy
tarbiyachilar - ota-onalar orasida qonunga beparvo munosabatlarni yo'q qilish
orqali yotadi. "
Shuni ta'kidlash kerakki, ijtimoiy va me'yoriy ta'lim boshlang'ich normalarni
ishlab chiqishdan boshlanadi, ular orasida faqat sof huquqiy normalar mavjud.
Masalan, erta yoshda birovning narsasini ruxsatsiz olib bo'lmasligini, kichik
bolalarni xafa qilolmasligini, hayvonlarni masxara qilmasligini tushuntiradi. Asta-
sekin, tartibga soluvchi ma'lumotlar miqdori o'sib bormoqda.
Ijtimoiylashuv rivojlanib borgan sari, sub'ektning xatti-harakatlari, amaldagi
huquqiy modellarga mos keladimi yoki yo'qmi, u tomonidan qabul qilingan
axloqiy (yoki shunga ko'ra, axloqsiz), ekologik, estetik va boshqa xatti-
harakatlarning namunalarini o'zida mujassam eta boshlaydi. Bu boshqacha bo'lishi
mumkin emas. Axir, sub'ekt tomonidan yaxshiroq yoki yomonroq o'zlashtirilgan
huquqiy norma (aniqrog'i, individual ongdagi normaning obrazi) har bir alohida
holatda shaxsiy tarkib bilan to'ldiriladi.
20

Shuni ta'kidlash kerakki, agar yosh bolalar xatti-harakatlarning naqshlarini
dastlab faqat yuzaki ushlasalar (bu ular muloqotning mavjud usullari to'g'risida
signalga yo'naltirilgan ma'lumot olishning asosiy usuli), u holda ular o'sib
ulg'aygan sayin, mavzuga qiziqish bilan yo'naltirilgan og'zaki-semantik
ma'lumotlarning miqdori ortib boradi. Asta-sekin, odam so'zning to'g'ridan-to'g'ri
ma'nosida yuridik ta'limi bosqichma-bosqich boshlanadigan yoshga etadi.
Huquqiy tarbiyaning dastlabki bosqichida shaxsning bilimi, g'oyalari va
tushunchalari noaniq. Shuning uchun to'plangan tajriba yordam bermaydi va ba'zan
voqealar oqimida harakat qilishga xalaqit beradi. Uning ko'plab munosabatlari
kutilmaganda rivojlanib, noxush bo'lib chiqadi. Bu davrda shaxs tarbiyachilarining
roli ayniqsa oshadi, ular zimmasiga axloqiy yuk, qonunda nazarda tutilgan hollarda
esa ular tarbiyalanuvchilar bilan birgalikda bo'lishlari kerak bo'lgan huquqiy
javobgarlik yuklanishi kerak. Buning sababi shundaki, hech kim, tarbiyachidan
tashqari, rivojlanayotgan shaxsga uning ba'zi bir noqonuniy xatti-harakatlar uchun
javobgarligini aniqlashga yordam bermaydi. Undan boshqa hech kim o'spirinni
o'zini o'zi rivojlantirish yo'liga yo'naltirmaydi va uni atrof-muhitning noqonuniy
ta'siridan himoya qilmaydi.
Huquqiy madaniyatning yuqori darajada bo’ l ishi huquqiy davlatning
o’ziga xos xususiyatidir. Bozor iqtisodiyotini shakllantirish sharoitida huquqiy
madaniyatni oshirish muhim ish hisoblanadi. Shu bilan birga huquqiy
madaniyat saviyasi qabul qilingan qonunlar soni bilan emas, balki ushbu
qonunlarning barcha darajalarda ijro etilishi bilan belgilanadi. Ushbu muhim
ishda odamlarda qonunlarga va normativ huquqiy hujjatlarga nisbatan chuqur
hurmat hissini tarbiyalash alohida ahamiyatga egadir. Zero huquqiy normalar
odamlar ongiga singgan va ular orqali amal qilgan taqdirdagina yashaydi va
ro’yobga chiqadi.
Huquqiy madaniyat keng tushunchadir. Huquqiy ong huquqiy
madaniyatning g’oyat muhim tarkibiy qismlaridan biri bo’lib, u eng avvalo
21

