Huquqiy tartibga solish samaradorligi, belgilari va uni ta’minlash asoslari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	296.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Февраль 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Benjamin Franklin

Дата регистрации 29 Октябрь 2024

128 Продаж

Huquqiy tartibga solish samaradorligi, belgilari va uni ta’minlash asoslari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
DAVLAT VA HUQUQ NAZRIYASI FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: HUQUQIY TARTIBGA SOLISH SAMARADORLIGI,
BELGILARI VA UNI TA’MINLASH ASOSLARI
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5
1

MUNDARIJA
KIRISH__________________________________________________________6
I.BOB.Huquqiy tartibga solish tushunchasi va asosiy belgilari.
1.1.O’zbekistondagi huquqiy tartibga solish tushunchasi va asosiy
tamoyillari_________________________________________________________18
1.2.Normativ huquqiy hujjatlarni tartibga solish.___________________________23
II.BOB.Yangi O’zbekiston sharoitida qonun hujjatlarining ijtimoiy hayotga
tatbiq etilishi______________________________________________________31
2.1.Qonun hujjatlarining ishlab chiqarishga va amaliyotga tatbiq
etilishi_________34
2.2.Xorijiy davlatlar qonunchilik tizimida normativ-huquqiy hujjtlarning tutgan
o’rni va ijtimoiy hayotda
qo’llanilishi._______________________________________39
XULOSA_________________________________________________________43
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI_____________________44

2

KIRISH
Kurs ishining asoslanishi va mavzuning dolzarbligi: Huquqiy
demokratik davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurish jarayonida, avvalo, har bir
fuqaroning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini shakllantirib borish asosiy va
muhim vazifa hisoblanadi. Huquqiy davlat qurishning zaruriy sharti - bu
qonunlarning sozsiz bajarilishidir. Qonunlarning bir xilda va sozsiz bajarilishi har
bir shaxsning oz vazifasiga munosabati va zimmasidagi mas’uliyatni his qilishiga
bog'liqdirAvvalo huquqiy ong va huquqiy madaniyatga olimlar tomonidan berilgan
turlicha ta’riflar bilan tanishib chiqish maqsadga muvofiq bo’ladi, jumladan,
professor Islomov huquqiy ongga shunday ta’rif beradi: “Huquqiy ongni mamlakat
fuqarolarining ham amaldagi huquqqa, yuridik amaliyotga, fuqarolar huquqlari,
erkinliklari, majburiyatlariga, ham orzu qilingan huquqqa va boshqa huquqiy
hodisalarga munosabatini ifodalovchi huquqiy sezgilar, g' oyalar, baholar,
tasavvurlar tizimi sifatida ta’riflash mumkin.Demak, yuqoridagilardan xulosa
qiladigan bo'lsak, qabul qilinayotgan qonunlar, har qanday normativ-huquqiy
hujjatlar, huquq sohasida bo'ladigan o'zgarishlardan toliq tarzda xabardor bolib,
o'rganib chiqilishi natijasida huquqiy ong va tushunib yetib unga amal qilinishi esa
huquqiy madaniyatni shakllantiradi.O'zbekistonda aholini ijtimoiy himoya qilish
masalasi tobora dolzarblik kasb etar ekan, bu borada yuzaga kelayotgan
yondashuvlar ham institutsional ahamiyat kasb etmoqda. Sababi, ijtimoiy-huquqiy
davlatda ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlarini manzilli qo'llab quvvatlash,
bu toifaga kiruvchi insonlar hamda oilalarni aniqlash mexanizmlarini
takomillashtirish ehtiyoji hayotiy zaruriyatga aylandi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida shaxsning huquq va erkinliklari davlat tomonidan kafolatlanishi
va himoya qilinishi belgilangan bo‘lsa ham, Asosiy qonunning o‘zi hamda
qonunchilik hujjatlarida inson huquq va erkinliklarini cheklashga oid qoidalar
mavjud . Xususan, O‘zbekiston Respublikasidan chiqishiga vaqtincha cheklov joriy
qilinishi yoki davlat ijrochi tomonidan qarzdorning hisob-varag‘ida saqlanayotgan
pul mablag‘larini xatlanishi uning o‘z hisob-varag‘idan foydalana olmasligi shular
jumlasidandir.Ikkinchidan, shaxs tomonidan sodir etilgan huquqbuzarlik yoki jinoyi
qilmishi uchun jazo sifatida belgilashdir.Xususan, pandemiya e’lon qilingan davrda
karantin joriy etilishi munosabati bilan shaxslarning erkin harakatlanishining
cheklanishi yoki favqulodda vaziyat joriy qilingan hududlarda ma’lum vaqt
doirasida ayrim harakatlarning cheklanishi shular jumlasidandir.“O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish
to‘g‘risida”gi konstitutsiyaviy qonun loyihasida inson huquqlari va erkinliklari oliy
qadriyat sifatida tan olinishi, doirasining keng qilib belgilanishi konstitutsiyaviy
qoidalarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlashi, Yangi O‘zbekistonning inson huquqlari
sohasidagi majburiyatlarini to‘liq bajarilishiga xizmat qiladi.
3

Mavzuning o’rganilish darajasi: Fuqarolarning yuksak huquqiy ongi va
huquqiy faolligi ma’rifiy jamiyatda huquq ustuvorligining, huquqiy davlatning
poydevoridir. Fuqarolarning huquqiy ongini shakllantirish, huquqbuzarliklarning
oldini olish, jinoyatchilikka qarshi kurashishning zarururiy talabidir. Haqiqattan
ham shunday, huquqiy immunitet shakllangan shaxsga tashqaridan kirib keladigan
yot goyalar, qarashlar, qonunga xilof xatti-harakatlar oz ta’siriga ega bo’lmay
qoladi. Ijtimoiylashuv natijasida shaxslar ezgulik va adolat, inson sha’ni va uning
toptalishi hamda erkinlik va qullik kabi qonuniyatning mavjudligini anglab idrok
etishadi. “Nima yaxshi-yu nima yomonligini” tushunib yetishda esa ularga aynan
huquqiy savodxonlik, huquqiy yetuklik yordam beradi. Bundan tashqari 2017 -yil 7-
fevraldagi “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar
strategyasi to'g'risida”gi Prezident farmoni, 2017-yil 7- sentabrda qabul qilingan
“Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni ta’minlash to'g'risida”gi
qonun, 2018- yil 13- apreldagi “Davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya
orgnlari va muassasalari faoliyatini tubdan takomillashtirish chora -tadbirlari
to'g'risida”gi Prezident farmoni, 2019- yil 9- yanvardag “ Jamiyatda huquqiy ong va
huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida”gi
Prezident farmoni va boshqa me’yoriy - huquqiy hujjatlarning qabul qilinganligini
ko'rish mumkin. 1

Kurs ishi mavzusining obyekti: Mamlakatimizning rivojlanishi va
islohotlarning muvaffaqiyati ko'p jihatdan aholining huquqiy ongi hamda huquqiy
madaniyati darajasiga bog'liqdir. Shaxsning siyosiy - huquqiy faolligi, uning
chinakam fuqaroviy munosabati, demokratik islohotlarga nisbatan daxldorlik hissi
davlatimiz o'z oldiga qo'ygan buyuk maqsadlarga erishishning muhim omilidir.
Harakatlar strategyasida “aholining huquqiy madaniyati va huquqiy ongini
yuksaltirish, bu borada davlat tuzilmalarining fuqarolik jamiyati institutlari,
ommaviy axborot vositalari bilan o’zaro samarali hukmronligini tashkil etish
samarali va ustuvor vazifalardan hisoblanadi. Huquqiy madaniyat saviyasi qabul
qilingan qonunlar soni bilan emas, balki ushbu qonunlarning barcha darajalarda ijro
etilishi bilan belgilanadi. Ushbu muhim ishda fuqarolarning qpnunlarga va normativ
-huquqiy hujjatlarga nisbatan chuqur hurmat hissini tarbiyalash alohida ahamiyatga
egadir.
Kurs ishi mavzusining predmeti: Biz huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish borasidagi ishlarimizni uzliksiz davom ettirishimiz zarur.
Huquqiy tarbiyani maktabgacha ta’lim tizimidan boshlashimiz, bu boradagi ilk
ko'nikmalar ona allasi kabi farzandlarimiz qalbidan umrbod joy olishi darkor.
Konstitutsiyamiz har bir fuqaroning ongi va qalbidan chuqur joy olgan, ularning
huquq va erkinliklarini to' liq kafolatlaydigan haqiqiy hayot qomusiga aylanmog'i
lozim. Har bir soha va yo'nalish, ta’limning barcha bosqichlari uchun huquqiy
1
“ Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida”gi
Prezident farmoni
4

madaniyatni yuksaltirishning ilmiy asoslangan dasturi tayyorlanishi kerak. Bunda,
avvalambor, Konstitutsiyani o'rganishga jiddiy yondashish lozim. Umumta’lim
maktablari uchun “Konstitutsiya alifbosi”, “Konstitutsiya saboqlari”, “ Konstitutsiya
asoslari” kabi darsliklarni yaratish zarur deb hisoblayman. Ushbu fanlardan dars
beradigan o'qituvchilarni tayyorlashda ularning siyosiy, huquqiy va ma’naviy
saviyasiga alohida ahamiyat berish lozim. Shuningdek, hayotdagi adolat tantanasi,
qonuniy haq-huquqlar tiklangani haqida qiziqarli ko'rsatuvlar, seriallar, badiiy
filmlar, teatr asarlari yaratish ham katta tarbiyaviy ahamiyatga ega”, Prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev deya ta’kidlab o'tganlar. Va yana “Uzluksiz ma’naviy tarbiya
konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga oshirish chora-tadbirlari To'g'risida”gi
Vazirlar Mahkamasi qarorida ham yoshlarda vatanga sadoqat, tadbirkorlik,
irodalilik, mafkuraviy immunitet, mehr - oqibatlilik, mas’uliyatlilik, bag'rikenglik,
huquqiy madaniyat, innovatsion fikrlash, mehnatsevarlik kabi muhim fazilatlarni
bolalikdan boshlab bosqichma - bosqich shakllantirish zarurligi aytib o'tilgan.
Kurs ishining maqsadi: Jamiyatda kishilar qanchalik yuqori huquqiy
madaniyatli bo’lsa, huquq normalarini bilsa, qonunlarni, yurdik adabiyotlarni o'qib
ularga amal qilsa huquq buzulishi ham shunchalik kam bo'ladi. Aholining barcha
qatlamlari huquqiy savodxonlikka erishishi, mustahkam irodali, o'z huquqini
biladigan va qonunlarni hurmat qiladigan, huquqiy bilimlarini kundalik hayotda
qo'llay oladigan, faol fuqarolik pozitsiyasiga ega bo'lgan va huquqbuzarlikka
nisbatan murosasiz munosabatda bo'ladigan fuqarolarni tarbiyalashning keng
qamrovli muntazam tizimi yaratilmoqda. Tarbiya avvalo, oila ostonasidan
boshlanadi, shunday ekan har-bir ota-onaga katta mas’uliayat yuklatilgan. “Qush
uyasida ko'rganini qiladi “,- degan naql bekorga aytilmagan. Oila a’zolari kundalik
hayotida qonunlarga, belgilangan normalarga qanday amal qilsa, yosh avlod
shunday holatni ko'rib va unga moslashib boradi. Kundalik siyosiy,ijtimoiy,iqtisodiy
hayotda bo'ladigan yangiliklarni ko'rib borish, saylovlarga to' liq tarzda qatnashish,
mahalla yig’inlarida doimiy ishtirok etish shular jumlasidandir.
Kurs ishining vazifalari: Xalqni huquq sohasida madaniyatli qilishning
yana bir tomoni Oliy Yuridik ma’lumotli kadrlarni sonini ko'paytirish va sifatini
oshirish. Buning uchun Oliy Yuridik ta’lim beruvchi ta’lim muassasalarini sonini
ko'paytirish, yetuk malakali huquqshunos kadrlarni tayyorlash. Shu o'rinda Abu
Nasr Farobiyning fikrlarini esga olaylik. Mashhur faylasuf har bir mansabdor shaxs
qonunlarni chuqur o'rganishi, ularga rioya qilishda shaxsan namuna bo'lishi, aholi
o'rtasida qonunlarni keng targ'ib qilish , uni takomillashtirish boyicha takliflar kirita
bilishi, joiz bo'lsa, qonun yoza olishi shartligini ilgari surgan.Ayni shu mezonlardan
kelib chiqib Prezidentimiz 2019- yildagi farmonlarida fuqarolar ongida “Jamiyatda
qonunlarga hurmat ruhini qaror toptirish- demokratik huquqiy davlat qurishning
garovidir!”,- degan hayotiy g'oyani mustahkamlash, aholiga mamlakatimizda
amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, qabul qilinayotgan qonun
5

hujjatlari va davlat dasturlarining mazmuni va mohiyatini izchil yetkazish tizimini
shakllantirish birlamchi vazifalardan etib belgilandi.
Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Kurs ishi kirish,ikki bob,to’rt
paragraf,xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo’lib,kurs ishining umumiy
hajmi 44 betni tashkil etadi.
6

