Huquqiy tarbiya orqali yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	62.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquqiy tarbiya orqali yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish

Купить

1MUNDARIJA:
KIRISH.
I BOB . HUQUQIY TARBIYA ORQALI YUKSAK HUQUQIY
MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH
1.1. Huquqiy tarbiya
1.2. Huquqiy tarbiya orqali madaniyatni shakllantirish
II BOB. HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH BO'YICHA
DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR YO'NALISHLARI
2.1. Huquqiy ta'lim bo'yicha davlat siyosati
2.2. Davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlari
XULOSA
ADABIYOTLAR RO‘YXATI

3
Karimov I.A. Yuksak
ma'naviyat - engilmas
kuch. -T.: “Ma'naviyat”,
2008 2KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Huquqiy davlat va uni barpo etishning zarur
shartlaridan biri-bu aholi huquqiy madaniyatini, yuksaltirishdir. Huquqiy
madaniyat faqat insonga hos bo’lgan hodisadir. Shu sababli odamlarning huquqiy
ongi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy etnik-ruhiy, madaniy-tarixiy va shu kabi ko’plab
omillar ta’siri ostida tarakib topadi. Fuqarolar huquqiy ongida mazkur bimlimlarni
xosil qilish faqat maxsus uyushtirilgan faoliyat jarayonidagina emas, balki ijtimoiy
voqyelikning xilma-xil obyektiv omillari ta’siri ostida ham ro’yobga chiqariladi.
Bugungi kunda, demokratik huquqiy davlat, adolatli fuqarolik jamiyatini
barpo etishda milliy o'zlikni anglash va qadriyatlarimizni tiklashda, fuqarolar
ongida, ularning huquqiy - axloqiy tarbiyasida tub o'zgarishlarni talab etadigan
huquqiy tarbiya jamiyat taraqqiyotining muhim bir bo'lagini tashkil etadi.
Sobiq Sovet davrida fuqarolar qanchalik huquqiy besavod, huquqiy axloqiy
tarbiyasiz bo'lsa, hokimiyat uchun ijobiy sharoitlar yaratilar edi. Chunki o'z haq -
huquqini, o'zligini, qadriyatlarini bilmagan xalqni boshqarish shunchalik oson
bo'lar edi.
Mustaqilligimiz sharofati bilan o'z erkimizni qo'lga kiritdik. Erkin fuqarolik
jamiyatini barpo etishni maqsad qilib qo'ygan yurtboshimiz I.A.Karimov
mamlakatda huquqiy tarbiyani takomillashtirish borasida demokratik
islohotlarning asoschisidir.
1- Prezidentimizning 1997-yil 25-iyunda «Huquqiy tarbiyani yaxshilish,
aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirish, huquqshunos kadrlar tayyorlash
tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida»gi
farmoniga ko'ra, bu boradagi olib borilayotgan ishlar davlat siyosatining asosiy
yo'nalishlaridan biri etib belgilandi.
Bundan tashqari, 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan «Jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirish» milliy dasturida ham huquqiy tarbiya va uni
takomillashtirish masalalariga katta e'tibor berilgan.
Demokratik tamoyillarga asoslangan davlatni barpo etishda, albbatta milliy
qadriyatlarga va insonparvarlik prinsiplariga tayanamiz. Buning uchun jamiyat

3a'zolariga, shu jumladan o'sib kelayotgan yosh kelajak avlodlarda huquqiy
tarbiyani shakllantirish zarurdir.
Vaholanki, mustaqilligimizga hamda berilgan imkoniyatlarga mos turda
aholining huquqiy tarbiyasi bugungi kun talablariga javob bermayapti.
Tanlangan mavzuning dolzarbligi quyidagicha belgilanadi:
Davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy munosabatlar
ishtirokchilarining huquqiy tarbiyasi va huquqiy bilimlarini har tomonlama
oshirishni talab etmoqda. Shu talabdan kelib chiqqan holda, huquqiy tarbiya
tizimini shakllantirish va uni takomillashtirish masalalarini ilmiy tadqiq etish zarur.
Ishning maqsad va vazifalari :
1. Ta'lim-tarbiya tushunchasi va uning tarixini o'rganish;
2. Huquqiy tarbiya orqali yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish
3. Huquqiy ta'limning mavjud holatini o'rganib, tahlil qilish;
4. Huquqiy madaniyatni shakllantirish bo'yicha davlat siyosatining
ustuvor yo'nalishlari
Kurs ishning maqsadi : Har bir shaxslarning xatti-harakatlarini baholashda,
amaliy faoliyatda olingan huquqiy bilimlarni mustaqil tadbiq qilish
ko’nikmalarini hosil qilish :
- qonun va boshqa normativ-huquqiy xujjatlarga muvofiq faqat qonuniy
xatti-harakatlarni amalga oshirishni shakllantirish.
- har qanday huquqbuzarlikka nisbatan qat’iy munosabatda bo’lish fazilatini
tarbiyalash, kabilar.
Kurs ishi kirish, ikkita bob, to'rtta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
tizimidan iborat.

4I BOB. HUQUQIY TARBIYA ORQALI YUKSAK HUQUQIY
MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH
1.1 . Huquqiy tarbiya
Bugungi kunda huquqiy demokratik davlat haqida ko'p gapirilyapti. Bunday
davlatning fuqarolari esa huquqiy madaniyatli bo'lmog'i uchun huquqiy tarbiyaga
ega bo'lishlari lozim. Huquqiy tarbiyasiz fuqarolar jamiyat taraqqiyotini orqaga
tortadi. Shuning uchun jamiyatimizda har bir shaxs huquqiy madaniyatli bo'lishi
shart.
Ta'lim orqali yosh avlodga insoniyat tajribasi orqali to'plangan bilimlar
beriladi, zaruriy ko'nikma va malakalar hamda e'tiqodlar shallantiriladi.
Huquqiy tarbiya - bu huquqiy tajriba almashish bo’yicha davlat, jamiyat
tashkilotlari alohida fuqarolarning bir maqsadga yo’naltirilgan faoliyati. Yani
huquqiy tarbiya huquqiy normalarga rioya qilish, ularni bajarish va bu
normalardan foydalanishni ta’minlovchi muayyan ijobiy tasavvurlar, qarashlar,
qadriyatlarni tushunish, yo’l-yo’riqlarni shakllantirish maqsadida odam ongi va
xulq-atvoriga doimiy ta’sir o’tkazib borishdir.Darhaqiqat, huquqiy ta'lim huquqiy
bilimlarni o'zlashtirishni, amaliy ko'nikmalar va malakalar shakllanishini nazarda
tutadi. Bu esa yoshlarning huquqiy jihatdan har tomonlama barkamol inson bo'lib
yetishishlari uchun zamin tayyorlaydi. Huquqiy ta'lim nafaqat bilim berish, balki
huquqbuzarliklarning oldini olish, intizomni mustahkamlash, huquqiy ong va
huquqiy madaniyatni yuksaltirish kabi vazifalarni ham o'z oldiga maqsad qilib
qo'yadi.
Huquqiy ta'lim o'qituvchi va o'quvchilarning birgalikdagi faoliyati bo'lib, u
ikki tomonlama xarakterga ega, ya'ni unda ikki tomon o'qituvchi va o'quvchi faol
ishtirok etadi. O'qituvchi aniq maqsadni ko'zlab, reja va dastur asosida bilim,
ko'nikma va malakalarni singdiradi, o'quvchi esa uni faol o'zlashtirib oladi.
Bildirish, bilish murakkab, qiyin, ziddiyatli jarayondir. Bu jarayonda inson
psixikasiga tegishli sezgi, idrok, tasavvur va tafakkur kabi jarayonlar faol ishtirok
etadi va muhim rol o'ynaydi. Huquqiy tarbiya, umumiy tarbiyaning tarkibiy
qismidir, axloqiy ongni, axloqiy va huquqiy ko'rsatmalarni, qonunga itoatkorlik

5xulq atvori ko'nikmalari va odatlarini shakllantiruvchi, jamiyat taraqqiyotining
maenaviy vositalarini ta'minlovchi o'zaro bog'langan, uyushgan, bir tuzim, aniq
maqsadni ko'zlagan holdagi tasir ko'rsatilishidir.
Huquqiy ong, huquqiy tarbiya va huquqiy madaniyat sohasida ilmiy
faoliyatni o'rganish tadqiqotchilar uchun an'anaviy tusga aylandi. Ya'ni, huquqiy
tarbiya masalasi ko'pgina olimlar ilmiy tadqiqot ishlarining ob'ekti sifatida xizmat
qilgan va xizmat qilmoqda. Haqiqatda ham ayni vaqtda ushbu masala
mamlakatimizning rivojlanishidagi asosiy dolzarb muammolardan biri bo'lib qoldi.
«Tarbiya» atamasi kundalik hayotda insoniyat muomalasida ko'p marotaba
takrorlanadigan ijtimoiy kategoriyadir. Jamiyatdagi barcha tarbiyalarning yagona
tizimini ijtimoiy tarbiya o'zida mujassam etadi va u s iyosiy tarbiya, ma'naviy
tarbiya, ekologik tarbiya, estetik tarbiya, shuningdek , huquqiy tarbiya va boshqa
tarbiya turlarini o'z ichiga oladi 1
.
Ijtimoiy tarbiya tizimida tarbiyaning boshqa turlari singari huquqiy tarbiya
alohida ahamiyat kasb etadi. Huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning axloqiy, estetik,
ma'naviy va boshqa shu kabi turlari negizida shakllanadi va rivoj topadi. Ya'ni,
huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning barcha turlari bilan chambarchas bog'liq
bo'ladi.
Jumladan, yuksak rivojlangan huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati
qurishni o'z oldiga asosiy maqsad qilib qo'ygan har bir davlatning asriy orzusi o'z
aholisining huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirishdir. Har
qanday davlatning ijtimoiy rivojlanishi o'sha davlat fuqarolarining huquqiy
madaniyati bilan bog'liq bo'ladi. Zero, yuksak darajada rivojlangan huquqiy ong va
huquqiy madaniyat huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatining ajralmas belgisidir.
Yuksak darajadagi huquqiy ong va huquqiy madaniyat esa huquqiy tarbiyaning
mahsuli. Aholining huquqiy ongi va madaniyatini shakllantirishda huquqiy tarbiya
asosiy o'rinni egallaydi.
Shaxs huquqiy ongi eng avvalo huquqiy tarbiya ta'sirida shakllanadi.
1
O'zbekiston Respublikasi Konstitustiyasi , T, O'zbekiston, 2018