odamlarning qonunga munosabatlarini ifodalovchi qarashlari va e’tiqodlaridan,
ularning huquq haqidagi tasavvurlaridan, intilishlari va tuyg’ularidan iboratdir.
Huquqiy ong darajasi fuqarolarning yangi qonunlar qabul qilish, davlat
organlarining qonunni qo’llash, fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya
qilish faoliyati bilan bog’liq fikrlari va kayfiyatlarini, ularning
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik hamda iqtisodiy
o’zgarishlarga munosabatini belgilaydi.
Huquqiy madaniyat darajasi faqatgina qonunlarni bilish, huquqiy
ma’lumotlarda xabardor bo’lishdangina iborat emas. U-qonunlarga amal qilish
va ularga bo’ysunish madaniyati demakdir. U odil sudni hurmat qilish , o’ z
haq-huquqlarini himoya qilish uchun sudga murojaat etish ehtiyoji demakdir.
Huquqiy madaniyat degani-turli mojarolarni hal qilishda qonunga hilof
kuchlardan foydalanishni rad etish demakdir. 5
Prezident so’ z laridan ko’rinib turganidek, huquqiy madaniyat, bu eng
avvalo, inson manfaatlari uchun xizmat qiladigan qonunlarni til uchidagina
emas, dildan, qalbdan, vujuddan hurmat qilish, e’zozlash, muqaddas deb
bilishdir. Huquqiy madaniyatning eng muhim jihati qonunga so’zsiz
itoatkorlik, qonunlarga bo’ysunish, ularga to’la rioya etish, ular asosida
faoliyat yurgizishdir. Boshqacha aytganda, huquqiy madaniyat faqat
qonunlarni bilish, huquqiy ma’lumotlardan xabardor bo’lishdangina iborat
emas, balki qonunlarga qat’iyan amal qilishdir. Qonunlarga rioya etmaydigan
odamni huquqiy madaniyatli deb bo’lmaydi. Odil sudni hurmat qilish, o’z
haq-huquqlarini himoya qilishda unga murojaat etish, uni o‘zi uchun
himoyachi deb bilish va e’ t iqod qilish ham huquqiy madaniyatdir.
Huquqiy madaniyat-bu kishilarning huquqiy bilim darajasi, huquqqa
nisbatan ongli munosabati, huquqni hurmat qilishi va unga rioya qilishidir.
Endi huquqiy madaniyatning tarkibiy qismlarini ko’ r ib chiqamiz.
A) Huquq-huquqiy madaniyat negizi. Hozirgi vaqtda O’zbekiston huquqi
jiddiy va tub o’zgarishlarga uchraganligi bilan ajralib turadi.
5
Islomov Z . M . Huquq tushunchasi , mohiyati , ijtimoiy vazifasi . – T .: TDYUI , 2004. –138 b .
22

Qonunlarda, davlat huquqiy tuzilishida, huquqiy tartibga solish va
huquqiy madaniyat institutlari hamda mexanizmlarida ko’z o’ngimizda yuz
berayotgan o’zgarishlar shunchalar jadal va chuqurki, huquqiy rivojlanishning
olamshumul, strategik istiqbollari va maqsadlari to’g’risida o’ylash,
mamlakatimizda yuz berayotgan huquqiy islohotlarni jahondagi huquqiy
rivojlanish jarayoni bilan "moslashtirish", unda O’zbekiston o’rnini hamda
ushbu o’ringa mos islohotchilik yo’nalishlari va maqsadlarini aniqlash zarur.
Bizning milliy huquqiy tizimimiz butunlay yangi asosda, jahon
huquqiy jarayonining yutug’i bo’lgan demokratik prinsiplar negizida
yangitdan yaratilganligi shubhasiz. Konstitutsiyamizdan boshlab deyarli barcha
qonunlarimiz tub o’zgarishga uchradi. Qonunlarimizda huquq mustaqil
demokratik davlatning huquqi bo’ l gan kun voqeligi hisobga olindi.
O’zbekiston qonunlarida halqaro huquqning jahonda tan olingan prinsiplari va
normalari o’z ifodasini topdi va mustahkamlandi. Ular rivojlangan
mamlakatlar huquqiy tizimining ilg’or yutuqlarini davom ettirdi, qadimiy
mamlakatimizning tarixiy-huquqiy tajribasini qamrab oldi. 6
B) Huquqiy munosabatlar amaldagi huquqiy madaniyat
Yuridik adabiyotlarda huquqiy munosabat huquq normalari bilan tartibga
solingan ijtimoiy munosabatlardir, degan fikr keng tarqalgan. Binobarin, huquqiy
munosabat, birinchi navbatda, yuridik normalarni amalga oshirishning, huquq
amal qilishning natijasidir. Aynan huquqiy munsobatlar orqali huquq
"yashaydi", amal qiladi. Huquq subyektlarining huquqi imkoniyatlari va yuridik
majburiyatini amalga oshirishning haqiqiy manzarasini aynan huquqiy
munosabatlarning yuzaga kelishi ko’rsatadi. Huquqiy munosabatlar
subyeklarining huquqiy pozitsiyasi va mo’ljallari , yuridik sohadagi
tashabbuslari va faolliklari, hatti-harakatlari yuridik shakllarini afzal bilish
darajasi birgalikda ularning huquqiy madaniyatini belgilab beradi.
6
Adilxodjayeva S.M. Liberalizm: evolyusiya idey ot proshlogo do nastoyahego. Monografiya. –T.: TDYUI, 2002. –
120 s.
23