I.BOB. Huquqiy tartibga solish tushunchasi va asosiy belgilari.
1.1 O’zbekistonda huquiy tartibga solish tushunchasi va asosiy tamoyillari
Ma'lumki, davlatimiz mustaqillikning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz oz
oldiga erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan, huquqiy demokratik davlat va odil
fuqarolik jamiyati qurishni asosiy maqsad qilib oldi. Buning asosiy bosh
bo'g'inidajamiyatning har bir a'zosini huquqi, erkinliklarini ustuvor ta'minlash, erkin
va farovon hayot kechirish uchun shart-sharoitlarni yaratishni maqsad qildik. Bu
faoliyatimizning huquqiy asosi qilib bosh qomusimizga bo'lmish Konsitutsiyamizda
alohida normalar ham kiritildi. Xususan, O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida: "O'zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy
prinsiplarga asoslanadi, ularga ko'ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha'ni, qadr-
qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi" 2
deb belgilab
qo'yilgan. Shundan kelib chiqsak, 2022-yilni "Inson qadrini ulug'lash va faol
mahalla yili" deb e'lon qilinishining ozida ham bu sohadagi islohotlarning mantiqiy
davomini ko rish mumkin. Har bir davlat o z fuqarolari uchun qulay sharoitlarni
yaratish, huquqiy demokratik davlat barpo etishi bugungi kunning eng ahamiyatli
funksional vazifalaridan biri hisoblanadi. Ushbu masalaning naqadar muhimligini
butun dunyo davlatlarining ko'pchiligi demokratiyani, huquqiy davlat barpo etishni
ilgari surayotganligida ham ko'rishimiz mumkin. Jumladan, bizning yurtimiz
O'zbekiston ham demokratik davlat barpo etish yo'lidan ketmoqda.Davlatimizning
demokratiya yo'lidan ketganligini tasdiqlagan holda Birinchi Prezidentimiz
I.A.Karimovning quyidagi fikrlarni keltirib o'tamiz: "Faqatgina biz tanlagan
bosqichma-bosqich, tadrijiy rivojlanish yo'li xalqimiz ko'zlagan ezgu niyatlarga
erishishga, zamonaviy demokratik talablarga javob beradigan davlat, inson
manfaatlari, huquq va erkinliklari eng oliy qadriyat bo'lgan, qonun ustuvorligini
ta'minlaydigan jamiyat barpo etishga olib kelishi muqarrar. Bu fikrning davomi
sifatida Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev Inson qadri hamda huquqlari to'g'risidagi
quyidagi fikirlarini keltirish mumkin, "Konstitutsiyamizda oliy qadriyat sifatida
belgilab qo'yilgan inson huquqlarini ta'minlash masalasi bundan buyon ham
e'tiborimiz markazida bo'ladi." Huquqiy tartibga solish jarayonini -uch asosiy
bosqichga ajratish mumkin:
I. Ijtimoiy munosabatlarni me’yorga soluvchi yuridik normaning yaratilish
bosqichi.
II. Huquqiy normaning amal qilish bosqichi.
III. Yuridik normada nazarda tutilgan holatlar, huquq va
majburiyatlar vujudga kelganda subyektiv huquq va yuridik
majburiyatlarning amalga oshirilish bosqichi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohatlarda demokratik davlat hamda
fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda Zero, demokratiya
2
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (yangi tahrir)
7

ustun bo'lgan joyda rivojlanish-progress bo'ladi. Demokratiyaning zaruriyligini o'rta
asrlardanoq anglab yetishganligini, adolatli jamiyat barpo etish, fuqarolik jamiyati
unsurlarini shakllanishiga doir ulkan ilmiy meros qoldirgan buyuk mutafakkirlar
faoliyatidan bilishimiz mumkin. Xususan allomalarimiz, Abu Nasr Forobiy, Abu
Rayhon Beruniy, Nizomulmulk, shuningdek g'arb faylasuflaridan, Aristotel, Platon,
Tomas Gobass, Jon Lokk, Sharl de Monteskye, Immanuel Kant, Jan-Jak Russo,
Georg Gegel va boshqalarning ilmiy faoliyatini misol qilib keltirishimiz mumkin.
"Demokratiya" so'zini ko'p ishlatamiz. Lekin «demokratiya» haqida tushunchaga
egamizmi? Uning asl mohiyatini tushunib yetishimiz uchun demokratiya
haqida,kelib chiqishi haqida ham ma'lum bir ma'lumotlami bilishimizga ehtiyoj
tug'iladi. Xususan, Buyuk yunon faylasufi Aristotel demokratiyani quyidagicha
ta'riflagan edi: "Demokratiyaning birinchi ko'rinishining xarakterli belgisi bo'lib
tenglik xizmat qiladi. Bu demokratiyaning asosiy qonuniga muvofiq tenglik
shundan iboratki, mulksizlar ham, mulkdorlar ham hech narsada biron-bir
imtiyozlarga ega emaslar; oliy hokimiyat unisi yoki bunisining qo'lida to'planmagan.
Shu bilan birga, har ikkalasi - ular ham va boshqalari ham o'zaro tengdirlar. Agar
ba'zilar erkinlik va tenglik demokratiyaning muhim belgilar deb bilsalar, bu holat
albatta o'z amaliyotini asosan, hammaning davlat boshqaruvida ishtirok etishida
ifodalaydi. Xalq demokratiyada ko'pchilikni tashkil etishi sababli, ko'pchilikning
qarori hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bu kabi davlat tuzilishi demokratiya deb
ataladi."Abu Nasr Farobiyning demokratik davlat haqidagi qarashlari ham o'ziga
xosdir jumladan o'zining "Fozil odamlar shaxri" asarida quyidagicha tariflaydi:
"demokratik davlat bu insoniyatning fozil davlat qurishi yo'lidagi bir bosqichi bo'lib
unda ham ideal davlatchilikni ko'rmaydi ln bu bosqich fozil davlat qurilishidagi
so'ngi bosqichlardan biridir, yanib u bosqichdan o'tmasdan turib fozil davlat qurib
bo'lmay, sababi insoniyat birin ketinlikda pog'onama-pog'ona yuksalib boradi deb
aytib o'tadi. Konstitutsiyamiz to'liq xalqning irodasini amalga oshirishga qaratilgan
desak mubolag'a bo'lmaydi. Sababi davlatning boshqa me'yoriy hujjatlari ham
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga zid kelmasligi kerakligi ta kidlangan.
Davlat rahbarlari va qonun ishlab chiqaruvchilar ham xalqning foydasini, yurt
ravnaqini ko'zlab ish faoliyatini olib borishmoqda. Davlat (hokimiyat) - shaxs
(inson) 3
- huquq (qonun) bir-biriga bog'liq sub'ekt va ob'ekt sifatida demokratik
taraqqiyotning nafaqat maqsad va mexanizmlarini belgilab, ta'minlab keladi,
shuningdek, ular uyg'unligi ijtimoiy o'zgarishlarga, rivojlanishga impuls, turtki
beradi, oxir natijada esa demokratik taraqqiyot ko'rsatkichi sifatida namoyon bo'ladi.
Ulardan birortasi ham e'tibordan chekkada qolmaydi, ular o'rtasidagi uyg'unlik,
dialektik bog'liqlik, bir-birini mudom taqozo etib kelish demokratik jamiyatni jonli,
dinamik rivojlanishga moyil qiladi. Ushbu rivojlanish mudom davom etadigan
jarayondir, jamiyat bir joyda muqim, turg'un to'xtab qolmaganidek demokratik
taraqqiyot ham davr talablariga muvofiq rivojlanib, hayotiy, siyosiy tajribalar bilan
boyib boradi. O‘zbekiston – boshqaruvning respublika shakliga ega bo‘lgan suveren,
3
Muhammedov X. Konstitusiya - huquqiy davlat poydevori. 2013
8

demokratik, huquqiy davlat.Konstitutsiya oliy yuridik kuchga ega va to‘g‘ridan-
to‘g‘ri amal qiladi.Qonunlardagi ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga hal
etiladi.O‘zbekistonda barcha mulk shakllari tengdir va huquqiy tomondan himoya
qilinadi.Qonunda nazarda tutilgan hollarda, yuridik yordam davlat hisobidan
ko‘rsatiladi.Mulkdor o‘z mol-mulkidan sud qarorisiz hamda qonunga zid tarzda
mahrum qilinishi mumkin emas.Davlat organlari tomonidan insonga nisbatan
qo‘llaniladigan huquqiy ta’sir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va
qonunlarda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli bo‘lishi kerak.Hech
kim sud qarorisiz va qonunga zid tarzda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas.
Huquqiy tartibga solish 4
jarayonining uch bosqichiga uchta muhim element
(huquqiy hodisa) muvofiq keladi:
1-rasm Huquqiy tartibga solish jarayonining uch bosqichiga uchta muhim
element i
O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi O‘zbekistondan tashqariga majburiy chiqarib
yuborilishi yoki boshqa davlatga berib yuborilishi mumkin emas.Davlat inson
hamda fuqaroning Konstitutsiya va qonunlardagi huquq va erkinliklarini
ta’minlaydi.Hech kimga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat
yuklatilishi mumkin emas.Har kim davlat organlarining yoxud ular mansabdor
shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi tufayli
yetkazilgan zararning o‘rni davlat tomonidan qoplanishi huquqiga ega. Respublikasi
o'z davlat boshqaruvini tarixiy-milliy tajribaga asoslanib, xalqaro huquqiy
standartlarga muvofiq amalga oshirmoqda. Ilg'or rivojlangan davlatlar tajribasi
shuni ko'rsatadiki, ijtimoiy-huquqiy davlat konsepsiyasini amaliyotda qo'llash orqali
umumxalq manfaatlarini to'la to'kis ifoda etish va davlat boshqaruvida tizimli
boshqaruvni samarali yo'lga qo'yish mumkin. Umumxalq manfaatlarini to'la to'kis
4
Xidirov S. O'zbekiston Respublikasida davlat boshqaruv shaklining konstitutsiyaviy -huquqiy asoslari. 2012. 114-be
9huquq
normalari;
huquqiy
munosabatlar;
subyektiv
huquq va
yuridik
majburiyatlarni
amalga
oshirish
hujjatlari
huquqiy ong,
huquq
ijodkorligi,

