Huquqiy tarbiya tushunchasi. Tarbiya tizimida huquqiy tarbiyaning o'rni - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	105.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquqiy tarbiya tushunchasi. Tarbiya tizimida huquqiy tarbiyaning o'rni

Купить

1MUNDARIJA:
KIRISH.
I BOB. HUQUQIY TA'LIM-TARBIYA MAZMUNI
1.1. Huquqiy ta'lim-tarbiya tushunchasi va uning tarixi
1.2. Mustaqillik yillarida huquqiy ta'lim-tarbiyaga e'tibor
II BOB. HUQUQIY TARBIYA VOSITALARI VA METODLARI
2.1. Huquqiy ta'limning mavjud holati
2.2. Huquqiy tarbiya vositalari va metodlari
XULOSA
ADABIYOTLAR RO‘YXATI

3
Karimov I.A. Yuksak
ma'naviyat - engilmas
kuch. -T.: “Ma'naviyat”,
2008 2KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz istiqlolga erishgandan so'ng o'tgan
yillar davomida iqtisodiyot, siyosat, madaniyat va marifat sohalarida tarixiy
ahamiyatga ega bo'lgan tub o'zgarishlar amalga oshirildi va muvaffaqiyatli amalga
oshirilmoqda.
Bugungi kunda, demokratik huquqiy davlat, adolatli fuqarolik jamiyatini
barpo etishda milliy o'zlikni anglash va qadriyatlarimizni tiklashda, fuqarolar
ongida, ularning huquqiy - axloqiy tarbiyasida tub o'zgarishlarni talab etadigan
huquqiy tarbiya jamiyat taraqqiyotining muhim bir bo'lagini tashkil etadi.
Sobiq Sovet davrida fuqarolar qanchalik huquqiy besavod, huquqiy axloqiy
tarbiyasiz bo'lsa, hokimiyat uchun ijobiy sharoitlar yaratilar edi. Chunki o'z haq -
huquqini, o'zligini, qadriyatlarini bilmagan xalqni boshqarish shunchalik oson
bo'lar edi.
Mustaqilligimiz sharofati bilan o'z erkimizni qo'lga kiritdik. Erkin fuqarolik
jamiyatini barpo etishni maqsad qilib qo'ygan yurtboshimiz I.A.Karimov
mamlakatda huquqiy tarbiyani takomillashtirish borasida demokratik
islohotlarning asoschisidir.
1- Prezidentimizning 1997-yil 25-iyunda «Huquqiy tarbiyani yaxshilish,
aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirish, huquqshunos kadrlar tayyorlash
tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida»gi
farmoniga ko'ra, bu boradagi olib borilayotgan ishlar davlat siyosatining asosiy
yo'nalishlaridan biri etib belgilandi.
Bundan tashqari, 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan «Jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirish» milliy dasturida ham huquqiy tarbiya va uni
takomillashtirish masalalariga katta e'tibor berilgan.
Demokratik tamoyillarga asoslangan davlatni barpo etishda, albbatta milliy
qadriyatlarga va insonparvarlik prinsiplariga tayanamiz. Buning uchun jamiyat
a'zolariga, shu jumladan o'sib kelayotgan yosh kelajak avlodlarda huquqiy
tarbiyani shakllantirish zarurdir.
Vaholanki, mustaqilligimizga hamda berilgan imkoniyatlarga mos turda

3aholining huquqiy tarbiyasi bugungi kun talablariga javob bermayapti.
Tanlangan mavzuning dolzarbligi quyidagicha belgilanadi:
- jamiyat va davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy munosabatlar
ishtirokchilarining huquqiy tarbiyasi va huquqiy bilimlarini har tomonlama
oshirishni talab etmoqda. Shu talabdan kelib chiqqan holda, huquqiy tarbiya
tizimini shakllantirish va uni takomillashtirish masalalarini ilmiy tadqiq etish zarur.
Ishning maqsad va vazifalari :
1. Huquqiy ta'lim-tarbiya tushunchasi va uning tarixini o'rganish;
2. Mustaqillik yillarida huquqiy ta'lim-tarbiyaga e'tiborni aniqlashtirish;
3. Huquqiy ta'limning mavjud holatini o'rganib, tahlil qilish;
4. Huquqiy ta'lim samaradorligini oshirishda innovatsion metodlardan
foydalanish yo'llarini yoritib berishdan iborat.
Kurs ishning maqsadi : O'zbekistonda huquqiy ta'lim - tarbiya va va uning
yo'llari, usul va qurollari masalalarini nazariya va amaliyot bilan birgalikda,
huquqiy tarbiya tarkibida huquqiy ong, huquqiy ta'lim va boshqa omillarning
ta'sirini aniqlash, hamda kelajak avlodning huquqiy tarbiyasini ta'minlovchi
samarali yo'l va fikrlarni ko'rib chiqib, bu tarbiyaning mohiyati va o'ziga xos
tomonlari, jarayonlarini o'rganishdan iborat.
Kurs ishi kirish, ikki bob, to'rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
tizimidan iborat.

4I.BOB. HUQUQIY TA'LIM-TARBIYA MAZMUNI
1.1. Huquqiy ta'lim-tarbiya tushunchasi va uning tarixi
Bugungi kunda huquqiy demokratik davlat haqida ko'p gapirilyapti. Bunday
davlatning fuqarolari esa huquqiy madaniyatli bo'lmog'i uchun huquqiy tarbiyaga
ega bo'lishlari lozim. Huquqiy tarbiyasiz fuqarolar jamiyat taraqqiyotini orqaga
tortadi. Shuning uchun jamiyatimizda har bir shaxs huquqiy madaniyatli bo'lishi
shart.
Ta'lim orqali yosh avlodga insoniyat tajribasi orqali to'plangan bilimlar
beriladi, zaruriy ko'nikma va malakalar hamda e'tiqodlar shallantiriladi.
Huquqiy ta'lim - hayotiy-amaliy faoliyatda qo‘llaniladigan va egallanishi
zarur bo‘lgan huquqiy ma'lumot va ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan,
tizimli, rejali va muayyan maqsadga yo‘naltirilgan nazariy va amaliy faoliyat
jarayoni.
Ta'limning barcha turlari kabi, huquqiy ta'limning ham o'ziga xos
xususiyatlari mavjud. B.Ziyomuhammedov va SH.Abdullaeva huquqiy ta'lim-
tarbiyani shunday ta'riflaydilar: “Huquqiy ta'lim-tarbiya insonda huquqiy
bilimlarni oshirish, qonunlarni yaxshi o'zlashtirib, ularga to'liq rioya etish
ko'nikmasini hosil qilishdir”.
Darhaqiqat, huquqiy ta'lim huquqiy bilimlarni o'zlashtirishni, amaliy
ko'nikmalar va malakalar shakllanishini nazarda tutadi. Bu esa yoshlarning
huquqiy jihatdan har tomonlama barkamol inson bo'lib yetishishlari uchun zamin
tayyorlaydi. Huquqiy ta'lim nafaqat bilim berish, balki huquqbuzarliklarning oldini
olish, intizomni mustahkamlash, huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish
kabi vazifalarni ham o'z oldiga maqsad qilib qo'yadi.
Huquqiy ta'lim o'qituvchi va o'quvchilarning birgalikdagi faoliyati bo'lib, u
ikki tomonlama xarakterga ega, ya'ni unda ikki tomon o'qituvchi va o'quvchi faol
ishtirok etadi. O'qituvchi aniq maqsadni ko'zlab, reja va dastur asosida bilim,
ko'nikma va malakalarni singdiradi, o'quvchi esa uni faol o'zlashtirib oladi.
Bildirish, bilish murakkab, qiyin, ziddiyatli jarayondir. Bu jarayonda inson
psixikasiga tegishli sezgi, idrok, tasavvur va tafakkur kabi jarayonlar faol ishtirok