V) Yuridik muassasalar. Huquqiy rivojlanish va huquqiy madaniyatning
harakatlantiruvchi kuchi amaliyotchi yurist va huquqshunos olimlar hamda
o’qituvchilardan iborat professional yuridik jamoadan iborat. Yuristlar
huquqiy taraqqiyot egalari, jamiyatda yuz berayotgan huquq va erkinliklar
rivojlanishi, huquqiy da’volar qilish jarayonlari, shaxsni va jamiyatni
o’zboshimchalik va boshboshdoqlikdan himoya qilish talablarining
ifodachilaridir. Oxir oqibatda huquqshunoslar qanday bo’lsa, huquq ham
shunday bo’ladi. Huquq va huquqshunoslarning darajasi esa ularga berilgan
huquqiy ta’limga bog’liq.
Yuridik muassasalar, ular faoliyatining samaradorligi nafaqat
jamiyatning, balki davlatning ham huquqiy madaniyati darajasini belgilab
beradi. Aynan konstitutsiyaga muvofiq tarzda halq irodasini ifodalovchi va
uning manfaatlariga xizmat qiluvchi davlat ushbu muassasalarning faoliyatini
tashkil etadi va ta’minlaydi. Jamiyat va davlatning demokratikligiga,
rivojlanganlik darajasiga yuridik muassasalar qanday ishlayotganligiga qarab
ham baho beradilar.
G) Huquqiy ong. Huquqiy ong shaxs ongida, jamiyat g’oyalarida
namoyon bo’lgan huquqdir. Huquqiy ong huquq va qonuniylikka munosabatdagi
e’tiqodlar, tassavurlar, boholar, his-tuyg’ular va ma’naviyatning boshqa tarkibiy
qismlari tizimidir.
D) Huquqiy hatti- harakat. Huquqiy madaniyat darajasini ko’rsatuvchi
indikator bo’lgan beshinchi elementi huquqiy hatti-harakatdir. Shunday holat
yuzaga keldiki, yuridik fan asosan qonunga xilof hatti-harakatlar muammolari
bilan, uning sabablari va shart- sharoitlarini o’rganish bilan shug’ullanib,
huquqiy hatti-harakatning qonunga muvofiq shakli kam tadqiq etilgan. Ayni
paytda huquqiy hatti-harakatning ijtimoiy foydali turlarini aniqlash, ta’minlash
va rivojlantirish jamiyat huquqiy madaniyatini ko’tarishning qudratli vositasidir.
Qonunga mos hatti- harakat huquqiy normalarda mavjud bo‘lgan ideal ahloq
bilan mos keluvchi yuridik ahamiyatga ega harakatlarni amalga oshirishni taqozo
et а di .
24

Huquqiy madaniyat qonuniy hatti-harakatlarni shakllantirish uchun o’ z iga
xos start maydonchasi va ayni paytda uning mezoni bo’lib namoyon bo’ladi.
Yuqorida biz huquqiy madaniyatning asosiy elementlarini ko ’ rib o ’ tdik.
Quyida biz hozirgi vaqtdagi eng dolzarb muammolardan biri bo’lib turgan
"Shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish muammolari"ni ko’rib o’t madan
Shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish muammolari. Shaxs huquqiy
madaniyatini shakllantirish muammolarini o’rganishga jiddiy ravishda
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyingina kirishildi.
Shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish masalasiga O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov o’zining ma’ruzalarida doimo to’xtalib
o’tadi, shuning bilan birga doimo shaxs huquqiy madaniyati deb Prezident
I.A. Karimov qabul qilgan qonunlarning soni emas, balki bu qonunlarni
shaxslar tomonidan qanchalik darajada o’zlashtirish, amaliyotga tatbiq etishi,
o’zlari rioya qilishi va boshqalardan ham qonunlarga rioya qilishni talab
qilishida ko’rinadideganini barchamiz bilamiz.
Shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish va bu muammoni bizga
kengroq tushunishimizga yordam beradigan va suyanadigan tog’ i miz
hisoblangan bu mustaqillikdan keyin qabul qilingan birinchi Qomusimizdir.
Chunki bu qomusimizni jahon sivilizatsiyalarining beshigi bo’lgan
davlatlarning olim-ekspertlari o’qib, jahon andozasiga to’g’ri kelishini bir
necha bor ta’kidlab o’tishgan va bu "qomus" shaxs uchun 7
xizmat qilishini
biz bilamiz. Masalan qomusning 128ta moddadan 60 dan ziyodi shaxsning
huquqiy maqomiga va fuqarolarning erkinligiga bag’ishlanadi.
Qomusimizning uchinchi-"Jamiyat va shaxs" bo’limida shaxs fuqaroviy
jamiyatning erkin, ongli, mustaqil a’zosi sifatida ta’riflangan. Shaxsning
manfaatlari hamma narsadan ustundir, shu bosh qomusimiz shaxsni
jamiyatda eng asosiy boylik shaxs deb biladi. Boshqacharoq qilib aytganda
halq, davlat va huquq uchun emas, balki davlat va huquq halq uchun xizmat
qiladi. Bundan kelib chiqib shahs huquqiy madaniyatini shakllantirish faqat
7
Islomov Z.M.Fukarolik jamiyati: kecha, bugun, erta. –T.: TDYUI, 2003. –87 b.
25

