Huquqiy tarbiyaning maqsadi. uzluksiz huquqiy tarbiya tizimi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	69.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Huquqiy tarbiyaning maqsadi. uzluksiz huquqiy tarbiya tizimi

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH.
I BOB. HUQUQIY TA’LIM TUSHUNCHASI
1.1. Huquqiy ta’lim tushunchasi, maqsadi, mohiyati va mazmuni.
1.2. Huquqiy ta’lim va tarbiyani takomillashtirish masalalari.
II BOB. OILADA, MAKTABGACHA TA`LIM MUASSASALARIDA
VA UMUMIY O’RTA TA`LIM MUASSASALARIDA HUQUQIY
TA’LIM- TARBIYA.
2.1. Huquqiy ta’lim berish orqali yoshlarda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatini shakllantirishning o’ziga xos xususiyatlari.
2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari.
XULOSA
ADABIYOTLAR RO‘YXATI

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Har bir ijtimoiy tuzum kelajagi, insoniyat istiqboli,
kishilarning hayot va turmush darajasi fan va madaniyat taraqqiyoti bilan bevosita
bog‗liqdir. Fan va madaniyat rivojlanishi ta‘lim-tarbiya ishlarining qaydarajada
olib borilishidan kelibchiqadi. Bu falsafiy aqida davlat ahamiyatiga ega bo’lgan
ijtimoiy qonuniyat hisoblanadi. Shuning uchun, yurtimiz mustaqillikka erishgach,―
t a ‘ lim O ’ z b e k i st on Re s p ub l i k a si i jt i m oiy tar aq qi y o t i so ha si da u st u v or
d e b e ‘ l o n qilindi 1
.
Jamiyatimiz va davlatimiz oldida turgan dolzarb vazifalardan biri insonto’g’risida
g’amxo’rlik qilish, yosh avlodni yetuk shaxs, zamonamiz talablariga javob
beradigan, bilimdon, yuksak ma‘naviyatli, e‘tiqodi mustahkam, irodasi kuchli,
xalq, Vatan uchun jon kuydiradigan komil insonqilib tarbiyalash va voyaga
etkazishdir. Zero, davlatimiz rahbari I.A.Karimov ta‘kidlaganidek, e n d i l ik da
o ld i m iz d a t u r g an e n g m uhim va z ifa
― . . . m illiy g ’ o y a m iz n i n g u z v iy tarkibiy
qismlarini tashkil qiladigan komil inson, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik,
dinlararo bag‗ri kenglik kabi tamoyillarning ma‘no-mohiyatini bugungi kunda
mamlakatimizda olibborilayotgan ma‘naviy-ma‘rifiy, ta‘lim-tarbiya ishlarining
markaziga qo’yish, ularni yangi bosqichga ko’tarish, yosh avlodimizni har
tomonlama mustaqil fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari qilib tarbiyalashdan
iborat 2
. O`zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, o`zining azaliy orzu
niyatlariga erishdi. Tarixdan ma'lumki, xalqimiz uzoq o`tmishlardan beri o`z erki
uchun mardonovor kurashib keldi. Hurmatli Prezidentimiz Islom Abdug`aniyevich
Karimov ta'kidlaganlaridek, biz huquqiy demokratik davlat, erkin fuqarolik
jamiyatini qurishni o`z oldimizga maqsad qilib qo`ydik. Har bir fuqaroning huquq
va erkinliklari qonun yo`li bilan himoya qilinishi va kafolatlanishi, so`z erkinligi,
davlat boshqaruvida o`zi bevosita yoki bilvosita ishtirok etish huquqiga ega
ekanligi huquqiy davlatning muhim belgilaridandir.
1
ЎзбекистонРеспубликасининг таълим тўғрисидаги қонуни29.08.1997 й.N 464-I, 3-модда.
2Каримо в
И.А. Юк сак маън авият – енгилмас куч. –Тошке нт: ―Маънавият,‖ 2008 . –Б. 75.
3

O ` zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasing muqaddimasida xalqimizning
asosiy maqsadlaridan biri insonparvar , demokratik huquqiy davlat barpo qilish deb
ko ` rsatilgan .
Huquqiy davlat qurish uchun esa shu davlat poydevorini yaratuvchilar , ya ' ni
yosh avlod huquqiy jihatdan bilimli , tarbiyali bo ` lishlari kerak . Qonunlarni
biladigan , ularga roiya etadigan , davlat va jamiyat manfaatlarini o ` z manfaatlaridan
yuqori qo ` yib , ularni bajarishda yuksak saviyaga ega bo ` lgan shaxslarni tarbiyalash
huquqiy tarbiya fanining asosiy maqsadini tashkil etadi .
Mustaqil O ` zbekistonning mustahkamlanishida qonunchilikka roiya qilish ,
fuqarolarning huquqiy onglilik darajasini yuksaltirish , qonunlarni hurmat qilish va
ularga bo ` ysunish , axloq - odob qoidalariga roiya etish kabi xislatlarni shakllantirish
muhim ahamiyatga ega deb hisoblaymiz .
Huquqiy ta ‘ lim - tarbiya umumiy tarbiyaning ajralmas qismi bo ` lib , insonni
jamiyatda o ` rnatilgan qonun - qoidalarga roiya etish , ularni hurmat qilishga
chorlaydi . Huquqiy ta ‘ lim - tarbiyaga alohida e ' tibor qaratilib , yurtboshimiz
I . A . Karimov shunday deb yozadilar : « Iqtisodiy , siyosiy va eng avvalo huquqiy
t a‟ li m - t a r b i y a t e g is h l i cha b o sqi c h m a - b o sqi c h t a ' m inl a b bor i l m as e k an ,
insonning barcha huquqlari – davlat ishlarini yuritishda qatnashishi , e ' tiqod
erkinligi , yig ` ilishlar , uyushmalar erkinligi va shu kabi huquqlar havoda
muallaq bo ` lib qolaveradi » 1
.
Kurs ishning maqsadi : Huquqiy davlatni barpo etishda qatnashuvchi shaxs ,
huquq va erkinliklarini bilib qolmasdan , demokratiyaning tub ma ' nosini anglashi
lozim . Chunki demokratiya huquqiy davlatning tarkibiy qismidir . Huquqiy ta ‘ lim -
tarbiya dastlab oilada , bog ` chada , maktabda boshlanadi . Lekin huquqiy ta‘lim-
tarbiya inson hayoti davomida doimiy ravishda davom etadigan jarayondir.
Huquqiy davlat qurar ekanmiz fuqarolarning qonunlarni bilishi, qonunga
itoatkorlik, huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini rivojlantirish har birimizning
burchimizdir. Bu borada
1
Karimov I.A. O`zbеkiston buyuk kеlajak sari. –T., «O`zbеkiston», 1998. 561 b.
4

huquqiy fan o`qituvchilari, huquqni muhofaza qilish organlari va ommaviy
axborot vositalarining xizmatlari katta bo`ladi va ular zimmasiga mas'uliyatli
vazifalarni yuklaydi.
Huquqiy ta‘lim va tarbiya o`qitishdan ko`zlangan maqsad ham shundaki,
yosh avlodni huquqiy madaniyatini yuksaltirish, fuqarolarning huquqiy bilimlarini
rivojlantirish hamda qonuniylik, qonunga itoatkorlik, vatanparvarlik,
insonparvarlik, milliy istiqlol g`oyasi ruhida tarbiyalash asosiy maqsad qilib
belgilangan.
O`zbekiston – kelajagi buyuk davlat. Komil inson tarbiyasi har doim dolzarb
mavzulardan biri bo`lib kelgan. Yoshlarni huquqiy tarbiyalash huquqiy davlat
qurish va erkin fuqarolik jamiyatini barpo etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
yoshlarni insonparvarlik, vatanparvarlik va milliy istiqlol g`oyasi ruhida
tarbiyalashda hamda huquqiy bilimlarini oshirishda huquqiy ta‘lim asosiy rol
o‘ynaydi.
Yoshlarga huquqiy ta‘lim berishda va tarbiyalashda biz uchun qadrli
bo‗lgan milliy urf-odatlarimiz, an‘analarimiz, o‗chmas merosimizga mehr-
muhabbat, ularga sodiqlik ruhini shakllanitira olsak, har birimiz uchun ijobiy natija
bajarayotgan ishlarimizning mahsuli ekanligi bilinadi.
Kurs ishi kirish, ikki bob, to'rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
tizimidan iborat.
.

I BOB. HUQUQIY TA LIMNING ILMIY-NAZARIY‟ ASOSLARI.
1.1.Huquqiy ta lim
‟ tushunchasi, maqsadi, mohiyati va mazmuni.
O`zbekiston huquqiy davlat barpo etish sari qadam qo`yilib, bu yo`lda
huquqiy ta‘lim-tarbiya, huquqiy ongni takomillashtirish masalalariga katta etibor
berib kelinmoqda. Bu mas‘uliyatli vazifada mehnat jamoalarida, bilim
maskanlarida va har bir shaxs bilan olib borish borasida ko`p qirrali ishlar
qilinmoqda.
Respublikamiz Oliy Majlisi tomonidan 1997 - yil 29 - avgustda qabul
qilingan va qarori bilan tasdiqlangan : «Ta‘lim to`g`risidagi qonun», «Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi», «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy
dastur»lari fikrimizning dalili bo`ladi. Jamiyat oldida turgan dolzarb muammolarni
hal qilish uchun xalqning huquqiy madaniyatini oshirish lozim, bu esa huquqiy
savodxonlikni, huquqiy ta‘lim- tarbiyani oshirishni talab qiladi 1
.
Sharq mutafakkiri, qomusiy olim Abu Nasr al-Forobiy huquqni fozil
kishilarning haqiqiy baxtga erishish vositasi deb tushungan. Huquq, uning fikricha,
mamlakatda tinchlikni ta`minlash, xavfsizlikni ta`min etish, taraq-qiyotga shart-
sharoit yaratish, ijodiy mehnatga imkon yara-tish vositasidir. Huquq - ehtiroslarni
jilovlash vositasidir. Huquq - insonni asrash, avaylash qurolidir.
Forobiy asarlarini diqqat bilan o`rgansak, uning qarashlari o`z davridan
ancha ilgarilab ketganligini ko`ramiz. Shuni aytish kerakki, alloma qadimgi
mutafakkirlarning huquqiy sohadagi asarlariga sharhlar yozish bilan ularni
shunchaki takrorlamadi, balki boyitdi. Arastu va Aftolun huquqiy qarashlariga
bag`ishlangan kitoblari uning huquqiy sohada juda chuqur bilimga egaligi va fiqh
fanlarini har tomonlama tadbiq etganligidan dalolat beradi. Shu sababli allomaning
huquqiy ta`limoti xalqimizning bebaxo huquqiy merosini tiklash, uni avlodlarga
yetkazishda katta ahamiyatga ega.
Mutafakkirning fikricha, qonun adolatli bo`lishi kerak va uning nomidan u
(qonun) haqida naimaiki gapirilsa ham mo`tabar ahamiyatga ega ekanligini
1
Akbarov A., Turdiev A. O‘zbekiston Respublikasining «Aholini ish bilan ta’minlash to‘g‘risida»gi
qonuniga sharhlar. – T., 2000 yil. 45 –b.
3