5etadi va muhim rol o'ynaydi. Huquqiy tarbiya, umumiy tarbiyaning tarkibiy
qismidir.
Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan huquqiy - axloqiy ongni, axloqiy va
huquqiy ko'rsatmalarni, qonunga itoatkorlik xulq atvori ko'nikmalari va odatlarini
shakllantiruvchi, jamiyat taraqqiyotining maenaviy vositalarini ta'minlovchi o'zaro
bog'langan, uyushgan, bir tuzim, aniq maqsadni ko'zlagan holdagi tasir
ko'rsatilishidir.
Huquqiy ong, huquqiy tarbiya va huquqiy madaniyat sohasida ilmiy
faoliyatni o'rganish tadqiqotchilar uchun an'anaviy tusga aylandi. Ya'ni, huquqiy
tarbiya masalasi ko'pgina olimlar ilmiy tadqiqot ishlarining ob'ekti sifatida xizmat
qilgan va xizmat qilmoqda. Haqiqatda ham ayni vaqtda ushbu masala
mamlakatimizning rivojlanishidagi asosiy dolzarb muammolardan biri bo'lib qoldi.
«Tarbiya» atamasi kundalik hayotda insoniyat muomalasida ko'p marotaba
takrorlanadigan ijtimoiy kategoriyadir. Jamiyatdagi barcha tarbiyalarning yagona
tizimini ijtimoiy tarbiya o'zida mujassam etadi va u s iyosiy tarbiya, ma'naviy
tarbiya, ekologik tarbiya, estetik tarbiya, shuningdek , huquqiy tarbiya va boshqa
tarbiya turlarini o'z ichiga oladi.
Ijtimoiy tarbiya tizimida tarbiyaning boshqa turlari singari huquqiy tarbiya
alohida ahamiyat kasb etadi. Huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning axloqiy, estetik,
ma'naviy va boshqa shu kabi turlari negizida shakllanadi va rivoj topadi. Ya'ni,
huquqiy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning barcha turlari bilan chambarchas bog'liq
bo'ladi.
Jumladan, yuksak rivojlangan huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati
qurishni o'z oldiga asosiy maqsad qilib qo'ygan har bir davlatning asriy orzusi o'z
aholisining huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasini yuksaltirishdir. Har
qanday davlatning ijtimoiy rivojlanishi o'sha davlat fuqarolarining huquqiy
madaniyati bilan bog'liq bo'ladi. Zero, yuksak darajada rivojlangan huquqiy ong va
huquqiy madaniyat huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatining ajralmas belgisidir.
Yuksak darajadagi huquqiy ong va huquqiy madaniyat esa huquqiy tarbiyaning
mahsuli. Aholining huquqiy ongi va madaniyatini shakllantirishda huquqiy tarbiya

6asosiy o'rinni egallaydi.
Shaxs huquqiy ongi eng avvalo huquqiy tarbiya ta'sirida shakllanadi.
Huquqiy tarbiya batartiblilik va intizom darajasining oshishiga, burch hissining
mustahkamlanishiga va shaxs huquqiy madaniyatining yuksalishiga yordam
beradi.
Huquqiy tarbiya - murakkab va ko'p qirrali hodisadir, ya'ni uni bir ma'noli
qilib ta'riflab bo'lmaydi. Huquqiy tarbiyaning ta'rifi bu jarayonning qaysi tomonini,
jumladan, umum-ijtimoiy jihatini, huquqning ijtimoiy amal qilish tizimi sifatida
yoki davlatning ijtimoiy boshqarish, huquqbuzarlikning oldini olish elementi
sifatidagi vazifasi va shu kabilarni tadqiq qilishimizga bog'liq bo'ladi.
Huquqiy tarbiya deganda shaxsning ongiga tashkiliy suratda va aniq
maqsadni ko'zlab ta'sir ko'rsatishning maxsus yuridik turi tushuniladi.
«Huquqiy tarbiya» kategoriyasi olimlar tomonidan turlicha talqin qilingan
va izohlar berilgan. « Huquqiy tarbiya - shaxslar va ijtimoiy guruhlarning huquqiy
ongiga ko'rsatiladigan, aniq maqsadga yo'naltirilgan, rejalashtirilgan va maxsus
huquqiy tarbiya usu l ari vositasida amalga oshiriladigan pedagogik ta'sir
jarayonidir» 1
.
Davlat va huquq nazariyasi bo'yicha darsliklarda huquqiy tarbiyaga keng
ta'rif berish uchraydi, ya'ni « huquqiy tarbiya - fuqarolarning ongi va ruhiyatiga
ta'sir qilishga qaratilgan, huquqiy tarbiya shak l ari, vositalari va uslublaridan
foydalanib, fuqarolar ongida chuqur va barqaror huquqiy bilimlar, e'tiqodlar,
ehtiyojlar, qadriyatlar, qonunga mos fe'l-atvor, odatlarni shak l antirish
jarayonidir» 2
.
Fikrimizcha, huquqiy tarbiya fuqarolarga huquqiy bilimni singdiruvchi
muhim ijtimoiy vositadir.
Tarbiyani keng va tor ma'noda tushunish mumkin.
Yuqorida huquqiy tarbiyaga berilgan izohlarni tahlil qilgan holda,
fikrimizcha, huquqiy tarbiya- davlat organlari, nodavlat organlari, mansabdor
shaxslar va alohida shaxslar guruhining aholining huquqiy ongi va madaniyatini
1
Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konstepstiyasi.: Ma'rifat g. 1993. 3 mart
2

7yuksaltirishga qaratilgan maxsus faoliyati hisoblanadi.
Tarbiya jarayonlarining yo'nalishlarini farqlashda qo'llaniladigan muhim
mezonlardan biri - ong shakllarining turlicha ekanligi. Chunki, alohida olingan
tarbiya jarayonlarining har qaysisi, inson ongining hamma tomonlarini emas, faqat
uning ayrim ko'rinishlarini kamrab oladi. Masalan, siyosiy tarbiya - siyosiy ongni;
ma'naviy tarbiya - ma'naviy ongni; estetik tarbiya - estetik ongni qamrab oladi va
hokazo.
Huquqiy tarbiya, ongning o'ziga xos shakli bo'lgan, huquqiy ong bilan
bog'liq. Huquqiy tarbiya ikki xil vazifani bajaradi .
Birinchisi -tarbiyalanuvchilarga ma'lum miqdordagi huquqiy bilimlar,
ko'nikmalar va malakaning berilishi.
Ikkinchisi - tarbiyalanuvchilarda huquqiy g'oyalar,hissiyotlar,e'tiqodni
shak l antirish .
Shu vazifalardan kelib chiqib huquqiy tarbiyada fuqarolarning huquqiy
ongini shakllantirish quyidagicha kechadi:
birinchidan, asosiy huquqiy qoidalar tizimini bilish, ularning mazmuni va
mohiyatini to'g'ri tushunish;
ikkinchidan, huquq, qonunlar, qonuniylik va huquqiy tartibotni chuqur
hurmat qilish;
uchinchidan, huquqiy bilimlarni amalda mustaqil qo'llay olish; to'rtinchidan ,
o'z odatlarini olingan huquqiy bilimlar bilan moslashtirish; beshinchidan, huquqiy
normalarning har qanday buzishlariga nisbatan qat'iy murosasizlik ko'nikmasini
hosil qilish.
Huquqiy tarbiya jarayoni odamlar orasida muayyan munosabatlar orqali
amalga oshadi. Shu bois huquq bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar
huquqiy tarbiya doirasiga kiradi. Unda tarbiyalanuvchilar (shaxslar, ijtimoiy
guruhlar) huquqiy ongining shakllanishi ro'y beradi. Huquqiy tarbiya jarayonida
kishilarning muayyan huquqiy bilim darajasiga ega bo'lishiga erishish maqsad qilib
qo'yiladi. Ularning shaxsiy e'tiqodidan kelib chiqadigan qonunga, huquqqa bo'lgan
hurmatni shakllantirish huquqiy tarbiyaning o'zagini tashkil etadi.