6Huquqiy tarbiya batartiblilik va intizom darajasining oshishiga, burch hissining
mustahkamlanishiga va shaxs huquqiy madaniyatining yuksalishiga yordam
beradi.
Huquqiy tarbiya - murakkab va ko'p qirrali hodisadir, ya'ni uni bir ma'noli
qilib ta'riflab bo'lmaydi. Huquqiy tarbiyaning ta'rifi bu jarayonning qaysi tomonini,
jumladan, umum-ijtimoiy jihatini, huquqning ijtimoiy amal qilish tizimi sifatida
yoki davlatning ijtimoiy boshqarish, huquqbuzarlikning oldini olish elementi
sifatidagi vazifasi va shu kabilarni tadqiq qilishimizga bog'liq bo'ladi.
Huquqiy tarbiya deganda shaxsning ongiga tashkiliy suratda va aniq
maqsadni ko'zlab ta'sir ko'rsatishning maxsus yuridik turi tushuniladi.
«Huquqiy tarbiya» kategoriyasi olimlar tomonidan turlicha talqin qilingan
va izohlar berilgan. « Huquqiy tarbiya - shaxslar va ijtimoiy guruhlarning huquqiy
ongiga ko'rsatiladigan, aniq maqsadga yo'naltirilgan, rejalashtirilgan va maxsus
huquqiy tarbiya usu l ari vositasida amalga oshiriladigan pedagogik ta'sir
jarayonidir» 2
.
Davlat va huquq nazariyasi bo'yicha darsliklarda huquqiy tarbiyaga keng
ta'rif berish uchraydi, ya'ni « huquqiy tarbiya - fuqarolarning ongi va ruhiyatiga
ta'sir qilishga qaratilgan, huquqiy tarbiya shak l ari, vositalari va uslublaridan
foydalanib, fuqarolar ongida chuqur va barqaror huquqiy bilimlar, e'tiqodlar,
ehtiyojlar, qadriyatlar, qonunga mos fe'l-atvor, odatlarni shak l antirish
jarayonidir» 3
.
Fikrimizcha, huquqiy tarbiya fuqarolarga huquqiy bilimni singdiruvchi
muhim ijtimoiy vositadir.
Tarbiyani keng va tor ma'noda tushunish mumkin.
Yuqorida huquqiy tarbiyaga berilgan izohlarni tahlil qilgan holda,
fikrimizcha, huquqiy tarbiya- davlat organlari, nodavlat organlari, mansabdor
shaxslar va alohida shaxslar guruhining aholining huquqiy ongi va madaniyatini
yuksaltirishga qaratilgan maxsus faoliyati hisoblanadi.
Tarbiya jarayonlarining yo'nalishlarini farqlashda qo'llaniladigan muhim
2
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konstepstiyasi.: Ma'rifat g. 1993. 3 mart
3

7mezonlardan biri - ong shakllarining turlicha ekanligi. Chunki, alohida olingan
tarbiya jarayonlarining har qaysisi, inson ongining hamma tomonlarini emas, faqat
uning ayrim ko'rinishlarini kamrab oladi. Masalan, siyosiy tarbiya - siyosiy ongni;
ma'naviy tarbiya - ma'naviy ongni; estetik tarbiya - estetik ongni qamrab oladi va
hokazo.
Huquqiy tarbiya, ongning o'ziga xos shakli bo'lgan, huquqiy ong bilan
bog'liq. Huquqiy tarbiya ikki xil vazifani bajaradi .
Birinchisi -tarbiyalanuvchilarga ma'lum miqdordagi huquqiy bilimlar,
ko'nikmalar va malakaning berilishi.
Ikkinchisi - tarbiyalanuvchilarda huquqiy g'oyalar,hissiyotlar,e'tiqodni
shak l antirish .
Shu vazifalardan kelib chiqib huquqiy tarbiyada fuqarolarning huquqiy
ongini shakllantirish quyidagicha kechadi:
birinchidan, asosiy huquqiy qoidalar tizimini bilish, ularning mazmuni va
mohiyatini to'g'ri tushunish;
ikkinchidan, huquq, qonunlar, qonuniylik va huquqiy tartibotni chuqur
hurmat qilish;
uchinchidan, huquqiy bilimlarni amalda mustaqil qo'llay olish; to'rtinchidan ,
o'z odatlarini olingan huquqiy bilimlar bilan moslashtirish; beshinchidan, huquqiy
normalarning har qanday buzishlariga nisbatan qat'iy murosasizlik ko'nikmasini
hosil qilish.
Huquqiy tarbiya jarayoni odamlar orasida muayyan munosabatlar orqali
amalga oshadi. Shu bois huquq bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar
huquqiy tarbiya doirasiga kiradi. Unda tarbiyalanuvchilar (shaxslar, ijtimoiy
guruhlar) huquqiy ongining shakllanishi ro'y beradi. Huquqiy tarbiya jarayonida
kishilarning muayyan huquqiy bilim darajasiga ega bo'lishiga erishish maqsad qilib
qo'yiladi. Ularning shaxsiy e'tiqodidan kelib chiqadigan qonunga, huquqqa bo'lgan
hurmatni shakllantirish huquqiy tarbiyaning o'zagini tashkil etadi.
Bu yig'indiga kiruvchi huquqiy ongning tarkibiy qismlari shaxsga nisbatan
kerakli psixologik va mafkuraviy yo'l-yo'riqlarni tashkil qiladi, uning o'z huquqiy

8bilimlarini turmushda faol tadbiq qila olishiga imkoniyat yaratadi. Mana shu
tayyorgarlik darajasi huquqiy tarbiya ishlarining samaradorligini ko'rsatadigan
asosiy ko'rsatkichdir 3
.
Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy
ko'rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko'nikmalari va odatlarini
shaklantiruvchi, uyushgan, bir tizimli,aniq maqsadni ko'zlagan holda ta'sir
ko'rsatishdir.
Shuni ta'kidlash kerakki, yaqin o'tmishda ham huquqiy tarbiyaga unchalik
jiddiy e'tibor berilmas edi. Pedagogikaga doir darsliklarda ham shaxsning aqliy
kamoloti, mehnati, jismoniy, ma'naviy, estetik tarbiyasi haqida so'z borar edi-yu,
lekin huquqiy tarbiya xususida eslatilmasdi. Huquqiy tarbiyaning tarbiyaviy
ishning mustaqil yo'nalishi sifatida belgilab qo'yilmaganligi o'sib kelayotgan
avlodning ayrim qismi huquqiy ongiga salbiy ta'sir ko'rsatmay qolmadi.
Shubhasiz, huquqiy, siyosiy, va ma'naviy ongning o'zaro bog'liqligini esdan
chiqarmaslik kerak, lekin shuni nazarda tutish lozimki, ularni bir-biri bilan qo'shib
yuborish ham mumkin emas. Tarbiyaviy ishning o'ziga xos yo'nalishi sifatida
huquqiy tarbiyaning mustaqilligi avvalo uning mazmuni bilan bog'liq. Huquqiy
tarbiya mustaqil huquqiy ongni shakllantiradi, bu esa tarbiyaning o'ziga xos
shakllari va usullarini izlab topish hamda qo'llanish zaruriyatini taqozo etadi.
Tarbiyachilar zarur hajmdagi huquqiy bilimlar bilan qurollangan, huquqiy ongi
shakllangan, huquqiy madaniyati yuksak bo'lishi lozim. Huquqiy tarbiya
tamoyillariga ilmiylik, amaliyot bilan uzviylik, o'ziga xoslikni ham kiritish
mumkin. Huquqiy tarbiyaning ilmiyligi uni amalga oshirish jarayonida hozirgi
zamon huquqiy va boshqa fanlari, avvalo, huquqiy faoliyat, shaxs tarbiyasi
(sostiologiya, ruhshunoslik, pedagogika va boshqalar) bilan bevosita munosabatdor
yutuqlardan foydalanishni ifodalaydi. Ayni vaqtda huquqiy tarbiyaning ilmiyligi
uning mavjud holatini aks ettirmaydigan sub'ektivizm bilan, huquqiy voqelikni
baholashda mafkuraviy andozalardan foydalanish bilan chiqisha olmaydi. Huquqiy
tarbiya murakkab faoliyat tizimi hisoblanganligi boisi mamlakatimizda ushbu
masalaga alohida e’tibor bilan qaralmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti

9farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va Oliy Majlis qonularida bayon
qilingan davlat hamda iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy tamoyillari demokratik
normalar va ijtimoiy kafolatlarni qaror toptirishning zarur huquqiy zaminini
yaratadi.
Endilikda shunday huquqiy tartibni ishlab chiqish, huquqiy madaniyatning
shunday darajasiga erishish kerakki, unda qonunlarga rioya etish hamma uchun
majburiy bo’lib, ularni buzish esa mutlaqo mumkin bo’lmay qolsin. Bozor
iqtisodiyotiga asoslangan yo’l biz uchun huquqiy tarbiya maktabi bo’lib qolishi
darkor. Har bir odam o’zlashtirib olishi kerak bo’lgan muhim saboq shundan
iboratki, u qonun asosida yashashi va mehnat qilishi, qonun orqali o’z huquq va
erkinliklarini himoya etishni o’rganishi, o’z majburiyatlarini og’ishmay bajarishi
kerak. Boshqa odamlarning huquqlari, erkinliklari va manfaatlariga hurmat bilan
qarashni o’rganishimiz lozim. Boshqacha aytganda, qonun ustuvorligi hamma
yerda tantana qilishi shart. Huquqiy targ’ibot, huquqiy ta’lim, huquqiy amaliyot va
o’zini-o’zi tarbiyalash huquqiy tarbiya vositalariga kiradi. Yuqorida ko’rsatib
o’tilgan barcha vositalarni qo’llash asosida huquq haqidagi axborotlarni yetkazish,
qabul qilish, o’zgartirish va undan foydalanish hamda uni amalda ro’yobga
chiqarishni ko’zda tutuvchi huquqiy savodxonlikni amalga oshirish masalalari
yotadi. Zotan, hozirgi amalga oshirilgan o’zgarishlar, jumladan, Konstitutiyamiz
ham muayyan huquqiy ongga ega bo’lgan bo’lgan kishilarga mo’ljallangan. Biroq
na huquqiy savodxonlik, na huquqiy madaniyat, yuqorida qayd etganimizdek,
o’zidan-o’zi vujudga kelib qolmaydi. Demak, uni maktab partasidan boshlab to
kasb-hunar kollejlari, liseylar va boshqa oliy o’quv yurtlarida shakllantirish zarur.
Binobarin, voyaga yetayotgan o’quvchi yoshlarga tegishli huquqiy e’tiqodlarni-
huquqqa, huquqiy hodisalarga ijobiy munosabatni, huquqiy bilimlarni doimiy
ravishda kengaytirib va chuqurlashtirib borish ehtiyojini tarbiyalash g’oyat
muhimdir.
1.2. Huquqiy tarbiya orqali madaniyatni shakllantirish
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov "Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini

1
0rivojlantirish konsepsiyasi”da "...bugungi siyosiy-huquqiy voqelikni hisobga olgan
holda, mamlakatimizda huquqiy ta'lim va ma'rifatni, jamiyatda huquqiy bilimlar
targ'ibotini tubdan yaxshilashga yo'naltirilgan maqsadli keng ko'lamli chora-
tadbirlar dasturini ishlab chiqish zarur. Ushbu dasturning amalga oshirilishi
aholining inson huquq va erkinliklariga nisbatan hurmat bilan munosabatda
bo'lishi, fuqarolarda qonunga itoatkorlik tuyg'usining yanada ortishini ta'minlaydi”,
- deb qayd etgan edi 4
.
1991 yil 31 avgustda O'zbekiston Respublikasi mustaqil deb e'lon qilingandan
keyin mustaqillikni, yurt farovonligini, xalqning tinchligini, osoyishtaligini saqlash
va kelajak avlod haqida qayg'urish, sog'lom, har tomonlama barkamol avlodga
e'tibor ustuvor vazifa qilib qo'yildi. Ta'lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda
amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan huquqiy davlat qurilishi
jarayonlariga moslash; kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori malakali
mutaxassislar bilan ta'minlash, pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy
maqomini ko'tarish; kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy
va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat,
texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta
qurish; ta'lim oluvchilarni ma'naviy-axloqiy, huquqiy tarbiyalashning turli shakllari
hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish vazifalari hal qilinmoqda.
Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq mamlakatimizda huquqiy ta'lim-
tarbiya tizimini jadal isloh qilishga kirishildi. Dastlab ijtimoiy munosabatlarning
mustahkam huquqiy asoslarini belgilovchi qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul
qilindi. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 13
iyundagi “Yoshlarning huquqiy ta'limini takomillashtirishning Kompleks dasturi
to'g'risida”gi 296-sonli Qarori, Oliy Majlis tomonidan 1997-yil 29-avgustda
tasdiqlangan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi”
to'g'risidagi 466-1-sonli Qarori va shu qaror asosidagi Vazirlar Mahkamasining
1998-yil 29-maydagi 235-sonli "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish
4
Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyat darajasini yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni
tayyorlash tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida (O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni.: Xalq so'zi g. 1997. 27 iyun

1
1milliy dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to'g'risida” gi Qarori, O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 21-sentyabrdagi “Voyaga
yetmaganlar ishlari bo'yicha komissiyalar faoliyatini takomillashtirish haqida”gi
Qarori, O'zbekiston Respublikasining “Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni, Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997-yil 25-
iyundagi “Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyati darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida"gi Farmoni, 1997-yil 6-
oktyabrdagi “Ta'lim-tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish,
barkamol avlodni voyaga yetkazish" to'g'risidagi Farmoni, 2001-yil 4-yanvardagi
“O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o'rganishni tashkil etish to'g'risida"gi
farmoyishi, 2004-yil 1-iyuldagi “20o4-2OO9-yillarda maktab ta'limini
rivojlantirish davlat umummilliy dasturi to'g'risida"gi Farmoni, O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 13-oktyabrdagi “O'zbekiston
iqtidorli yoshlarini taqdirlash va moddiy rag'batlantirish to'g'risida" Qarori shular
jumlasidandir.
Fikrimizning isboti sifatida quyidagi 1997-yil 29-avgustda qarorni ham
misol keltirishimiz mumkin:
Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish
MILLIY DASTURI
O'zbekiston demokratik huquqiy davlatni qurish va adolatli fuqarolik
jamiyatini shakllantirish yo'lidan dadil borib, jahon hamjamiyatida mustahkam
o'rin egallamokda. Barqarorlik va tartib, millatlararo totuvlik va fuqarolar ahilligi
tufayli yosh davlatimiz ishonch va hurmatga sazovor bo'lmoqda.
Mamlakatimizda iqtisodiyot, siyosat, davlat qurilishi, huquqiy tizim va
jamiyatni ma'naviy o'zgartirish sohasida keng ko'lamli islohotlar o'tkazilmoqda.
O'tkazilayotgan islohotlarning qonuniy zamini yaratildi. Ijtimoiy-siyosiy hayotning
huquqiy asoslari izchillik bilan mustahkamlanmoqda va takomillashtirilmoqda.
Vatanimizning rivojlanishi va islohotlarning muvaffaqiyati ko'p jihatdan
xalqning huquqiy ongi hamda huquqiy madaniyati darajasiga bog'likdir. Shaxsning

1
2siyosiy faolligi, uning chinakam fuqaroviy munosabati, demokratik islohotlarga
intiluvchanligi belgilangan maqsadlarga tezroq erishishning muhim omilidir.
Yuksak huquqiy madaniyat demokratik jamiyat poydevori hamda huquqiy
tizim etukligining ifodasidir. U jamiyatdagi turli xil hayotiy jarayonlarga faol ta'sir
ko'rsatuvchi, fuqarolarning, barcha ijtimoiy guruhlarning jipslashuviga
ko‘maklashuvchi, jamiyatning yaxlitligi hamda batartibligini ta'minlovchi va
mustahkamlovchi omildir. Qonunni hurmat qilish huquqiy jamiyatning, siyosiy va
huquqiy tizimlar samarali faoliyat ko‘rsatishining asosiy talablaridan biri
hisoblanadi.
Huquqiy madaniyat — umumiy madaniyatning ajralmas tarkibiy qismi.
Insonlar ongida shundayishonch qaror topishikerakki, huquqiy bilimlarga ega
bo‘lgan va ularni amaliyotda tatbiq eta oladigan kishigina madaniyatli va
bilimlideb hisoblanishimumkin.
Jamiyat va davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy munosabatlar
barcha ishtirokchilarining huquqiy madaniyatini, huquqiy savodxonligini har
tomonlama oshirishni talab qilmoqda. Huquqiy madaniyat huquqiy bilim, huquqiy
e'tiqod va izchil amaliy faoliyat majmui sifatida jamiyat va davlat oldida turgan
vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishini ta'minlaydi.
Mamlakatimizda inson huquqlari va manfaatlarini ta'minlash, ijtimoiy
hayotni demokratlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratish va huquqiy davlat
asoslarini shakllantirish zaruriyatidan kelib chiqqan holda ushbu Milliy dastur
qabul qilinmoqda.
UMUMIY QOIDALAR
Milliy dasturning maqsadi aholining barcha qatlamlari huquqiy
savodxonlikka erishishlari, yuksak darajadagi huquqiy ongga ega bo‘lishlari
hamda huquqiy bilimlarini kundalik hayotda qo‘llay olishlari uchun huquqiy
madaniyatni shakllantirishning keng qamrovli muntazam tizimini yaratishdir.
Ko‘rsatilgan maqsadga erishishda asosiyvazifalarquyidagilardan iborat:
huquqiy ta'lim va huquqiy tarbiya tizimini takomillashtirish;
barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolarning qonunga