ifoda etish inson huquqlari, erkinliklari va ularning qonuniy manfaatlarini ro'yobga
chiqarishni nazarda tutsa, davlat boshqaruvida tizimli samarali boshqaruvni yo'lga
qo'yish xalq manfaatlarini ifoda etishda hal qiluvchi o'rin tutuvchi davlat
mexanizmini takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan yangi tahrirdagi
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham mazkur masalaga alohida e'tibor
qaratiladi. "O'zbekiston — boshqaruvning respublika shakliga ega bo'lgan suveren,
demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat" . Ushbu konstitutsiyaviy huquqiy
norma mazmun mohiyatiga ko'ra, milliy va xalqaro miqyosda ochiq siyosat olib
boruvchi hamda ijtimoiy yo'naltirilgan huquqiy demokratik davlat barpo etishni
ko'zda tutadi 5
.
Huquqiy davlatda eng oliy qadriyat inson hisoblanadi. Davlat faqat huquq
normalarini yaratib qolmay, o zi ham ularga amal qilishi Huquqiy davlatning engʻ
muhim xususiyatidir. Huquqiy davlat demokratiyaning ajralmas belgisidir.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining muqaddimasida O zbekiston xalqi
ʻ ʻ
insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etishni ko zlab o zining muxtor
ʻ ʻ
vakillari siymosida davlatimizning asosiy qonunini qabul qilishi ta kidlab o tilgan.
ʼ ʻ
O zbekistonning mustaqil davlatchiligi davrida konstitutsiya va qonunlarning
ʻ
ustunligi g oyasi xalq ijtimoiy ongining tarkibiy qismiga aylandi. Qonunni chetlab
ʻ
o tish emas, aksincha, qonun talablari asosida, unga mos va muvofiq ravishda
ʻ
yashash lozimligi kishilar ongiga tobora singib bormoqda. davlat inson huquqlari va
manfaatlarini ta minlashning izchil huquqiy mexanizmini yaratish tadbirlarini
ʼ
amalga oshirdi (yana qarang Qonun ustuvorligidir.Huquqiy davlatning shakllanishi
va faoliyat yuritishning muhim shart-sharoitlaridan bo'lib quyidagilar hisoblanadi:
mamlakatda fuqarolik jamiyatining shakllanganligi; jamiyatning barcha yoki
ko'pchilik a'zolarining siyosiy va huquqiy ongining yuqori darajada ekanligi;
ularning mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida faol ishtirok eta olishi uchun
umuminsoniy madaniyatga ega bo lishi; mamlakatda bir-biriga zid bo'lmagan
ʻ
yagona qonunchilik tizimining mavjudligi. Huquqiy davlat nazariyasi bilan uni
amalga oshirish o'rtasida katta farq bor. Hozirgi paytda huquqiy davlat nazariyasi
dunyodagi ko pgina davlatlarning konstitutsiyalarida o'z aksini topgan.O‘zbekiston
ʻ
yangi jamiyat qurishda adolat va haqiqat g‘oyasiga asoslanmoqda. Respublikamizda
odamlar o‘z qobiliyati va ehtiyojlarini to‘la namoyon qilish va amalga oshirishlari
uchun zarur bo‘lgan dastlabki teng imkoniyatlarni, shu jarayonni vujudga
keltiradigan huquqiy mexanizmni yaratishga katta e’tibor berildi. Negaki, busiz
adolatli jamiyat qurib bo‘lmaydi.O‘zbekiston yangi jamiyat qurishda adolat va
haqiqat g‘oyasiga asoslanmoqda. Respublikamizda odamlar o‘z qobiliyati va
ehtiyojlarini to‘la namoyon qilish va amalga oshirishlari uchun zarur bo‘lgan
dastlabki teng imkoniyatlarni, shu jarayonni vujudga keltiradigan huquqiy
mexanizmni yaratishga katta e’tibor berildi. Negaki, busiz adolatli jamiyat qurib
bo‘lmaydi. Ana shunday imkoniyatlar yaratilgandan keyingina, har bir insonning
taqdiri, turmushi, jamiyatdagi o‘rni uning o‘ziga, salohiyatiga mehnat qilish istagi,
5
Muxitdinova F. Konstitusiya va siyosiy-huquqiy merosimiz. 2013. 87-89-betlar
10

oqil-u uddaburonligiga bog‘liq bo‘ladi. Har ikkalasi ham mahalliy ahamiyatga
molik masalalarni hal qiladi. Xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar kengashlari
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishni rivojlantirishga ko‘maklashadi, o‘zini o‘zi
boshqarish organlari faoliyatini yo‘naltirib turadi.Bugungi kunda fuqarolik
jamiyatining barcha muhim jihatlarini qamrab oluvchi, uning ham institutsional,
ham funksional yo‘nalishlarini ifodalovchi ilmiy modelni yaratish vazifasi turibdi.
Mohiyat jihatidan «fuqarolik jamiyati» iborasi ilmiy adabiyotlarda o‘ziga xos
alohida mazmun-ma’no kasb etib, jamiyatning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, huquqiy
va ma’naviy jihatdan yuqori darajada kamol topganligini, mukammallikka
erishganligini anglatadi.Fuqarolik jamiyatida erkinlik, qonun oldida barchaning
tengligi, ijtimoiy adolatning ta’minlanishi, hamma fuqarolarning ijodiy salohiyati va
iste’dodining bevosita ro‘yobga chiqarilishiga imkoniyat yaratiladi. Fuqarolik
jamiyati huquq va adolat mezonlari bilan o‘lchanadi. Jamiyatning «fuqarolik» sifati
bilan tavsiflanishida boy mazmun va teran ma’no bor. «Fuqarolik» (erkin inson)
Sh.A.Sadullayev 6
degan sifat belgisida yuqori taraqqiy topgan, komillikning
cho‘qqisiga erishgan jamiyatning mohiyati aks etadi. Muayyan davlatga mansub
bo‘lgan fuqarolar yashaydigan mamlakat hali fuqarolik jamiyati, erkin va komil
insonlar jamoasi mavjudligini anglatmaydi. Xuddi shuningdek, ma’lum huquqiy
tizim mavjud bo‘lgan, huquqiy hujjatlar majmui amal qilayotgan har qanday davlat
«huquqiy davlat» deb e’tirof etilavermaydi. Insoniyatning keyingi asrlardagi
taraqqiyoti zamirida to‘plangan ilmiy nazariy talqinlar asosida fuqarolik jamiyati
deganda, birinchi navbatda, davlatdan xoli bo‘lgan mulkiy, bozor tartiblari, oilaviy,
axloqiy-ma’naviy munosabatlar sohasi tushuniladigan bo‘ldi. Shu ma’noda,
ma’rifiy, xususiy, g‘ayrirasmiy, nosiyosiy hayot sohasi majmui tarzida talqin
etiladigan fuqarolik jamiyati tovar ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning davlat
nazorat qilmaydigan manfaatlarini amalga oshirish olami sifatida ta’riflanadi.
Masalan, Gegelning ta’biriga ko‘ra, fuqarolik jamiyati–bu eng avvalo, xususiy
mulkka asoslangan manfaat (ehtiyoj) lar tizimi, shuningdek din, oila, tabaqalar,
davlat tuzumi, huquq, axloq, burch, madaniyat, ta’lim, qonunlar va sub’ekt (inson)
larning ulardan kelib chiquvchi o‘zaro uzviy yuridik aloqalari majmuidir. Insonlar
tabiiy, «nomadaniy» holatdan «fuqarolik jamiyatiga o‘tishlari lozim, zero aynan shu
jamiyatda huquqiy munosabatlar asl voqelikka aylanadi». Bizga ma'lumki, ijtimoiy,
demokratik huquqiy davlat umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan, tenglik va adolat
tamoyillarini o'zida namayon etadigan siyosiy-huquqiy tashkilot hisoblanadi. Shu
ma'noda, ijtimoiy, demokratik huquqiy davlatning ustuvor vazifalari sifatida
fuqarolik jamiyatida sog'lom, huquqiy barqaror muhit yaratish, aholining ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlarini manzilli bir tarzda qo'llab quvvatlash, aholi o'rtasida
ijtimoiy muhtojlik va kambag'allikni qisqartirish, inson va fuqarolarning
huquqlaridan foydalanishlarida, davlat organlari va ularning mansabdor shaxslarini
huquqni qo'llash borasida huquqiy ustuvorlik prinsipini kafolatlash, davlat va
6
“ Davlat va huquq nazariyasi”126-127 betlar
11

jamiyat boshqaruvida qonun ustuvorligini ta'minlash kabilarni ta'kidlab o'tish
mumkin.
Huquqiy tartibga solish - huquqiy vositalar yordamida amalga oshiriladigan
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish,muhofaza qilish, ijtimoiy ehtiyojlardan kelib
chiqqan holda ularni rivojlantirish maqsadida ushbu ijtimoiy munosabatlarga
samarali, tashkiliy-huquqiy ta’sir korsatish jarayonidir. O'z navbatida ta'kidlab
o'tish kerakki, huquqiy davlat doktrinasi bir qator huquqshunos olimlar tomonidan
ilmiy jihatdan o'rganilgan. Misol uchun Yuridik fanlar doktori, professor
A.A.Azizxo'jayevning "Davlatchilik va ma'naviyat" nomli maqolalar to'plamida
ma'naviyat - O'zbekistonda barpo etilayotgan huquqiy davlatning asosiy
poydevorlaridan biri ekanligi har tomonlama asoslab berilgan; demokratiya,
huquqiy davlatchilik, davlat hokimiyati tizimlari tushunchalari atroflicha tahlil
qilingan 7
. Akademik M.Sharifxojayevning "Formirovanie otkritogo grajdanskogo
obshesgvo v Uzbekistane" monografiyasida yuksak huquqiy madaniyatga ega
bo'lgan fuqarolik jamiyatini shakllantirishda huquqiy davlatning belgilari va
ularning ahamiyati, shuningdek, huquqiy davlatning ijtimoiy-iqtisodiy asoslari bilan
bog'liq jihatlar ilmiy nuqtai nazardan asoslab berilganO'zbekistonda fuqarolik
jamiyati va huquqiy davlatni barpo etishning o'zaro bog'liqligi, ularni bir-biridan
ajralmas holda barpo etish mumkin emasligi asoslab berilgan, huquqiy davlat
doktrinasining konstitutsiyaviy asoslari, asosiy prinsiplari tahlil etilgan [5, 85-96-
betlar.]. B.U.Tajixanovning nomzodlik dissertatsiyasida huquqiy davlat barpo
etishda davlat huquqiy islohotlarining obyektiv zarurati, huquqiy davlat
prinsiplariga oid masalalar ilmiy jihatdan o'rganilgan. Bundan tashqari, huquqiy
davlat tushunchasi va uning tashkiliy-huquqiy mexanizmlari masalasida
A.X.Saidov, X.T.Odilqoriyev, F.A.Muhitdinova, M.A.Ahmedshayeva,
Sh.A.Sadullayev kabi huquqshunos olimlarimizni alohida e'tirof etib o'tishimiz
kerak.
Huquqiy davlat qurish doktrinasida davlat hokimiyati tizimi qonun chiqaruvchi, ijro
va sud hokimiyatiga bo‘linishi muhim o‘rin tutadi. Ushbu qarashning genezisi,
zamonaviy muammolari haqida juda ko‘p falsafiy, siyosiy va huquqiy adabiyotlar
chop etilgan.Fuqarolik jamiyati qurish jarayonida demokratik huquqiy davlat
ijtimoiy tashkilotlar darajasiga tushib qolishi mumkin emas, ammo uning boshqaruv
funk siyalarida, vakolatlarini mahalliy va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlariga o‘tkazishida muayyan o‘zgarishlar bo‘lishi tabiiydir. Demak, fuqarolik
jamiyati institutlari faqat nodavlat, jamoat tashkilotlari, birlashmalaridan iborat, ular
davlatdan chekkada, hatto unga qarshi turadi deb qarash noto‘g‘ridir. Huquqning
umumiy ijtimoiy me’yorga aylanishini, qonun ustuvorligini ta’min lashni davlat
ishtirokisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.O‘zbekistonda huquqiy davlat qurish doktrinasi
mamlakatimiz Konstitutsiyasidagi inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-
qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyatdir (13-modda), davlat inson va
7
A.A.Azizxo'jayevning "Davlatchilik va ma'naviyat"
12