ta`kidlaydi. Qonunni mensimaydigan va shu bilan birga qo`l ostidagilarni
ham shunga undaydiganlar o`z hatti-harakatlari ila katta tartibsizliklar keltirib
chiqaradi, deydi Forobiy.
Ulug` alloma qonunni joriy etuvchi odamlar orasida do`stlik tuyg`ulari
mavjudligini kuzatgan holda, qonunning kamchilik va nuqsonlardan holi bo`lishini
ta`minlash uchun olimlar joriy etilgan qonunlarni chuqur ishonch, bilim bilan
tushuntirib berishi, sharhlashi zarurligini aytadi. Chunki agarda davlat o`z
qonunchiligida haqiqiy muhabbat, yuksak aqlga asoslanmasa, uning qismati
haloqat va parokandalik bo`ladi. Bu qoida davlatga ham, alohida odamga ham
barobar taalluqli ekanligini alloma alohida qayd qiladi.
Huquqiy ta‘lim- tarbiyali bo`lish uchun har bir shaxs umumhuquq bilimga,
uni ongli ravishda qabul qilishga va huquqiy madaniyatni alohida bajarishga yetarli
darajada huquqiy saboq olish kerak. Lekin hozirgi paytgacha huquqiy ta‘lim-
tarbiya tushunchasi, uning tushuntirish metodlari olimlarimiz tomonidan
to`laligicha yoritilmagan.
Huquqiy ta‘limning keng va tor ma‘noda ko`rish mumkin. Keng ma‘noda
butun jamoaning, ko`pchilikning ongiga ta‘sir ko`rsatishga qaratilgan ta‘lim, tor
ma‘noda esa alohida shaxsga, uning ongiga ta‘sir etish yo`llari tushuniladi.
Huquqiy ta‘lim natijasida keng omma yoki shaxs o`z hatti – harakatlarining
qonuniy ekanligini tushunsa, huquq tartibotni buzmaslikka harakat qilsa o`zini
ongli ravishda, huquq normalariga rioya etgan holda boshqara olsa, maqsadga
erishilgan bo`lib hisoblanadi.
Demak, huquqiy ta‘lim bu- tashkiliy ravishda muntazam olib boriladigan,
aniq maqsadni ko`zlagan va shaxsga «guruh shaxslariga» ta‘sir qila oladigan,
ularda huquqiy ong, huquqiy bilim, qonunlarga rioya qilish xislatlarini vujudga
keltiradigan harakatdir 1
.
Ma‘lumki, qonunga rioya qilish uchun, eng avvalo uni bilish kerak. Huquqiy
ta‘lim- tarbiya orqali har bir shaxsning ongiga nima qilmoq mumkin, nima qilmoq
1
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi” T.: “O’zbekiston” 2011 yil, 23-b.
4

mumkin emasligini, jamiyat, davlat undan nimani talab qiladi, qonunlarga
rioya etish yo`llari nimadan iborat ekanligini yetkazmoq lozim.
Tartib buzuvchilar orasida o`z hatti-harakatining noqonuniyligini
anglamaslik, noqonuniy ekan deb ham o‘ylamaslik va bunday harakatni jazoga
loyiq emas deb tushunish ko`p uchraydi. Shunday tushuncha hosil bo`lmasligi
uchun huquqiy ta‘lim- tarbiya jarayonida har bir jamoada o`rnatilgan tartibni
buzish, qonun normalariga rioya etmaslik natijasida intizomiy, ma‘muriy, moddiy
yoki jinoiy jazo kelib chiqishini tushuntirish, uqtirish zarur.
Huquqiy ta‘lim- tarbiyani kuchaytirishga oltmishinchi yillardan boshlab
alohida ahamiyat berilla boshlandi.Shu davrga aytish kerakki, hozirda ham
huquqiy ta‘lim- tarbiya bilan chambarchas bog`liq holda olib olib borilayapti.
Shaxs va jamiyat o`rtasida vujudga keladigan munosabatlarning rivojlanish
printsiplariga mos bo`lishi shaxs faoliyatini yo`naltirib turuvchi hayotiy
pozitsiyaga bog`liq. Hayotiy pozitsiya esa ta‘lim- tarbiya jarayonida shakllanadi.
Shu sababdan ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq shaxs tarbiyasini jamiyat o`z
na‘zoratiga olgan va bu vazifani bajarishga eng dono kishilarga topshirgan.
Shaxsni yashashga o`rgatish jamiyat faoliyatining muhim sohalaridan biri bo`lib
kelgan. Ta‘lim- tarbiyaning ijtimoiy vazifasi shaxsni biror –bir foydali ishga,
faoliyatga o`rgatish demakdir. Masalan, yoshlarni biror hunarga, muomalaga,
sanatga, yurish turishga va boshqalarga o`rgatish.
1.2. Huquqiy ta’lim va tarbiyani takomillashtirish masalalari.
Huquqiy ta‘lim- tarbiya boshqa turdagi tarbiya bilan o`zaro yaqin. Masalan,
shaxsda mehnatga bo`lgan munosabatni shakllantirishda ko`r-ko`rona
itoatkorlikka emas, balki jamiyat va davlat manfaatlariga, davlatning tartib va
qonunlarini hurmat qilishga o`rgatish lozim.
Axloq normalari bilan huquqiy normalar bir biriga juda yaqin turadi. Shaxs
axloqsiz bo`lsa, u qonunlar talabiga rioya qilmaydi. Binobarin, bunday shaxsni
huquqiy tarbiyalash samarasiz bo`ladi, hatto jazo choralarini ham to`g`ri yo`lga
solish qiyin.
Huquqiy ta‘lim-tarbiya tizimi uch tarkibiy qismdan tashkil topadi: davlat
5

belgilangan qonun qoidalarini o`qitish; ularni jamiyat a‘zolari o`rtasida tashviqot
qilish; o`quvchi yoshlarni qonun qoidalar ijrosida bevosita ishtirok etishga
o`rgatish.
Huquq normalarini o`qitish deyilganda davlat organlari tomonidan
tasdiqlangan dastur asosida shaxsga bilim berish tushuniladi. Yuridik bilim berish
umumiy va maxsus yo`nalishlarda bo`lish mumkin. Masalan, yuridik institutlar,
fakultetlarida, «yurist operativ xodim» malakasi beriladi.Xalq maorifi tizimining
barcha bo‘g`inlarida aniq dastur asosida umumiy huquqiy bilim beriladi.
Huquqiy normalarni tashviqot qilishda jamiyat a‘zolari bilishi lozim bo`lgan
qonun qoidalarni, qarorlar, farmonlar, farmoyishlar, buyruq va yo`llanmalarni turli
vositalar yordamida aholi orasida tashviqot qilishdir. Huquqiy normalarni aholiga
tushuntirish muhim qonunchilik printsipi bo`lib hisoblanadi. Qonunchilik talabiga
ko`ra har bir yangi qonun qoida matbuotda elon qilingandan keyin ma‘lum vaqt
o‘tgach amal qila boshlaydi. Yangi tartib qachondan boshlab joriy qilinishi
huquqiy normaning o`zida ko`rsatiladi 1
.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning maqsadi ma‘lum vositalar, shakl va metodlar
yordamida shaxsning ongiga ta‘sir ko`rsatib, unda davlat belgilangan qonun
qoidalarga itoatkorlikni, davlat siyosatini ijro etish hamda o`z hatti harakatini
davlat talabiga muvofiq holda tanlay olish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir 1
.
Huquqiy ta‘limning asosiy maqsadi shaxsda huquqiy ongni shakllantirish, yani
huquqiy normalarga hurmatni, ularga ixtiyoriy, ongli ravishda rioya qilishni
tarbiyalashdir. Huquqiy ta‘lim-tarbiya shaxsning bolalik chogida yetuklik
davrigacha o`tkaziladigan tarbiyaviy jarayonnio`z ichiga oladi. Bu jarayon davrida
shaxs oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktabda, maktabdan tashqari
muassasalarda, oliy ta‘limda, o`rta maxsus kasb- hunar ta‘limida, kadrlar
malakasini oshirish va qayta tayyorlash idoralarida huquqiy ta‘lim- tarbiya oladi.
Demak huquqiy ta‘lim- tarbiya bosqichma- bosqich beriladi. Bosqichli huquqiy
ta‘lim- tarbiya berishdan maqsad yoshlarning huquqiy bilimlar va ko`nikmalarini
1
1
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi” T.: “O’zbekiston” 2011 yil, 26-b.
6

tarkib toptirishni uzluksiz ta‘minlashdir. Masalan, birinchi sinflarda ona tili
tushunchasi, tilga hurmat bilan qarash, o`quvchilarga qonun-qoidalarni o`rgatish,
mulkni asrash, unga munosabatni bildirish, davlat, qonun, davlat ramzlari
tushunchalarini o`rgatish lozim.
Ikkinchi sinflarda «o`qish» darsida har xil tarbiya berish mumkin. Shu
darsning «maktab» bo`limida munosabatlarni tushuntirish. «Ertaklar va masallar»
bo`limida jinoyat tushunchasini, tulkini turna bolalarini yeb qo`yishda, misol qilib
bu jinoyat ekanligini va turna tulkini qilmishiga yarasha jazolaganini tushuntiriladi.
Shunday tarbiya va huquqiy bilimlar har bir fanda sinfma-sinf olib boriladi.
Yuqori sinflarda uning huquqiy ongini shakllantiruvchi huquqiy
tushunchalar beriladi, u dasturlar asosida huquqiy munosabatlarga o`rgatiladi.
Yuqori sinflarda hamma boshqa ta‘lim tizimlarida O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, O`zbekiston Respublikasining davlat apparati haqida umumiy
tasavvur berish huquqiy ta‘lim- tarbiyaning aniq maqsadi qilib qo`yiladi.
Huquqiy ta‘limning oldiga qo`yilgan umumiy vazifa shaxsga qonunlarni va
unga amal qilish yo`llarini o`rgatish. Huquqiy ta‘limning yuridik vazifasi shaxsda
muayyan holatlarda zarur huquqiy normalarni qo`llay olish qobiliyatini
tarbiyalashdir.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning muhim vazifalaridan biri shaxsda huquq
normalarini o`rganishga ehtiyoj o`yg`otish, yani o`zini mustaqil ravishda huquqiy
tarbiyalashga odatlantirishdir. Huquqiy normalarga hurmat ruxida tarbiyalangan
shaxs qonun-qoidalarga muntazam ravishda o`rganib boradi va boshqalarni ham
shunday qilishga davat etadi 2
.
Amaliyotda huquqiy ta‘limning har xil turlari mavjud. Lekin bugungi
kungacha aniq bir ilmiy tushunchaga asosangan, ko`p qirrali huquqiy ta‘lim-
tarbiya shakllarini ko`rsatib beruvchi adabiyot deyarli yo‘q. Bu ta‘lim-tarbiya,
yuqorida aytib o`tganimizdek, oilada, bog‘chada, maktabda, bilim yurtlarida,
institutlarda olib boriladi. Huquqiy ta‘lim-tarbiya tarbiyalanuvchilarning xulq-
2
1
Islomov Z.M. Huquq tushunchasi, mohiyati, ijtimoiy vazifasi. –T.: TDYUI, 2004. –138 b .
7