1
3hamda huquqqa hurmat bilan munosabatda bo‘lishiga erishish;
aholining huquqiy savodxonligini oshirish; fuqarolarning ijtimoiy-huquqiy
faolligini ta'minlash.
Huquqiy madaniyatni shakllantirish va yuksaltirish sohasidagi davlat
siyosati quyidagi prinsiplarga asoslanadi: inson huquqlari va erkinliklarining
ustuvorligi; Konstitutsiya va qonunning ustunligi; demokratiyaga asoslanganlik;
ijtimoiy adolat; ilmiylik; uzluksizlik; huquqiy tarbiyadagi vorislik hamda
umumiylik; huquqiy axborotning hamma uchun ochiqligi; huquqiy tarbiya va
huquqiy maorifning birligi hamda ularga tabaqalashtirilgan yondashuv.
Yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish bo'yicha davlat siyosatining
ustuvor yo'nalishlari quyidagilardan iborat:
 fuqaro, jamiyat va davlatning o'zaro munosabatlarida aholining huquqiy
madaniyati hamda ijtimoiy faolligi yuksalishini ta'minlash;
aholining huquqiy madaniyatini shakllantirishda fuqarolarning o'zini o'zi
boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, ommaviy axborot vositalarining rolini
kuchaytirish;
 aholini huquqiy axborot bilan ta'minlash, ilmiy-ommabop yuridik
adabiyotlar nashr qilinishi va tarqatilishini davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlash;
 huquqiy ta'lim va huquqiy tarbiya vositalari va usullarini takomillashtirish;
 yuridik ta'lim, kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlashning zamonaviy
tizimini rivojlantirish;
 huquqiy madaniyatning ilmiy asoslarini tadqiq etishni rag'batlantirish,
ijtimoiy-huquqiy tadqiqotlarni tashkil etish;
 milliy an'analar hamda jahon tajribasidan foydalanish asosida aholining
huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini shakllantirish.
Aholining huquqiy madaniyatini shakllantirish bo'yicha davlat siyosatini
muvaffaqiyatli amalga oshirish, bir tomondan, jamiyatning har bir a'zosi huquqiy
bilimlarning muayyan darajasini o'zlashtirib olishi uchun zarur bo'lgan shart-
sharoit yaratishni, ikkinchi tomondan — turli ijtimoiy guruhlarning o'ziga xos

1
4xususiyatlarini hisobga olgan holda huquqiy maorifni tabaqalashtirishni nazarda
tutadi.
Shuni ham ta’kidlash joizki, huquqiy ongni tarbiyalash faqat huquq haqidagi
bilimlarni kengaytirish, jamiyatimizning ijtimoiy qadriyati sifatida unga nisbatan
ijobiy munosabatni shakllantirishdangina iborat bo’lmay, huquqiy ko’nikmalarni,
odatlarni tarbiyalash ham g’oyat muhimdir.
Prezidentimiz “Yangicha fikrlash va ishlash — davr talabi” asarida
quyidagilarga e’tibor berishni ta’kidlagan edi:
— aholini huquqiy tarbiyasini tubdan yaxshilash;
— uning huquqiy madaniyat darajasini oshirish;
— huquqiy axborotning keng maydonini yaratib berish;
— huquqiy davlatning qaror topishiga erishish.
Bugungi kunda mamlakatimizda huquqiy tarbiya va huquqiy targ’ibotning
ilmiy asoslarini ishlab chiqish borasida qo’shimcha shart-sharoitlar yaratildi.
Zero, mamlakatimizda demokratik huquqiy davlat barpo etilayotgan ekan,
undagi har bir fuqaro huquqiy asoslarini, uning amal qilish tamoyillarini, asosiy
huquqiy norma va qoidalarini bilish zarur deb hisoblaymiz. Bu jarayon, ayniqsa,
davlat tomonidan ta’lim muassasalarida amalga oshiriladigan huquqiy bilim
berishning pirovard maqsadini tashkil etadi.

1
5II BOB. HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH BO'YICHA
DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR YO'NALISHLARI
2.1. Huquqiy ta'lim bo'yicha davlat siyosati
Har bir jamiyatdagi demokratik o’zgarishlar muhim ahamiyatga ega. Bu
jarayonlarga jahon huquqiy taraqqiyoti tamoyillari nuqtai nazaridan qarash zarur.
Bu, bir tomondan, O’zbekistondagi huquqiy isloxotlarning yo’nalishlari va
mezonlari, qadriyatlarini aniq belgilashga yordam bersa, ikkinchi tomondan,
mamlakatimiz taraqqiyotida huquqiy madaniyatamiz qayerdan kelib, qayoqqa
ketayapti, uning o’ziga xos jixatlari, rivojlanishining shakl va ko’rinishlari,
mezonlari bormi yoki dunyodagi mavjud huquqiy taraqqiyot uzanidan ketadimi,
degan savollarga javob topishga imkon yaratadi. Ana shu muammolar huquqiy
madaniyat o’quv fanining qisxacha asosini, uzagini tashqil qiladi.
Demokratik huquqiy davlatni shakllantarish jamiyat, mansabdor shaxslar va
fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirishdek keng qamrovli ishlarni
amalga oshirishni taqozo etadi. shu ma’noda huquqiy davlatning muhim belgisi -
bu yuksak darajadagi huquqiy madaniyatdir. ijtamoiy-iqtisodiy va demokratak
isloxotlarni muvaffaxiyatli amalga oshirish, zamonaviy bozor munosabatlari
mexanizmini yaratish jamiyatimiz oldiga O’zbekiston huquqiy tizimini hamda
fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini jahon andozalariga
moslashtirishdek o’ta dolzarb muammoni hal qilish masalasini qo’ymoqda.
Huquqiy madaniyat, eng avvalo, jamiyat va shaxs umumiy madaniyatining
ko’rsatgichidir. Jamiyat madaniyatining yuksak darajasi huquqqa nisbatan chuqur
ehtirom, xurmat va uni teran bilishni taqozo etadi. O’z navbatida, huquq
normalarining talablarini bilish va ularga rioya etish quldorlik jamiyati
demokratikligining va madaniyatining shartlaridan biridir. Avvalgi tuzum uchun
jamiyatda yuksak huquqiy madaniyati bo’lishining keragi yo’q edi. Albatta, davlat
xukumron kommunistiq mafkura bilan sug’orilgan huquq talablarini so’zsiz
bajaruvchi fuqarolarga ega bo’lishdan manfaatdor edi va u bunga ko’pincha
erishardi ham. biroq; bunday tuzum, huquqni to’la amalga oshirishga qaratilgan asl
huquqiy madaniyatning, xatto u mafkuralashgan holda bo’lsa ham, hukmron

1
6bo’lishiga yo’l qo’ya olmas edi. Tuzum uchun o’z huquqlari va erkinliklarini
uncha tasavvur eta olmaydigan fuqaroga qaraganda huquqiy jixatdan savodli inson
xavfliroq edi. Demokratok huquqiy davlatni jamiyat va shaxsning yuksak huquqiy
madaniyatisiz tasavvur etib bo’lmaydi. Boz ustiga bunday jamiyat mazkur
adaniyatni yuksaltirishdan manfaatdordir. Chunki madaniyat totalitarizm va
o’zboshimchalikka qo’yilgan to’siq; hamda demokratik prinsiplar va normalarni
hayotga joriy etishning asosidir. Jamiyatimiz huquqiy davlatni barpo etmoqda.
Bunday davlatning ko’plab belgilari ko’rinib turibdi, boshqalari uchun esa zarur
shart-sharoitlar yaratilmoqda. Jamiyat huquqiy madaniyatining ahvoli qanday? U
asl huquqiy davlat talablariga javob beradimi? Afsuski, keyingi savolga ijobiy
javob bera olmaymiz. Bu savollarga javob berish ushbu o’quv fanining predmetini
tashqil etadi. Demak huquqiy madaniyat deganda jamiyatda qaror toptan huquqiy
tizimning darajasini, xalqning bu huquq tizimidan xabardorlik darajasini,
fuqarolarning qonunga bo’lgan xurmati, huquqiy normalarning ijro etilish darajasi,
huquqqa rioya qilmagailarga murosasiz bo’lish, qonunga itoatkorlik darajasini
tushunamiz Huquqiy tarbiyada quyidagi murakkab vazifalarni hal etishni talab
etadi:
Har bir shaxslarning xatti-harakatlarini baholashda, amaliy faoliyatda
olingan huquqiy bilimlarni mustaqil tadbiq qilish ko’nikmalarini hosil qilish :
- qonun va boshqa normativ-huquqiy xujjatlarga muvofiq faqat qonuniy
xatti-harakatlarni amalga oshirishni shakllantirish.
- har qanday huquqbuzarlikka nisbatan qat’iy munosabatda bo’lish fazilatini
tarbiyalash, kabilar.
Fuqarolarning huquqiy tajribasini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
davlat shaxsning siyosiy faolligini kuchaytirish, uning davlat ishlarida ishtirok
etishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratib berish, oshkoralik va demokratiya
prinsplarining chinakkamiga amal qilishini ta’minlash, mansabdor shaxslar va
davlat organlarining har qanday ko’rinishidagi huquqbuzarliklarga qarshi kurash
olib borishi talab etiladi. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida

1
7mamlakatimizda huquqshunos kadrlar tayyorlash bilan bir qatorda, barcha ta'lim
muassasalarida huquqiy ta'lim-tarbiya sifatini oshirishga qaratilgan ustuvor
vazifalar belgilandi. Darhaqiqat, mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat
hamda fuqarolik jamiyatini qurish va shakllantirishda huquqiy ta'lim-tarbiyaning
samaralitashkil etilishio‘ta muhim.
Biz ishimiz davomida umumiy o‘rta ta'lim maktablarida o‘quvchilarga
huquqiyta'lim berish shart-sharoitlari, o‘quvpredmetlari
2019-2020 o‘quv yili tayanch o‘quv rejasiga muvofiq maktablarda haftasiga
1 soatdan 8-sinfda “O‘zbekiston davlati va huquqi”, 9-sinfda “Konstitutsiyaviy -
huquq asoslari”, 10-11-sinflarda “Davlat va huquq asoslari” fanlari o‘qitiladi.
Huquqiy bilimlar boshqa fanlar tarkibiga ham singdirilgan holda o‘qitib
kelinadi, xususan: 1-4-sinflarda “Konstitutsiya alifbosi” kursi “O‘qish”,
“Atrofimizdagi olam”, “Tabiatshunoslik”, “Odobnoma” fanlari hamda “Tarbiyaviy
soat”lar tarkibiga singdirilgan holda har bir sinfda 10 soatdan o‘qitiladi.
8-sinfda umumta'lim maktablari o‘quvchilarida 34 soat hajmda “Davlat va
huquq asoslari” fani doirasida jamiyat va davlatning funksiyalari, davlat shakllari,
davlat belgilari, siyosiy tartibot, fuqarolik jamiyati, ijro etuvchi hokimiyat, axloq
va huquq, huquq sohalari, huquqiy munosabatlar, xuquq manbaalari to‘g‘risida
bilim, O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati qurish asoslari, O‘zbekiston
Respublikasining Oliy Majlisi, Qonunchilik palatasi va Senatining vazifalari,
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi tuzilishi. O‘zbekiston Respublikasi
qonunlari va qonunosti hujjatlari, huquqbuzarlik tushunchasi to'g'risida bilim,
ko'nikma va malaka shakllantiriladi. 9-sinfda o'quvchilarda 34 soat hajmda
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" fani doirasida O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining yaratilish tarixi, davlatning tashqi siyosati, shaxsiy huquq va
erkinliklar, fuqarolarning burchlari, O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
barcha boblari, fuqarolarning asosiy huquq, burch va erkinliklari,
respublikamizdagi mahalliy o'z-o'zini boshqarish tizimi, sud va prokuratura
tizimlari faoliyatiga doir bilim, ko'nikma va malaka shakllantiriladi. 10-sinf
o'quvchilari uchun (34 soat) “Davlat va huquq asoslari" fanida O'zbekiston

1
8Respublikasi Konstitutsiyasi, huquq, shaxs va davlat munosabatlari, Birlashgan
Millatlar Tashkiloti to'g'risida, Huquq sohalari: ma'muriy huquq, fuqarolik huquqi
va mehnat huquqi, voyaga etmaganlar huquqbuzarligi, voyaga yetmaganlar
javobgarligi to'g'risida ma'lumotlar beriladi 5
.
11-sinfda o'quvchilarga 68 soat hajmda “Davlat va huquq asoslari" fani
o'qitiladi. Ushbu fan doirasida Konstitutsiyaviy huquq asoslarini kundalik hayotda
qo'llay olish, o'zining huquq va majburiyatlarini anglash, boshqalarning
huquqlariga daxl qilish huquqiy javobgarlik ekanligini anglash, ijtimoiy-huquqiy
faollikni namoyon etish, axloq va huquqning o'zaro aloqadorligini anglash, davlat
va jamiyat majburiyatlarini anglash, davlat organlariga erkin murojaat qila olish,
huquqiy-me'yoriy hujjatlarga qonuniy munosabat bildira olish ko'nikmalariga ega
bo'ladilar. 2019-2020 o'quv yili uchun nashr etilgan 8-sinf “O'zbekiston davlati va
huquqi",
9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklari dizayn jihatidan
o'quvchilarning yosh va psixologik xususiyatidan kelib chiqqan holda
takomillashtirildi. Ilk bor darsliklar zamonaviy texnologiyalar asosida
takomillashtirilib, 9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsligiga zamonaviy
QR-kodi o'rnatildi hamda o'qituvchi va o'quvchilarga ushbu koddan foydalangan
holda huquqqa doir qo'shimcha materiallardan foydalanish imkoniyati yaratildi.
Darsliklar yangi qabul qilingan qonunlar va huquqqa doir ma'lumotlar bilan
boyitildi. Jumladan, qonunchilikda voyaga etmaganlarning javobgarligi
masalasidagi o'zgarishlar, shaxs va jamiyat munosabatlari hamda shaxsning
jamiyatdagi o'rni kabi jihatlar mavzularda yoritildi.
8-sinflarning “O'zbekiston davlati va huquqi", 9-sinflarning
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklarida maktab o'quvchisi uchun ma'qul
jadval shaklida va interfaol pedagogik texnologiyalarni qo'llagan holda mavzuga
oid rasmlar bilan boyitildi. 8-sinfning “O'zbekiston davlati va huquqi", 9-sinfning
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklarida berilgan mavzular mazmunan
yaxlitbo'lgan holda,adabiytil qoidalarigamuvofiq oddiyvasodda, tushunarli hamda
5
Kudaybergenova T.K. «O'rta maxsus o'quv yurtlarida huquqiy talim samaradorligini oshirish yo'llari».-Metodik
qo'llanma, T-2011

1
9ravon tilda bayon qilinib, ma'lumotlar mantiqiy ketma-ketlikda va izchillikda
yoritildi, o'quvchilarni fikrlashga va boshqa sifatlarini shakllantirishga asosiy
e'tibor qaratildi.
8-sinf “O'zbekiston davlati va huquqi" darsligining qayta nashrida
“O'zbekiston Respublikasi - mustaqil davlat", “Shaxs", “O'zbekiston
Respublikasining Prezidenti davlat boshlig'i", “Huquqiy ong va huquqiy
madaniyat", “Yuridik javobgarlik", “Adliya vazirligi. Advokatura va notarial
idoralar",“Qurolli Kuchlar va yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash"
kabi yangi mavzular, 9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsligining qayta
nashrida “Qonun loyihasini qabul qilamiz", “Konstitutsiyaviy sud majlisi" kabi
amaliyot darslari kiritildi. Huquqiy madaniyat nazariyasi ham amaliy hayot bilan,
ham huquqiy amaliyot va tajriba bilan mustaxkam bog’langandir. Tarixiy
taraqqiyot jarayonida hayot ilgari so’rgan ulqan vazifalar negizida huquqiy
madaniyat nazariyasi o’z xulosa va takliflariga aniqliklar kiritadi, boyitadi va
rivojlantiradi. Huquqiy madaniyat har bir jamiyat ijtimoiy taraqqiyotining muhim
ko’rsatkichidir. demokratik huquqiy davlatni shakllantirishda shaxs, davlat va
jamiyat huquqiy madaniyatini yuksaltirish ustun ahamiyat kasb etadi.
Huquqiy madaniyat nazariyasi huquqiy madaniyatning asosiy tushunchalari
va moxiyati, prinsiplari va qonuniyatlari, jamiyatdagi vazifasi va rivojlanishi
haqidagi bilimlarning umumlashtirilgan tizimidir.

2
02.2. Davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlari
Huquqiy bilim bilan bog`liq huquqiy tarbiyada shaxslar huquqbuzarlik sodir
etmasliklari, qonun doirasida ish tutishlari, o`zlarini va boshqa shaxslarni hurmat
qilishlari, davlat, jamiyat va oilada o`rnatilgan tartib-qoidalarni buzmasliklari kabi
tarbiyaga erishishlari kerak. Bu maqsadni amalga oshirishda eng birinchi o`rinni
huquqiy ta`lim va shunday ta`limni beruvchi shaxs egallaydi. Fanning vazifasi ham
shundadir. Konstituttsiya davlatning asosiy qonuni eqanligi, unda davlat
suverenligi, inson huquq va erkinliklari, burchlari nima eqanligi, shaxsning qanday
qanday huquqlari mavjud, ularning qanday kafolatlanganligi, davlat hokimiyati
kabi muhim savollar javobini egallash darajasida tinglovchi bilim olishi kerak.
Hozirgi kunda yoshlarimizga huquqiy tarbiya berish eng katta ustuvor
vazifalarimizdan biri bo'lib turibdi.Shunday ekan bu masalada zarracha ham xato
qilishga haqqimiz yoqdir.Yoshlarga huquqiy tarbiya berishda quyidagi usul va
vositalar juda ham muhimdir:
1. Ota-ona tarbiyasi
2. Ta'lim tarbiya tizimi
3. Televidineya va Radiokanallar
4. Internet tarmoqlari
5. Mahalla va yoshi ulkan kishilar
Har bir oilada farzand dunyoga keladiki ota-ona juda ham xursand
boladi.Farzand tarbiyasida ota-onaning roli juda ham muhimdir.Sababi farzand
huquqiy tarbiyaning dastlabki ko'rinishlarini eng avvalambor oiladan oladi.Ota-ona
farzandiga yoshlikdanoq nima Yaxshi nima yomon nimani qilsa boladi nimani yo'q
kabi tushunchalarni singdirib borsa farzand kelajakda huquqiy bilimli kishi bolib
yetishib chiqishidagi dastlabki qadamni tashlaydi.
Huquqiy tarbiya berishda faqatgina ota-ona emas balki mahalla ko'y qo'ni-
qo'shnilar ham muhim rol o'ynaydi.Sababi ular ham yoshlar uchun begona
emasdir.Xalqimizda bir bolaga yetti mahalla ota-ona degan so'zlar ham
fikrimizning yaqqol isboti bo'la oladi.
Zamonning rivojlanishi va Axborot texnologiyalar asrida