jamiyat farovonligini ta’minlash, ijtimoiy adolat va qonuniylikni qaror toptirishga
(14-modda) xizmat qiladi degan fundamental tamoyillarga tayanadi. Ular qatoriga
insonning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda erkin qatnashishi, mulkka egalik
huquqi (36-modda) ham kiradi.Shaxs bilan davlat o‘rtasidagi bog‘liqlik,
munosabatlar fuqarolarning umumiy yoki konstitutsiyaviy holati; maxsus yoki
mavqei bilan bog‘liq holati; lavozimi bilan bog‘liq holati; tasodifiy vaziyatlarda
ishlovchi shaxslar holati kabi huquqiy holatlari orqali qaror topadi. Ayrim
tadqiqotchilar ular qatoriga shaxsning davlatga mansubligi, ya’ni shu davlatning
fuqarosi bo‘lishi yoki bo‘lmasligini ham kiritadi. Albatta, shaxsning qaysi davlat
fuqarosi ekani huquqiy holat uchun muhimdir. Ammo milliy huquqni
shakllantirishda xalqaro me’yorlarga tayanish huquqiy taraqqiyotning yetakchi
an’anasi bo‘layotgan ekan, u yuqoridagi huquqiy holatlarga ta’sir etmay qolmaydi.
U, avvalo, shaxs huquqiy holatining kengayishida aks etadi. Bunga huquqiy
davlatning yo‘l yomonligi sababli haydovchilar oldidagi yoki sanitariya-
epidemiologiya xizmatining talab darajasida emasligi sababli zarar ko‘rgan
fuqarolar oldidagi javobgarligi haqida qonunlar qabul qilinishi misol bo‘lishi
mumkin. Hatto ilmiy adabiyotlarda davlatning fuqaro oldida javobgarligi haqida
maxsus qonun qabul qilish zarurligi ta’kidlanmoqda. Demak, shaxsning huquqiy
holati, erkinliklari, davlat bilan munosabatlari huquqiy davlatda kengayadi. Bu esa,
o‘z navbatida, davlatning shaxs erkinliklarini ta’minlashdagi o‘rni va ahamiyati
oshishidan dalolat beradi.Shaxs huquqiy holatining, erkinliklarining kengayishi
davlat funksiyalarining qisqarishi hisobiga sodir bo‘lmaydi. Fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish aslo davlatni zaiflashtirish yoki uni o‘z funksiyalarini bajarishdan
chetlashtirish hisobiga amalga oshirilmasligi kerak. Aksincha, davlat hokimiyat
organlarini qonuniylik va huquqiy tartibni jamoatchilik obro‘siga tayangan holda
har tomonlama mustahkamlashi zarur.Huquqiy davlat fuqarolik jamiyati shaklidir va
davlat huquqiy bo‘lnshi uchun kuchli, hayot kechirib keta oladigan, erksevar, har
qanday antidemokratik avtoritar tajivuzlarga qarshilik ko‘rsata oladigan jamiyat
bo‘lish« kerak. Buning o‘chun esa avvalo Davlat hokimiyatini demokratiya, o‘znni
o‘zi boshqarish va xalqning to‘la Hokimligi prinsiplari asosida qayta tashkil etish
zarur. 8
Huquqiy davlatga borish yo‘lida, avvalo jamiyatga ma’muriy buyruqbozlik
bilan rahbarlik qilishni, byurokratizmni, saylab qo‘yiladigan organlar ustidan ijro
etuvchi organlar hukmronligini, shaxsning, jamoalarning siyoeiy jihatdan o‘z-o‘zini
ifodalash shakllarining rivojlanmaganligani yengib o‘tish, odamlarning davlatga
bo‘lgan munosabatlarini (unga doimo zo‘ravonlik, majburlash apparati deb qarab
kelingan edi) qayta ko‘rib chiqish zarur.Jamiyatning huquqiy ongi va huquqiy
madaniyati huquqiy davlatning muhim omili.va shartidir. Ammo tuban siyosiy-
huquqiy savodlilik va chalasavodlilik, hatto savodsizliq, rasmiy nuqtai nazarga
qarab ish ko‘rish, rasmiy so‘z bilan haqiqiy ahvol o‘rtasidagi farqqa odatlanish xos
bo‘lgan, ma’muriy-buyruqbozlikka asoslangan davlat huquqiy ongi va huquqiy
8
. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining
garovi.-T.:O'zbekiston, 2017
13

madaniyatidan farq qilib, huquqiy davlat madaniyati va Huquqiy ongi uchun: yuqori
siyosiy va huquqiy savodxonlik hamda faollik zo‘ravonlik va huquq buzilishlariga
qarshi tura olish qobiliyati va bunga tayyorlik xos bo‘ladi.Fuqarolik jamiyati - bu
shunday jamiyatki, unda kishilar o‘zaro bog‘liqdirlar hamda bir-birlari va davlat
bilan mustaqil ravishda munosabatda bo‘ladilar. Bunday jamiyatda ijtimoiy,
ma’naviy va madaniy hayotni ta’minlash, uni rivojlantirib, avloddan-avlodga
yetkazish davlat bilan jamoat birlashmalarining, shaxs bilan jamoaning
munosabatlarini ma’lum darajada mustaqil ravishda olib borish orqali amalga
oshiriladi. Bunday jamiyatda shaxs ijtimoiy munosabatlarda o‘zining shaxsiy
xususiyatlarini yo‘qotmasdan ishtirok etadi, har bir shaxs o‘zligini namoyon qilib,
faoliyatining shakl va turlarini erkin tanlaydi.
Mustaqil demokratik yo‘ldan dadil odimlayotgan O‘zbekistonning eng ulug‘
maqsadi, avvalo, xalqimiz manfaatlari ko‘zlangan islohotlarni amalga oshirishga
qaratilgani bilan e’tiborlidir. Bu jihatlar Konstitutsiyamizda ham mustahkamlab
qo‘yilgan. Jumladan, Bosh Qomusimizning II bob 13 moddasida “O‘zbekiston
Respublikasida demokratiya umuminsoniy printsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra
inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy
qadriyat hisoblanadi.Bugungi kunda mamlakatimizda qo‘lga kiritilayotgan yutuqlar,
olamshumul va tarixiy o‘zgarishlarni tahlil etar ekanmiz, mustaqillikning ilk
kunlaridan boshlab O‘zbekiston o‘z taraqqiyot yo‘lini naqadar to‘g‘ri tanlaganligiga
yana bir bora ishonch hosil qilamiz. Islohotlar izchil, tizimli va bosqichma-bosqich
olib borilayotganligi, har bir o‘zgarish aniq maqsadni ko‘zlagan holda, mukammal
ishlangan konsepsiya va dasturlar asosida amalga oshirilayotganligi o‘z samara va
natijalarini bermoqda 9
. Istiqlol yillarida mamlakatimizning sud-huquq tizimi tubdan
yangilandi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh maqsadi
demokratik huquqiy davlat qurish va fuqarolik jamiyatini barpo etishdan iborat.
Ushbu asosiy maqsaddan kelib chiqib, sud-huquq tizimidagi islohotlar insonlarning
shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy huquq hamda erkinliklarini himoya qilinishini
ta’minlashga va kafolatlashga xizmat qiladi. Bu Konstitutsiyamizning 44-moddasida
“Har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat
organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining g‘ayriqonuniy xatti-
harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanishi”
mustahkamlangan.Respublikamizda sud-huquq islohotlarining konstitutsiyaviy asosi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 11-moddasida “O‘zbekiston
Respublikasi davlat hokimiyatining tizimi hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro
etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘lininshi prinsipiga asoslanishi” belgilangan.
Shuningdek, Konstitutsiyaning 106-moddasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi
va ijro hokimiyatilaridan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan
mustaqil holda ish yuritishi, 107-moddasida odil sudlovni amalga oshiruvchi
O‘zbekiston Respublikasining sud tizimi belgilangan. Bu konstitutsiyaviy asoslar
insonlarning sud idoralariga bo‘lgan ishonchini orttirib, o‘z navbatida, sudya va sud
9
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.:O'zbekiston, 2017.
14

xodimlarida o‘zlariga yuklatilgan vazifalarni sidqidildan bajarish, ularga mas’uliyat
bilan yondoshish hissini kuchaytiradi. Zero, davlat va jamiyatning obro‘si sud
organlari va sudyalarning qonun normalariga qanchalik rioya qilishiga, ular qabul
qilgan qarorlarning adolat me’yorlariga nechog‘lik mos kelishiga bevosita
bog‘liqdir.Jahon tajribasini hisobga olgan holda ilk bor mamlakatimizda
Konstitutsiyaviy sud ta’sis etildi. Bozor iqtisodiyotining rivojlanish sharoitida
xo‘jalik munosabatlarida qonunchilikni ta’minlashda muhim rol o‘ynayotgan
xo‘jalik sudlari tizimi yaratildi. Sudlarning ixtisoslashuvi, ya’ni fuqarolik ishlari
bo‘yicha va jinoyat ishlari bo‘yicha sudlarning tashkil etilishi bilan fuqarolarning
huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilishning huquqiy doirasi yanada
kengayganligi bu yo‘nalishdagi o‘zgarishlarning asosiy omillaridan biri bo‘ldi
desak, aslo mubolag‘a bo‘lmaydi. Shuningdek, 2000 yilda yangi tahrirdagi “Sudlar
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinishi sud tizimini
isloh qilishda muhim bosqich bo‘ldi. Sud ishlarini apellyatsiya, kassatsiya va
nazorat tartibida ko‘rib chiqish institutlari joriy etildi, tergov-surishtiruv va
kishilarni hibsda saqlash muddatlari sezilarli darajada qisqartirildi hamda ishlarni
sudlarda ko‘rib chiqishning qat’iy muddatlari belgilandi. Ijtimoiy-huquqiy davlat
konsepsiyasi, shuningdek, farovonlik davlati sifatida ham tanilgan, siyosiy va
ijtimoiy nazariya bo'lib, shaxs ehtiyojlari va butun jamiyat ehtiyojlarini
muvozanatlashtirishga intiladi. Uning negizida davlat fuqarolarning farovonligini
ta'minlashga mas'uldir, u o'z resurslaridan muhtojlarga ijtimoiy va iqtisodiy yordam
ko'rsatish uchun foydalanishi kerak.Ijtimoiy-huquqiy davlat ijtimoiy va iqtisodiy
adolat asoslarini yaratish orqali fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda hal qiluvchi rol
o'ynaydi. U tengsizlik va qashshoqlikni kamaytirish, barcha fuqarolar uchun ta'lim,
sog'liqni saqlash va boshqa muhim xizmatlardan foydalanishni ta'minlashga
qaratilgan. Bu orqali u har bir inson taraqqiyot va jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy
hayotida to'liq ishtirok etish imkoniyatiga ega bo'lgan yanada adolatli va inklyuziv
jamiyatni yaratishga yordam beradi.Ijtimoiy-huquqiy davlat, shuningdek,
shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilishga, ularning qonuniy vakillikni
amalga oshirishni ta'minlashga, kamsitish yoki adolatsizlik holatlarini qoplash
mexanizmlarini ta'minlashga yordam beradi. Bu qonun ustuvorligini
mustahkamlashga, fuqarolarning faolligi va ishtiroki madaniyatini yuksaltirishga
yordam beradiIjtimoiy-huquqiy davlat konsepsiyasi va uning fuqarolik jamiyati
rivojidagi o'rni bo'yicha tadqiqot olib borishda xulosalarning asosliligi va
ishonchliligini ta'minlash uchun tegishli metodlar, metodologiya va tadqiqot
obyektlaridan foydalanish muhim ahamiyatga egaIjtimoiy-huquqiy davlat va uning
fuqarolik jamiyatiga ta'siri bo'yicha mavjud adabiyotlarni atroflicha ko'rib chiqish,
konsepsiyaning nazariy asoslari va tarixiy konekstini tushunishda birinchi muhim
qadamdir. U tadqiqot uchun asos yaratadi va sohadagi asosiy tushunchalar,
nazariyalar va munozaralarni aniqlashda yordam beradi 10
.
10
Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. - T.: O'zbekiston,
2016.
15