atvoriga ta‘sir ko`rsatuvchi, ularni tartib doirasida tutish uchu nasos bo`la oladigan
bilim berishdir. Lekin tarbiyachi faqat bilim beribgina qolmasdan,
tarbiyalanuvchilarga har xil shaklda ta‘sir ham o`tkazishi kerak.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning shakllari asosida davlat organlari, jamoat
tashkilotlari, professor- o`qituvchilarining olib borgan ishlarining tashqi
ko`rinishidagi ta‘sir yo`li, ta‘sir etish usullari yotibdi.
Huquqiy ta‘lim-tarbiya shakllari har bir shu ish bilan shug`ullanuvchi
uslubida o`z ifodasini topadi.
Masalan, o`quv yurtlarida huquqiy ta‘lim-tarbiya shakli, mehnat faoliyati
bilan shug`ullanuvchilarnikidan farq qiladi. O`quvchilarga dars jarayonida,
darsdan tashqari vaqtda-suhbat, suhbatni huquqiy qoidalarini o`rgatish, o`yin
darslari o`tkazish tariqasida olib boriladi.
Huquqiy ta‘lim-tarbiya shakllari quyidagicha bo`lishi mumkin:
a) huquqiy bilim; b)huquqiy tashviqot; v) jamoatchilik tomonidan olib
boriladigan ishlar; g) huquqni himoya qiladigan davlat organlarining ishlari bilan
tanishish (tergov, sud jarayonlarida qatnashish); d)xalq deputatlarini nomzodlikka
tavsiya qilish majlislarida, mahalliy hokimiyatlar qoshidagi voyaga yetmaganlar
komissiyalari ishlarida ishtirok etish. Huquqiy ta‘lim-tarbiyani jamoa o`rtasida
yoki individual shaklda amalga oshirish mumkin.
Yoshlarni huquqiy bilimga va huquqiy tarbiyaga jalb etishda huquqni
himoya qiluvchi davlat organlari xodimlari bilan uchrashuv o`tkazilishi, savol-
javob kechalari tashkil etilishi yoki huquqshunos uyushmalari to`zilishi ijobiy
natija beradi. Individual yakka tarzda huquqiy bilim berishda, huquqiy
tarbiyalashda shaxsga maxsus adabiyotlarda tavsiya etilishi, unda qiziqish
uyg`otish, tarbiyalanuvchining ruxiy holatini o`rganib, u qabul qila oladigan,
tushuna biladigan tarzda suhbat olib borish maqsadga muvofiqdir.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning metodlari:
Huquqshunoslar huquqiy ta‘lim-tarbiya metodlarini odatda ikki turga
bo`ladilar ishontirish va majburlash. Huquqiy ta‘lim-tarbiya metodi-bu bir necha
muayyan yo`l va usullar yig`indisi bo`lib, ular asosida kishilar ongiga,
8

dunyoqarashiga ta‘sir qilinadi. Buning natijasida tarbiyalanuvchilarda qonunga
hurmat hissi uyg`otiladi va qonunning buzilmasligi ta‘minlanadi.
Eng asosiy metod bu – ishontirish metodi.Ishontirish orqali ijobiy natijaga
erishilmasa, majburlash metodi qo`llanadi.Huquqiy ta‘lim-tarbiyada bu ikki
metodni birga qo`llash ham mumkin 1
.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning ilmiy printsiplaridan yana biri o`rganilayotgan
qonun yoki qarorning kelib chiqish sabablarini, unga obyektiv zarurat borligini
tushuntirib berishdir. Agar tarbiyalanuvchi qonun, qaror va qoidalarning vujudga
kelishi, qabul qilinishi umumiy asoslarini tushunib olsa, ayniqsa, hozir
o`rganilayotgan huquqiy normaning qabul qilinishi sababini bilsa, uni bajarishga
ongli ravishda yondoshadi, o`zida ham huquqiy normaga nisbatan ehtiyoj sezadi.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaga ilmiy yondoshish quyidagi faoliyatlardan tashkil
topadi:
- o`rgatilishi lozim bo`lgan qonun va qonuniy aktning nazariy va amaliy
jihatlarini puxta o`zlashtirib olish;
- ta‘lim-tarbiya obyektlarini o`rganish, ular bilan huquqiy norma
o`rtasidagi bog`lanishni aniqlash;
- mazkur mintaqadagi huquqiy normaga aloqador huquqiy holatni
(huquq- tartibotni, qonunchilikka munosabat )o`rganish va tahlil qilish;
- huquqiy normani tushuntirish shakl va metodlarini tanlab olish;
- huquqiy ta‘lim-tarbiya vositalarini tayyorlash;
- tarbiyalanuvchilarning fikrini o`rganish va savol – javobga
tayyorlanish; huquqiy ta‘lim-tarbiyani shahar, tuman, viloyat, respublika
miqyosida yagona shakl va metodlar asosida olib borish ham ilmiy printsipdir.
Huquq-tartibot va qonuniylikni mustahkamlash butun mamlakatda huquqiy ta‘lim-
tarbiyaga chuqur ilmiy yondoshishni taqozo qiladi. Hozir bu muhim ish davlat
organlari va jamoat tashkilotlari hamkorligida amalga oshirilmoqda.
1
Davlat va huquq nazariyasi. AA’zamxo‘jayev va Sh.O‘razayev tahriri ostida, T., 1992, 255-bet.
9

Ta‘lim--tarbiyaga har tomonlama yondoshish deb tarbiya maqsadining shaxs
ongida shakllanishiga ko`maklashuvchi omillarni aniqlash, ta‘lim-tarbiya shakl va
metodlariga ularga tayanish aytiladi.
Bu vazifalarning zarar darajada amalga oshirilishi tarbiyachi bilan
tarbiyalanuvchilarning o`zaro hamkorligiga bog`liqdir. Ikkala tomonning fikr
almashishi, huquqiy tushunchalarga aniqlik kiritilishi, yakdillik asosida hayotiy
holatining belgilab olinishi tinglovchilar huquqiy ongiga tegishli o`zgarish kiritadi
va uni boyitadi.
Masalan, tarbiyachi mehnat qonuniga kiritilgan o`zgarishlar bilan
tinglovchilarni tanishtirmoqchi.Maqsad ularning ongiga yagona qonun mazmunini
aks ettirgan holda mehnat munosabatlarida qonundagi o`zgarishga muvofiq ish
ko`ra olishni tarbiyalashdir. Buning uchun tarbiyachi masalaga keng yondoshib,
qonun o`zgarishi sabablarini dalillar yordamida ko`rsatishi, yangi qonun
mohiyatini isbotlashi, uni ijro etish tartibini o`rgatish, ko`zda to`tilgan maqsadni
misollar yordamida tushuntirish kerak 3
.
Har tamonlama yetuk shaxsni tarbiyalab yetishtirish maqsadi
umumtarbiyaning maqsadi barcha yo`nalishlarini bir-biriga uyg`unlashtirilgan
holda olib borishni taqozo qiladi.Bu bir kishining emas, balki butun jamoaning
burchidir.Huquqiy ta‘lim-tarbiya ham bir kishining emas, chunki shaxsni har
tomonlama shakllantirish uchun bir tarbiyachi barcha omillarni bilishga qodir
emas.Bir pedagog huquqiy ta‘lim-tarbiyaning bir yoki bir necha yo`nalishigina
shaxs ongida shakllantira olishi mumkin 1
. Pedagog muayyan masala bo`yicha
huquqiy ta‘lim- tarbiyaga keng yondoshishi uchun shu masalaga aloqador
omillarni tanlab olishi, ularni yagona bir mavzuga yig`ishi, misollar yordamida
uyg`unlashtirishi kerak. Masalan, o`quvchida O`zbekiston fuqarolariga sodiqlik
burchini tarbiyalashda o`qituvchi-o`quvchi qanday qonunlarni o`rganishi
kerakligini tanlab olishi, fuqarolarga taalluqli misollar topishi, fuqarolik burchi
buzilganda davlat va jamiyat tomonidan ko‘riladigan choralarni belgilashi, yuridik
dalillar to`plashi, so`ngra keng ta‘lim-tarbiya mavzularini ishlab chiqishi va shu
mavzu
3
Davlat va huquq nazariyasi. AA’zamxo‘jayev va Sh.O‘razayev tahriri ostida, T., 1992, 257-bet .
10

bo`yicha ish olib borilishi kerak. Lekin shuni unutmaslik lozim, huquqiy ongning
hatto biror yo`nalishini shakllantirish uchun ham yuridik omillarning o`zigina
kifoya emas: masalan, intizomsiz shaxsni qayta tarbiyalash uchun uning huquqiy
ongida burilish yasash, dunyoqarashiga, mehnat munosabatiga, madaniyat
darajasiga ta‘sir ko`rsatishi kerak. Agar uni qonunga ko`ra jazolash bilan
kifoyalansangiz, axloqiy buzuq ekan, yana eski odatini davom ettiraveradi.
Binobarin, huquqiy ta‘lim-tarbiyaga aloqador omillar ikki guruhga bo`linadi:
tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritiladigan omillar va tinglovchilar
xususiyatiga bog`liq omillar. Ta‘lim-tarbiya jarayonida ikkala guruh omillar
baravar e‘tiborga olinishi kerak.
Tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritilgan omillari suhbat mavzusida
qanday qonun, qonuniy ishlarni tushuntirmoq, asosiy maqsad nimaga
qaratilganligini bilib olmoq. Masalan, voyaga yetmaganlarning huquqbuzarligining
oldiniolish bo`yicha ta‘lim-tarbiya: jinoiy, moddiy, intizomiy, huquqbuzarlikda
voyaga yetmaganlar qanday harakatlari uchun javobgar bulishlariga taalluqli
hujjatlarni to`plashdan iborat. Tinglovchilar xususiyatiga bog`liq omillarda
tarbiyachi tinglovchilarning qabul qilish darajasi, yoshiga, maxoratiga va boshqa
xususiyatlariga e‘tibor bergan holda tarbiya usulini tanlashdan iborat.
11