shaxslarning o’ziga bog’liq bo’lmay, balki davlanga uning rahbarligiga ham
bog’liqdir. Shaxsni huquqiy madaniyatni shakllantirish jarayoni quruq shior
yoki, "sarob" bo’lmasdan balki aniq shakllantiradigan aniq hodisadir.
Shuning uchun ham mustaqillik qomusimizning huquqiy konsepsiyasi
inson huquqlarini hurmat qilish, fuqarolar erkinligi, huquqiy davlat va milliy
d avlatga xos xususiyatlar kabi umumiy qadriyatlarimizning uzviy birligini
o ’ zida aks ettiradi desak adashmaymiz.
Shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish jarayonida, shaxslarimiz
qator qoidalarga rioya qilishi lozim bo’ladi.
Birinchidan qabul qilingan, yangi qabul qilinayotgan qonunlarda va
me’yoriy hujjatlarda asrlar davomida halqimiz ongiga singib kelgan va
singib borayotgan millatimizning an’analari, urf odatlari, tarixiy
meroslarimizda albatta aks etilishi kerak. 8
Ikkinchidan, barcha qonun loyihalarini tayyorlashda, muhokama
qilishda yurist olimlarimiz va amaliyotchilarimiz bilan birgalikda
shaxslarning o’zlari xuquq ijodkori, faol qatnashchilar sifatida ishtirok
etishi ijobiy samara berishi mumkin.
Uchinchidan, har bir shaxsning xuquqiy onglilik darajasi, xuquqiy
madaniyati ularning qomusimizga va amaldagi qonunlarimizga nisbatan
chuqur hurmat bilan qarashlarida ko’ r ishimiz mumkin va ularni shunga
o’rgatishimiz zarur, chunki bunday qonunlar qachon yashaydi, qachonki
hamma hurmat bilan rioya qilsa, xurmat bilan tilga olinsa. Har bir
shaxsning xuquqiy madaniyatini shakllanganligi juda zarur fazilat bo’lib,
bu fazilat davlatimizning tayanchi hisoblanadi.
Zero jamiyatda qonun ustunligi xuquqiy madaniyat bilan
mustahkamlanadi.
Shaxs halol, nomusli, pok qalbli, o’ziga talabchan bo’lmasdan
turib, o’zining xuquqiy madaniyatini shakillantira olmaydi. Chunki har
bir shaxs muayyan vaziyatlarda o’zini qanday tutishi kerakligini, qabul
8
Islomov Z.M.Fukarolik jamiyati: kecha, bugun, erta. –T.: TDYUI, 2003. –87 b.
26

qilingan qonun - qoidalarga, ahloq normalariga muvofiq yoki xilof
harakat qilish kerakligini ma’lum darajada mustaqil hal qiladi va o’z
hatti - xarakatlariga o’zi baho beradi. Har bir shaxs ma’naviy-xuquqiy
qiyofasining, jumladan, odobining ahloqining shakllanishi va
takomillashuviga ijtimoiy shart- sharoitlar hal qiluvchi ta’sir k o’rsatadi.
Shuning uchun shaxs ijtimoiy xayotga qadam qo’yishi bilan
faqat tayyor holdagi muayyan ijtimoiy munosabatlarga, ishlab
chiqish munosabatlarigagina emas, balki davlat jamoat tashkilotlari, xuquq
ahloq va hakazolar bilan bog’liq tartib qoidalarga ham duch keladi.
Ma’lumki shaxs xuquqiy madaniyatini shakllanishiga, xuquqiy ongiga
uni o’rab turgan atrofidagi ijtimoiy muhit ta’sir qiladi. Shaxs mavjud
dunyoqarashni, odat-ko’nikmalar, odob va ahloq qoidalarini o’zlashtirish
bilan birga, aniq ijtimoiy voqea hodisalarga, kishilarning hatti
xarakatlariga, qonunni buzish yoki unga rioya qilishiga va
muomalalariga muayyan mavqeda turib va muayyan qonunlarga
suyangan holda ish ko’radi va baho bera boshlaydi.
Har qanday xuquqiy madaniyatni shakllantirish va uni amalga
oshirish jarayoni davlat tayanchiga ishonadi 9
, chunki "Hech bir davlat
organi, mansabdor shaxs va inson qonunga bo’ysunishi majburiyatidan
ozod qilinishi mumkin emas". Bunday o’ta mu 10
him mas’uliyatli ishni
amalga oshirishda jamoatchilik tuzulmalarini kuchaytirish orqali qonunlarni
ro’yobga chiqarishning ta’sirchan mexanizmini yaratish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Shaxs xuquqiy madaniyatini shakllantirish muammolarini yechishda
aholiga differensional yondashuv zarur, chunki aholining turli qatlami,
qonunlarining mohiyatini turlicha tushunishi mumkin.
Milliy dasturda bu o’rinda shunday deyiladi "Ta’lim va tarbiya
muassasalariga dahldor bo’lmagan shaxslarning ( ishchi, xizmatchilar, uy
9
Islamov Z. Obshestvo. Gosudarstvo. Pravo. –T.: Adolat, 2001. 695 b.
10
15. Mustaqillik izohli ilmiy ommabop lug’at «SHarq» nashriyoti matbaa kontserni T. 1998 y.
16. Karimov O.Gafforov Z. Davlat va xuquq asoslari. Darslik Toshkent «Oqituvchi» 1995 y
27