Belgilangan ustuvorliklarni hayotga tatbiq qilish va amaliyotda realizatsiya qilish
uchun mazkur farmon bilan sud-huquqiy tizimini rivojlantirishning 8 ta eng ustuvor
sohasi bo’yicha 45 ta muayyan chora-tadbirlar realizatsiya qilinishini nazarda
tutadigan kompleks chora-tadbirlar dasturi tasdiqlandi. Farmonni realizatsiya qilish
doirasida O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, Jinoiy, Jinoiy-protsessual,
Fuqarolik protsessual, Xo’jalik protsessual kodekslariga va bir qator boshqa qonun
hujjatlariga o’zgartirishlar va qo’shimchalar kiritiladi. Fuqarolar huquqlari va
erkinliklarini himoyalash tizimini takomillashtirish va kuchaytirish maqsadida,
umumiy e’tirof qilingan xalqaro standartlar asosida maxsus qonunlar, shu jumladan
“Jabrlanuvchilar, guvohlar va jinoiy jarayonning boshqa ishtirokchilarini
himoyalash to’g’risida”, “Mediatsiya to’g’risida”, “Ma’muriy sud ishlarini ko’rib
chiqish to’g’risida”gi va boshqa qonunlarni qabul qilish
rejalashtirilmoqda.O‘zbekistonda qisqa tarixiy muddat ichida milliy davlatchilikni
shakllantirishning huquqiy asoslari yaratildi. Mamlakatimiz barcha rivojlangan
huquqiy davlatlardagi kabi uch hokimiyatga, ya’ni qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
va sud hokimiyatiga taqsimlandi. Xalq farovonligi yo‘lida kuchli huquqiy davlatdan
fuqarolik jamiyati sari ildam qadam qo‘yish maqsadida erkin bozor munosabatlariga
asoslangan kuchli iqtisodiyot barpo etildi. Inson huquqlari va erkinliklarini
muhofaza qilishning ta’sirli vositasini barpo etish, xalqaro tashkilotlar va huquqni
muhofaza qiluvchi organlar bilan hamkorlikni kengaytirish, davlat muassasalari
xodimlari va aholining inson huquqlari bo‘yicha madaniyatini oshirish maqsadida
BMTning Inson huquqlari va boshqaruv tizimini demokratiyalashni qo‘llab-
quvvatlash dasturiga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 yil 31
oktyabrdagi Farmoni bilan Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
Milliy markazi tuzildi. Farmonda Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markazning
maqsad va asosiy vazifalari aniq belgilab qo‘yildi.
O‘zbekistonda Inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlarning shakllanishi
mamlakatni isloh qilish va modernizatsiyalash jarayonlari doirasida davlat va
jamiyatning barcha sohalarida demokratik islohotlar o‘tkazish amalga oshirildi.
2008 yil 1 maydagi “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul
qilinganligining 60 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni
O‘zbekistonda Inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlarning huquqiy maqomini
mustahkamlash yo‘lida yana bir muhim qadam bo‘ldi, 11
deyish mumkin.Inson
huquqlari bo‘yicha milliy institutlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida qabul
qilingan me’yoriy hujjatlar, xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish maqsadlarida
milliy institutlarning qonunchilik asoslarini takomillashtirish O‘zbekistonning
demokratik o‘zgarishlarga sodiqligini yana bir karra namoyish qilmoqda.2000-
yildan bugungi kunga qadar bo‘lgan davrni qamrab olgan bosqichda mamlakatda
faol demokratik yangilanish va modernizatsiyalash jarayonlari kuzatildi. Ushbu
bosqichning asosiy vazifasi qilib milliy davlatchilik asoslarini mustahkamlashga
qaratilgan kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyatiga bosqichma-bosqich o‘tish
11
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. - T.:O'zbekiston, 2017.
16

masalasi qo‘yildi. Mamlakatning siyosiy va iqtisodiy hayotida demokratlashtirish va
liberallashtirish jarayonlari chuqurlashdi, inson haqhuquqlari va erkinliklarini
himoya qiluvchi mustaqil sud tizimi mustahkamlandi, fuqarolik jamiyati asoslari
rivojlandi, fuqarolarning iqtisodiy va siyosiy faolligi ortib bordi. Ushbu bosqich
davlat hokimiyati va boshqaruvini yanada demokratlashtirish, sud-huquq tizimi,
axborotlashtirish sohasini isloh etish, so‘z erkinligini ta’minlash, saylov
qonunchiligini takomillashtirish, iqtisodiyotni liberallashtirishga qaratilgan
demokratik bozor islohotlarini chuqurlashtirishga qaratilganligi bilan xarakterlanadi.
2010-yil 12-noyabrda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisidagi “Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi” mavzusida qilgan ma’ruzasi amalga oshirilgan
islohotlarni sarhisob qilish hamda jamiyat va davlat hayotining barcha sohalarini
yanada rivojlantirish yo‘nalishlarini belgilab olish nuqtayi nazaridan muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi. Ushbu Konsepsiyada mamlakatimizda fuqarolik jamiyati va
huquqiy davlat barpo etish borasida amalga oshirilgan ishlar mufassal tahlil etilib,
bu yo‘nalishdagi demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va izchil davom
ettirish bo‘yicha dolzarb vazifalar belgilab berildi.Prezident Shavkat
Mirziyoyevning 2016-yil 28-dekabrdagi “Jismoniy va yuridik shaxslarning
murojaatlari bilan ishlash tizimini tubdan takomil lashtirishga doir chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi Farmoniga binoan Xalq qabulxonalari tashkil etildi. Uning xodimlari
esa O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti devonining xodimlari hisoblanishi belgilab
qo‘yildi. 2017-yil dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi qabul qilinganining 25
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasida Xalq qabulxonalari
negizida, Prezident huzurida alohida tuzilma – Tezkor davlat xizmatlari agentligini
tashkil etish g‘oyasini ilgari surdi.2017 yil 6 fevralda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi”ning qabul qilinishi mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini
rivojlantirishning yangi bosqichi boshlandi 12
. Davlat rahbari tomonidan ilgari
surilgan Harakatlar strategiyasida mamlakatimizni rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi tarkibida fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning mexanizmlari belgilab
berildi. Bu amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligini yanada yuksaltirish,
davlat va jamiyatni har tomonlama uyg‘un va jadal taraqqiy ettirish uchun sharoitlar
yaratish, barcha sohalarni modernizatsiya qilish va erkinlashtirishdek ezgu
maqsadlarga xizmat qiladi. Zero, Harakatlar strategiyasining birinchi yo‘nalishida
davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirish nazarda tutilganligi qonun
ijodkorligi faoliyati sifatini tubdan oshirish, davlat va jamiyat hayotida siyosiy
partiyalarning rolini kuchaytirish, ular o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitini
shakllantirish bilan chambarchas bog‘liq. Bu siyosiy partiyalarning aholini
12
2017 yil 6 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”
17

o‘ylantirayotgan muammolarga samarali yechim topish, hududlarni rivojlantirishda
faol ishtirok etishiga mustahkam zamin yaratadi.Bir yil davomida sinovdan o‘tib,
tobora takomillashtirilib borilgan ushbu mexanizm dunyo hamjamiyatiga chinakam
demokratiya yo‘lidagi muvaffaqiyatlarimizdan biri sifatida namoyish etildi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assambleyasining 72-sessiyasida xalq hokimiyatini nomiga emas, balki amalda
joriy qilish mexanizmlarini mustahkamlashni global maqsad sifatida belgilab,
mamlakatimizning barcha hududida Prezidentning virtual va Xalq qabulxonalari
tashkil etilganini hamda hozirgi kungacha bir milliondan ortiq fuqarolarimiz bu
qabulxonalar orqali o‘zlarining dolzarb muammolarini hal qilganini ta’kidlab o‘tdi.
Huquq sohasi huquq tizimining eng katta elementi hisoblanadi. U huquqiy tartibga
solishning predmeti va usulining o ziga xosligi bilan sifat jihatidan bir hil bo lganʻ ʻ
ijtimoiy munosabatlar guruhini tartibga soluvchi huquqiy normalar yig indisidan
ʻ
shakillanib keladi. Agar huquqiy institut ijtimoiy munosabatlar turini tartibga solib
bersa, sanoat esa ijtimoiy munosabatlarning bir turi hisoblanadi. Turli mamlakatlar
yoki mintaqalardagi ijtimoiy-huquqiy davlatni tahlil qilish uchun qiyosiy
yondashuvdan foydalanish ijtimoiy-huquqiy siyosatni amalga oshirish modellari va
yondashuvlarining xilma-xilligi haqida qimmatli tushunchalarni berishi mumkin.
Turli huquqiy tizimlar va ularning fuqarolik jamiyatiga ta'sirini solishtirish ilg'or
tajribalar va takomillashtirishning potensial yo'nalishlarini aniqlashga yordam
beradi.Ijtimoiy-huquqiy davlat konsepsiyasini va uning fuqarolik jamiyatini
rivojlantirishdagi rolini o'rganish usullari, metodologiyasi va tadqiqot obyektlarini
tanlash tadqiqot maqsadlariga, tadqiqot savollarining mohiyatiga va o'rganilayotgan
o'ziga xos konkestga asoslanadi. 13
13
2017 yil 6 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”
18

1.2.Normativ huquqiy hujjatlarni tartibga solish
Huquqiy tartibga solishning predmeti sifatida berilgan huquqiy normalar majmui bilan
tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. Har bir tarmoqning o ziga xosʻ
tartibga solish predmeti bo lar ekan. Boshqacha aytganda, har bir tarmoq o zining
ʻ ʻ
sub’ekti o ziga xosligi, tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarning o ziga xos
ʻ ʻ
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tartibga solish predmeti ob’ektiv shakllanadi va
qonun chiqaruvchining ixtiyoriga bog liq emas. Hamma jamoat munosabatlari ham
ʻ
huquqiy tartibga solishning predmeti bo la olmaydi. Bu munosabatlar, birinchidan,
ʻ
barqarorligi va takrorlanuvchanligi bilan farq qilishi zarur; ikkinchidan, jamiyat va
davlatning bu munosabatlarning aynan huquqiy shaklda mavjudligi va davlat
tomonidan huquqiy himoya qilinishidan manfaatdorligi; uchinchidan, tashqi nazorat
qilish imkoniyati, masalan, sud, ma muriy organlar tomonidan. Shunday qilib, ichki
ʼ
oilaviy munosabatlar, qoida tariqasida, tashqi nazorat ostida emas, shuning uchun
ularni qonun ustuvorligi bilan tartibga solish qiyin. Huquq tizimi beshta asosiy
komponentni o z ichiga oladi: huquq normalari, huquq institutlari, huquq sohalari,
ʻ
quyi institutlar va kichik tarmoqlar.Huquq sohasi huquq tizimining eng katta elementi
hisoblanadi. U huquqiy tartibga solishning predmeti va usulining o ziga xosligi bilan
ʻ
sifat jihatidan bir hil bo lgan ijtimoiy munosabatlar guruhini tartibga soluvchi huquqiy
ʻ
normalar yig indisidan shakillanib keladi.
ʻ 14
Agar huquqiy institut ijtimoiy
munosabatlar turini tartibga solib bersa, sanoat esa ijtimoiy munosabatlarning bir turi
hisoblanadi.Shunday qilib, huquqni tarmoqlarga bo lish uchun esa, asosan ikkita
ʻ
mezon bo lishi kerak, huquqiy tartibga solishning predmeti va usuli qo llaniladi. Bu
ʻ ʻ
mezonlar huquqning bir sohasini boshqasidan ajratib turadi.Huquqiy institut – bu bir
huquq sohasi doirasidagi yoki ular tutashuvidagi bo lgan, sifat jihatidan bir hil ijtimoiy
ʻ
munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalarning alohida guruhidir
sanaladi.Tartibga solish xususiyatiga ko ra o xshash bir nechta yuridik institutlar
ʻ ʻ
huquqning kichik tarmog ini tashkil qiladi. Masalan ular, fuqarolik huquqining bir
ʻ
qismi sifatida mualliflik huquqi, uy-joy va patent huquqi, moliya huquqining bir qismi
sifatida soliq huquqining kichik tarmog i ajratiladi.
ʻ Huquqiy tartibga solish usuli –
huquqqa ijtimoiy munosabatlarga ta sir qilishning sub’ektga xos usuli
ʼ
hisoblanadi.Huquqiy tartibga solish usullari uchta holat bilan tavsiflanadi:a) jamoat
munosabatlarida sub’ektlarining sub’ektiv huquq va majburiyatlarini belgilash
tartibi;Ushbu mezonlarga muvofiq tarzda yuridik fanda huquqiy tartibga solishning
ikkita asosiy usuli ajratiladi: imperativ va dispozitiv;v) sub’ektlar harakatlarining
mustaqilligi (ixtiyoriyligi) darajasi.Imperativ usul (u avtoritar, imperativ deb ham
14
2017 yil 6 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”
19