II BOB. OILADA, MAKTABGACHA TA`LIM MUASSASALARIDA VA
UMUMIY O’RTA TA`LIM MUASSASALARIDA
HUQUQIY TA’LIM- TARBIYA.
2.1. Huquqiy ta’lim berish orqali yoshlarda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatini shakllantirishning o’ziga xos xususiyatlari.
Jamiyat va davlat ijtimoiy faol va qonunga itoatkor fuqarolarni
tarbiyalashdan manfaatdordir. Davlat jamiyat madaniy hayotining tarkibiy qismi
bo'lmish huquqiy madaniyat to'g'risida alohida g'amxo'rlik qiladi.Huquqiy
ta'limning maqsadi har bir kishiga amaliy faoliyatda zarur bo'ladigan huquqiy
bilimlarni belgilangan davlat standartlaridan kam bo'lmagan hajmda olish
imkoniyatini berishdan iboratdir. Tarbiyaviy va o'quv ishlari shaxsning huquqiy
ong darajasini inson, jamiyat, davlat manfaatlariga javob beradigan eng umumiy
yuridik prinsiplar va normalarni anglab yetishga qadar oshirishga yo'naltirilishi
lozim.
Huquqiy ta'lim uzluksiz bo'lib, yoshlikdan boshlab berib borilishi lozim.
Bolalar maktabgacha tarbiya muassasalaridayoq xulq-atvor qoidalaridan xabardor
bo'lishi, ma'naviy va ba'zi huquqiy normalar to'g'risida boshlang'ich tushunchalar
olishi, kelgusida o'quv davomida bu bilimlar kengaytirilishi va chuqurlashtirilishi,
aniq ifodalangan huquqiy xususiyat kasb etishi zarur 1
.
Huquqiy axborotdan barchaning erkin foydalana olishini ta'minlash, har
kimga o'zining huquqiy bilimlarini oshirish uchun real sharoit yaratish fuqarolarga
o'z huquqlari va erkinliklarini tegishli tarzda amalga oshirish, burchlarini bajarish,
jamiyatning siyosiy hayotida ongli va faol ishtirok etish imkonini beradi.
Huquqiy ta‘lim-tarbiyaning o'tmishdan qolgan faqat bir tomonlama axborot berish
- ma'rifatchilikka yo'naltirilganligini bartaraf etib, uni qonuniylikni
mustahkamlash, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini muhofaza qilish
vazifalari bilan uzviyroq bog'lash zarur. Shuni muttasil nazarda tutish kerakki,
huquqiy ta‘lim- tarbiya insonlarni huquq, qonuniylik ruhida tarbiyalash, huquqiy
ma'rifat, qonunga hamda huquqqa nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish bilan
cheklanib qolmay, balki shaxsning ijtimoiy-huquqiy faolligida, uning huquqiy
madaniyatida o'zining tugal ifodasini topadi.
12

1
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi”, T.:”O’zbekiston”, 2011 yil, 45-bet.
13

Aholining huquqiy tarbiyasi va ta'limini takomillashtirishga ta'lim va
tarbiyaning hali foydalanilmagan mexanizmlarini yaratish, ulardan samarali
foydalanish, tarbiya va ta'limning yangi shakllari va vositalarini joriy etish,
moddiy-texnika negizini kuchaytirish yo'li bilan erishiladi.
Huquqiy tarbiya va ta'limni kuchaytirishning asosiy choralari quyidagilardan
iborat:
davlat huquqiy tarbiya va ta'limning asosiy tashkilotchisi sifatida ta'lim va
tarbiyaning usullari va vositalarini, bu faoliyat bilan bevosita shug'ullanayotgan
muassasalar tuzilmasini muntazam ravishda takomillashtirib boradi;
huquqiy tarbiya va huquqiy ta'limning muqobil tizimlarini shakllantirishga
yordam beradi;
aholi huquqiy madaniyatini oshirish borasida davlat tuzilmalari va jamoat
birlashmalarining keng hamkorligini ta'minlash;
ushbu faoliyatni muvofiqlashtirish, kechiktirib bo'lmaydigan va istiqboldagi
vazifalarni aniqlash O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va yuristlar jamoat
birlashmalari faoliyatining eng muhim yo'nalishlaridan bo'lib qolishiga erishish;
huquqiy tarbiya va ta'limning ta'lim-tarbiya muassasalari tomonidangina
emas, balki huquqni muhofaza qiluvchi organlar, davlat organlarining va
korxonalarning (muassasalar, tashkilotlarning), shuningdek mahalliy davlat
hokimiyati organlarining yuridik xizmatlari xodimlari ishtirokida ham amalga
oshirilishi;
huquqiy ta'lim va huquqiy tarbiyaning ularni maktabgacha tarbiya
muassasalarida, umumta‘lim o'rta maktablarda, akademik liseylarda, kasb-hunar
kollejlarida, oliy o'quv yurtlarida olib borilishini nazarda tutuvchi normativ va
o'quv-uslubiy mezonlarni ishlab chiqish, tasdiqlash hamda yangi o'quv fanlarini
joriy qilish;
huquqiy fanlar asoslarini chuqur o'rgatadigan o'quv yurtlari va ularda
tayyorlanadigan yuridik kadrlarning sonini iqtisodiy, ijtimoiy, demografik vaziyat
14

va jamiyatning tegishli mutaxassislarga bo'lgan ehtiyojini belgilovchi
boshqa omillar e'tiborga olingan holda aniqlash;
darsliklar, o'quv qo'llanmalari va boshqa adabiyotlar tayyorlash va nashr
etishni davlat tomonidan qo'llab quvvatlashni kuchaytirish;
ta'lim va tarbiya muassasalariga dahldor bo'lmagan shaxslarning (ishchilar,
xizmatchilar, uy bekalari, pensionerlar, harbiy xizmatchilar va boshqalarning)
huquqiy tarbiyasi va huquqiy ta'limi tizimini takomillashtirish. Bu ishga davlat
yuridik o'quv yurtlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, ilmiy-tadqiqot
institutlari, huquqshunos olimlar va boshqalarni jalb qilish;
yuridik o'quv yurtlarining moddiy-texnika negizini mustahkamlash kabilar
tashkil qiladi 1
.
Mamlakatda fuqarolik jamiyatini shakllantirish, siyosiy-huquqiy tizimni
takomillashtirish sharoitlarida huquqiy madaniyatni yuksaltirishning yangi
vositalari va usullarini joriy etish lozim.
Huquqiy madaniyatni shakllantirishning vosita va usullarini
takomillashtirish maqsadida:
fuqarolar bilan olib boriladigan huquqiy ishlar saviyasini oshirish hamda
huquqni muhofaza qiluvchi organlarning va o'quv yurtlarining kadrlar bilan yetarli
ta'minlanishiga erishish;
mansabdor shaxslarning huquqiy bilimi va huquqiy madaniyati darajasiga
nisbatan alohida talablar ishlab chiqish kerak. Chunki ular qonunlarni qat'iy ijro
etishga, huquqning so'zsiz amal qilishini ta'minlashga, huquqiy siyosatni
shakllantirish va amalga oshirishga da'vat etilganlar.
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi”, T.:”O’zbekiston”, 2011 yil, 49-bet.
15

Huquqiy bilimlarni davlat idoralarigina emas, balki jamoat birlashmalari
tomonidan ham ommalashtirish jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirishning yangi
shakllari jumlasiga kiradi.
Yuridik o'quv yurtlari hamda huquq sohasida ilmiy muassasalari bo'lmagan
shaharlarda va qishloq joylarda huquqiy ta'limni tashkil etishga alohida e'tibor
berish lozim. Huquqiy bilimlarni ommaviy axborot vositalari orqali targ'ib qilish
tizimini takomillashtirish, barchaga mo'ljallangan yuridik adabiyotlarni nashr etish
huquqiy madaniyatni oshirishga ko'maklashadi.
Maktabdan tashqarida o`tkaziladigan ishlarning turli xildagi shakllari voyaga
yetmaganlarning huquqiy ta‘lim-tarbiyasi tizimini to‘ldirib, muhim ahamiyat kasb
etadi. Maktab o`qituvchilari, tarbiyachilar, sinfdan va maktabdan tashqari ishlar
tashkilotchilari, ilmiy bo`lim mudirlari va direktorlari maktabdan tashqari
vaqtlarda o`tkaziladigan har qanday huquqiy tarbiya ishlari mavjudligini bilishi,
shu bilan birga o`quvchilarning bu ishga jalb etishi, ularni buning uchun
rag`batlantirish, bu ishni tashkil qilishda o`zlari tashabbus ko`rsatishlari lozim.
Huquqiy bilimlar targ`iboti – huquqiy tarbiyaning muhim shakli bo‘lib
hisoblanadi. Huquqshunos –lektorlar, olimlar va prokuraturalar, sudlar, militsiya,
adliya organlarining amaliyotchi xodimlari respublikada, shu jumladan, voyaga
yetmaganlar orasida huquqiy targ`ibot ishlarini olib borishadi. Bunday ishlarning
asosiy maqsadi- davlat va huquq nazariyasi, yuridik bilimlarning
ommalashtirilishi, huquqiy meyorlar va qonunchilikning demokratik printsiplarini
tushuntirib berishidan iborat. Huquqiy targ`ibot aholining, huquqiy ta‘limining,
huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirish, huquqbuzarliklarning oldini olish
va ogoxlantirishning muhim vositasi hisoblanadi.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy qoidalarini targ`ib
qilish huquqiy tarbiyaviy ishlarning muhim yo`nalishidir.
Voyaga yetmaganlarni ijtimoiy – psixologik va boshqa o`ziga xos
xususiyatlari ular o`rtasida huquqiy targ`ibotni tashkil etishning yo`nalishlarini
belgilaydi. Huquqiy tarbiyaga doir ishlarda voyaga yetmaganlarning quyidagi
guruhlarini

ajratib ko`rsatish qabul qilingan: o`rta umumiy ta‘lim maktablari, hunar-
texnika bilim yurtlari, texnikumlar o`qituvchilari, 18 yoshgacha bo`lgan ishchi va
qishloqdagi yoshlar, oliy o`quv yurtlari talabalari. Demokratik jamiyat qoidalarini
mensimaydigan, qiyin tarbiyalanadigan, pedagogik jihatdan o`z holiga tashlab
qo`yilgan, huquqbuzar voyaga yetmagan o`smirlar alohida toifani tashkil etadi.
Huquqiy targ`ibot shakllari doimiy amal qiladigan va bir martalik bo`lishi
mumkin.
Doimiy amal qiladigan shakllarga quyidagilar kiradi: huquqiy bilimlar xalq
universitetlari, huquqiy lektoriylar,yosh huquqshunos klublari va maktablari.
Huquqiy bilimlar xalq universitetlari yoshlar fakul'tetlari yosh yigitlar va
kizlarning huquqiy tarbiyasida muhim rol uynaydi.
O`z o`quvchilarining qiziqishlari va qobiliyatlarini biladigan o`qituvchi, sinf
rahbarining o`quvchilarning maktabdan tashqari huquqiy tarbiyaning ana shunday
shakllarida ishtirok etishlarini targ`ib qilishi, bunday shakllarning maktabdagi
intizom va o`zlashtirish ahvoliga ta'sirining samaradorligini o`rganishi, yosh
huquqshunoslar maktablari tinglovchilarini kichik sinfdagilar targ`ibotchilik
ishlariga,topshiriqlarni bajarishga jalb qilishi muhimdir 1
.
Huquqiy targ`ibotning doimiy amal qiladigan shakllari bilan bir qatorda
uning bir martalik shakllari ham o`zini to`liq oqlaydi. Gap alohida suhbatlar,
ma‘ruzalar,adliya organlarining amaliyotchi xodimlari bilan uchrashuvlar, savollar
va javoblar kechalari, tematik uchrashuvlar, og`zaki jurnallar, munozaralar,
olimpiadalar va huquqiy targ‘ibotning boshqa shakllari haqida gap bormoqda.