bekalari, pensionerlar, harbiy xizmatchilar) xuquqiy tarbiyasi va xuquqiy
ta’limi tizimini takomillashtirish. Bu ishga yuridik o’quv yurtlari,
xuquqni muhofaza qiluvchi organlar, ilmiy tadqiqot institutlari,
xuquqshunos olimlar va boshqalarni jalb qilish" kerak deyiladi. Har
qanday shaxsni xuquqiy madaniyatini shakllantirish o’z-o’zidan yuzaga
keladigan jarayon emas, balki ijtimoiy tarbiyaviy institutlar faoliyatiga
yordamiga suyangan holda amalga oshiriladigan jarayon hisoblanadi. Bu
jarayon ko’p kuch, vaqt, mablag, qunt va bilim talab qiladi, bu kuch,
vaqt, qunt va bilim bo’lishi ham mumkin, lekin shaxsning o’zini
xohishi, istak irodasi bulardan ham muhimroq deb hisoblaymiz,
shaxsning o’zida xoxish, istak iroda bo’lmas ekan xuquqiy madaniyatni
shakllantirish jarayonida samara bo’lishi gumondir.
Shaxs xuquqiy madaniyatini shakllantirishda milliy mafkuraga
to’xtalmasdan o’tishga xaqqimiz yo’q, chunki xuquqiy madaniyat, siyosiy
madaniyat bilan uzviy bog’liq bo’lib bir- birini to’ldirishadi, lekin bu
hali halqning siyosiy xuquqiy ongiga ta’sir etadi yoki etdi degani
emas, balki siyosiy tutqinlikdan qutilish deganidir. Mafkura har bir
millatning ma’naviy, moddiy yutuqlarini ifodalovchi kuchdir. Har qanday
mafkura shaxslarning ma’naviy hayotini tarkibiy qismi hisoblangan,
hisoblanadi ham.
Shaxs xuquqiy madaniyatini shakllantirish muammolarini yechishda
Respublikamizda barmoq bilan sanab bo’lmaydigan darajada ishlar
qilinmoqda, masalan: barcha yuridik adabiyotlar davlat tilida
tayyorlanmoqda, aholini xuquqiy savodini chiqarish uchun xuquqiy jurnal
va ro’znomalar yetarli, ammo axborot vositalari orqali yurist olimlar va
amaliyotdagi ichki ishlar organlari, sud, prokuratura xodimlari bilan
bevosita uchrashuvlar o’tkazilmoqda. Umuman olganimizda
Respublikamizdagi barcha sohada olib borayotgan ishlarning maqsadi
bitta, ya’ni o’zligimizni anglash, tariximizni qayta o’rganish, shaxs
xuquqiy ongini shakllantirishdan ib iboratdir .
28

2.3. Huquqiy tarbiyaning maqbul metodlari tarbiyaviydir va profilaktik.
Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy
ko’rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini
shakllantiruvchi uyushgan bir tizimli aniq maqsadni ko’zlagan holda ta’sir
ko’rsatilishidir.
Huquqiy tarbiya - bu jamiyat a’zolarining yurish-turish madaniyatiga
va onggiga tizimli va maqsadga muvofiq ta’sir etish jarayonidir. Bu
jarayonda kishilarning huquqiy bilim darajasiga ega bo’lishiga erishish 11
maqsad qilib qo’yiladi. Ularda e’tiqoddan kelib chiqadigan qonun va
huquqqa bo’lgan hurmatni shakllantirish huquqiy tarbiyaning o’zagini tashkil
etadi. Huquqiy tarbiya va huquqni tatbiq qilish jamiyatda qonunchilik va
huquq tartibotni mustahkamlashga yordam beradi. U kishilarni intizomlilikka,
uyushqoqlikka, va yangi turmush tarziga o’rgatadi. Tarbiyaviy ishning
mustaqilligi avvalo uning mazmuni bilan bog’liqdir. Huquqiy tarbiya-
huquqiy ongni shakllantiradi, bu esa tarbiyaning o’ziga xos shakllari va
usullarini izlab topish qo’llanishi zaruriyatini taqazo etadi.
Ongli ravishda tarbiyalashning vazifasi faqat jamiyatimiz tomonidan
ma'qullangan me'yorlarni idrok etish ekanligi aniq, chunki ular sub'ektning
istaklari va niyatlari oqimi kirib boradigan kanalga aylanadi.
Ushbu jarayonda bir qator muhim fikrlar, xususan:
1) "boshqariladigan" bilimlarning sifati;
2) ularni uzatish sifati;
3) ularni assimilyatsiya qilish va o'zgartirish sifati.
Ushbu qoidalarni hisobga olgan holda, to'g'ri huquqiy ongni rivojlantirish,
uning buzilishini oldini olish va yuzaga kelgan bo'shliqlarni bartaraf etish uchun
ijtimoiy va me'yoriy ta'limni yaratish kerak.
Shu bilan birga, ijtimoiy-normativ ta'limni sub'ektning ongiga ijtimoiy
me'yorlarni ommaviy ravishda kiritish bilan kamaytirish mumkin emasligini yodda
tutish kerak. Ijtimoiy talablarni ixtiyoriy ravishda bajarishga tayyor bo'lgan shaxsni
11
Islomov Z.M. Davlat va huquq: umumnazariy masalalar. (Davlat nazariyasi). –T.: Adolat, 2000. –272 b.
29