8Bu yig'indiga kiruvchi huquqiy ongning tarkibiy qismlari shaxsga nisbatan
kerakli psixologik va mafkuraviy yo'l-yo'riqlarni tashkil qiladi, uning o'z huquqiy
bilimlarini turmushda faol tadbiq qila olishiga imkoniyat yaratadi. Mana shu
tayyorgarlik darajasi huquqiy tarbiya ishlarining samaradorligini ko'rsatadigan
asosiy ko'rsatkichdir 3
.
Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy
ko'rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko'nikmalari va odatlarini
shaklantiruvchi, uyushgan, bir tizimli,aniq maqsadni ko'zlagan holda ta'sir
ko'rsatishdir.
Shuni ta'kidlash kerakki, yaqin o'tmishda ham huquqiy tarbiyaga unchalik
jiddiy e'tibor berilmas edi. Pedagogikaga doir darsliklarda ham shaxsning aqliy
kamoloti, mehnati, jismoniy, ma'naviy, estetik tarbiyasi haqida so'z borar edi-yu,
lekin huquqiy tarbiya xususida eslatilmasdi. Huquqiy tarbiyaning tarbiyaviy
ishning mustaqil yo'nalishi sifatida belgilab qo'yilmaganligi o'sib kelayotgan
avlodning ayrim qismi huquqiy ongiga salbiy ta'sir ko'rsatmay qolmadi.
Shubhasiz, huquqiy, siyosiy, va ma'naviy ongning o'zaro bog'liqligini esdan
chiqarmaslik kerak, lekin shuni nazarda tutish lozimki, ularni bir-biri bilan qo'shib
yuborish ham mumkin emas. Tarbiyaviy ishning o'ziga xos yo'nalishi sifatida
huquqiy tarbiyaning mustaqilligi avvalo uning mazmuni bilan bog'liq. Huquqiy
tarbiya mustaqil huquqiy ongni shakllantiradi, bu esa tarbiyaning o'ziga xos
shakllari va usullarini izlab topish hamda qo'llanish zaruriyatini taqozo etadi.
Tarbiyachilar zarur hajmdagi huquqiy bilimlar bilan qurollangan, huquqiy ongi
shakllangan, huquqiy madaniyati yuksak bo'lishi lozim. Huquqiy tarbiya
tamoyillariga ilmiylik, amaliyot bilan uzviylik, o'ziga xoslikni ham kiritish
mumkin. Huquqiy tarbiyaning ilmiyligi uni amalga oshirish jarayonida hozirgi
zamon huquqiy va boshqa fanlari, avvalo, huquqiy faoliyat, shaxs tarbiyasi
(sostiologiya, ruhshunoslik, pedagogika va boshqalar) bilan bevosita munosabatdor
yutuqlardan foydalanishni ifodalaydi. Ayni vaqtda huquqiy tarbiyaning ilmiyligi
uning mavjud holatini aks ettirmaydigan sub'ektivizm bilan, huquqiy voqelikni
baholashda mafkuraviy andozalardan foydalanish bilan chiqisha olmaydi.

9O'quvchilarga huquqiy ta'lim berishdan maqsad, ularda huquqiy tarbiyani,
huquqiy darajadagi yuqori ongni, huquqiy madaniyatni shakllantirishdir. Bu
umumiy maqsad doirasida ikki guruhdagi vazifalar hal etiladi:
birinchisi, o'quvchilarda axloqiy, huquqiy bilim, ko'nikma, malaka va
odatlarni shakllantirish;
ikkinchisi, o'quvchilarning huquqiy tarbiyalari bilan bogliq vazifalar kiradi.
Bu odatda axloq va huquq normalariga hurmatni, qonuniylik va huquqiy
tartibotning buzilishiga yo'l qo'ymaslik, ijtimoiy faollik, inson huquq va
erkinliklariga hurmat, o'zining huquq va erkinliklarini himoya qilish, insonparvar
huquqiy demokratik davlat prinsiplariga hurmatni, bu prinstiplarga amal qilgan
holda yashashni shakllantirishdir.
Huquqiy ta'lim asosida huquqiy normalarni tushunish yotadi. Lekin bu
normalarning hammasini maktabda o'zlashtirish mumkin emas. Bunga maxsus
yuridik ta'lim olish jarayonida erishish mumkin. O'quvchilarga huquqiy ta'lim
berish oldidan ularga davlat va huquqiy hodisalar to'g'risida umumiy tushunchalar
hosil qiluvchi elementlar huquqiy normalar to'g'risida bilim berish vazifasi turadi.
Bu vazifalarni amalga oshirish uchun bu fanni o'qitish usuli va uslublarini bulish
shart.
1.2. Mustaqillik yillarida huquqiy ta'lim-tarbiyaga e'tibor
1991 yil 31 avgustda O'zbekiston Respublikasi mustaqil deb e'lon
qilingandan keyin mustaqillikni, yurt farovonligini, xalqning tinchligini,
osoyishtaligini saqlash va kelajak avlod haqida qayg'urish, sog'lom, har tomonlama
barkamol avlodga e'tibor ustuvor vazifa qilib qo'yildi. Ta'lim va kadrlar tayyorlash
tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan huquqiy davlat
qurilishi jarayonlariga moslash; kadrlar tayyorlash tizimi muassasalarini yuqori
malakali mutaxassislar bilan ta'minlash, pedagogik faoliyatning nufuzi va ijtimoiy
maqomini ko'tarish; kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy
va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat,
texnika va texnologiyaning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta
qurish; ta'lim oluvchilarni ma'naviy-axloqiy, huquqiy tarbiyalashning turli shakllari

1
0hamda uslublarini ishlab chiqish va joriy etish vazifalari hal qilinmoqda.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov "Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi”da "...bugungi siyosiy-huquqiy voqelikni hisobga olgan
holda, mamlakatimizda huquqiy ta'lim va ma'rifatni, jamiyatda huquqiy bilimlar
targ'ibotini tubdan yaxshilashga yo'naltirilgan maqsadli keng ko'lamli chora-
tadbirlar dasturini ishlab chiqish zarur. Ushbu dasturning amalga oshirilishi
aholining inson huquq va erkinliklariga nisbatan hurmat bilan munosabatda
bo'lishi, fuqarolarda qonunga itoatkorlik tuyg'usining yanada ortishini ta'minlaydi”,
- deb qayd etgan edi 3
.
Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq mamlakatimizda huquqiy ta'lim-
tarbiya tizimini jadal isloh qilishga kirishildi. Dastlab ijtimoiy munosabatlarning
mustahkam huquqiy asoslarini belgilovchi qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul
qilindi. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 13
iyundagi “Yoshlarning huquqiy ta'limini takomillashtirishning Kompleks dasturi
to'g'risida”gi 296-sonli Qarori, Oliy Majlis tomonidan 1997-yil 29-avgustda
tasdiqlangan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi”
to'g'risidagi 466-1-sonli Qarori va shu qaror asosidagi Vazirlar Mahkamasining
1998-yil 29-maydagi 235-sonli "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish
milliy dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to'g'risida” gi Qarori, O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 21-sentyabrdagi “Voyaga
yetmaganlar ishlari bo'yicha komissiyalar faoliyatini takomillashtirish haqida”gi
Qarori, O'zbekiston Respublikasining “Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni, Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997-yil 25-
iyundagi “Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyati darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida"gi Farmoni, 1997-yil 6-
oktyabrdagi “Ta'lim-tarbiya va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish,
3
Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyat darajasini yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni
tayyorlash tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida (O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni.: Xalq so'zi g. 1997. 27 iyun