2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari.
Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy ko’rsatmalarni,
qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini shakllantiruvchi uyushgan,
bir tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan faoliyat yig’indisi.
Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy
ko’rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini
shakllantiruvchi uyushgan, bir tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan holdagi tasvir
ko’rsatilishidir.
Shuni ta’kidlash kerakki, yaqin o’tmishda ham huquqiy tarbiyaga u
haqiqatda sazovor bo’lishi kerak bo’lganidek darajada e’tibor berilmas edi.
Pedagogikaga doir darsliklarda shaxsning aqliy kamoloti, mehnati, jismoniy,
ma’naviy, estetik tarbiyasi haqida so’z borar ediyu, lekin huquqiy tarbiya
xususida eslatilmasdi. Tarbiyaviy ishning mustaqil yo’nalishi tarzida huquqiy
tarbiya yo’nalishining ajratib qo’yilmasligi o’sib kelayotgan avlodning ayrim
qismi huquqiy ongi ahvoliga salbiy ta’sir ko’rsatmay qolmadi.
O’zbekiston huquqiy davlat barpo etish sari qadam qo’yilib, bu yo’lda
huquqiy tarbiya, huquqiy ongni takomillashtirish masalalariga katta etibor berib
kelinmoqda. Bu masuliyatli vazifada mehnat jamoalarida, bilim maskanlarida va
har bir shaxs bian olib borish borasida ko’p qirrali ishlar qilinmoqda.
Huquqiy tarbiyali bo’lish uchun har bir shaxs umumhuquq bilimga, uni
ongli ravishda qabul qilishga va huquqiy madaniyatni alohida bajarishga yetarli
darajada huquqiy saboq olish kerak. Lekin hozirgi paytgacha huquqiy tarbiya
tushunchasi, uning tushuntirish metodlari olimlarimiz tomonidan to’laligicha
yoritilmagan.
Huquqiy tarbiyaning keng va tor maonoda ko’rish mumkin. Keng
maonoda butun jamoaning, ko’pchilikning ongiga taosir ko’rsatishga qaratilgan
tarbiya, tor maonoda esa alohida shaxsga, uning ongiga taosir etish yo’llari
tushuniladi.
Huquqiy tarbiya natijasida keng omma yoki shaxs o’z hatti –
harakatlarining qonuniy ekanligini tushunsa, huquq tartibotni buzmaslikka harakat
3

qilsa o’zini ongli ravishda, huquq normalariga rioya etgan holda boshqara olsa,
maqsadga erishilgan bo’lib hisoblanadi.
Demak, huquqiy tarbiya bu- tashkiliy ravishda muntazam olib
boriladigan, aniq maqsadni ko’zlagan va shaxsga «guruh shaxslariga» taosir qila
oladigan, ularda huquqiy ong, huquqiy bilim, qonunlarga rioya qilish xislatlarini
vujudga keltiradigan harakatdir.
Malumki, qonunga rioya qilish uchun, eng avvalo uni bilish kerak.
Huquqiy tarbiya orqali har bir shaxsning ongiga nima qilmoq mumkin, nima
qilmoq mumkin emasligini, jamiyat, davlat undan nimani talab qiladi, qonunlarga
rioya etish yo’llari nimadan iborat ekanligini yetkazmoq lozim.
Tartib buzuvchilar orasida o’z hatti-harakatining noqonuniyligini
anglamaslik, noqonuniy ekan deb ham uylamaslik va bunday harakatni jazoga
loyik emas deb tushunish ko’p uchraydi. SHunday tushuncha hosil bo’lmasligi
uchun huquqiy tarbiya jarayonida har bir jamoada o’rnatilgan tartibni buzish,
qonun normalariga rioya etmaslik natijasida intizomiy, mamuriy, moddiy yoki
jinoiy jazo kelib chiqishini tushuntirish, uqtirish zarur.
Huquqiy tarbiyani kuchaytirishga oltmishinchi yillardan boshlab
alohida ahamiyat berilla boshlandi. Shu davrga aytish kerakki, hozirda ham
huquqiy tarbiya bilan chambarchas bog’liq holda olib olib borilayapti.
Shaxs va jamiyat o’rtasida vujudga keladigan munosabatlarning
rivojlanish prinsiplariga mos bo’lishi shaxs faoliyatini yo’naltirib turuvchi hayotiy
pozitsiyaga bog’liq. Hayotiy pozitsiya esatarbiya jarayonida shakllanadi. SHu
sababdan ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq shaxs tarbiyasini jamiyat o’z
naozoratiga olgan va bu vazifani bajarishga eng dono kishilarga topshirgan.
SHaxsni yashashga o’rgatish jamiyat faoliyatining muhim sohalaridan biri bo’lib
kelgan. Tarbiyaning ijtimoiy vazifasi shaxsni biror –bir foydali ishga, faoliyatga
o’rgatish demakdir. Masalan, yoshlarni biror hunarga, muomalaga, sanatga, yurish
turishga va boshqalarga o’rgatish.
Huquqiy tarbiya boshqa turdagi tarbiya bilan o’zaro yaqin. Masalan,
shaxsda mehnatga bo’lgan munosabatni shakllantirishda ko’r-ko’rona
4

itoatkorlikka emas, balki jamiyat va davlat manfaatlariga, davlatning tartib va
qonunlarini hurmat qilishga o’rgatish lozim.
Axloq normalari bilan huquqiy normalar bir biriga juda yaqin turadi.
SHaxs axloqsiz bo’lsa, u qonunlar talabiga rioya qilmaydi. Binobarin, bunday
shaxsni huquqiy tarbiyalash samarasiz bo’ladi, hatto jazo choralarini ham to’g’ri
yo’lga solish qiyin.
Huquqiy tarbiya tizimi uch tarkibiy qismdan tashkil topadi: davlat
belgilangan qonun qoidalarini o’qitish; ularni jamiyat aozolari o’rtasida tashviqot
qilish; o’quvchi yoshlarni qonun qoidalar ijrosida bevosita ishtirok etishga
o’rgatish.
Huquq normalarini o’qitish deyilganda davlat organlari tomonidan
tasdiqlangan dastur asosida shaxsga bilim berish tushuniladi. YUridik bilim berish
umumiy va maxsus yo’nalishlarda bo’lish mumkin. Masalan, yuridik institutlar,
fakultetlarida, «yurist operativ xodim» malakasi beriladi. Xalq maorifi tizimining
barcha bug’inlarida aniq dastur asosida umumiy huquqiy bilim beriladi.
Huquqiy normalarni tashviqot qilishda jamiyat aozolari bilishi lozim
bo’lgan qonun qoidalarni, qarorlar, farmonlar, farmoyishlar, buyruq va
yo’llanmalarni turli vositalar yordamida aholii orasida tashviqot qilishdir.
Huquqiy normalarni aholiga tushuntirish muhim qonunchilik prinsipi bo’lib
hisoblanadi. Qonunchilik talabiga ko’ra har bir yangi qonun qoida matbuotda elon
qilingandan keyin maolum vaqt utgach amal qila boshlaydi. YAngi tartib
qachondan boshlab joriy qilinishi huquqiy normaning o’zida ko’rsatiladi.
Huquqiy tarbiyaning maqsadi maolum vositalar, shakl va metodlar
yordamida shaxsning ongiga taosir ko’rsatib, unda davlat belgilangan qonun
qoidalarga itoatkorlikni, davlat siyosatini ijro etish hamda o’z hatti harakatini
davlat talabiga muvofiq holda tanlay olish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir.
Huquqiy tarbiyaning asosiy maqsadi shaxsda huquqiy ongni
shakllantirish, yani huquqiy normalarga hurmatni, ularga ixtiyoriy, ongli ravishda
rioya qilishni tarbiyalashdir. Huquqiy tarbiya shaxsning bolalik chogidan yetuklik
davrigacha o’tkaziladigan tarbiyaviy jarayonnio’z ichiga oladi. Bu jarayon
5

davrida shaxs oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktabda, maktabdan
tashqari muassasalarda, oliy taolimda, o’rta maxsus, kasb-hunar taolimida,
kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash idoralarida huquqiy tarbiya oladi.
Demak huquqiy tarbiya bosqichma- bosqich beriladi. Bosqichli huquqiy tarbiya
berishdan maqsad yoshlarning huquqiy bilimlar va ko’nikmalarini tarkib
toptirishni uzluksiz taominlashdir.
Masalan, birinchi sinflarda ona tili tushunchasi, tilga hurmat bilan
qarash, o’quvchilarga qonun-qoidalarni o’rgatish, mulkni asrash, unga
munosabatni bildirish, davlat, qonun, davlat ramzlari tushunchalarini o’rgatish
lozim.
Ikkinchi sinflarda «o’qish» darsida har xil tarbiya berish mumkin. SHu
darsning «maktab» bo’limida munosabatlarni tushuntirish. «Ertaklar va masallar»
bo’limida jinoyat tushunchasini, tulkini turna bolalarini yeb qo’yishda, misol qilib
bu jinoyat ekanligini va turna tulkini qilmishiga yarasha jazolaganini
tushuntiriladi. SHunday tarbiya va huquqiy bilimlar har bir fanda sinfma-sinf olib
boriladi.
Yuqori sinflarda uning huquqiy ongini shakllantiruvchi huquqiy
tushunchalar beriladi, u dasturlar asosida huquqiy munosabatlarga o’rgatiladi.
Yuqori sinflarda hamma boshqa taolim tizimlarida O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining davlat apparati haqida umumiy
tasavvur berish huquqiy tarbiyaning aniq maqsad qilib qo’yiladi.
Huquqiy tarbiya oldiga qo’yilgan umumiy vazifa shaxsga qonunlarni va
unga amal qilish yo’llarini o’rgatish. Huquqiy tarbiyaning yuridik vazifasi
shaxsda muayyan holatlarda zarur huquqiy normalarni qo’llay olish qobiliyatini
tarbiyalashdir.
Huquqiy tarbiyaning muhim vazifalaridan biri shaxsda huquq
6

normalarini o’rganishga ehtiyoj o’yg’otish, yani o’zini mustaqil ravishda huquqiy
tarbiyalashga odatlantirishdir. Huquqiy normalarga hurmat ruxida tarbiyalangan
shaxs qonun-qoidalarga muntazam ravishda o’rganib boradi va boshqalarni ham
shunday qilishga davat etadi.