ataladi) ijtimoiy munosabatlar ishtirokchilarining bo ysunishiga, bo ysunishigaʻ ʻ
asoslanadi. Bu usul sub’ektlarning xatti-harakatlarini (harakatlarini) qat iy tartibga
ʼ
soladi, ular odatda teng bo lmagan holatda joylashtiriladi, masalan, fuqaro va
ʻ
ma muriy organ. Bu usul jinoiy, ma muriy, soliq qonunchiligiga xosdir.Huquq
ʼ ʼ
tizimida moddiy va protsessual huquq tarmoqlari ham ajralib turadi. Moddiy huquq
tarmoqlari ijtimoiy munosabatlarga bevosita ta sir ko rsatadi. Aksariyat tarmoqlar
ʼ ʻ
moddiy huquq toifasiga kiradi (jinoyat, davlat, tadbirkorlik, oilaviy, mehnat va
boshqalar). Protsessual huquq taraflarning huquq va majburiyatlarini amalga oshirish
tartibi, tartibini tartibga soladi. Hozirgi vaqtda jinoyat-protsessual, fuqarolik
protsessual huquqi, arbitraj jarayoni mavjud. Protsessual qoidalar deyarli har qanday
sohada mavjud, ammo ularning hammasi ham mustaqil sanoat sifatida ajralib
turmaydi. Ajratish uchun eng yaqin narsa – ma muriy jarayonning normalari. Ikkala
ʼ
tarmoq tizimi ham bir-biri bilan chambarchas bog langan, garchi protsessual moddiy
ʻ
huquqqa xizmat qilsa. Huquq tizimida moddiy va protsessual huquq tarmoqlari ham
ajralib turadi. Moddiy huquq tarmoqlari ijtimoiy munosabatlarga bevosita ta sir
ʼ
ko rsatadi. Aksariyat tarmoqlar moddiy huquq toifasiga kiradi (jinoyat, davlat,
ʻ
tadbirkorlik, oilaviy, mehnat va boshqalarni nazarda tutish mumkin). Protsessual
huquq taraflarning huquq va majburiyatlarini amalga oshirish tartibi, tartibini tartibga
soladi. Hozirgi vaqtda jinoyat-protsessual, fuqarolik protsessual huquqi, arbitraj
jarayoni mavjud. Protsessual qoidalar deyarli har qanday sohada mavjud, ammo
ularning hammasi ham mustaqil sanoat sifatida ajralib turmaydi. Ajratish uchun eng
yaqin narsa – ma muriy jarayonning normalari. Ikkala tarmoq tizimi ham bir-biri bilan
ʼ
chambarchas bog langan, garchi protsessual moddiy huquqqa xizmat qilsa.
ʻ Huquq
tizimiga davlat va xususiy huquq sohalarini o z ichiga oladi. Rim huquqi davridan
ʻ
boshlab ommaviy huquqning davlat manfaatlari mavjud bo lgan tarmoqlariga, xususiy
ʻ
tarmoqlarga esa shaxslar, fuqarolar, shaxslar, kishilar birlashmalarining manfaatlari
ustunlik qilish odatiy holdir. Ommaviy huquqning tarmoqlariga davlat, ma muriy,
ʼ
moliyaviy, jinoiy va boshqalar, xususiy huquq – fuqarolik, oilaviy, tijorat, mehnat
huquqlari kiradi. Xususiy huquq odamlarning mulkiy va shaxsiy nomulkiy
munosabatlaridan kelib chiqadigan ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Huquqlarning
o zida ham ichki (yoki milliy) huquq va xalqaro huquq mavjud bo ladi.Milliy huquq
ʻ ʻ
deganda ma lum bir davlat ichidagi munosabatlarni tartibga soluvchi va ma lum bir
ʼ ʼ
xalqning milliy, tarixiy, madaniy xususiyatlarining o ziga xosligi bilan ajralib
ʻ
turadigan tarmoqlarning yig indisi sifatida qarash odatiy holdir. Xalqaro huquq
ʻ
insoniyat sivilizatsiyasining jamlangan tajribasini jamlaydi va xalqaro aloqa
sub’ektlari – davlatlarning irodasini muvofiqlashtirish natijasida bo ladi. Demak,
ʻ
xalqaro huquq milliy qonunchilik va huquqni qo llash amaliyoti uchun asos bo lib
ʻ ʻ
xizmat qiladi. Bundan tashqari, xalqaro huquq normalari ichki munosabatlarda
bevosita qo llaniladi.
ʻ O'zbekistonda inson huquqlarini rag'batlantirish, himoya qilish
va ularga rioya qilish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri
hisoblanadi. O'zbekistonda inson huquqlarini rag'batlantirish, himoya qilish va ularga
rioya qilish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi.
20

2017–2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo'nalishi bo'yicha 15
Harakatlar strategiyasi doirasida shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy huquqlarni ta'minlash sohasida aniq maqsadga yo'naltirilgan
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.Mamlakatimizda inson huquqlari va erkinliklarini
ta'minlash masalasi xalqimiz uchun farovon va munosib turmush sharoitini yaratib
berishga qaratilgan demokratik islohotlarning bosh mezoniga aylanib bormoqda.Inson
huquqlari bo'yicha xalqaro standartlar milliy qonunchilikka va huquqni qo'llash
amaliyotiga tizimli hamda bosqichma-bosqich implementatsiya qilinmoqda. Bugungi
kunda O'zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan 80 dan ortiq inson huquqlari va
erkinliklari sohasidagi xalqaro hujjatlar normalari milliy qonunchilikda o'z aksini
topmoqda.Amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar insonlar hayotini,
dunyoqarashini hamda turmush tarzini o'zgartirmoqda. Jamiyatda «Yangi
O'zbekistonni birgalikda barpo etamiz» degan ulug'vor maqsad shakllandi va «Jamiyat
– islohotlar tashabbuskori» degan yangi g'oya kundalik faoliyatimizga faol kirib
bormoqda. bo'yicha Harakatlar strategiyasi doirasida shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy huquqlarni ta'minlash sohasida aniq maqsadga yo'naltirilgan
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.Mamlakatimizda inson huquqlari va erkinliklarini
ta'minlash masalasi xalqimiz uchun farovon va munosib turmush sharoitini yaratib
berishga qaratilgan demokratik islohotlarning bosh mezoniga aylanib bormoqda.Inson
huquqlari bo'yicha xalqaro standartlar milliy qonunchilikka va huquqni qo'llash
amaliyotiga tizimli hamda bosqichma-bosqich implementatsiya qilinmoqda. Bugungi
kunda O'zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan 80 dan ortiq inson huquqlari va
erkinliklari sohasidagi xalqaro hujjatlar normalari milliy qonunchilikda o'z aksini
topmoqda.Amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar insonlar hayotini,
dunyoqarashini hamda turmush tarzini o'zgartirmoqda. Jamiyatda «Yangi
O'zbekistonni birgalikda barpo etamiz» degan ulug'vor maqsad shakllandi va «Jamiyat
– islohotlar tashabbuskori» degan yangi g'oya kundalik faoliyatimizga faol kirib
bormoqda.Inson huquq va erkinliklarini ta'minlashda O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining Xalq va Virtual qabulxonalari, shuningdek, Bosh vazirning
Tadbirkorlar murojaatlarini ko'rib chiqish bo'yicha qabulxonalari alohida o'rin
egallamoqdaSud-huquq sohasini yanada demokratlashtirish, Konstitutsiya ustuvorligi,
qonun oldida tenglik, insonparvarlik, adolatlilik, sud hokimiyatining mustaqilligini
ta'minlash, sud jarayonida tortishuv tamoyillarini tatbiq etish, aholining odil sudlovga
bo'lgan ishonchini oshirish, «Xabeas korpus» institutini kengaytirish, tergov ustidan
sud nazoratini kuchaytirish bo'yicha chora-tadbirlar majmui qabul qilindi.Inson huquq
va erkinliklarini ta'minlashda, nizolarni sudgacha hal qilishda va taraflarni
yarashtirishda advokatlarning vakolatlari sezilarli darajada kengaytirilmoqda.Sudlarda
ishlarni ko'rib chiqishda adolatni, ochiqlik va shaffoflikni ta'minlash uchun «Elektron
odil sudlov» tizimi joriy etildi. Aholiga bepul yuridik yordam ko'rsatish tizimi,
shuningdek, Advice.uz huquqiy ma'lumotlar tizimining imkoniyatlarini kengaytirish
15
2017–2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishi
21

hamda fuqarolarga bepul huquqiy maslahatlar xizmatini ko'rsatuvchi 16
«Madad»
nodavlat notijorat tashkilotini qo'llab-quvvatlash bo'yicha chora-tadbirlar qabul
qilindi.Ma'muriy, jinoiy, jinoyat-protsessual va jinoyat-ijroiya qonunchiligi
takomillashtirib borilmoqda hamda insonparvarlik tamoyiliga yanada
moslashtirilmoqda. Afv etish va jamoat birlashmalarining kafilligi ostida shaxslarni
jazodan ozod qilishning mutlaqo yangi tizimi joriy etildi.Qoraqalpog'iston
Respublikasining Jasliq qo'rg'onida joylashgan ixtisoslashtirilgan jazoni ijro etish
koloniyasining yopilishi muhim insonparvar voqelik bo'ldi. Qabul qilinayotgan chora-
tadbirlar natijasida ozodlikdan mahrum qilish joylarida saqlanayotgan mahkumlarning
soni 2,5 baravar kamaydi.O'zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining (keyingi
o'rinlarda – BMT) Inson huquqlari ta'limi sohasidagi butunjahon dasturida faol ishtirok
etmoqda. «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish kontseptsiyasi» va BMTning
Inson huquqlari sohasida ta'lim va tarbiya to'g'risidagi deklaratsiyasi qoidalarini
amalga oshirish bo'yicha Milliy harakat dasturining ijrosi yuzasidan keng qamrovli
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari,
ommaviy axborot vositalari, ta'lim muassasalari aholi orasida umuminsoniy
qadriyatlar, inson huquqlarini hurmat qilish va rioya qilish tamoyillarini
ommalashtirishga, shuningdek, fuqarolarning huquqiy axborotdan foydalanishini
ta'minlash jarayoniga keng jalb etilgan.Fuqarolarning siyosiy huquqlari va erkinliklari,
fikr, so'z va vijdon erkinligini ta'minlashda jamiyat va davlat boshqaruvidagi keng
qamrovli tub o'zgarishlar katta ahamiyatga ega. Parlament va jamoatchilik
nazoratining samarali mexanizmlari mustahkamlanmoqda. Vazirlar Mahkamasining
parlament oldidagi mas'uliyati sezilarli darajada kuchaytirildi. «Elektron parlament» va
«Elektron hukumat» tizimi rivojlantirilmoqda, davlat xizmatlarining turlarini
kengaytirish, ularning imkoniyatlari, sifati va tezkorligini oshirish bo'yicha chora-
tadbirlar qabul qilinmoqda.Parlament, fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot
vositalarining rolini kuchaytirish, «Xalq qonunlarning tom ma'noda yagona manbai va
muallifi hisoblanadi» hamda «Barcha muhim qarorlar bevosita xalq bilan muloqot
asosida, jamoatchilikning fikrini hisobga olgan holda qabul qilinadi» tamoyillarini
amalga oshirish bo'yicha tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.Oliy
Majlis palatalari tomonidan inson huquqlarining holati to'g'risidagi ma'ruzalar, inson
huquqlarini ta'minlashda xalqaro va mintaqaviy mexanizmlar bilan hamkorlikni
rivojlantirish bo'yicha milliy harakat rejalari («yo'l xaritalari»)ni tasdiqlash
amaliyotining yo'lga qo'yilishi qonun ijodkorligida yangi muhim qadam
bo'ldi. 17
O'zbekistonda inson huquqlariga rioya qilish va uni himoya qilishning milliy
mexanizmlarini yanada mustahkamlash va rivojlantirish bo'yicha tizimli chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda.O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining inson
huquqlari bo'yicha vakili (ombudsman) va Inson huquqlari bo'yicha O'zbekiston
Respublikasi Milliy markazi faoliyati tubdan takomillashtirildi. Bola huquqlari
16
2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishlari bo'yicha harakatlar
strategiyasi// https://www.lex. Uz
17
2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishlari bo'yicha harakatlar
strategiyasi// https://www.lex. Uz
22

bo'yicha vakil va O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik
sub'ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo'yicha vakil
lavozimlari joriy qilindi.Fuqarolarning ijtimoiy va madaniy huquqlarini ta'minlashning
noyob tizimi yaratildi. «Obod qishloq», «Obod mahalla», «Yoshlar – kelajagimiz»,
«Besh tashabbus» kabi 20 dan ortiq davlat ijtimoiy dasturlari va kontseptsiyalari
amalga oshirilmoqda. BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari doirasida milliy
maqsadlarni ro'yobga chiqarish, inson taraqqiyoti bo'yicha yuqori indeksga ega bo'lgan
(intellektual salohiyati, savodxonligi, insonning o'rtacha umr ko'rish davomiyligi) 18
davlatlar darajasiga erishishga, ijtimoiy sohaga innovatsiyalarni keng joriy etishni
ta'minlashga qaratilgan chora-tadbirlar qabul qilinmoqda.Ta'lim va tarbiya sohasida
keng ko'lamli tub o'zgarishlar amalga oshirilmoqda. 2025 yilga borib, 3–7 yoshdagi
bolalarning 74,5 foizini maktabgacha ta'lim bilan qamrab olishni nazarda tutuvchi
maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish kontseptsiyasi hayotga joriy etilmoqda. 11
yillik maktab ta'limi tizimi qayta tiklandi. Bugungi kunda davlat, nodavlat va xorijiy
oliy o'quv yurtlarining soni ortib bormoqda.O'zbek tilining xalqimiz ijtimoiy
hayotidagi nufuzi oshirilmoqda hamda xalqaro darajada «Milliy tiklanishdan milliy
yuksalish sari» tamoyili asosida chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. mamlakatda
Ekologik ta'limni rivojlantirish kontseptsiyasi amalga oshirilmoqda.Kam ta'minlangan
oilalar, nogironligi bo'lgan shaxslar, mehnat migrantlari, bolalar, yoshlar, ayollar, katta
yoshdagilarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, oila
institutini mustahkamlash bo'yicha ishlar tubdan qayta ko'rib chiqildi. Oila institutini
mustahkamlash bo'yicha kontseptsiya qabul qilinib, uning mazmunida oilaviy
mojarolarni hal etish mexanizmlari, ayollar va bolalar huquqlarini himoya qilish
masalalari o'rin oldi.Gender tenglikni ta'minlash maqsadida bir qator qonun hujjatlari
qabul qilindi. Xususan, 2019 yilda qabul qilingan «Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng
huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to'g'risida»gi 19
, «Xotin-qizlarni tazyiq va
zo'ravonlikdan himoya qilish to'g'risida»gi qonunlar shular jumlasidan. Xotin-qizlar
uchun 197 ta Zo'rlik ishlatishdan jabr ko'rgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va
moslashtirish, o'z joniga qasd qilishning oldini olish markazlari, yoshlarni oilaviy
hayotga tayyorlash bo'yicha 200 dan ortiq innovatsion maktablar tashkil etildi.
18