1
1barkamol avlodni voyaga yetkazish" to'g'risidagi Farmoni, 2001-yil 4-yanvardagi
“O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o'rganishni tashkil etish to'g'risida"gi
farmoyishi, 2004-yil 1-iyuldagi “20o4-2OO9-yillarda maktab ta'limini
rivojlantirish davlat umummilliy dasturi to'g'risida"gi Farmoni, O'zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 13-oktyabrdagi “O'zbekiston
iqtidorli yoshlarini taqdirlash va moddiy rag'batlantirish to'g'risida" Qarori shular
jumlasidandir.
Fikrimizning isboti sifatida quyidagi 1997-yil 29-avgustda qarorni ham
misol keltirishimiz mumkin:
Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish
MILLIY DASTURI
O'zbekiston demokratik huquqiy davlatni qurish va adolatli fuqarolik
jamiyatini shakllantirish yo'lidan dadil borib, jahon hamjamiyatida mustahkam
o'rin egallamokda. Barqarorlik va tartib, millatlararo totuvlik va fuqarolar ahilligi
tufayli yosh davlatimiz ishonch va hurmatga sazovor bo'lmoqda.
Mamlakatimizda iqtisodiyot, siyosat, davlat qurilishi, huquqiy tizim va
jamiyatni ma'naviy o'zgartirish sohasida keng ko'lamli islohotlar o'tkazilmoqda.
O'tkazilayotgan islohotlarning qonuniy zamini yaratildi. Ijtimoiy-siyosiy hayotning
huquqiy asoslari izchillik bilan mustahkamlanmoqda va takomillashtirilmoqda.
Vatanimizning rivojlanishi va islohotlarning muvaffaqiyati ko'p jihatdan
xalqning huquqiy ongi hamda huquqiy madaniyati darajasiga bog'likdir. Shaxsning
siyosiy faolligi, uning chinakam fuqaroviy munosabati, demokratik islohotlarga
intiluvchanligi belgilangan maqsadlarga tezroq erishishning muhim omilidir.
Yuksak huquqiy madaniyat demokratik jamiyat poydevori hamda huquqiy
tizim etukligining ifodasidir. U jamiyatdagi turli xil hayotiy jarayonlarga faol ta'sir
ko'rsatuvchi, fuqarolarning, barcha ijtimoiy guruhlarning jipslashuviga
ko‘maklashuvchi, jamiyatning yaxlitligi hamda batartibligini ta'minlovchi va
mustahkamlovchi omildir. Qonunni hurmat qilish huquqiy jamiyatning, siyosiy va
huquqiy tizimlar samarali faoliyat ko‘rsatishining asosiy talablaridan biri
hisoblanadi.

1
2Huquqiy madaniyat — umumiy madaniyatning ajralmas tarkibiy qismi.
Insonlar ongida shundayishonch qaror topishikerakki, huquqiy bilimlarga ega
bo‘lgan va ularni amaliyotda tatbiq eta oladigan kishigina madaniyatli va
bilimlideb hisoblanishimumkin.
Jamiyat va davlat taraqqiyotining hozirgi holati huquqiy munosabatlar
barcha ishtirokchilarining huquqiy madaniyatini, huquqiy savodxonligini har
tomonlama oshirishni talab qilmoqda. Huquqiy madaniyat huquqiy bilim, huquqiy
e'tiqod va izchil amaliy faoliyat majmui sifatida jamiyat va davlat oldida turgan
vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishini ta'minlaydi.
Mamlakatimizda inson huquqlari va manfaatlarini ta'minlash, ijtimoiy
hayotni demokratlashtirish uchun shart-sharoitlar yaratish va huquqiy davlat
asoslarini shakllantirish zaruriyatidan kelib chiqqan holda ushbu Milliy dastur
qabul qilinmoqda.
UMUMIY QOIDALAR
Milliy dasturning maqsadi aholining barcha qatlamlari huquqiy
savodxonlikka erishishlari, yuksak darajadagi huquqiy ongga ega bo‘lishlari
hamda huquqiy bilimlarini kundalik hayotda qo‘llay olishlari uchun huquqiy
madaniyatni shakllantirishning keng qamrovli muntazam tizimini yaratishdir.
Ko‘rsatilgan maqsadga erishishda asosiyvazifalarquyidagilardan iborat:
huquqiy ta'lim va huquqiy tarbiya tizimini takomillashtirish;
barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolarning qonunga
hamda huquqqa hurmat bilan munosabatda bo‘lishiga erishish;
aholining huquqiy savodxonligini oshirish; fuqarolarning ijtimoiy-huquqiy
faolligini ta'minlash.
Huquqiy madaniyatni shakllantirish va yuksaltirish sohasidagi davlat
siyosati quyidagi prinsiplarga asoslanadi: inson huquqlari va erkinliklarining
ustuvorligi; Konstitutsiya va qonunning ustunligi; demokratiyaga asoslanganlik;
ijtimoiy adolat; ilmiylik; uzluksizlik; huquqiy tarbiyadagi vorislik hamda
umumiylik; huquqiy axborotning hamma uchun ochiqligi; huquqiy tarbiya va
huquqiy maorifning birligi hamda ularga tabaqalashtirilgan yondashuv.

1
3Yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirish bo'yicha davlat siyosatining
ustuvor yo'nalishlari quyidagilardan iborat:
 fuqaro, jamiyat va davlatning o'zaro munosabatlarida aholining huquqiy
madaniyati hamda ijtimoiy faolligi yuksalishini ta'minlash;
aholining huquqiy madaniyatini shakllantirishda fuqarolarning o'zini o'zi
boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, ommaviy axborot vositalarining rolini
kuchaytirish;
 aholini huquqiy axborot bilan ta'minlash, ilmiy-ommabop yuridik
adabiyotlar nashr qilinishi va tarqatilishini davlat tomonidan qo'llab-
quvvatlash;
 huquqiy ta'lim va huquqiy tarbiya vositalari va usullarini takomillashtirish;
 yuridik ta'lim, kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlashning zamonaviy
tizimini rivojlantirish;
 huquqiy madaniyatning ilmiy asoslarini tadqiq etishni rag'batlantirish,
ijtimoiy-huquqiy tadqiqotlarni tashkil etish;
 milliy an'analar hamda jahon tajribasidan foydalanish asosida aholining
huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini shakllantirish.
Aholining huquqiy madaniyatini shakllantirish bo'yicha davlat siyosatini
muvaffaqiyatli amalga oshirish, bir tomondan, jamiyatning har bir a'zosi huquqiy
bilimlarning muayyan darajasini o'zlashtirib olishi uchun zarur bo'lgan shart-
sharoit yaratishni, ikkinchi tomondan — turli ijtimoiy guruhlarning o'ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda huquqiy maorifni tabaqalashtirishni nazarda
tutadi.

1
4II BOB. HUQUQIY TARBIYA VOSITALARI VA METODLARI
2.1. Huquqiy ta'limning mavjud holati
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida mamlakatimizda
huquqshunos kadrlar tayyorlash bilan bir qatorda, barcha ta'lim muassasalarida
huquqiy ta'lim-tarbiya sifatini oshirishga qaratilgan ustuvor vazifalar belgilandi.
Darhaqiqat, mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat hamda fuqarolik
jamiyatini qurish va shakllantirishda huquqiy ta'lim-tarbiyaning samaralitashkil
etilishio‘ta muhim.
Biz ishimiz davomida umumiy o‘rta ta'lim maktablarida o‘quvchilarga
huquqiyta'lim berish shart-sharoitlari, o‘quvpredmetlari
2019-2020 o‘quv yili tayanch o‘quv rejasiga muvofiq maktablarda haftasiga
1 soatdan 8-sinfda “O‘zbekiston davlati va huquqi”, 9-sinfda “Konstitutsiyaviy -
huquq asoslari”, 10-11-sinflarda “Davlat va huquq asoslari” fanlari o‘qitiladi.
Huquqiy bilimlar boshqa fanlar tarkibiga ham singdirilgan holda o‘qitib
kelinadi, xususan: 1-4-sinflarda “Konstitutsiya alifbosi” kursi “O‘qish”,
“Atrofimizdagi olam”, “Tabiatshunoslik”, “Odobnoma” fanlari hamda “Tarbiyaviy
soat”lar tarkibiga singdirilgan holda har bir sinfda 10 soatdan o‘qitiladi.
8-sinfda umumta'lim maktablari o‘quvchilarida 34 soat hajmda “Davlat va
huquq asoslari” fani doirasida jamiyat va davlatning funksiyalari, davlat shakllari,
davlat belgilari, siyosiy tartibot, fuqarolik jamiyati, ijro etuvchi hokimiyat, axloq
va huquq, huquq sohalari, huquqiy munosabatlar, xuquq manbaalari to‘g‘risida
bilim, O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati qurish asoslari, O‘zbekiston
Respublikasining Oliy Majlisi, Qonunchilik palatasi va Senatining vazifalari,
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi tuzilishi. O‘zbekiston Respublikasi
qonunlari va qonunosti hujjatlari, huquqbuzarlik tushunchasi to'g'risida bilim,
ko'nikma va malaka shakllantiriladi. 9-sinfda o'quvchilarda 34 soat hajmda
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" fani doirasida O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining yaratilish tarixi, davlatning tashqi siyosati, shaxsiy huquq va
erkinliklar, fuqarolarning burchlari, O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining

1
5barcha boblari, fuqarolarning asosiy huquq, burch va erkinliklari,
respublikamizdagi mahalliy o'z-o'zini boshqarish tizimi, sud va prokuratura
tizimlari faoliyatiga doir bilim, ko'nikma va malaka shakllantiriladi. 10-sinf
o'quvchilari uchun (34 soat) “Davlat va huquq asoslari" fanida O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi, huquq, shaxs va davlat munosabatlari, Birlashgan
Millatlar Tashkiloti to'g'risida, Huquq sohalari: ma'muriy huquq, fuqarolik huquqi
va mehnat huquqi, voyaga etmaganlar huquqbuzarligi, voyaga yetmaganlar
javobgarligi to'g'risida ma'lumotlar beriladi 4
.
11-sinfda o'quvchilarga 68 soat hajmda “Davlat va huquq asoslari" fani
o'qitiladi. Ushbu fan doirasida Konstitutsiyaviy huquq asoslarini kundalik hayotda
qo'llay olish, o'zining huquq va majburiyatlarini anglash, boshqalarning
huquqlariga daxl qilish huquqiy javobgarlik ekanligini anglash, ijtimoiy-huquqiy
faollikni namoyon etish, axloq va huquqning o'zaro aloqadorligini anglash, davlat
va jamiyat majburiyatlarini anglash, davlat organlariga erkin murojaat qila olish,
huquqiy-me'yoriy hujjatlarga qonuniy munosabat bildira olish ko'nikmalariga ega
bo'ladilar. 2019-2020 o'quv yili uchun nashr etilgan 8-sinf “O'zbekiston davlati va
huquqi",
9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklari dizayn jihatidan
o'quvchilarning yosh va psixologik xususiyatidan kelib chiqqan holda
takomillashtirildi. Ilk bor darsliklar zamonaviy texnologiyalar asosida
takomillashtirilib, 9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsligiga zamonaviy
QR-kodi o'rnatildi hamda o'qituvchi va o'quvchilarga ushbu koddan foydalangan
holda huquqqa doir qo'shimcha materiallardan foydalanish imkoniyati yaratildi.
Darsliklar yangi qabul qilingan qonunlar va huquqqa doir ma'lumotlar bilan
boyitildi. Jumladan, qonunchilikda voyaga etmaganlarning javobgarligi
masalasidagi o'zgarishlar, shaxs va jamiyat munosabatlari hamda shaxsning
jamiyatdagi o'rni kabi jihatlar mavzularda yoritildi.
8-sinflarning “O'zbekiston davlati va huquqi", 9-sinflarning
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklarida maktab o'quvchisi uchun ma'qul
4
Kudaybergenova T.K. «O'rta maxsus o'quv yurtlarida huquqiy talim samaradorligini oshirish yo'llari».-Metodik
qo'llanma, T-2011

1
6jadval shaklida va interfaol pedagogik texnologiyalarni qo'llagan holda mavzuga
oid rasmlar bilan boyitildi. 8-sinfning “O'zbekiston davlati va huquqi", 9-sinfning
“Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsliklarida berilgan mavzular mazmunan
yaxlitbo'lgan holda,adabiytil qoidalarigamuvofiq oddiyvasodda, tushunarli hamda
ravon tilda bayon qilinib, ma'lumotlar mantiqiy ketma-ketlikda va izchillikda
yoritildi, o'quvchilarni fikrlashga va boshqa sifatlarini shakllantirishga asosiy
e'tibor qaratildi.
8-sinf “O'zbekiston davlati va huquqi" darsligining qayta nashrida
“O'zbekiston Respublikasi - mustaqil davlat", “Shaxs", “O'zbekiston
Respublikasining Prezidenti davlat boshlig'i", “Huquqiy ong va huquqiy
madaniyat", “Yuridik javobgarlik", “Adliya vazirligi. Advokatura va notarial
idoralar",“Qurolli Kuchlar va yoshlarni harbiy-vatanparvarlik ruhida tarbiyalash"
kabi yangi mavzular, 9-sinf “Konstitutsiyaviy huquq asoslari" darsligining qayta
nashrida “Qonun loyihasini qabul qilamiz", “Konstitutsiyaviy sud majlisi" kabi
amaliyot darslari kiritildi.

1
72.2. Huquqiy tarbiya vositalari va metodlari
Hozirgi kunda yoshlarimizga huquqiy tarbiya berish eng katta ustuvor
vazifalarimizdan biri bo'lib turibdi.Shunday ekan bu masalada zarracha ham xato
qilishga haqqimiz yoqdir.Yoshlarga huquqiy tarbiya berishda quyidagi usul va
vositalar juda ham muhimdir:
1. Ota-ona tarbiyasi
2. Ta'lim tarbiya tizimi
3. Televidineya va Radiokanallar
4. Internet tarmoqlari
5. Mahalla va yoshi ulkan kishilar
Har bir oilada farzand dunyoga keladiki ota-ona juda ham xursand
boladi.Farzand tarbiyasida ota-onaning roli juda ham muhimdir.Sababi farzand
huquqiy tarbiyaning dastlabki ko'rinishlarini eng avvalambor oiladan oladi.Ota-ona
farzandiga yoshlikdanoq nima Yaxshi nima yomon nimani qilsa boladi nimani yo'q
kabi tushunchalarni singdirib borsa farzand kelajakda huquqiy bilimli kishi bolib
yetishib chiqishidagi dastlabki qadamni tashlaydi.
Huquqiy tarbiya berishda faqatgina ota-ona emas balki mahalla ko'y qo'ni-
qo'shnilar ham muhim rol o'ynaydi.Sababi ular ham yoshlar uchun begona
emasdir.Xalqimizda bir bolaga yetti mahalla ota-ona degan so'zlar ham
fikrimizning yaqqol isboti bo'la oladi.
Zamonning rivojlanishi va Axborot texnologiyalar asrida
yashayotganligimizni hisobga olib farzandlarimiz internet tarmog'idan
televizorlardan va radiokanallardan ko'p axborotlar olayotganligini ham xisobga
olishimiz kerak va shu asosida bu vositani ham tizimli yo'lga qo'yib olish kerak.
Ta'lim tarbiya tizimi shubhasiz huquqiy savodxonlik berishda yaqqol ajralib
turadi.Sababi yoshlarimizni turli xil huquqbuzarliklar sodir etishlarining oldini
olishda ham shubhasiz ta'lim dargohidagi huquqiy tarbiyaning o'rni bilan izohlasak
bo'ladi.Aynan shuning uchun ham so'nggi yillarda huquqbuzarliklar

1
8ancha kamayganligini ko'rishimiz mumkin.Dars o'tilayotgan jarayonda ham turli xil
metodlarni qo'llagan xolda o'quvchilarda huquqga bo'lgan munosabatni qiziqtirishni yo'lga
qo'yish kerak.
Biz quyida oliy va o‘rta maxsus ta'lim muassasalarida dars jarayonida
qo‘llanganda kutilgan samarali natijani beruvchi bir qancha metodlarni
e'tiboringizga havola qilamiz.
T- chizma grafik organayzeri
T- chizma munozara vaqtida qo‘shaloq javoblar (ha/yo‘q, tarafdor/qarshi)
yoki taqqoslash zid javoblarni yozish uchun universal grafik organayzer
hisoblanadi. Masalan “Iqtisodiy-ijtimoiy huquqlar” matnini “tarafdor va qarshi”
tamoyiliga asoslanib o‘qilganidan so‘ng, bir juft o‘quvchi quyida keltirilganidek T-
chizmani tuzishi va besh minutdan keyin, chizmaning chap tomonida iqtisodiy
huquqlarni besh minut ichida qancha o‘ylab topish mumkin bo‘lsa, shunchasini
yozishi mumkin. So‘ngra besh minut mobaynida ular bu fikrga qarshi iloji boricha
ko‘p sababni keltirishlari kerak. Ana shu vaqt oxirida ular yana besh minut
mobaynida o‘z T-chizmalarini boshqa juftlik chizmalari bilan taqqoslashlari
mumkin.
Ikki qismli kundaliklar
Ikki qismli kundaliklar talabalarga matn mazmunini o‘z shaxsiy tajribasi
bilan chambarchas bog‘lash, o‘zining tabiiy qiziquvchanligini qondirish imkonini
beradi. Ayniqsa, talabalar qandaydir katta matnni uyda, o‘quv auditoriyasidan
tashqari o‘qib chiqish topshirig‘ini olishganida ikki qismli kundaliklar foydalidir.
Ikki qismli kundalik uchun talabalar yozilmagan qog‘ozning o‘rtasidan tik
chiziq o‘tkazib, uni ikkiga ajratishlari kerak.
Kog‘ozning chap tomoniga matnning qaysi
qismi ularga eng ko‘p taassurot qoldirganini
qayd etishadi. Ehtimol, u qandaydir xotirani
uyg‘otar yoki hayotlaridayuz bergan
voqealarni esgatushirar, yoki shunchaki taajjubga solar. YOxud ularning qalbida
keskin norozilik hissini uyg'otar. O'ng tomonida ular sharh berishlari kerak: ayni
shu sitatani yozishga ularni nima narsa majbur etdi? Ularga qanday fikrlar