2
1y ashayotganligimizni hisobga olib farzandlarimiz internet tarmog'idan
t elevizorlardan va radiokanallardan ko'p axborotlar olayotganligini ham xisobga
olishimiz kerak va shu asosida bu vositani ham tizimli yo'lga qo'yib olish kerak.
Ta'lim tarbiya tizimi shubhasiz huquqiy savodxonlik berishda yaqqol ajralib
turadi.Sababi yoshlarimizni turli xil huquqbuzarliklar sodir etishlarining oldini
olishda ham shubhasiz ta'lim dargohidagi huquqiy tarbiyaning o'rni bilan izohlasak
bo'ladi.Aynan shuning uchun ham so'nggi yillarda huquqbuzarliklar ancha
kamayganligini ko'rishimiz mumkin.Dars o'tilayotgan jarayonda ham turli xil
metodlarni qo'llagan xolda o'quvchilarda huquqga bo'lgan munosabatni
qiziqtirishni yo'lga qo'yish kerak.
Biz quyida oliy va o‘rta maxsus ta'lim muassasalarida dars jarayonida
qo‘llanganda kutilgan samarali natijani beruvchi bir qancha metodlarni
e'tiboringizga havola qilamiz.
T- chizma munozara vaqtida qo‘shaloq javoblar (ha/yo‘q, tarafdor/qarshi)
yoki taqqoslash zid javoblarni yozish uchun universal grafik organayzer
hisoblanadi. Masalan “Iqtisodiy-ijtimoiy huquqlar” matnini “tarafdor va qarshi”
tamoyiliga asoslanib o‘qilganidan so‘ng, bir juft o‘quvchi quyida keltirilganidek T-
chizmani tuzishi va besh minutdan keyin, chizmaning chap tomonida iqtisodiy
huquqlarni besh minut ichida qancha o‘ylab topish mumkin bo‘lsa, shunchasini
yozishi mumkin. So‘ngra besh minut mobaynida ular bu fikrga qarshi iloji boricha
ko‘p sababni keltirishlari kerak. Ana shu vaqt oxirida ular yana besh minut
mobaynida o‘z T-chizmalarini boshqa juftlik chizmalari bilan taqqoslashlari
mumkin.
Ikki qismli kundaliklar
Ikki qismli kundaliklar talabalarga matn mazmunini o‘z shaxsiy tajribasi
bilan chambarchas bog‘lash, o‘zining tabiiy qiziquvchanligini qondirish imkonini
beradi. Ayniqsa, talabalar qandaydir katta matnni uyda, o‘quv auditoriyasidan
tashqari o‘qib chiqish topshirig‘ini olishganida ikki qismli kundaliklar foydalidir.
Ikki qismli kundalik uchun talabalar yozilmagan qog‘ozning o‘rtasidan tik
chiziq o‘tkazib, uni ikkiga ajratishlari kerak. Kog‘ozning chap tomoniga matnning

2
2qaysi qismi ularga eng ko‘p taassurot qoldirganini qayd etishadi. Ehtimol, u
qandaydir xotirani uyg‘otar yoki hayotlaridayuz bergan voqealarni esgatushirar,
yoki shunchaki taajjubga solar. Yoxud ularning qalbida keskin norozilik hissini
uyg'otar. O'ng tomonida ular sharh berishlari kerak: ayni shu sitatani yozishga
ularni nima narsa majbur etdi? Ularga qanday fikrlar uyg'otdi? SHu munosabat
bilan ularda qanday savol tug'ildi? Qisqasi, matnni o'qirkan, talabalar vaqti-vaqti
bilan to'xtashlari va o'zlarining qo'shaloq kundaliklarida shunday belgilar qo'yib
borishlari kerak.
“Aqliy hujum" metodi - biror muammo bo'yicha ta'lim oluvchilar tomonidan
bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to'plab, ular orqali ma'lum bir yechimga
kelinadigan metoddir. “Aqliy hujum" metodining mohiyati jamoa hamkorligi
asosida muammoni yechish jarayonlarini vaqt bo'yicha birqancha bosqichlarga
(g'oyalarni generasiyalash, ularni tanqidiy va konstruktiv holatda ishlab chiqish)
ajratishdan iborat. “Aqliy hujum" metodining yozma va og'zaki shakllari mavjud.
Og'zaki shaklida ta'lim beruvchi tomonidan berilgan savolga ta'lim oluvchilarning
har biri o'z fikrini og'zaki bildiradi. Ta'lim oluvchilar o'z javoblarini aniq va qisqa
tarzda bayon etadilar. Yozma shaklida esa berilgan savolga ta'lim oluvchilar o'z
javoblarini qog'oz kartochkalarga qisqa va barchaga ko'rinarli tarzda yozadilar.
Javoblar doskaga (magnitlar yordamida) yoki «pinbord» doskasiga (ignalar
yordamida) mahkamlanadi. “Aqliy hujum" metodining yozma shaklida javoblarni
ma'lum belgilar bo'yicha guruhlab chiqish imkoniyati mavjuddir. Ushbu metod
to'g'ri vaijobiyqo'llanilgandashaxsni erkin,ijodiyvanostandartfikrlashgao'rgatadi 6
.
“Aqliy hujum" metodidan foydalanilganda ta'lim oluvchilarning barchasini
jalb etish imkoniyati bo'ladi, shu jumladan ta'lim oluvchilarda muloqot qilish va
munozara olib borish madaniyati shakllanadi. Ta'lim oluvchilar o'z fikrini faqat
og'zaki emas, balki yozma ravishda bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr
yuritish ko'nikmasi rivojlanadi. Bildirilgan fikrlar baholanmasligi ta'lim
oluvchilarda turli g'oyalar shakllanishiga olib keladi. Bu metod ta'lim oluvchilarda
6
Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 2-qism,T,1998

2
3ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun xizmat qiladi.
“Aqliy hujum” metodi ta'lim beruvchi tomonidan qo'yilgan maqsadga qarab
amalga oshiriladi:
1. Ta'lim oluvchilarning boshlang'ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
qo'yilganda, bu metod darsning mavzuga kirish qismida amalga oshiriladi.
2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog'lash
maqsad qilib qo'yilganda -yangi mavzuga o'tish qismida amalga oshiriladi.
3. O'tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo'yilganda-mavzudan
so'ng, darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.
“Aqliy hujum” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Ta'lim oluvchilarga savol tashlanadi va ularga shu savol bo'yicha o'z
javoblarini (fikr, g'oya va mulohaza) bildirishlarini so'raladi;
2. Ta'limoluvchilar savol bo'yicha o'z fikr-mulohazalarini bildirishadi;
3. Ta'lim oluvchilarning fikr-g'oyalari (magnitafonga, videotasmaga, rangli
qog'ozlarga yoki doskaga) to'planadi;
4. Fikr-g'oyalar ma'lumbelgilar bo'yicha guruhlanadi;
5. Yuqorida qo'yilgan savolga aniq va to'g'ri javob tanlab olinadi.
“Kichik guruhlarda ishlash” metodi - ta'lim oluvchilarni faollashtirish maqsadida
ularni kichik guruhlarga ajratgan holda o'quv materialini o'rganish yoki berilgan
topshiriqni bajarishga qaratilgan darsdagi ijodiy ish. Kichik guruhlarda ishlash
o'quvchilarning darsda faolligini ta'minlaydi, har biri uchun munozarada
qatnashish huquqini beradi, bir-biridan sinfda o'rganishga
“Kichik guruhlarda ishlash” metodi qo‘llanilganda ta'lim beruvchi boshqa
interfaol metodlarga qaraganda vaqtni tejash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Chunki
ta'lim beruvchi bir vaqtning o‘zida barcha ta'lim oluvchilarni mavzuga jalb eta
oladi va baholay oladi.imkoni tug'ildi, boshqalar fikrini qadrlashga o'rgatadi.
Ushbu metod qo'llanilganda ta'lim oluvchi kichik guruhlarda ishlab, darsda faol
ishtirok etish huquqiga, boshlovchi rolida bo'lishga, bir-biridan o'rganishga va turli
nuqtai- nazarlarni qadrlash imkoniga ega bo'ladi.

2
4“Kichik guruhlarda ishlash” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Faoliyat yo‘nalishi aniqlanadi. Mavzu bo‘yicha bir-biriga bog‘liq
bo‘lgan masalalar belgilanadi.
2. Kichik guruhlar belgilanadi. Ta'lim oluvchilar guruhlarga 3-6 kishidan
bo‘linishlari mumkin.
3. Kichik guruhlar topshiriqni bajarishga kirishadilar.
4. Ta'lim beruvchi tomonidan aniq ko‘rsatmalar beriladi va yo‘naltirib
turiladi.
5. Kichik guruhlar taqdimot qiladilar.
6. Bajarilgan topshiriqlar muhokama va tahlil qilinadi.
7. Kichik guruhlar baholanadi.
“Davra suhbati” metodi - aylana stol atrofida berilgan muammo yoki savollar
yuzasidan ta'lim oluvchilar tomonidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirish orqali olib
boriladigan o‘qitish metodidir.
Ta'lim oluvchilar bilan o‘zaro bahs, fikr almashinuv tarzida o‘tkaziladigan
o‘qitish metodidir. Bu metod yordamida o'quvchilarga muayyan muammo bo'yicha
to'liq axborotlar etkaziladi, munozara uchun tanlangan mavzuni o'quvchilar
ayovsiz “shturm” qiladilar va pirovard natijada muammoga tegishli ma'lumotlarni
atroflicha o'rganadilar.
Har qanday mavzu va muammolar mavjud bilimlar va tajribalar asosida
muhokama qilinishi nazarda tutilgan holda ushbu metod qo‘llaniladi. Bahs-
munozarani boshqarib borish vazifasini ta'lim oluvchilarning biriga topshirishi
yoki ta'lim beruvchining o‘zi olib borishi mumkin. Bahs-munozarani erkin holatda
olib borish va har bir ta'lim oluvchini munozaraga jalb etishga harakat qilish lozim.
Ushbu metod olib borilayotganda ta'lim oluvchilar orasida paydo bo‘ladigan
nizolarni darhol bartaraf etishga harakat qilish kerak.
Har bir guruh topshiriq oladi va 3 minut davomida muhokama qilishadi,
so'ngra har guruhlardan bittadan vakil o'qituvchi stoliga kelishadi va tayyor
“Menyu”ni olib qaytishadi. Bu uzun qirqilgan qog'ozlar - “Tillar” bo'lib, ularda
xilma-xil huquq normalari bayon qilingan bo'ladi. Guruh vakili tillardan tanlab