Amaliyotda huquqiy tarbiyaning har xil turlari mavjud. Lekin bugungi
kungacha aniq bir ilmiy tushunchaga asosangan, ko’p qirrali huquqiy tarbiya
shakllarini ko’rsatib beruvchi adabiyot deyarli yuk. Bu tarbiya, yuqorida aytib
o’tganimizdek, oilada, bog’chada, maktabda, bilim yurtlarida, institutlarda olib
boriladi. Huquqiy tarbiya- tarbiyalanuvchilarning xulq-atvoriga taosir
ko’rsatuvchi, ularni tartib doirasida tutish uchu nasos bo’la oladigan bilim
berishdir. Lekin tarbiyachi faqat bilim beribgina qolmasdan, tarbiyalanuvchilarga
har xil shaklda taosir ham o’tkazishi kerak.
Huquqiy tarbiyaning shakllari asosida davlat organlari, jamoat
tashkilotlari, professor- o’qituvchilarining olib borgan ishlarining tashqi
ko’rinishidagi taosir yo’li, taosir etish usullari yotibdi.
Huquqiy tarbiya shakllari har bir shu ish bilan shug’ullanuvchi
uslubida o’z ifodasini topadi.
Masalan, o’quv yurtlarida huquqiy tarbiya shakli, mehnat faoliyati
bilan shug’ullanuvchilarnikidan farq qiladi. O’quvchilarga dars jarayonida,
darsdan tashqari vaqtda-suhbat, suhbatni huquqiy qoidalarini o’rgatish, o’yin
darslari o’tkazish tariqasida olib boriladi.
Huquqiy tarbiya shakllari quyidagilarcha bo’lishi mumkin: a) huquqiy
bilim; b)huquqiy tashviqot; v) jamoatchilik tomonidan olib boriladigan ishlar; g)
huquqni himoya qiladigan davlat organlarining ishlari bilan tanishish (tergov, sud
jarayonlarida qatnashish); d)xalq deputatlarini nomzodlikka tavsiya qilish
majlislarida, mahalliy hokimiyatlar qoshidagi voyaga yetmaganlar komissiyalari
ishlarida ishtirok etish. Huquqiy tarbiyani jamoa o’rtasida yoki individual shaklda
amalga oshirish mumkin.
Yoshlarni huquqiy bilimga va huquqiy tarbiyaga jalb etishda huquqni
7

himoya qiluvchi davlat organlari xodimlari bilan uchrashuv o’tkazilishi, savol-
javob kechalari tashkil etilishi yoki huquqshunos uyushmalari to’zilishi ijobiy
natija beradi. Individual yakka tarzda huquqiy bilim berishda, huquqiy
tarbiyalashda shaxsga maxsus adabiyotlarda tavsiya etilishi, unda qiziqish
uyg’otish, tarbiyalanuvchining ruxiy holatini o’rganib, u qabul qila oladigan,
tushuna biladigan tarzda suhbat olib borish maqsadga muvofiqdir.

Huquqshunoslar huquqiy tarbiya metodlarini odatda ikki turga bo’ladilar
ishontirish va majburlash. Huquqiy tarbiya metodi-bu bir necha muayyan
yo’l va usullar yig’indisi bo’lib, ular asosida kishilar ongiga, dunyoqarashiga
taosir qilinadi. Buning natijasida tarbiyalanuvchilarda qonunga hurmat hissi
uyg’otiladi va qonunning buzilmasligi taominlanadi.
Eng asosiy metod bu – ishontirish metodi. Ishontirish orqali ijobiy
natijaga erishilmasa, majburlash metodi qo’llanadi. Huquqiy tarbiyada bu ikki
metodni birga qo’llash ham mumkin.
Huquqiy tarbiyaning ilmiy prinsiplaridan yana biri o’rganilayotgan
qonun yoki qarorning kelib chiqish sabablarini, unga obyektiv zarurat borligini
tushuntirib berishdir. Agar tarbiyalanuvchi qonun, qaror va qoidalarning vujudga
kelishi, qabul qilinishi umumiy asoslarini tushunib olsa, ayniqsa, hozir
o’rganilayotgan huquqiy normaning qabul qilinishi sababini bilsa, uni bajarishga
ongli ravishda yondoshadi, o’zida ham huquqiy normaga nisbatan ehtiyoj sezadi.
Huquqiy tarbiyaga ilmiy yondoshish quyidagi faoliyatlardan tashkil
topadi:
- o’rgatilishi lozim bo’lgan qonun va qonuniy aktning nazariy va amaliy
jihatlarini puxta o’zlashtirib olish;
- tarbiya obyektlarini o’rganish, ular bilan huquqiy norma o’rtasidagi
bog’lanishni aniqlash;
- mazkur mintaqadagi huquqiy normaga aloqador huquqiy holatni
(huquq-tartibotni, qonunchilikka munosabat )o’rganish va tahlil qilish;
- huquqiy normani tushuntirish shakl va metodlarini tanlab olish;
8

- huquqiy tarbiya vositalarini tayyorlash;
- tarbiyalanuvchilarning fikrini o’rganish va savol – javobga
tayyorlanish;
huquqiy tarbiyani shahar, tuman, viloyat, respublika miqyosida yagona
shakl va metodlar asosida olib borish ham ilmiy prinsipdir. Huquq-tartibot va
qonuniylikni mustahkamlash butun mamlakatda huquqiy tarbiyaga chuqur ilmiy
yondoshishni taqozo qiladi. Hozir bu muhim ish davlat organlari va jamoat
tashkilotlari hamkorligida amalga oshirilmoqda.
Tarbiyaga har tomonlama yondoshish. Tarbiyaga har tomonlama
yondoshish deb tarbiya maqsadining shaxs ongida shakllanishiga
ko’maklashuvchi omillarni aniqlash, tarbiya shakl va metodlariga ularga tayanish
aytiladi.
Bu vazifalarning zarar darajada amalga oshirilishi tarbiyachi bilan
tarbiyalanuvchilarning o’zaro hamkorligiga bog’liqdir. Ikkala tomonning fikr
almashishi, huquqiy tushunchalarga aniqlik kiritilishi, yakdillik asosida hayotiy
holatining belgilab olinishi tinglovchilar huquqiy ongiga tegishli o’zgarish kiritadi
va uni boyitadi.
Masalan, tarbiyachi mehnat qonuniga kiritilgan o’zgarishlar bilan
tinglovchilarni tanishtirmoqchi. Maqsad ularning ongiga yagona qonun
mazmunini aks ettirgan holda mehnat munosabatlarida qonundagi o’zgarishga
muvofiq ish ko’ra olishni tarbiyalashdir. Buning uchun tarbiyachi masalaga keng
yondoshib, qonun o’zgarishi sabablarini dalillar yordamida ko’rsatishi, yangi
qonun mohiyatini isbotlashi, uni ijro etish tartibini o’rgatish, ko’zda to’tilgan
maqsadni misollar yordamida tushuntirish kerak.
Har tamonlama yetuk shaxsni tarbiyalab yetishtirish maqsadi
umumtarbiyaning maqsadi barcha yo’nalishlarini bir-biriga uyg’unlashtirilgan
holda olib borishni taqozo qiladi. Bu bir kishining emas, balki butun jamoaning
burchidir. Huquqiy tarbiya ham bir kishining emas, chunki shaxsni har
tomonlama shakllantirish uchun bir tarbiyachi barcha omillarni bilishga qodir
emas. Bir pedagog huquqiy tarbiyaning bir yoki bir necha yo’nalishigina shaxs
9

ongida shakllantira olishi mumkin. Pedagog muayyan masala bo’yicha huquqiy
tarbiyaga keng yondoshishi uchun shu masalaga aloqador omillarni tanlab olishi,
ularni yagona bir mavzuga yig’ishi, misollar yordamida uyg’unlashtirishi kerak.
Masalan, o’quvchida O’zbekiston fuqarolariga sodiqlik burchini tarbiyalashda
o’qituvchi-o’quvchi qanday qonunlarni o’rganishi kerakliginitanlab olishi,
fuqarolarga taalluqli misollar topishi, fuqarolik burchi buzilganda davlat va
jamiyat tomonidan quriladigan choralarni belgilashi, yuridik dalillar to’plashi,
so’ngra keng tarbiya mavzularini ishlab chiqishi vash u mavzu bo’yicha ish olib
borilishi kerak. Lekin shuni unutmaslik lozim, huquqiy ongning hatto biror
yo’nalishini shakllantirish uchun ham yuridik omillarning o’zigina kifoya emas:
masalan, intizomsiz shaxsni qayta tarbiyalash uchun uning huquqiy ongida
burilish yasash, dunyoqarashiga, mehnat munosabatiga, madaniyat darajasiga
taosir ko’rsatishi kerak. Agar uni qonunga ko’ra jazolash bilan kifoyalansangiz,
axloqiy buzuq ekan, YAna eski odatini davom ettiraveradi.
Binobarin, huquqiy tarbiyaga aloqador omillar ikki guruhga bo’linadi:
tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritiladigan omillar va tinglovchilar
xususiyatiga bog’liq omillar. Tarbiya jarayonida ikala guruh omillar baravar
etiborga olinishi kerak.
Tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritilgan omillari suhbat mavzusida
qanday qonun, qonuniy ishlarni tushuntirmoq, asosiy maqsad nimaga
qaratilganligini bilib olmoq. Masalan, voyaga yetmaganlarning
huquqbuzarligining oldiniolish bo’yicha tarbiya: jinoiy, moddiy, intizomiy,
huquqbuzarlikda voyaga yetmaganlar qanday harakatlari uchun javobgar
bulishlariga taalluqli hujjatlarni to’plashdan iborat.
Tinglovchilar xususiyatiga bog’liq omillarda tarbiyachi
tinglovchilarning qabul qilish darajasi, yoshiga, maxoratiga va boshqa
xususiyatlariga etibor bergan holda tarbiya usulini tanlashdan iborat.
Subhasiz, huquqiy, siyosiy va ma’naviy ongning o’zaro bog’liqligini esdan
chiqarmaslik kerak, lekin shuni ham nazarda tutish lozimki, ularni bir-biri bilan
qo’shib yuborish mumkin emas. Tarbiyaviy ishning o’ziga xos yo’nalishidagi
10