doimiy ravishda tarbiyalash kerak. Bunday tarbiyaning muhim xususiyati nafaqat
ma'lumotli kishilar tomonidan ijobiy ma'lumotlarni o'zlashtirish, balki uni mumkin
bo'lgan yovuzlikni to'sib qo'yadigan va uni engib o'tadigan kuchli yaxshilik
zaryadlari bilan to'ldirishdir. Aholining huquqiy tarbiyasi har doim amalga
oshirilganda, buni hisobga olish kerak.
Ko'rinib turibdiki, huquqiy ta'limning maqsadi:
Qonunchilik, shaxsning huquqlari va majburiyatlari to'g'risida odamlarning
puxta bilimlariga erishish;
O'zgarmas ijtimoiy qadriyat sifatida qonunning obro'sini oshirish, unga
hurmat, huquqiy nigilizm va kinizmni qat'iyat bilan engish;
Fuqarolar o'rtasida qonuniy xulq-atvorga nisbatan barqaror yo'nalishni
yaratish, qonunga bo'ysunish munosabati va odatlarini shakllantirish, uning
buzilishining barcha holatlariga nisbatan murosasizlik muhitini yaratish,
javobgarlikning muqarrarligi.
Tarbiyalovchilar zarur xajmdagi huquqiy bilimlar bilan qurollangan
bo’lishi va tarbiyalanuvchida huquqiy ongni shakllantirish, ularning huquqiy
madaniyatini oshirish uslubiyotini egallashi lozim. Huquq haqidagi
tasavurlarning shakllantirishda, shuningdek birmuncha alohida masalalarning
hal etishda asos bo’ladigan qonunning ayrim umumiy qoidalarini huquqiy
tamoyillarni bilish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuni unitmaslik
kerakki, voyaga yetmaganlar o’zlari kuzatib boradigan huquqiy faktlarga
nafaqat ularni qo’llanish amaliyoti nuqtai nazaridan baho berishadi. Agar
bunday amaliyot huquqda yozib qo’yilganiga nisbatan farq qiladigan bo’lsa,
unda bu yoshlar huquqiy ko’rsatmalarning shunchaki rasmiy narsa ekanligi
to’g’risidagi tassavurlarni- "ha, qonun boshqayu, hayot butunlay boshqa"
degan fikrda bo’lishi mumkin.
Shunday qilib, huquqiy tarbiyani faqat huquqiy tarbiya bilan cheklab
qo’ymaslik kerak, tarbiyaning roli zarur bo’lganida huquqiy amaliyotni ham
o’zgartira bilish uni oqilona izohlash qonun buzishning oldini olish,
aniqlanishi va bartaraf etishi uchun barcha mumkin bo’lgan chora
30

tadbirlarni qabul qilishni ham o’z ichiga olishi zarur. Aks holda hech
qanday og’zaki pand nasihat va suhbatlar yoshlarga ularning ko’zi oldida
jazosizlik holatida sodir etiladigan huquqbuzarliklar yetkazadigan zararni
barham topdira olmaydi.
Huquqiy tarbiyani amalga oshirishda yordamni nafaqat huquq bilan
tanishtirish va unga nisbatan to’g’ri munosabatni shakllantirish muhim, shu
bilan birga ularda huquqiy ko’rsatmalarga so’zsiz amal qilish zarurligiga
ishonchni tarbiyalash tarbiyalanuvchilar ongida demokratik qonunchilik
prinsiplariga nisbatan chuqur hurmatni singdira borish lozim.
Huquqiy tarbiyani huquqiy ta ’ limdan yoki faqat huquqshunoslikka
o ’ qitishdangina iborat deb bilmaslik kerak. Shuni unutmaslik kerakki
huquqiy tarbiya tarbiyaviy ishlarning hamma jihatlarini qamrab olishi,
maktablarda birinchi sinfdan boshlaboq amalga oshirila boshlashi, o’quv
yurtlarida huquq bilan bir qatorda boshqa fanlarni (o’qish, adabiyot, tarix,
jo’g’rofiya va shu kabilarni) o’qitish jarayonida sinfdan tashqari ishlarda
leksiyalar, huquqshunoslar bilan uchrashuvlar og’zaki jurnallar, yosh
huquqshunoslar klublari, maktablari va boshqalarni tashkil etish yo’li bilan
o’tkazilishi lozim. bunda yoshlarning o’zining huquqiy ongi va 12
huquqiy
madaniyatini shakllantirishdagi yuridik faoliyatning rolini ham hisobga
olish kerak bo‘ladi. Ana shu nuqtai nazardan olganda yoshlarning
jamoatchilik tartibini saqlashda, demokratik davlatda qonunchilik va huquqiy
tartibotni mustahkamlash ishida bevosita va amaliy ishtirok etishlari g’oyat
muhimdir.
Shunday qilib ma’naviy ong, estetik qarashlar singari huquqiy ong
shaxsning turmush amaliyoti jarayonida shakllanadi. Halqning xohish-irodasi
va manfaatlarini ifodalaydigan ijtimoiy taraqqiyotning obyektiv
qonuniyatlariga muvofiq bo’lgan yaxshi qonunlarga ega bo’lishgina emas,
shu bilan birga ularga so’zsiz rioya etilishiga quyidagicha butun bir tizimli
12
Xalilov E.H. Ijtimoiy turmushda huquqiy ongning o ’ rni. Pravosoznaniye v strukture obshestvennoy jizni.-T.:
O ’ zbekiston, 1997. ‘ 48 b.
31