2
5oladi va o'z guruhiga olib keladi, keyin boshqa o'quvchi shu ishni bajaradi va
zaruriy materiallar yig'ilguncha bu holat davom etadi. 10 minut davomida topshiriq
muhokama qilinadi va rasmiylashtiriladi. Bu jadval qo'lda tayyorlanishi ham
mumkin yoki javoblar og'zaki og'zaki ham bo'lishi mumkin. Boshqa guruh
vakillari savollar berishadi, o'qituvchi esa guruh ishlarini, sardor faoliyatini
baholab beradi.
“Qarorlar shajarasi” (“qaror qabul qilish”) strategiyasi
Strategiya muayyan fan asoslariga oid bir qadar murakkab mavzularni
o‘zlashtirish, ma'lum masalalarni har tomonlama, puxta tahlil etish asosida ular
yuzasidan muayyan xulosalarga kelish, muammo yuzasidan bildirilayotgan bir
nechta xulosa orasidan eng maqbul hamda to‘g‘risini topishga yo‘naltirilgan texnik
yondashuvdir. U avvalgi vaziyatlarda qabul qilingan qarorlarni yana bir bora tahlil
qilish, uni mukammal tushunishga xizmat qiladi.
Ta'limda strategiyani qo‘llash o‘rganilayotgan muammo yuzasidan oqilona
qaror qabul qilish (xulosaga kelish) uchun talabalar tomonidan bildirilayotgan har
bir variantni tahlil qilish, maqbul va nomaqbul jihatlarini aniqlash imkoniyatini
yaratadi. Unga ko‘ra mashg‘ulotlarda talabalar quyidagi chizma asosida ishlaydi (u
yoki bu tartibdagi faoliyatni olib borishda yozuv taxtasidan foydalanadi):
Strategiyaning o‘ziga xos jihati shundaki, u bevosita ma'lum loyiha asosida
qo‘llaniladi. Loyiha quyidagi ko‘rinishga ega:
Innovatsion metodlarni qo‘llashda talabalarning yosh, psixologik
xususiyatlari, dunyoqarash darajasi, hayotiy tajribalari inobatga olinsa, dars
samaradorligi yanada oshadi. Bu esa o‘qituvchilardan kasbiy mahorat, malaka,
bilimdonlik, sezgirlik va intuitsiyaga ega bo‘lishni taqozo etadi. Shuningdek,
nafaqat konstituttsiyaviy huquqlarni o`rganish, balki bunday qoidalarning hayotga
hamoxangligini o`rganib borish, milliy qonunchiligimizda konstituttsiyaviy
qoidalarning kafolatlanishining qay darajadaligini tinglovchini bosqichma-bosqich
(oddiydan murakkablikka tomon) solishtirib, unga ilmiy yondashib borish
darajasiga etkazib borilishi o`ta dolzarb masaladir. Zero, huquqiy, demokratik
degan g`oyalarning o`zi huquqqa tanqidiy, ilmiy yo`nalishni talab etadi. Huquqiy

2
6bilim olgan shaxs o`z bilimini hayotda ishlata bilishi, tadbiq eta olishi kerak. Inson
va fuqarolarning huquq, erkinliklari, burchlari bo`yicha dars jarayonida
o`rganganlarini hayotda foydalana olish, shaxsning qonun asosida o`zini himoya
qilishi, o`z burchlarini bajarishi uning o`z hattiharakatlaridan kelib chiqadi.
Bunday hatti-harakatlarning faollashib yoki aksincha susayib borishiga bir qancha
omillar o`z ta`sirini ko`rsatishi mumkin. Masalan ta`lim muassasalaridan ma`sul
shaxslar hatti-harakatlari yoki oiladagi shart-sharoitlar bunga o`zining ijobiy eki
salbiy ta`sirini ko`rsatib turishi mumkin. Bunday vaziyatlarda ta`lim
muassasalaridagi ma`sullarning o`z faoliyatlarining samaradorligini oshirishi
kerak.

2
7XULOSA
Huquqiy ong shakllanishida va huquqiy madaniyatni yuksaltirishda juda
ko‘p omillar huquqiy bilimga tayanar ekan, bugungi kunda huquqiy ta'limni bir
tizimga solish, uning ilmiy, nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish va huquqiy
ta'limning zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida O‘quvchilarning huquqiy
ongiga ta'sirini isbotlash asosiy vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘quvchilarning huquqiy
ongiga ta'sirini isbotlash asosiy vazifa bo‘lib qolmoqda. Huquqiy ta'lim asosida o‘z
huquqlari, erkinliklarini va burchlarini yaxshi bilgan kishilargina jamiyat ijtimoiy
hayotining hamma sohalarida ongli ravishda mehnat qiladilar va ularning
yaratuvchanlik faoliyati yuqori bo‘ladi.Huquqiy ta'lim-tarbiya demokratik huquqiy
davlatning poydevori ekanligi bilan hamda O‘quvchilarning huquqiy ta'limining
ilmiy-amaliy muammolari bilan belgilanadi.
Huquqiy ta'lim yurtboshimiz ta'kidlaganidek, huquqiy madaniyatni
yuksaltirishga va huquqiy ongni shakllantirishga xizmat qiladi. Mamlakatimizda
davlat qurilishi, siyosat, iqtisodiyot, ma'naviyat sohalarida amalga oshirilayotgan
islohotlar ana shu vazifani ro‘yobga chiqarishga qaratilgan. Bu maqsadga
erishishda xalqning huquqiy jihatdan bilimli bo‘lishi, jamiyatning siyosiy faolligi,
demokratik tamoyillarning kishilar ongiga teran singib borishi muhim ahamiyat
kasb etadi. Qabul qilinayotgan qonunlar, farmonlar, hukumat qarorlari odamlarga
yetib borishi, xalqimiz islohotlarning mohiyatini teran tushunib yetishi uchun
avvalo aholiga chuqur huquqiy bilim berishni yo‘lga qo‘yish, bu orqali huquqiy
madaniyatning yuksalishiga erishish, boshqacha aytganda, tom ma'nodagi huquqiy
ongni shakllantirish talab etiladi. Bu jamiyatning to‘g‘ri, demokratik yo‘ldan
rivojlanishi uchun zarurdir.
Huquqiy ta'lim asosida o‘quvchilar huquqiy ongini rivojlantirish hamda
inson va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari, burchlarini amaliy ta'minlash
ehtiyojlari bilan bog‘liq. Demokratlashayotgan, erkinlashayotgan ijtimoiy-milliy
ong sharoitida aholining ayniqsa yoshlarning mustaqil yangicha huquqiy
tafakkurini shakllantirish va yuksaltirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
Majlisning «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi» shular

2
8jumlasidandir. Ushbu dasturning maqsadidan kelib chiqib, yoshlarning huquqiy
ongiga, ruhiga mustaqil va erkin tafakkurni singdirish, ularning huquqiy
dunyoqarashini keskin o‘zgartirish muhim bo‘lib qolmoqda. Mamlakatimizda
huquqiy ta'limdagi o‘qitish texnologiyasi birinchi navbatda insonparvarlik
tamoyillariga asoslanadi. Falsafa, pedagogika va psixologiyada ushbu
yo‘nalishning o‘ziga xos jihati umumiy o‘rta ta'lim maktablari o‘quvchilarining,
ya'ni huquq sohasidagi bo‘lajak mutaxassisning individualligiga, uning
O‘quvchilarningiga alohida e'tibor berish, uning yosh xususiyatlarini hisobga olib,
mustaqil o‘rganish faoliyatiga aniq yo‘naltirishdir. Huquq fanlarini o‘qitish
jarayonida ko‘pgina usullar, texnik vositalar qo‘llaniladiO‘zaro faol (interfsol)
usullar jamiyat va davlat faoliyatining o‘zaro faol turlarini o‘quv maqsadlarida
ko‘rsatib berish (imitatsiya)dir 7
.
Ushbu usul asosida demokratik tizimlarga xos sharoitlarda muayyan
vaziyatlarni o‘ylab topish, ularni modellashtirish, ularning yechimi yuzasidan
tegishli qarorlar ishlab chiqish va hal qilish yotadi. O‘quv mashg‘uloti jarayonida
o‘quvchilar ishlashning jamoaviy shakli ishtirokchilariga aylanadilar va jamiyat,
davlat tuzilmalari oldida turgan ijtimoiy ahamiyatli tipik muhim vazifalarni hal
qiladilar. Interfsol usullar uchun tashqi shartlarga rioya etish yoki imitatsiya
shakllariga rioya etish, masalan, sud majlisi, qonunchilik loyihalari munozaralarini
tinglash, shuningdek, ichki mantiqni qo‘llash, murakkab vaziyat yechimlarini
topish, qaror qabul qilish mexanizmiga, mantig‘iga izchil rioya etish xosdir.
Ko‘rgazmali qurollar sifatida so‘zga chiqish mavzusi bilan bog‘liq har qanday
vositalar - sxema, chizma, jadval, diagramma, fotorasm, videotasmalar bo‘lishi
mumkin. Bu yerda «Yuz marta eshitgandan ko‘ra bir marta ko‘rgan yaxshi»
prinsipi amal qiladi. Ko‘pincha tinglovchilar ko‘z o‘ngida so‘zga chiqish rejasi,
tezislar, hujjatlar, slaydlar turishi foydali bo‘ladi. Bular esa o‘ziga xos tarzda
ma'ruzachi uchun qulaylik tug‘diradi, ma'ruza matniga bog‘lanib qolishni istisno
qiladi va tinglovchilar bilan muloqotni kuchaytiradi.
7
Kudaybergenova T. K. “Huquqshunoslik fanlarinio‘qitishda innovatsion metodlardan foydalanish”. O‘quv
metodik qo'llanma.- Nukus “Golden-Print-Nukus” MCHJ bosmaxonasi.- 2017, 114 bet