1
9uyg'otdi? SHu munosabat bilan ularda qanday savol tug'ildi? Qisqasi, matnni
o'qirkan, talabalar vaqti-vaqti bilan to'xtashlari va o'zlarining qo'shaloq
kundaliklarida shunday belgilar qo'yib borishlari kerak.
“Aqliy hujum" metodi - biror muammo bo'yicha ta'lim oluvchilar
tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to'plab, ular orqali ma'lum bir
yechimga kelinadigan metoddir. “Aqliy hujum" metodining mohiyati jamoa
hamkorligi asosida muammoni yechish jarayonlarini vaqt bo'yicha birqancha
bosqichlarga (g'oyalarni generasiyalash, ularni tanqidiy va konstruktiv holatda
ishlab chiqish) ajratishdan iborat. “Aqliy hujum" metodining yozma va og'zaki
shakllari mavjud. Og'zaki shaklida ta'lim beruvchi tomonidan berilgan savolga
ta'lim oluvchilarning har biri o'z fikrini og'zaki bildiradi. Ta'lim oluvchilar o'z
javoblarini aniq va qisqa tarzda bayon etadilar. Yozma shaklida esa berilgan
savolga ta'lim oluvchilar o'z javoblarini qog'oz kartochkalarga qisqa va barchaga
ko'rinarli tarzda yozadilar. Javoblar doskaga (magnitlar yordamida) yoki «pinbord»
doskasiga (ignalar yordamida) mahkamlanadi. “Aqliy hujum" metodining yozma
shaklida javoblarni ma'lum belgilar bo'yicha guruhlab chiqish imkoniyati
mavjuddir. Ushbu metod to'g'ri vaijobiyqo'llanilgandashaxsni
erkin,ijodiyvanostandartfikrlashgao'rgatadi 5
.
“Aqliy hujum" metodidan foydalanilganda ta'lim oluvchilarning barchasini
jalb etish imkoniyati bo'ladi, shu jumladan ta'lim oluvchilarda muloqot qilish va
munozara olib borish madaniyati shakllanadi. Ta'lim oluvchilar o'z fikrini faqat
og'zaki emas, balki yozma ravishda bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr
yuritish ko'nikmasi rivojlanadi. Bildirilgan fikrlar baholanmasligi ta'lim
oluvchilarda turli g'oyalar shakllanishiga olib keladi. Bu metod ta'lim oluvchilarda
ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun xizmat qiladi.
“Aqliy hujum” metodi ta'lim beruvchi tomonidan qo'yilgan maqsadga qarab
amalga oshiriladi:
1. Ta'lim oluvchilarning boshlang'ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
5
Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 2-qism,T,1998

2
0qo'yilganda, bu metod darsning mavzuga kirish qismida amalga oshiriladi.
2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog'lash
maqsad qilib qo'yilganda -yangi mavzuga o'tish qismida amalga oshiriladi.
3. O'tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo'yilganda-mavzudan
so'ng, darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.
“Aqliy hujum” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Ta'lim oluvchilarga savol tashlanadi va ularga shu savol bo'yicha o'z
javoblarini (fikr, g'oya va mulohaza) bildirishlarini so'raladi;
2. Ta'limoluvchilar savol bo'yicha o'z fikr-mulohazalarini bildirishadi;
3. Ta'lim oluvchilarning fikr-g'oyalari (magnitafonga, videotasmaga, rangli
qog'ozlarga yoki doskaga) to'planadi;
4. Fikr-g'oyalar ma'lumbelgilar bo'yicha guruhlanadi;
5. Yuqorida qo'yilgan savolga aniq va to'g'ri javob tanlab olinadi.
“Kichik guruhlarda ishlash” metodi - ta'lim oluvchilarni
faollashtirish maqsadida ularni kichik guruhlarga ajratgan
holda o'quv materialini o'rganish yoki berilgan topshiriqni
bajarishga qaratilgan darsdagi ijodiy ish. Kichik guruhlarda
ishlash o'quvchilarning darsda faolligini ta'minlaydi, har biri uchun munozarada
qatnashish huquqini beradi, bir-biridan sinfda o'rganishga
“Kichik guruhlarda ishlash” metodi qo‘llanilganda ta'lim beruvchi boshqa
interfaol metodlarga qaraganda vaqtni tejash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Chunki
ta'lim beruvchi bir vaqtning o‘zida barcha ta'lim oluvchilarni mavzuga jalb eta
oladi va baholay oladi.
“Kichik guruhlarda ishlash” metodining bosqichlari quyidagilardan
iborat:
1. Faoliyat yo‘nalishi aniqlanadi. Mavzu bo‘yicha bir-biriga bog‘liqimkoni tug'ildi, boshqalar fikrini qadrlashga o'rgatadi.
Ushbu metod qo'llanilganda ta'lim oluvchi kichik guruhlarda ishlab, darsda faol
ishtirok etish huquqiga, boshlovchi rolida bo'lishga, bir-biridan o'rganishga va turli
nuqtai- nazarlarni qadrlash imkoniga ega bo'ladi.

2
1bo‘lgan masalalar belgilanadi.
2. Kichik guruhlar belgilanadi. Ta'lim oluvchilar guruhlarga 3-6 kishidan
bo‘linishlari mumkin.
3. Kichik guruhlar topshiriqni bajarishga kirishadilar.
4. Ta'lim beruvchi tomonidan aniq ko‘rsatmalar beriladi va yo‘naltirib
turiladi.
5. Kichik guruhlar taqdimot qiladilar.
6. Bajarilgan topshiriqlar muhokama va tahlil qilinadi.
7. Kichik guruhlar baholanadi.
“Davra suhbati” metodi - aylana stol atrofida berilgan muammo yoki savollar
yuzasidan ta'lim oluvchilar tomonidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirish orqali olib
boriladigan o‘qitish metodidir.
Ta'lim oluvchilar bilan o‘zaro bahs, fikr almashinuv tarzida o‘tkaziladigan
o‘qitish metodidir. Bu metod yordamida o'quvchilarga muayyan muammo bo'yicha
to'liq axborotlar etkaziladi, munozara uchun tanlangan mavzuni o'quvchilar
ayovsiz “shturm” qiladilar va pirovard natijada muammoga tegishli ma'lumotlarni
atroflicha o'rganadilar.
Har qanday mavzu va muammolar mavjud bilimlar va tajribalar asosida
muhokama qilinishi nazarda tutilgan holda ushbu metod qo‘llaniladi. Bahs-