huquqiy tarbiyaning mustaqilligi avvalo uning mazmuni bilan bog’liqdir. Huquqiy
tarbiya ongning mustaqil shaklini - huquqiy ongni shakllantiradi, bu esa
tarbiyaning o’ziga xos shakllari va usullarini izlab topish va qo’llanish
zaruriyatini taqozo etadi.
Tarbiyachilar zarur hajmdagi huquqiy bilimlar bilan qurollangan bo’lishi va
tarbiyalanuvchilarda huquqiy ongni shakllantirish, ularning huquqiy madaniyatini
oshirish uslubiyotini egallashi lozim.
Ma’lumki, huquqiy ong - ijtimoiy ong shakllaridan biri. Agar ijtimoiy ong
umuman ijtimoiy borliqning aksi bo’ladigan bo’lsa, unda huquqiy ong faqat
mavjud huquqiy voqea-hodisalarni, shuningdek huquq yordamida tartibga
solinishi mumkin bo’lgan Hodisalarni aks ettiradi. Huquqiy ong - bu jamiyatda
ommaviylashgan huquqiy, shuningdek kishilarning xulq-atvoriga, ijtimoiy
muassasalar qadriyatlariga huquq haqidaga shunday tasavvurlar nuqtai nazaridan
munosabatini ifodalaydigan nazariyalar, g’oyalar, qarashlar va tasavvurlar
majmuidir.
Huquqiy ongda quyidagi besh elementni ajratib ko’rsatish mumkin:
-huquqni bilish;
-huquq haqidagi tasavvur;
- amaldagi huquqqa munosabat;
-huquqqa qo’yiladigan talablar;
-huquqiy ko’rsatmalarning ijro etilishiga munosabat.
Ularning hammasi bir-biri bilan o’zaro chambarchas bog’langan va o’zaro
aloqadorlikdadir. Shu bilan birga ular o’ziga xos shakllanish xususiyatiga ega va
huquqiy ong «faoliyati»da turli rollarni o’ynaydigan har xil elementlar bo’lib,
buni, albatta, huquqiy tarbiya jarayonida hisobga olish zarur.
Huquqni bilish huquqiy me’yorlarni bilishni anglatadi. Bunday bilim, yoki
tegishli huquqiy qoidalarni bevosita o’rganish -matnlarni o’qish, radio orqali
tinglash va shu kabilar natijasida, yoki u bilan bevosita tanishish natijasida
egallanadi. Masalan, uni kishilarning hikoyalaridan yoki muayyan hayotiy
vaziyatlarda huquqiy qoidalarni amaliy o’zlashtirib olish natijasida egallash
11

mumkin. Ushbu ikkita usul o’zaro bir-birini to’ddirib turadi. Huquqshunos
bo’lmagan kishi tomonidan qonun mohiyatining tushuntirib berilishi ko’pincha
faqat qonunning ushbu matnning bayonini uning ma’nosini ommaviy tarzda
tushuntirish natijasida erishiladi. Tabiiyki, bunda sharhlovchining kim ekanligi,
uning axborotining qanchalik malakali, to’liq va xolisligi muhim ahamiyat kasb
etadi.Bu huquqiy ta’limning muhimligi bilan bog’liqdir.
Huquqni bilish boshqa omillar bilan bir qatorda huquq haqidagi
tasavvurning shakllanishiga ko’maklashadi. Bunday tasavvur umuman va aynan
muayyan holda nimaning qonuniyligi va huquqqa zidligi, qilmishning huquqiy
oqibatlari qanday bo’lishi, fuqarolarning huquqlari va burchlari va shu kabilar
haqidagi tasavvurdir. Holbuki, kishi qonunning aniq matnini bilmasligi, lekin u
haqda o’zining qandaydir tasavvuriga ega bo’lishi mumkin. Voyaga
yetmaganlarning hukuqiy ongini tadqiq etishlar paytida ular qo’yilgan savollarga
javob qaytarishganidan so’ng, ulardan nima uchun shunday tegishli javob
berishganini so’radik. Ko’pchilik shunchaki «shunday deb o’ilashini» aytishdi.
Bunday fikr-mulohazalar nimaga asoslanadi, huquqiy tasavvurlar qanday xosil
qilinadi? Avvalo - axloq me’yorlari, siyosiy va boshqacha qarashlar ta’siri ostida
shunday bo’ladi, chunki bizning jamiyatimizda siyosiy, axloqiy va huquqiy
talablarning birligi mavjud. Agar o’smirning siyosiy va ma’naviy ongi to’g’ri
shakllantirilgan bo’lsa, unda uning huquqiy tasavvurlari ham amaldagi qonun
mazmuniga yaqin bo’ladi, deb hisoblash uchun hamma asoslar mavjud.
Ana shuning uchun ham tarbiyaga nisbatan kompleks yondashuvni qo’llash
zarurligini nazarda tutish ayniqsa muhimdir: «O’z xalqiga, uning an’analariga, tili
va madaniyatiga muhabbat va hurmatni tarbiyalamasdan turib... haqiqiy insonni...
tarbiyalash mumkin emas». Ayni bir paytda shuni ham unutmaslik kerakki,
huquqiy tasavvurlarni faqat axloq me’yorlaridan keltirib chiqarish huquqiy va
axloqiy talablarning bir xillashtirib qo’yilishiga, xatti-harakatning axloqiy va
huquqiy jihatdan baholanishi o’rtasidagi farqning huquqqa zid va shunchaki
axloqqa yot bo’lgan xulq-atvor o’rtasidagi tafovutning tushunilmasligiga olib
kelishi mumkin. Sud, prokuratura, militsiya xodimlari shunday hollarga duch
12

kelishadiki, masalan, o’smirlar, ba’zan ularning tarbiyachilari ham bolalar va
o’smirlarning kechqurun soat 21-22 dan so’ng kattalarsiz ko’chada bo’lishining
o’zi huquqqa zidligini tushunmaydilar. Bu nafaqat pedagogik tavsiyalarga, shu
bilan birga bolalar va o’smirlarning jamoat joylaridagi xulq-atvori qoidalariga
ham ziddir.
Huquq haqidagi tasavvurning shakllantirilishida, shuningdek birmuncha
alohida masalalarning hal etilishida asos bo’ladigan qonunning ayrim umumiy
qoidalari, huquqiy tamoyillarini bilish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan,
agar yoshlar mehnat haqidagi qonunlarga ko’ra voyaga yetmaganlarga beriladigan
imtiyozlar to’g’risidagi umumiy qoidani bilishsa, unda ular bunday imtiyozlarning
ish vaqtining davomiyligi, ta’tillar vaqtlari, o’smirlardan og’ir ishlarda
foydalanishning taqiqlanishiga tegishli ekanligi haqida to’g’ri xulosalar
chiqarishadi. Darvoqe, yoshlar bunday jihatlarni tartibga soladigan aniq moddalar
mazmunini bilishmasligi ham mumkin.
Huquqni bilish va u haqda tasavvurlar, odatda, kishiga huquqqa zid narsani
qonuniy narsadan farqlashida, qandaydir xodisani huquqiy jihatdan to’g’ri
baholashida va uning ehtimol bo’lgan huquqiy oqibatlarini tasavuvur etishida
yordam berib, birgalikda «faoliyat ko’rsatadi». Bunda bilimlar bilan
tasavvurlarning o’zaro bir-birini mustahkamlashi yuz berishi mumkin yoki
huquqiy amaliyot huquqiy me’yorlar talablaridan farq qilgani hodda o’smir
ongida huquq haqidagi tasavvurlar huquqiy bilimlar bilan raqobatlashuvi va
shunda aynan noto’g’ri huquqiy tasavvurlarning g’olib bo’lishi ham istisno
qilinmaydi. SHaxsning hayotiy tajribasi huquq haqidagi tasavvurning muhim
manbai hisoblanadi.
13

XULOSA
Huquq haqidagi ma‘ruzalar, suhbatlar huquqiy targ`ibotning asosiy shakli
bo`lib kolmoqda. Albatta, bir martalik tadbirlarning epizodliligi, mavzu jihatdan
o`zilib kolishi o`zining salbiy jihatlariga ham ega. Hozir mavzularning birligi bilan
bog`langan 4
.Uyushgan tarzda, rejali asosda o`tkaziladigan leksiyalar va suhbatlar
turkumlarining tashkil etilishiga utilayotgani bejiz emas mavzular turkumlari bir
martalik ma‘ruzalardan farqli ravishda voyaga yetmaganlarga muayyan tizimdagi
bilimlar majmuini beradi, huquq me'yorlarini amalda qo`llanish malakalarini
singdiradi, o`quv rejalari va maktab dasturlari bilan uyg`un tarzda o`tkazilishi
mumkin.
Shu bilan birga ayrim suhbatlar, ma‘ruzalar huquqiy turmush hodisalariga
munosabat bildirish, yangi qonunlarni targ`ib qilish, paydo bo`ladigan ehtiyojlarni
qondirishning eng muhim shakli bo`lib hisoblanadi.
Sud, prokrutura, militsiya, adliya organlarining amaliyotchi xodimlari bilan
uchrashuvlar g`oyat muhimdir. Ular har doim o`smirlarda qiziqish uyg`otadi,
huquqiy masalalar muhokamasiga sabab bo`ladi. Huquqshunoslar bunday
uchrashuvlar oldidan maktablar, hunar–texnika bilim yurtlari, yoshlar
jamoalaridagi intizom ahvoli bilan tanishadilar, mavjud kamchiliklar va huquqiy
tartibotni buzishlarini tahlil etishadi, huquqbuzarlarga nisbatan qabul qilingan
choralar to`g`risida axborot berishadi. Bunday uchrashuvlar «davra suhbati»
tarzida, erkin suhbatlashish, bahslashish vaziyatida ham o`tkaziladi. Lekin ular
lektorlar va tashkilotchilardan puxta tayyorgarlikni talab qiladi 1
. Maktablar va
o`quv bilim yurtlari,uchun tashkil etiladigan tematik kechalar va savollar va
javoblar kechalari ham huquqiy bilimlarni targ`ib qilishning ta'sirchan shaklidir
ularni o`tkazish uchun madaniyat saroylari, kinoteatrlar, kutubxonalar, madaniyat
va istirohat bog`laridan foydalaniladi. Tajriba shuni ko`rsatadiki, bunday kechalar
ularni tayyorlashda o`smirlarning o`zlari ham faol ishtirok etgan joylarda qiziqarli
4
1
O.Karimova. “Huquq ta’limini o’qitish metodikasi”, T.:”O’zbekiston”, 2011 yil, 51-bet.
14