kafolatlar: iqtisodiy, siyosiy, yuridik va mafkuraviy kafolatlar mavjud
bo’lganidagina real bo’ladi. Mafkuraviy kafolatlar fuqarolarni milliy
ma’naviyatning qayta tiklanishi negizida tarbiyalanishi, ularning ma’rifiy
madaniy onglilik darajasini o’stirishdan iborat. Rivojlanib borayotgan
demokratik jamiyatning qonunlari xarakterining o’ z iyoq ularga ixtiyoriy
tarzda va so’zsiz rioya etilishi va ijro etilishini taqozo etadi. Qonunga hurmat,
qonun fuqarolik tarbiyasining mohiyatini ifoda etadi. Ammo qonunga hurmat
qonuniy ko'rsatmalarga nisbatan shunday munosabatdir, chunki inson o'z
faoliyatida qonunning qadr-qimmatini tan oladi. Xulq-atvor me'yorlarini
muvaffaqiyatli o'zlashtirish natijasi, ichki nazorat, agar inson mavjud axloq
normalarini, faol xatti-harakatlarning me'yorlarini shu qadar chuqur
o'zlashtirganki, u ikkilanmasdan, jamiyat uning vakillik organi tomonidan qabul
qilingan qonun shaxsida talab qilganidek harakat qiladi.
Biroq, qonunni insonning ichki munosabati sifatida hurmat qilish, uning ruhi
va xatiga nisbatan ratsional-emotsional munosabat qonunning shaxs uchun tan
olinishi (adolatning ijobiy ma'nosi) asosida shakllanadi. Va bunday shakllanish,
xususan, huquqiy ta'lim jarayoni va natijasidir.
32

Xulosa
Huquqiy ong ruhiy tarkibining boyligi , uning odamlar xulq - atvoriga ,
ularning huquqqa munosabatiga ta ’ siri unga o ‘ ziga xos kuch bag ‘ ishlaydi .
Huquqiy mafkura - har xil huquqiy hodisalar haqidagi nuqtai nazar ,
tushuncha , g ‘ oya va qarashlarning ilmiy umumlashtirilgan tizimidan iboratdir .
Huquqiy ongaing huquqiy mafkura qismida aksini topgan huquqiy hodisalar
huquqka bag ‘ ishlangan maxsus nazariy izlanishlarda o ‘ z rivojini topib , ilmiy
darajada anglab yetiladi .
Bunday ilmiy asarlarning mazmuni odamlar ma ’ naviy mulkiga aylanib ,
ularning ongiga aniq huquqiy bilimlar - ni , mulohazalarni , e ’ tiqod va kayfiyatni olib
kiradi . Insonning ongida huquqni bilib olish jarayoni , yuqorida zikr qilganimizdek
yoki shunga yaqinroq tarzda kechadi . Odamning huquqiy ong jarayonini bilib olish
vazifasi tufayli huquqni ь so ‘ llashda , sud ishlarida , qonuniylik va qonun to ‘ g ‘ risida
axborot olinadi . Shunday axborotlar asosida huquqiy madaniyat darajasi
ko‘tariladi, odamning huquqiy bilimi rivojlanadi va teranlashadi. Insonning
huquqiy fe’l-atvori qandayligi, pirovardida uning huquqiy madaniyati da-rajasiga,
huquqiy bilimining kengligi va teranligiga boglikdir. Huquqiy mafkura - shaxsning
huquqiy ongini ilmiy asosda shakllantira borib, huquqqa, odamning huquqqa
bo‘lgan munosabatiga hal qiluvchi ta’sir qiladiBundan tashqari, umumiy
muhokama jarayonida aholining jalb qilinishi fuqarolarning huquqiy ongini
ko‘tarish, uning huquq ijodkorlik faoliyatidagi salmogani oshirishda ham
foydalidir.
Huquqiy ong huquqni nafaqat yaratadi va takomillashtiradi , balki
rivojlantiradi ham . Uni hayotga tatbiq etishda muhim vosita bo ‘ lib xizmat qiladi .
Biroq, uning chegarasida bo‘lib o‘tadigan huquqiy talablarni anglab olish jarayoni
unchalik oddiy bo‘lmay, ancha murakkabdir. Huquqiy talablarga ong
munosabatining bir xil bo‘lmasligi shaxsning nafaqat real hayotida, balki ziddiyatli
fe’l-atvorida o‘zgaradi.
Har bir davlatga uyushgan jamiyatdagi qonunbuzarlik shundan dalolat
beradi. Huquqiy ong darajasida shaxsning o‘zining huquqiy bilimlari
33