2
2munozarani boshqarib borish vazifasini ta'lim oluvchilarning biriga topshirishi
yoki ta'lim beruvchining o‘zi olib borishi mumkin. Bahs-munozarani erkin holatda
olib borish va har bir ta'lim oluvchini munozaraga jalb etishga harakat qilish lozim.
Ushbu metod olib borilayotganda ta'lim oluvchilar orasida paydo bo‘ladigan
nizolarni darhol bartaraf etishga harakat qilish kerak.
“Bahs-munozara” metodini o‘tkazishda quyidagi qoidalarga amal qilish
kerak:
 barcha ta'lim oluvchilar ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish;
 “o‘ng qo‘l” qoidasi (qo‘lini ko‘tarib, ruhsat olgandan so‘ng
so‘zlash)ga rioya qilish;
 fikr-g‘oyalarni tinglash madaniyati;
 bildirilgan fikr-g‘oyalarning takrorlanmasligi;
 bir-birlariga o‘zaro hurmat.
“Bahs-munozara” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Ta'lim beruvchi munozara mavzusini tanlaydi va shunga doir savollar
ishlab chiqadi.
2. Ta'lim beruvchi ta'lim oluvchilarga muammo bo‘yicha savol beradi va
ularni munozaraga taklif etadi.
3. Ta'lim beruvchi berilgan savolga bildirilgan javoblarni, ya'ni turli g‘oya
va fikrlarni yozib boradi yoki bu vazifani bajarish uchun ta'lim oluvchilardan birini
kotib etib tayinlaydi. Bu bosqichda ta'lim beruvchi ta'lim oluvchilarga o‘z fikrlarini
erkin bildirishlariga sharoit yaratib beradi.
4. Ta'lim beruvchi ta'lim oluvchilar bilan birgalikda bildirilgan fikr va
g‘oyalarni guruhlarga ajratadi, umumlashtiradi va tahlil qiladi.
5. Tahlil natijasida qo‘yilgan muammoning eng maqbul yechimi tanlanadi.

2
3“ MENYU ” metodi - Yakka tartibda yoki kichik guruhlar bilan ish olib
borishni xoxlagan ijodkor o'qituvchiga “Menyu” metodidan foydalanish tavsiya
etiladi. Bunda kichik guruh (o'quvchi) ga aniq topshiriq beriladi. Misol,
“O'zbekiston fuqarolarining huquqlari” tasnifi xilma-xil. O'qituvchi har bir guruh
uchun alohida topshiriq tayyorlaydi.
I. Shaxsiy huquqlar
I. Siyosiy huquqlar
II. Iqtisodiy huquqlar
IV. Ijtimoiy huquqlar
V. Fuqarolarning burchlari
Har bir guruh topshiriq oladi va 3 minut davomida muhokama qilishadi,
so'ngra har guruhlardan bittadan vakil o'qituvchi stoliga kelishadi va tayyor
“Menyu”ni olib qaytishadi. Bu uzun qirqilgan qog'ozlar - “Tillar” bo'lib, ularda
xilma-xil huquq normalari bayon qilingan bo'ladi. Guruh vakili tillardan tanlab
oladi va o'z guruhiga olib keladi, keyin boshqa o'quvchi shu ishni bajaradi va
zaruriy materiallar yig'ilguncha bu holat davom etadi. 10 minut davomida topshiriq
muhokama qilinadi va rasmiylashtiriladi. Bu jadval qo'lda tayyorlanishi ham
mumkin yoki javoblar og'zaki og'zaki ham bo'lishi mumkin. Boshqa guruh
vakillari savollar berishadi, o'qituvchi esa guruh ishlarini, sardor faoliyatini
baholab beradi.
“Qarorlar shajarasi” (“qaror qabul qilish”) strategiyasi
Strategiya muayyan fan asoslariga oid bir qadar murakkab mavzularni

2
4o‘zlashtirish, ma'lum masalalarni har tomonlama, puxta tahlil etish asosida ular
yuzasidan muayyan xulosalarga kelish, muammo yuzasidan bildirilayotgan bir
nechta xulosa orasidan eng maqbul hamda to‘g‘risini topishga yo‘naltirilgan texnik
yondashuvdir. U avvalgi vaziyatlarda qabul qilingan qarorlarni yana bir bora tahlil
qilish, uni mukammal tushunishga xizmat qiladi.
Ta'limda strategiyani qo‘llash o‘rganilayotgan muammo yuzasidan oqilona
qaror qabul qilish (xulosaga kelish) uchun talabalar tomonidan bildirilayotgan har
bir variantni tahlil qilish, maqbul va nomaqbul jihatlarini aniqlash imkoniyatini
yaratadi. Unga ko‘ra mashg‘ulotlarda talabalar quyidagi chizma asosida ishlaydi (u
yoki bu tartibdagi faoliyatni olib borishda yozuv taxtasidan foydalanadi):
Strategiyaning o‘ziga xos jihati shundaki, u bevosita ma'lum loyiha asosida
qo‘llaniladi. Loyiha quyidagi ko‘rinishga ega:
Umumiy muammo
1-qaror varianti 2-qaror varianti 3-qaror varianti
Afzall
igi Kamc
hiligi Afzalli
gi Kamchi
ligi Afzalli
gi Kamchili
gi
Qaror:
Innovatsion metodlarni qo‘llashda talabalarning yosh, psixologik
xususiyatlari, dunyoqarash darajasi, hayotiy tajribalari inobatga olinsa, dars
samaradorligi yanada oshadi. Bu esa o‘qituvchilardan kasbiy mahorat, malaka,
bilimdonlik, sezgirlik va intuitsiyaga ega bo‘lishni taqozo etadi.

2
5XULOSA
Mamlakatimizda davlat qurilishi, siyosat, iqtisodiyot, ma'naviyat sohalarida
amalga oshirilayotgan islohotlar ana shu vazifani ro‘yobga chiqarishga qaratilgan.
Bu maqsadga erishishda xalqning huquqiy jihatdan bilimli bo‘lishi, jamiyatning
siyosiy faolligi, demokratik tamoyillarning kishilar ongiga teran singib borishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Qabul qilinayotgan qonunlar, farmonlar, hukumat
qarorlari odamlarga yetib borishi, xalqimiz islohotlarning mohiyatini teran
tushunib yetishi uchun avvalo aholiga chuqur huquqiy bilim berishni yo‘lga
qo‘yish, bu orqali huquqiy madaniyatning yuksalishiga erishish, boshqacha
aytganda, tom ma'nodagi huquqiy ongni shakllantirish talab etiladi. Bu jamiyatning
to‘g‘ri, demokratik yo‘ldan rivojlanishi uchun zarurdir.Huquqiy ong shakllanishida
va huquqiy madaniyatni yuksaltirishda juda ko‘p omillar huquqiy bilimga tayanar
ekan, bugungi kunda huquqiy ta'limni bir tizimga solish, uning ilmiy, nazariy va
amaliy asoslarini o‘rganish va huquqiy ta'limning zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida O‘quvchilarning huquqiy ongiga ta'sirini isbotlash asosiy
vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘quvchilarning huquqiy ongiga ta'sirini isbotlash asosiy
vazifa bo‘lib qolmoqda. Huquqiy ta'lim asosida o‘z huquqlari, erkinliklarini va
burchlarini yaxshi bilgan kishilargina jamiyat ijtimoiy hayotining hamma
sohalarida ongli ravishda mehnat qiladilar va ularning yaratuvchanlik faoliyati
yuqori bo‘ladi.Huquqiy ta'lim-tarbiya demokratik huquqiy davlatning poydevori
ekanligi bilan hamda O‘quvchilarning huquqiy ta'limining ilmiy-amaliy
muammolari bilan belgilanadi. Huquqiy ta'lim yurtboshimiz ta'kidlaganidek,
huquqiy madaniyatni yuksaltirishga va huquqiy ongni shakllantirishga xizmat
qiladi.Huquqiy ta'lim asosida o‘quvchilar huquqiy ongini rivojlantirish hamda
inson va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari, burchlarini amaliy ta'minlash
ehtiyojlari bilan bog‘liq. Demokratlashayotgan, erkinlashayotgan ijtimoiy-milliy
ong sharoitida aholining ayniqsa yoshlarning mustaqil yangicha huquqiy
tafakkurini shakllantirish va yuksaltirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
Majlisning «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi» shular
jumlasidandir. Ushbu dasturning maqsadidan kelib chiqib, yoshlarning huquqiy