o`tadi.
Munozara – erkin fikr almashuvdir. Jiddiy baxs munozaralarga sabab
bo`ladigan muhim hayotiy muammo munozara predmeti bo`lishi mumkin.
Masalan, o`tmish sarqitlari, loqaydlilikka qarshi kurash muammosi. Munozara
dasturi qatnashchilari o`z fikr muloxazalarini, tasavvurlarini bildirishlari mumkin
bo`lgan asosiy masalalarni o`z ichiga olishi kerak. Munozara tashkilotchilari
maqsadni oldindan belgilab olishi- qatnashchilarni u yoki boshqa huquqiy
muassasa bilan tanishtirishi, baxs ijobiy natijalar keltirishi va hatto fikrlar inkor
etilishi uchun uning mazmunini hamma uchun umumiy fikrga aylantirish harakat
qilishi lozim. Munozaralar faktlar bilan ishlash, isbotlash, ishontira bilishga
o`rgatadi.
Mamlakatimizda davlat qurilishi, siyosat, iqtisodiyot, ma'naviyat sohalarida
amalga oshirilayotgan islohotlar ana shu vazifani ro‘yobga chiqarishga qaratilgan.
Bu maqsadga erishishda xalqning huquqiy jihatdan bilimli bo‘lishi, jamiyatning
siyosiy faolligi, demokratik tamoyillarning kishilar ongiga teran singib borishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Qabul qilinayotgan qonunlar, farmonlar, hukumat
qarorlari odamlarga yetib borishi, xalqimiz islohotlarning mohiyatini teran
tushunib yetishi uchun avvalo aholiga chuqur huquqiy bilim berishni yo‘lga
qo‘yish, bu orqali huquqiy madaniyatning yuksalishiga erishish, boshqacha
aytganda, tom ma'nodagi huquqiy ongni shakllantirish talab etiladi. Bu
jamiyatning to‘g‘ri, demokratik yo‘ldan rivojlanishi uchun zarurdir.Huquqiy ong
shakllanishida va huquqiy madaniyatni yuksaltirishda juda ko‘p omillar huquqiy
bilimga tayanar ekan, bugungi kunda huquqiy ta'limni bir tizimga solish, uning
ilmiy, nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish va huquqiy ta'limning zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida O‘quvchilarning huquqiy ongiga ta'sirini
isbotlash asosiy vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘quvchilarning huquqiy ongiga ta'sirini
isbotlash asosiy vazifa bo‘lib qolmoqda. Huquqiy ta'lim asosida o‘z huquqlari,
erkinliklarini va burchlarini yaxshi bilgan kishilargina jamiyat ijtimoiy hayotining
hamma sohalarida ongli ravishda mehnat qiladilar va ularning yaratuvchanlik
faoliyati yuqori bo‘ladi.Huquqiy ta'lim-tarbiya demokratik huquqiy davlatning
15

poydevori ekanligi bilan hamda O‘quvchilarning huquqiy ta'limining ilmiy-amaliy
muammolari bilan belgilanadi. Huquqiy ta'lim yurtboshimiz ta'kidlaganidek,
huquqiy madaniyatni yuksaltirishga va huquqiy ongni shakllantirishga xizmat
qiladi.Huquqiy ta'lim asosida o‘quvchilar huquqiy ongini rivojlantirish hamda
inson va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari, burchlarini amaliy ta'minlash
ehtiyojlari bilan bog‘liq. Demokratlashayotgan, erkinlashayotgan ijtimoiy-milliy
ong sharoitida aholining ayniqsa yoshlarning mustaqil yangicha huquqiy
tafakkurini shakllantirish va yuksaltirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
Majlisning «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi» shular
jumlasidandir. Ushbu dasturning maqsadidan kelib chiqib, yoshlarning huquqiy
ongiga, ruhiga mustaqil va erkin tafakkurni singdirish, ularning huquqiy
dunyoqarashini keskin o‘zgartirish muhim bo‘lib qolmoqda. Mamlakatimizda
huquqiy ta'limdagi o‘qitish texnologiyasi birinchi navbatda insonparvarlik
tamoyillariga asoslanadi. Falsafa, pedagogika va psixologiyada ushbu
yo‘nalishning o‘ziga xos jihati umumiy o‘rta ta'lim maktablari o‘quvchilarining,
ya'ni huquq sohasidagi bo‘lajak mutaxassisning individualligiga, uning
O‘quvchilarningiga alohida e'tibor berish, uning yosh xususiyatlarini hisobga olib,
mustaqil o‘rganish faoliyatiga aniq yo‘naltirishdir. Huquq fanlarini o‘qitish
jarayonida ko‘pgina usullar, texnik vositalar qo‘llaniladiO‘zaro faol (interfsol)
usullar jamiyat va davlat faoliyatining o‘zaro faol turlarini o‘quv maqsadlarida
ko‘rsatib berish (imitatsiya)dir .
Ushbu usul asosida demokratik tizimlarga xos sharoitlarda muayyan
vaziyatlarni o‘ylab topish, ularni modellashtirish, ularning yechimi yuzasidan
tegishli qarorlar ishlab chiqish va hal qilish yotadi. O‘quv mashg‘uloti jarayonida
o‘quvchilar ishlashning jamoaviy shakli ishtirokchilariga aylanadilar va jamiyat,
davlat tuzilmalari oldida turgan ijtimoiy ahamiyatli tipik muhim vazifalarni hal
qiladilar. Interfsol usullar uchun tashqi shartlarga rioya etish yoki imitatsiya
shakllariga rioya etish, masalan, sud majlisi, qonunchilik loyihalari
munozaralarini tinglash, shuningdek, ichki mantiqni qo‘llash, murakkab vaziyat
yechimlarini topish, qaror qabul qilish mexanizmiga, mantig‘iga izchil rioya etish
16

xosdir. Ko‘rgazmali qurollar sifatida so‘zga chiqish mavzusi bilan bog‘liq har
qanday vositalar - sxema, chizma, jadval, diagramma, fotorasm, videotasmalar
bo‘lishi mumkin. Bu yerda «Yuz marta eshitgandan ko‘ra bir marta ko‘rgan
yaxshi» prinsipi amal qiladi. Ko‘pincha tinglovchilar ko‘z o‘ngida so‘zga chiqish
rejasi, tezislar, hujjatlar, slaydlar turishi foydali bo‘ladi. Bular esa o‘ziga xos
tarzda ma'ruzachi uchun qulaylik tug‘diradi, ma'ruza matniga bog‘lanib qolishni
istisno qiladi va tinglovchilar bilan muloqotni kuchaytiradi.
O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ta'lim sohasidagi
islohotlarning samarasi sifatida shakllangan uzluksiz ta'lim tizimi muhim o'rin
tutadi. Mazkur o'quv yurtlari faoliyatining bosh g'oyasi - ma'naviy axloqiy
jihatdan etuk, zamonaviy bilim asoslaridan xabardor, shuningdek, muayyan kasb-
hunarni puxta o'zlashtirgan, kasbiy faoliyati yo'nalishini aniq belgilab olgan
kichik malakali mutaxassislarni tayorlashdan iboratdir. Ta'lim muassasalari
faoliyatini samarali tashkil etish - barkamol shaxs va malakali mutaxassisni
tayyorlash jarayonining muhim bosqichi hisoblanadi. Mazkur tadqiqot o'quv
muassasalarida amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya samaradorligini oshirishga
yo'naltirilgan dastlabki ilmiy izlanishlardan biridir.
Ta'lim muassasalari da huquqiy tarbiyani tashkil etishga nisbatan tegishli
muassasalar, xususan, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O'zbekiston
Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim Vazirligi, Respublika o'quv-uslubiy
Markazi, yangi turdagi o'quv muassasalari uchun pedagog kadrlarni tayyorlab
beradigan hamda o'quv manbalari bilan ta'minlashga mas'ul bo'lgan etakchi
pedagogika oliy o'quv yurtlari, o'rta maxsus o'quv yurtlari faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi Markaz va boshqa tashkilotlar tomonidan bir qator ijobiy
ishlar amalga oshirilayotganligiga qaramay, bu sohada o'z echimini kutayotgan
ayrim muammolar ham mavjud.
Yuqorida ko'rsatib o'tilgan omillar qatorida o'quv yurtlari huquq fani
o'qituvchilarini yangi pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish ham alohida
o'rin tutadi. Zero, huquqiy ta'limni texnologik yondashuv asosida olib borish bu
o'quvchilarning huquqiy bilimlarni puxta o'zlashtirishlari, bu sohada muayyan
17

ko'nikma va malakalar hosil qilishlari o'z vaqtlari va kuchlarini tejashlariga imkon
beradi. Shuning uchun ham o'quv yurtlari huquq fani o'qituvchilari orasida yangi
pedagogik texnologiyalarga oid bilimlarni targ'ib etishga yo'naltirilgan maxsus
metodikaning ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
Ta'lim muassasalarida amalga oshirilayotgan huquqiy tarbiya
samaradorligini oshirish bo'yicha quyidagi tavsiyalarni ilgari suramiz:
1. Ta'lim muassasalarining mutaxassislik xususiyatlarini inobatga olgan
holda huquqiy ta'lim samaradorligini oshirishga oid ilmiy-metodik tavsiyalar
ishlab chiqish.
2. Huquqiy tarbiyani tashkil etish sohasidagi ilg'or tajribalarni barcha
talim tizimida ommalashtirish, bu sohada Respublika, viloyat, shahar, tuman
hamda mintaqalar miqyosida ko'chma seminar va treninglarni o'tkazish.
3. Respublikadagi ilmiy jurnallarda huquqiy tarbiya samaradorligini
oshirishga yo'naltirilgan ilmiy-metodik yondashuvlar, tavsiyalar, didaktik
materiallarni muntazam chop ettirishga erishish.
4. Huquqiy tarbiyani shakllantirishda, uni takomillashtirishda oila,
mahalla va ommaviy-axborot vositalari o'zlarining tarbiyaviy sohasidagi
vazifalariga mas'uliyat bilan qarashlari kerak.
18

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat - engilmas kuch. -T.: “Ma'naviyat”,
2008
2. O'zbekiston Respublikasi Konstitustiyasi , T, O'zbekiston, 2018
3. Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi,
«O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi axborotnomasi, 1997y.
4. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar konstepstiyasi.:
Ma'rifat g. 1993. 3 mart.
5. Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyat darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o'rganish ishini yaxshilash haqida (O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni.: Xalq so'zi g. 1997. 27 iyun.
6. Huquqiy umumiy ta'lim-davr taqozosi.-T.: O'zbekiston. 1991.-56 b.
7. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 1-
qism,T,1990
8. Tojixonov U, Saidov A,«Huquqiy madaniyat nazariyasi», 2-
qism,T,1998
9. Karimova O. Davlatova M. «Huquqni o'qitish metodikasi» O'quv
qo'llanma, Toshkent. 2006 y.
10. Kudaybergenova T.K. «O'rta maxsus o'quv yurtlarida huquqiy talim
samaradorligini oshirish yo'llari».-Metodik qo'llanma, T-2011.
11. Kudaybergenova T. K. “Huquqshunoslik fanlarini o‘qitishda innovatsion
metodlardan foydalanish”. O‘quv metodik qo'llanma.- Nukus “Golden-Print-
Nukus” MCHJ bosmaxonasi.- 2017, 114 bet.
19

HUQUQIY TARBIYANING MAQSADI. UZLUKSIZ HUQUQIY TARBIYA TIZIMI

Купить