2
9O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ta'lim sohasidagi
islohotlarning samarasi sifatida shakllangan uzluksiz ta'lim tizimi muhim o'rin
tutadi. Mazkur o'quv yurtlari faoliyatining bosh g'oyasi - ma'naviy axloqiy jihatdan
etuk, zamonaviy bilim asoslaridan xabardor, shuningdek, muayyan kasb- hunarni
puxta o'zlashtirgan, kasbiy faoliyati yo'nalishini aniq belgilab olgan kichik
malakali mutaxassislarni tayorlashdan iboratdir. Ta'lim muassasalari faoliyatini
samarali tashkil etish - barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tayyorlash
jarayonining muhim bosqichi hisoblanadi. Mazkur tadqiqot o'quv muassasalarida
amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya samaradorligini oshirishga yo'naltirilgan
dastlabki ilmiy izlanishlardan biridir.
Yuqorida ko'rsatib o'tilgan omillar qatorida o'quv yurtlari huquq fani
o'qituvchilarini yangi pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish ham alohida
o'rin tutadi. Zero, huquqiy ta'limni texnologik yondashuv asosida olib borish bu
o'quvchilarning huquqiy bilimlarni puxta o'zlashtirishlari, bu sohada muayyan
ko'nikma va malakalar hosil qilishlari o'z vaqtlari va kuchlarini tejashlariga imkon
beradi. Shuning uchun ham o'quv yurtlari huquq fani o'qituvchilari orasida yangi
pedagogik texnologiyalarga oid bilimlarni targ'ib etishga yo'naltirilgan maxsus
metodikaning ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
Ta'lim muassasalarida amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya
samaradorligini oshirish bo'yicha quyidagi tavsiyalar ni ilgari suramiz:
1. Ta'lim muassasalarining mutaxassislik xususiyatlarini inobatga olgan
holda huquqiy ta'lim samaradorligini oshirishga oid ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab
chiqish.
2. Huquqiy tarbiyani tashkil etish sohasidagi ilg'or tajribalarni barcha
talim tizimida ommalashtirish, bu sohada Respublika, viloyat, shahar, tuman
hamda mintaqalar miqyosida ko'chma seminar va treninglarni o'tkazish.
3. Respublikadagi ilmiy jurnallarda huquqiy tarbiya samaradorligini
oshirishga yo'naltirilgan ilmiy-metodik yondashuvlar, tavsiyalar, didaktik
materiallarni muntazam chop ettirishga erishish.
Huquqiy tarbiyani shakllantirishda, uni takomillashtirishda oila, mahalla va

3
0ommaviy-axborot vositalari o'zlarining tarbiyaviy sohasidagi vazifalariga
mas'uliyat bilan qarashlari kerak. Ta'lim muassasalari da huquqiy tarbiyani tashkil
etishga nisbatan tegishli muassasalar, xususan, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi, O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim Vazirligi,
Respublika o'quv-uslubiy Markazi, yangi turdagi o'quv muassasalari uchun
pedagog kadrlarni tayyorlab beradigan hamda o'quv manbalari bilan ta'minlashga
mas'ul bo'lgan etakchi pedagogika oliy o'quv yurtlari, o'rta maxsus o'quv yurtlari
faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Markaz va boshqa tashkilotlar tomonidan bir qator
ijobiy ishlar amalga oshirilayotganligiga qaramay, bu sohada o'z echimini
kutayotgan ayrim muammolar ham mavjud. «O`zbekiston mustaqilligi
prinsiplariga sadoqatli hamda jamiyat taraqqiyotiga munosib hissa qo`shishga
qodir shaxsni shakllantirish maqsadida ta`lim muassasalari ota-onalar, oila,
mahalla qo`mitalari bilan o`zaro puxta hamkorlik qilish» Kadrlar tayyorlash Milliy
dasturining muhim talabidir.
Shuningdek, mehnat huquqidan olingan bilim doirasida shaxs o`z mehnat
faoliyatini huquqiy tartibdoirasida amalga oshiradi va o`zgalardan, ilm
beruvchidan o`zining huquqlarini himoya qila oladi. Ariza,talabnoma, dalolatnoma
va boshqa ma`lumotlarni yozish, mehnat shartnomasini to’zish qoidalari haqida,
umumiy mehnatta oid huquqiy munosabatlarning jamini hayot taqazo etgan
qismini o`rganishga zamin yaratiladi. Ma`muriy huquqni o`rganishda o`quvchi
(talaba)davlat boshqaruvi haqida, boshqaruv sohalari, davlat hizmati haqida
ma`muriy huquqiy munosabatlar, ma`muriy huquqbuzarlik tushunchasi, ma`muriy
javobgarlik, jazo va hakozolar haqidagi bilimga ega bo`lishdi. Ma`muriy
huquqbuzarlikning inson hayoti uchun hafli oqibatlar keltirish tomon harakat
eqanligini tinglovchi chuqur his qila olishlari asosiy masaladir. Fuqarolik huquqi
fanini misol tariqasida olib qaraydigan bo`lsak, unda fuqarolik huquqiy
munosabatlarning kelib chiqish asoslari, mulkiy munosabatlarning inson huquqlari
sifatida e`tirof etilishi jamiyatda yashayotgan insonlarga davlat tomonidan, o`z
jamiyatini rivojlantirish uchun imkoniyat sifatida qarash mumkin. Masalan, oliy
o`quv yurtida yuqoridagi keltirilganidan eng muhim jihatlari ochib berilsa, huquq

3
1normalarining elimentlarini tinglovchining o`zi bilib olishga zamin yaratib beriladi
va natijada o`quvchi, talaba bunday bilimni o`zi mustaqil egallashga intiladi. Bu
esa o`qituvchining mahoratini qay darajada eqanligiga bog`liq albatta. Ta`limning
barcha turlarida huquqni o`qitishda eng muhim tamoyil-»o`zluksizlik» ni esdan
chiqarmaslik va «bosqichma-bosqichlik» g`oyasini tayansh maqsadga muvofiqdir.
Huquqiy madaniyat nazariyasining metodlari huquqiy madaniyatning ko’p
qirralari va qatlamlarini ochib berishga yordam beradi. Ular huquqiy madaniyat
to’g’risidagi bilimlarni o’rganish, to’plash va umumlashtirish kalitidir. Huquqiy
madaniyat nazariyasining metodlari huquqiy madaniyatni boshqa ijtimoiy
xodisalar bilan uzviy aloqadorlikda, harakatda, miqdoriy va sifat o’zgarishida
o’rganishni taqozo etadi. Huquqiy madaniyat real xodisa sifatida muayyan
vaziyatda, muayyan vaqtda, muayyan jamiyat va davlatda mavjud deb o’rganilishi
lozim. Binobarin, huquqiy madaniyatni tushunish uchun u shakllanayotgan
sharoitni, mavjud bo’lgan tarixiy davrning xususiyatlarini bilmoq va e’tiborga
olmoq kerak.
Huquqiy madaniyat nazariyasining metodlari huquqiy madaniyat
shakllanishi va rivojlanishining qonuniyatlarini bilishga xizmat qiladi. Ular
huquqiy madaniyatning moxiyati va vazifalariga, funksiyalari va taraqqiyoti
tamoyillariga ilmiy yondashish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.

3
2FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O'zbekiston Respublikasi Konstitustiyasi , T, O'zbekiston, 2018
2. Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi,
«O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi axborotnomasi, 1997y.
3. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konstepstiyasi.:
Ma'rifat g. 1993. 3 mart.
4. Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyat darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida (O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni.: Xalq so'zi g. 1997. 27 iyun.
5. Huquqiy umumiy ta'lim-davr taqozosi.-T.: O'zbekiston. 1991.-56 b.
6. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 1-
ism,T,1990
7. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 2-
ism,T,1998
8. Karimova O. Davlatova M. «Huquqni o'qitish metodikasi» O'quv
qo'llanma, Toshkent. 2006 y.
9. Kudaybergenova T.K. «O'rta maxsus o'quv yurtlarida huquqiy talim
samaradorligini oshirish yo'llari».-Metodik qo'llanma, T-2011.
10. Mahkamov U.I. Ta’lim oluvchilarning axloqiy madaniyatini
shakllantirish muammolari. -T.: FAN, 1995.
11. 2. Ziyomuxammedov B. Komillikka eltuvchi kitob. “Turon-iqbol
nashriyoti”, Toshkent, 2006.
12. Maxkamov U. Axloq-odob saboqlari. T. 1994.
13. Ismailova Z.I. Tarbiyaviy ish metodikasi. T. 2003.
14. Saidov A, Tadjixanov U, Odilkoriev X. Davlat va huquq asoslari. -T.,
2002.
15. Boboev X, X.Odilkoriev X. lar taxriri ostida. Davlat va huquq
nazariyasi.

Huquqiy_tarbiya_orqali_yuksak_huquqiy_madaniyatni_shakllantirish

Купить