2
6ongiga, ruhiga mustaqil va erkin tafakkurni singdirish, ularning huquqiy
dunyoqarashini keskin o‘zgartirish muhim bo‘lib qolmoqda. Mamlakatimizda
huquqiy ta'limdagi o‘qitish texnologiyasi birinchi navbatda insonparvarlik
tamoyillariga asoslanadi. Falsafa, pedagogika va psixologiyada ushbu
yo‘nalishning o‘ziga xos jihati umumiy o‘rta ta'lim maktablari o‘quvchilarining,
ya'ni huquq sohasidagi bo‘lajak mutaxassisning individualligiga, uning
O‘quvchilarningiga alohida e'tibor berish, uning yosh xususiyatlarini hisobga olib,
mustaqil o‘rganish faoliyatiga aniq yo‘naltirishdir. Huquq fanlarini o‘qitish
jarayonida ko‘pgina usullar, texnik vositalar qo‘llaniladiO‘zaro faol (interfsol)
usullar jamiyat va davlat faoliyatining o‘zaro faol turlarini o‘quv maqsadlarida
ko‘rsatib berish (imitatsiya)dir 6
.
Ushbu usul asosida demokratik tizimlarga xos sharoitlarda muayyan
vaziyatlarni o‘ylab topish, ularni modellashtirish, ularning yechimi yuzasidan
tegishli qarorlar ishlab chiqish va hal qilish yotadi. O‘quv mashg‘uloti jarayonida
o‘quvchilar ishlashning jamoaviy shakli ishtirokchilariga aylanadilar va jamiyat,
davlat tuzilmalari oldida turgan ijtimoiy ahamiyatli tipik muhim vazifalarni hal
qiladilar. Interfsol usullar uchun tashqi shartlarga rioya etish yoki imitatsiya
shakllariga rioya etish, masalan, sud majlisi, qonunchilik loyihalari munozaralarini
tinglash, shuningdek, ichki mantiqni qo‘llash, murakkab vaziyat yechimlarini
topish, qaror qabul qilish mexanizmiga, mantig‘iga izchil rioya etish xosdir.
Ko‘rgazmali qurollar sifatida so‘zga chiqish mavzusi bilan bog‘liq har qanday
vositalar - sxema, chizma, jadval, diagramma, fotorasm, videotasmalar bo‘lishi
mumkin. Bu yerda «Yuz marta eshitgandan ko‘ra bir marta ko‘rgan yaxshi»
prinsipi amal qiladi. Ko‘pincha tinglovchilar ko‘z o‘ngida so‘zga chiqish rejasi,
tezislar, hujjatlar, slaydlar turishi foydali bo‘ladi. Bular esa o‘ziga xos tarzda
ma'ruzachi uchun qulaylik tug‘diradi, ma'ruza matniga bog‘lanib qolishni istisno
qiladi va tinglovchilar bilan muloqotni kuchaytiradi.
O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ta'lim sohasidagi
6
Kudaybergenova T. K. “Huquqshunoslik fanlarinio‘qitishda innovatsion metodlardan foydalanish”. O‘quv
metodik qo'llanma.- Nukus “Golden-Print-Nukus” MCHJ bosmaxonasi.- 2017, 114 bet

2
7islohotlarning samarasi sifatida shakllangan uzluksiz ta'lim tizimi muhim o'rin
tutadi. Mazkur o'quv yurtlari faoliyatining bosh g'oyasi - ma'naviy axloqiy jihatdan
etuk, zamonaviy bilim asoslaridan xabardor, shuningdek, muayyan kasb- hunarni
puxta o'zlashtirgan, kasbiy faoliyati yo'nalishini aniq belgilab olgan kichik
malakali mutaxassislarni tayorlashdan iboratdir. Ta'lim muassasalari faoliyatini
samarali tashkil etish - barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tayyorlash
jarayonining muhim bosqichi hisoblanadi. Mazkur tadqiqot o'quv muassasalarida
amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya samaradorligini oshirishga yo'naltirilgan
dastlabki ilmiy izlanishlardan biridir.
Ta'lim muassasalari da huquqiy tarbiyani tashkil etishga nisbatan tegishli
muassasalar, xususan, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O'zbekiston
Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim Vazirligi, Respublika o'quv-uslubiy
Markazi, yangi turdagi o'quv muassasalari uchun pedagog kadrlarni tayyorlab
beradigan hamda o'quv manbalari bilan ta'minlashga mas'ul bo'lgan etakchi
pedagogika oliy o'quv yurtlari, o'rta maxsus o'quv yurtlari faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi Markaz va boshqa tashkilotlar tomonidan bir qator ijobiy
ishlar amalga oshirilayotganligiga qaramay, bu sohada o'z echimini kutayotgan
ayrim muammolar ham mavjud.
Yuqorida ko'rsatib o'tilgan omillar qatorida o'quv yurtlari huquq fani
o'qituvchilarini yangi pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish ham alohida
o'rin tutadi. Zero, huquqiy ta'limni texnologik yondashuv asosida olib borish bu
o'quvchilarning huquqiy bilimlarni puxta o'zlashtirishlari, bu sohada muayyan
ko'nikma va malakalar hosil qilishlari o'z vaqtlari va kuchlarini tejashlariga imkon
beradi. Shuning uchun ham o'quv yurtlari huquq fani o'qituvchilari orasida yangi
pedagogik texnologiyalarga oid bilimlarni targ'ib etishga yo'naltirilgan maxsus
metodikaning ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
Ta'lim muassasalarida amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya
samaradorligini oshirish bo'yicha quyidagi tavsiyalar ni ilgari suramiz:
1. Ta'lim muassasalarining mutaxassislik xususiyatlarini inobatga olgan
holda huquqiy ta'lim samaradorligini oshirishga oid ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab

2
8chiqish.
2. Huquqiy tarbiyani tashkil etish sohasidagi ilg'or tajribalarni barcha
talim tizimida ommalashtirish, bu sohada Respublika, viloyat, shahar, tuman
hamda mintaqalar miqyosida ko'chma seminar va treninglarni o'tkazish.
3. Respublikadagi ilmiy jurnallarda huquqiy tarbiya samaradorligini
oshirishga yo'naltirilgan ilmiy-metodik yondashuvlar, tavsiyalar, didaktik
materiallarni muntazam chop ettirishga erishish.
4. Huquqiy tarbiyani shakllantirishda, uni takomillashtirishda oila,
mahalla va ommaviy-axborot vositalari o'zlarining tarbiyaviy sohasidagi
vazifalariga mas'uliyat bilan qarashlari kerak.
5. Huquqiy ta'lim va huquqga oid tushunchalar berish va turli
huquqbuzarliklar aks etgan lavhalar va jinoyatga albatta jazo muqarrar ekanligini
yoshlarga tushintirish va umuman olganda huquqni yoshlarimizga yaxshi o'rgatish
maqsadida "HUQUQ TV" telekanilini tashkil etish kerak.

2
9FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat - engilmas kuch. -T.: “Ma'naviyat”,
2008
2. O'zbekiston Respublikasi Konstitustiyasi , T, O'zbekiston, 2018
3. Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi,
«O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi axborotnomasi, 1997y.
4. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konstepstiyasi.:
Ma'rifat g. 1993. 3 mart.
5. Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyat darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida (O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni.: Xalq so'zi g. 1997. 27 iyun.
6. Huquqiy umumiy ta'lim-davr taqozosi.-T.: O'zbekiston. 1991.-56 b.
7. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 1-
qism,T,1990
8. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 2-
qism,T,1998
9. Karimova O. Davlatova M. «Huquqni o'qitish metodikasi» O'quv
qo'llanma, Toshkent. 2006 y.
10. Kudaybergenova T.K. «O'rta maxsus o'quv yurtlarida huquqiy talim
samaradorligini oshirish yo'llari».-Metodik qo'llanma, T-2011.
11 . Kudaybergenova T. K. “Huquqshunoslik fanlarini o‘qitishda innovatsion
metodlardan foydalanish”. O‘quv metodik qo'llanma.- Nukus “Golden-Print-
Nukus” MCHJ bosmaxonasi.- 2017, 114 bet.

Huquqiy tarbiya tushunchasi. Tarbiya tizimida huquqiy tarbiyaning o'rni

Купить