ko‘lami ham, xukuqni qabul qilish holati ham, ma’naviy o‘sganligi ham shaksiz
ko‘zga tashlana-di. Huquqiy ongta faqatgina yuqorida sanab o‘tganlarimiz ta’sir
etib qolmay, yana boshqa ko‘p omillar ham (jumladan, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy,
maishiy) o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Odamlarning bir-birlari bilan o‘zaro ta’siri va
munosabati, muhiti, tarbiyasi, axloqiy darajasi ham kam ta’sir qilmaydi. Ijtimoiy-
huquqiy yo‘l-yo‘riq huquqni baholash, uning talablariga munosabat, o‘ta xilma-xil
omillar majmuining ta’siriga bog‘liq holda ongda shakllanadi. Shuning uchun,
huquqiy talablarga bo‘lgan, salbiy yoki ijodiy holatning o‘zi ham har xilligi bilan
farq qiladi. Masalan, bir odamning qonuniy fe’l-atvori uning axloqiy ongi bilan
ta’riflansa, boshqasi faqat yuridik javobgarlik oldidagi qo‘rquv tufayli o‘zini
to‘g‘ri tutadi. Shaxsning fe’l-atvorida qayd qilingan nozik farklar, huquqiy ong
tabiatining o‘zi naqadar murakkabligini yaqqol ko‘rsatadi. Shuning uchun,
shaxsning huquqiy bilimini kengaytirib va teranlashtirib qolmasdan, balki unda
huquqning haq talablari izidan borishini anglab yetishida va unda ichki ishonch
shakllanishiga yordam beradigan, huquqiy tarbiya bo‘yicha to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yilgan faoliyat zarurdir. Huquqni amalga kiritishga, demak jamiyatda huquqiy
tartib o‘rnatishga yordam beruvchi, o‘z-o‘zini nazorat qilish, o‘z-o‘zini tartibga
chaqirish kabi tuyg‘ular faqat shunday sharoitdagana rivojlanadi. Huquqiy
talablarga rioya qilmaslik, albatta huquqiy tartibning buzilishiga olib keladi. Xuddi
shuning uchun, huquqiy ongaing yuqori darajada rivojlangan bo‘lishi, xuquqiy
tarbiyaning muhim masalasiga aylanadi. Bu, demak, fuqarolarning huquqiy
bilimlarini maqsadli rivojlantirish, huquqka zo‘r e’tibor bilan qarash, uning
ijtimoiy qimmatini tushunish demakdir. Shaxsning huquqiy bilimlari ko‘lami,
nafaqat uning huquqsan xabardorligi, bilish darajasiga bog‘liq, balki huquqiy
talablarga munosabatiga ham bog‘liqdir.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligi hujjatlari
2. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: O’zbekiston, NMIU, 2018.
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyat va ma’rifat»
jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomillashtirish va samaradorligini
oshirish to’g’risida” Farmoni. 1996 yil 9 sentyabr.
Rahbariy adabiyotlar:
1. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T.: “O’zbekiston”, 2017.
2. Mirziyoev SH.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko’taramiz. – T.: “O’zbekiston”, NMIU, 2017.
3. Mirziyoev SH.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir. –T.: “O’zbekiston”, NMIU, 2018.
4. Mirziyoev SH.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi farovon bo’ladi. –T.: “O’zbekiston”, NMIU, 2019.
5. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari. O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoev asarlari va ma’ruzalaridan olingan fikrlar. – T.:
“Yoshlar nashriyot uyi”, 2019.
6. Mirziyoev SH.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat
Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – T.: “O’zbekiston”, NMIU, 2018.
7. Mirziyoev SH.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat
Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – Toshkent: “O’zbekiston”,
NMIU, 2020.

35

III. Monografiya va risolalar:
1. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. Hadis. 1-4 jildlar. –T.:
Qomuslar Bosh tahririyati, 1997.
2. Abdurahmon Jomiy. Bahoriston. –Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007.-115 b.
3. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. –T.: A.Qodiriy nomidagi xalq
meros nashriyoti, 1993.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
– 176 b.
5. Qadimiy hikmatlar. (Tuzuvchi N.Rahmon; maxsus muharrir A.Qayumov). –
Toshkent: Adabiyot va san’at, 1987. –432 b.
6. Qoraboyev Usmon. Milliy madaniyat masalalari. –Toshkent: O’zbekiston
milliy entsiklopediyasi, 2009. - 288 b.
7. Quvondiqov I. Milliy-ma’naviy qadriyatlar –o’zlikni anglash omili. –T.:
Nishon-noshir, 2010.-100 b.
8. Ahmad Yassaviy. Hikmatlar. -T.: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at,
1990.
36

Huquqiy tarbiya amaliyoti

Купить