19
« Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to'g'risida»
23

II.BOB. Yangi O’zbekiston sharoitida qonun hujjatlarining ijtimoiy
hayotga tatbiq etilishi
2.1 Qonun hujjatlarining ishlab chiqarishga va amaliyotga tatbiq etilishi
O'zbekiston Respublikasi ijtimoiy, demokratik huquqiy davlat sifatida qonunchilik
ustuvorligi hamda ijtimoiy adolat prinsiplariga muvofiq tarzda o'z faoliyatini tashkil
etmoqda. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda ta'kidlab o'tish kerakki, "hozirgi
kunda O'zbekiston ijtimoiy davlat va adolatli jamiyat qurish sari dadil bormoqda.
Shu sababli «Yangi O'zbekiston - ijtimoiy davlat», degan tamoyilni konstitutsiyaviy
qoida sifatida muhrlashning vaqti-soati yetdi".Ijtimoiy davlat, axoli uchun munosib
turmush tarzini yaratishga xizmat qiladigan, ijtimoiy tengsizlik holatlarini muayyan
davlat islohotlari yordamida bartaraf eta oladigan, davlat boshqaruvida qonuniylik
va ijtimoiy adolat prinsipiga asoslanadigan davlat modelidir. Ushbu model aholi
uchun iste'mol savatchasi darajasi hamda miqdorini aniq belgilash, aholi bandligini
kafolatlash, inson va fuqarolarni munosib ish haqi bilan ta'minlash, adolatli mehnat
sharoitlarini yaratish, aholini ishsizlikdan himoya qilish, aholi o'rtasida
kambag'allikni qisqartirish bo'yicha puxta ishlab chiqilgan strategiyalarga ega
bo'lish, yoshlarni sifatli ta'lim bilan qamrab olishni yo'lga qo'yish, malakali tibbiy
xizmatdan foydalanish imkoniyatlari ko'lamini yanada kengaytirish kabi maqsad
hamda vazifalar bilan xarakterli hisoblanadi. Bu masalada O'zbekiston Respublikasi
ham bir qator ijobiy islohotlarni amalga oshirganini ko'rish mumkin. Jumladan,
"kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi", "monomarkaz'lar faoliyati yo'lga
qo'yildi. Bundan tashqari, inson va fuqarolarni tizimli ijtimoiy himoya qilish
maqsadida, yoshlar, ayollar, temir daftarlar mexanizmlari ishlab chiqilib amaliyotga
tatbiq qilindi.O'z o'rnida ta'kidlab o'tish kerakki, yuqorida e'tirof etilgan ijtimoiy
himoya islohotlarini samarali amalga oshirish uchun bevosita huquqiy davlatning
ahamiyati nihoyatda katta. Sababi, huquqiy davlat konsepsiyasini samarali yo'lga
qo'ymasdan turib, ijtimoiy davlat maqomiga erishib bo'lmaydi. Mamlakatda uzoq
vaqtdan beri yashab kelib, O'zbekiston fuqarosi degan huquqiy maqomga ega
bo'lmagan 50 mingga yaqin yurtdoshlarimizning ana shu muammosi hal etilib,
ularni O'zbekiston fuqarolari sifatida tan olishning qonuniy choralari ko'rildi.
Propiska qilish tizimidan xabar berish xususiyatidagi ro'yxatdan o'tkazish tizimiga
o'tish bo'yicha ishlar amalga oshirildi 20
.Barcha iqtisodiy va ijtimoiy dasturlar, kichik
biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish bo'yicha qabul qilinayotgan
investitsion loyihalar yangi ish o'rinlarini yaratish, shuningdek, mehnat
20
Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. - T.: O'zbekiston,
2016.
24

migrantlarining huquqlari va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Bandlikka
ko'maklashish jamg'armasi, Xorijda mehnat faoliyatini amalga oshiruvchi shaxslarni
qo'llab-quvvatlash hamda ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish
jamg'armasi tashkil etildi.«Inson manfaatlari hamma narsadan ustun» degan tamoyil
asosida xalqimiz hayotini tubdan yaxshilash bo'yicha olib borilayotgan keng
ko'lamli ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni davom ettirish, aholi farovonligini oshirish va
uning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish davlat hokimiyati organlarining bosh
vazifalaridan biri bo'lib qoladi.O'zbekistonda vijdon erkinligi huquqini ta'minlash
sohasida keng ko'lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda
mamlakatda 16 ta konfessiyaning 2 277 ta diniy tashkilotlari o'z faoliyatini olib
bormoqda. «Jaholatga qarshi ma'rifat» g'oyasini amalga oshirishga, diniy ta'lim va
ma'rifat tizimini rivojlantirishga, diniy xodimlar tayyorlashga alohida e'tibor
qaratilmoqda.O'zbekiston xalqaro huquq sub'ekti sifatida o'z rivojlanishining yangi
bosqichiga ko'tarilmoqda va xalqaro norma ijodkorligining faol ishtirokchisi va
yangi xalqaro shartnomalarning tashabbuskori sifatida maydonga
chiqmoqda.Iqtisodiy, siyosiy-huquqiy reytinglar va indekslardagi pozitsiyani
yaxshilash, mamlakatimizning xalqaro maydondagi nufuzini yanada oshirish
maqsadida xorijiy reyting agentliklari bilan tizimli ravishda yaqindan hamkorlik
aloqalari amalga oshirilmoqda. Ustuvor xalqaro reyting va indekslar bilan ishlashni
muvofiqlashtirish bo'yicha respublika kengashi tashkil etildi.BMT Bosh
Assambleyasining 73-sessiyasida O'zbekistonning tashabbusi bilan «Ma'rifat va
diniy bag'rikenglik» to'g'risidagi rezolyutsiya qabul qilindi. O'zbekiston BMTning
Yoshlar huquqlari to'g'risidagi xalqaro konventsiyasini ishlab chiqish tashabbusini
ilgari surdi.BMTning ustav organlari va shartnomaviy qo'mitalari, inson huquqlari
bo'yicha maxsus ma'ruzachilar instituti bilan hamkorlik izchil ravishda rivojlanib
bormoqda. Jumladan, mamlakatimizga tashrif buyurgan BMTning Inson huquqlari
bo'yicha Oliy komissari, Inson huquqlari bo'yicha kengashining Din va e'tiqod
erkinligi hamda Sud`yalar va advokatlar mustaqilligi masalalari bo'yicha maxsus
ma'ruzachilarining tavsiyalarini bajarish yuzasidan zarur chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.O'zbekistonning Xalqaro mehnat tashkiloti konventsiyalari doirasida
xalqaro majburiyatlarini, shuningdek, ushbu tashkilot tomonidan taqdim etilgan
paxta yig'im-terim kampaniyasi monitoringi yakunlari bo'yicha tavsiyalarni
bajarishi, shu jumladan, 2017–2020 yillarda 21
O'zbekistonda munosib mehnat
bo'yicha dasturning amalga oshirilishi xalqaro hamkorlar tomonidan ijobiy
baholandi.BMT tashkil etilganidan buyon Osiyo mintaqasida birinchi marta tashkil
etilgan Inson huquqlari bo'yicha Osiyo forumi Samarqand shahrida bo'lib o'tdi.
Ushbu Forumda BMT Bosh Assambleyasi 73-sessiyasining asosiy hujjatlaridan biri
sifatida tasdiqlangan Inson huquqlari bo'yicha Samarqand deklaratsiyasi qabul
qilindi. O'zbekiston parlamenti inson huquqlarining «Samarqand ruhi»ni amalga
oshirish bo'yicha «Yo'l xaritasi»ni tasdiqladi.2019 yilda Toshkent shahrida Islom
21
Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining
garovi.-T.:O'zbekiston, 2017.
25

hamkorlik tashkilotining Inson huquqlari bo'yicha Mustaqil doimiy komissiyasining
VI yillik seminari o'tkazildi va uning natijalari bo'yicha Yoshlar huquqlari
to'g'risidagi Toshkent deklaratsiyasi qabul qilindi. Xalqaro saylov standartlarini
amalga oshirish maqsadida O'zbekiston Respublikasining Saylov kodeksi qabul
qilinib, uning asosida 2019 yil 22 dekabrda «Yangi O'zbekiston – yangi saylovlar»
shiori ostida bo'lib o'tgan saylovlarda ilk bor 5 ta siyosiy partiya ishtirok etdi.
Saylovlarning ochiq-oydin, xalqaro standartlar asosida o'tkazilishini nazorat qilish
uchun 50 ga yaqin davlat hamda 10 ta xalqaro tashkilotdan 825 nafar kuzatuvchi,
jumladan, birinchi marta Yevropada Xavfsizlik va hamkorlik tashkilotining
Demokratik institutlar va inson huquqlari bo'yicha byurosining to'laqonli missiyasi
ishtirok etdi. Mamlakatda inson huquqlari sohasida amaldagi holatni o'rganish
natijalari, shuningdek, BMTning shartnomaviy organlari, O'zbekistonga tashrif
buyurgan BMTning maxsus ma'ruzachilari, Universal davriy hisobot va boshqa
xalqaro mexanizmlar doirasida berilgan tavsiyalarning tizimli tahlili shuni
ko'rsatmoqdaki, inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini samarali
himoya qilishni ta'minlash maqsadida sohada demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va izchil davom ettirish talab etiladi.Birinchidan, inson huquqlari
va qonuniy manfaatlarini himoya qilish faoliyatini ta'minlashning mexanizmlarini
tartibga solishda hamda inson huquqlari bo'yicha xalqaro standartlarni qonunchilik
va huquqni qo'llash amaliyotiga implementatsiya qilishdagi huquqiy bo'shliqlarni
bartaraf etish zarur.Ikkinchidan, davlat boshqaruvi organlari va fuqarolik jamiyati
institutlarining inson huquqlari sohasidagi faoliyatini o'zaro hamkorlikda amalga
oshirishning aniq mexanizmlari ishlab chiqilmagan. Shuningdek, inson huquqlari
sohasida O'zbekistonning xalqaro majburiyatlari lozim darajada bajarilishi ustidan
parlament va jamoatchilik nazoratini ta'minlash tizimini yanada takomillashtirish
zarur.Uchinchidan, inson huquqlari sohasida davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari faoliyatini huquqiy tartibga solish, bu sohada zarur dasturiy hujjatlarni
ishlab chiqish va amalga oshirishning aniq tartibini belgilash lozim.To'rtinchidan,
sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan inson huquqlari bo'yicha
xalqaro shartnomalar normalarini qo'llash amaliyotini yanada kengaytirish,
ozodlikdan mahrum qilish joylarida saqlanayotgan shaxslar huquqlariga rioya
etilishini monitoring qilish tizimini takomillashtirish hamda shartnomaviy
qo'mitalarning xabarlarini ko'rib chiqish yuzasidan qarorlarni bajarishning aniq
mexanizmlarini ishlab chiqish lozim.Beshinchidan, insonning shaxsiy, iqtisodiy,
ijtimoiy, siyosiy, madaniy huquqlari va erkinliklarini ta'minlash kafolatlari
kuchaytirish, jumladan mazkur huquqlarni poymol qilganlik uchun javobgarlikni
kuchaytirish talab etiladi.Oltinchidan, jamiyatda inson huquqlari va erkinliklariga
hurmat hissining shakllanishi, xalqaro va mintaqaviy mexanizmlar tavsiyalarining
to'liq bajarilishi uchun sud va huquqni muhofaza qiluvchi organlar hamda boshqa
davlat organlari xodimlarining inson huquqlari bo'yicha malakasini oshirish ishlarini
tizimli yo'lga qo'yish zarur.Shu munosabat bilan, quyidagi maqsad va vazifalar
hamda asosiy yo'nalishlarni nazarda tutuvchi Inson huquqlari bo'yicha O'zbekiston
26

Respublikasining Milliy strategiyasini (keyingi o'rinlarda – Milliy strategiya)
amalga oshirish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Milliy strategiyaning maqsadi –
O'zbekistonda inson huquqlari va erkinliklarini ta'minlash bo'yicha izchil olib
borilayotgan davlat siyosatini amalga oshirishning asosiy vazifalari va
yo'nalishlarini belgilab olish hisoblanadi.Milliy strategiyaning asosiy vazifalari
quyidagilar hisoblanadi:
1) mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarini,
umume'tirof etilgan xalqaro standartlar hamda O'zbekistonning inson huquqlari
sohasidagi majburiyatlarini, shuningdek, BMTning ustav organlari va shartnomaviy
qo'mitalarining tavsiyalarini hisobga olgan holda qonunchilikni takomillashtirish;
2) 2030 yilgacha bo'lgan davrda O'zbekistonning Barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishida parlament va fuqarolik jamiyati institutlarining rolini oshirish, qonun
ustuvorligini mustahkamlash, milliy qonunchilik va huquqni qo'llash amaliyotini
inson huquqlari bo'yicha xalqaro majburiyatlarga muvofiqlashtirish;
3) O'zbekistonning inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi xalqaro reytinglar va
indekslar (qonun ustuvorligi, norma ijodkorligi sifati, hukumat faoliyati
samaradorligi, so'z va axborot erkinligi, jinoyatchilik va korruptsiyaga qarshi
kurash, biznesni olib borish shart-sharoitlari, global raqobatbardoshlik, innovatsion
rivojlanish va boshqalar) bo'yicha dunyodagi 50 ta yetakchi mamlakatlar qatoriga
kirishini ta'minlash;
4) inson huquqlari buzilishlariga barham berish maqsadida sud hokimiyati
mustaqilligini ta'minlash, prokuratura organlari faoliyatini takomillashtirish va odil
sudlov tizimi vakolatlarini mustahkamlash, shuningdek, inson huquqlarini himoya
qilish bo'yicha milliy institutlar faoliyati uchun keng sharoitlarni yaratish, inson
huquqlari sohasidagi davlat siyosatini monitoring qilish va baholashning milliy
tizimini yanada rivojlantirish, aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini
oshirish, jamiyatda inson huquqlari madaniyatini shakllantirish;
5) shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni himoya qilishda davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari, fuqarolik jamiyati institutlari, ommaviy axborot
vositalari hamda xususiy sektor faoliyatining ochiqligi va o'zaro hamkorligi
samaradorligini oshirish, shuningdek, qonun ijodkorligi jarayonida fuqarolik
jamiyati institutlari bilan maslahatlashuvlarni o'tkazish amaliyotini
takomillashtirish;
6) jinoyatchilikning, ayniqsa odam savdosi, korruptsiya, qiynoqqa solish, uyushgan
va transmilliy jinoyatchilikning oldini olish va bu illatlarga qarshi kurashish,
27

shuningdek, ushlab turilganlar, qamoqqa olinganlar va mahkumlarni saqlash joylari
tizimida odil sudlovga va inson huquqlariga rioya etilishini ta'minlash;
7) aholining imkoniyati cheklangan, kam ta'minlangan guruhlar huquqlarini BMT
Barqaror rivojlanish maqsadlarining «hech kimni orqada qoldirmaslik» tamoyiliga
muvofiq himoya qilishni ta'minlash, davlat va jamiyatning alohida himoyasiga
muhtoj bo'lgan shaxslar, shu jumladan O'zbekiston Respublikasi fuqarosi bo'lmagan
shaxslarni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash hamda ularga xizmatlar ko'rsatish sifatini
oshirish;
8) din, so'z va fikr erkinligi, ma'lumot olish, kamsitishga yo'l qo'ymaslik, gender
tenglikni ta'minlash, barchaning sifatli ta'lim va tibbiy xizmatlardan teng
foydalanishi, keksa odamlarning ijtimoiy integratsiyasi, bolalar, yoshlar, ayollar,
nogironligi bo'lgan shaxslar va migrantlar huquqlarini himoya qilish sohalarida
huquqni qo'llash amaliyotini yanada takomillashtirish;
9) oila institutini, onalik, otalik va bolalikni himoya qilish, oilada zo'ravonlikning
oldini olish va unga qarshi kurashishni huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa
jihatlardan qo'llab-quvvatlash darajasini oshirish;
10) insonning iqtisodiy huquqlarini ta'minlash, xususiy mulkchilik va davlat-xususiy
sheriklik aloqalarini rivojlantirish;
11) ta'limning sifati va barcha darajadagi qamrovini oshirish, uzluksiz ta'lim tizimini
rivojlantirish, o'qitish tizimining inklyuzivligi va undan barchaning foydalana
olishini ta'minlash;
12) inson huquqlari sohasida axborot-ma'rifiy faoliyatining sifati hamda manzilligini
yaxshilash;
13) davlatlararo munosabatlarni, xalqaro tashkilotlar bilan o'zaro hamkorlik
aloqalarini uyg'unlashtirish, inson huquqlari bo'yicha xalqaro shartnomaviy
organlarning tavsiyalarini sifatli va o'z vaqtida bajarish maqsadida innovatsion
tamoyillarni joriy etish;
14) BMTning Inson huquqlari bo'yicha kengashi a'zoligiga O'zbekiston
Respublikasi saylanishini ta'minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish.
Shaxsiy va siyosiy huquqlarni himoya qilish sohasidagi ustuvor yo'nalishlar:shaxsiy
va siyosiy huquqlariga oid xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan
majburiyatlarning bajarilishi yuzasidan davlat organlari va mansabdor shaxslarning
mas'uliyatini oshirish;xalqaro huquq printsiplari, normalari hamda O'zbekistonning
xalqaro shartnomalari sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
keng qo'llanilishi, xalqaro huquq ustuvorligi printsipini amalga oshirishning
samarali mexanizmini yaratish;sudlarning mustaqilligini va xolisligini ta'minlash
maqsadida sud`yalar hamjamiyati organlari faoliyatining huquqiy asoslarini
shakllantirish hamda «Xabeas korpus» institutini yanada takomillashtirish yo'li bilan
28

inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta'minlashda sud
hokimiyatining rolini oshirish;sud jarayonlarida tenglik va tortishuv tamoyillarini
to'liq joriy qilish, advokaturani mustaqil, ishonchli huquqni himoya qiluvchi
institutga aylantirish, malakaviy yuridik yordam sifatini hamda advokat kasbining
nufuzini oshirish, inson huquqlari sohasida ixtisoslashgan huquqshunoslarni
tayyorlash tizimini takomillashtirish;jinoyat protsessida jabrlanuvchi va
guvohlarning, shu jumladan voyaga yetmagan jabrlanuvchi va guvohlarning
huquqlari va xavfsizligini ta'minlash mexanizmini takomillashtirish;prokuratura
organlari faoliyatining xalqaro standartlarga muvofiq shakllarini joriy etish,
prokuratura faoliyati oshkoraligini va uning jamiyat oldida hisobdorligini
ta'minlash, prokuratura tizimi boshqaruvida kollegial organlar rolini
kuchaytirish;fuqarolarni tengsizlikning har qanday ko'rinishlaridan hamda aholining
zaif qatlam vakillarini kamsitishlardan himoya qilishni ta'minlash;shaxsiy hayot
daxlsizligi hamda shaxsga doir ma'lumotlarni himoyalash huquqini ta'minlash
mexanizmini yanada takomillashtirish;O'zbekiston Respublikasida istiqomat
qiluvchi barcha millat va elatlarning tili va madaniyatini rivojlantirish uchun barcha
sharoitlarni ta'minlash mexanizmini takomillashtirish;bolalarga nisbatan alohida
munosabatni nazarda tutadigan odil sudlov institutlarini joriy etish, bolaning
manfaatlarini birinchi navbatda ta'minlash printsipini qonunchilik va amaliyotga
yanada samaraliroq joriy etish;odam savdosiga qarshi kurashish tizimini
takomillashtirish, bolalar va ayollar fohishabozligi va pornografiyasining sabablari
hamda sharoitlarini aniqlashga kompleks yondashuvni shakllantirish, shuningdek,
odam savdosidan jabrlanganlarni xalqaro standartlarga muvofiq identifikatsiya
qilish va reabilitatsiya qilish mexanizmini yanada takomillashtirish;aholining
ijtimoiy-siyosiy faolligini, saylov madaniyatini oshirish, demokratik, adolatli va
erkin saylovlarga oid xalqaro standartlarni hisobga olgan holda saylovlarni tashkil
etish va o'tkazish tizimini yanada takomillashtirish, saylov yoki referendum tashkil
qilish, ularni o'tkazish to'g'risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikni
kuchaytirish;inson huquqlari va erkinliklariga oid xalqaro standartlarni ta'minlashda,
jismoniy va yuridik shaxslarning konstitutsiyaviy shikoyatlari institutini joriy
etishda O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining roli va o'rnini
oshirish;davlat hokimiyati tizimida parlamentning rolini kuchaytirish, mamlakat
ichki va tashqi siyosatining eng muhim masalalarini hal etishda, shuningdek, ijro
hokimiyati faoliyati ustidan parlament nazoratini amalga oshirishda parlamentning
vakolatlarini yanada kengaytirish, parlamentning qonun ijodkorligi faoliyatini
takomillashtirish, jumladan, havolaki qonun normalaridan voz kechib, to'g'ridan-
to'g'ri tartibga soluvchi qonun normalarini qabul qilish amaliyotini
kengaytirish;inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda
siyosiy partiyalar, fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalarining
rolini yanada kuchaytirish;inson huquqlari sohasida fuqarolik jamiyati institutlarini
faollashtirish va qo'llab-quvvatlash.Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni
himoya qilish hamda barqaror rivojlanish sohasidagi ustuvor yo'nalishlar:iqtisodiy
29

va ijtimoiy huquqlarni ta'minlashning samarali omili sifatida Kambag'allikni
qisqartirish dasturini ishlab chiqish va hayotga tatbiq etish;xususiy mulk daxlsizligi
kafolatlarini ta'minlashning samarali mexanizmlarini takomillashtirish, jismoniy va
yuridik shaxslarning, ayniqsa tadbirkorlarning iqtisodiy huquqlari va qonuniy
manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, inson huquqlari sohasida tadbirkorlik
tuzilmalari ishtirokini yanada kengaytirishga doir qonunchilikni
takomillashtirish;sog'liqni saqlash tizimining samaradorligi, hammabopligi va
inklyuzivligi bo'yicha rivojlangan davlatlar darajasiga erishish, sog'liqni saqlash
xizmatlari qamrovini kengaytirish, shuningdek, bemorlar huquqlarining xalqaro
standartlarga muvofiq himoya qilinishini, xavfsiz, samarali, yuqori sifatli va arzon
dori-darmonlar va vaktsinalardan foydalanish imkoniyatini ta'minlash;reproduktiv
huquqlarni himoya qilish va OITS tarqalishining oldini olish, oilani rejalashtirish
bo'yicha xizmatlardan foydalanishda ayollar va erkaklarning imkoniyatlarini
kengaytirish, reproduktiv sog'liq va jinsiy tarbiya masalalari bo'yicha o'quv
kurslarini joriy qilish;ishchi-xodimlar huquqlarini himoya qilishning tashkiliy-
huquqiy mexanizmlarini, shu jumladan davlat xizmatchilari, tibbiyot xodimlarini,
pedagoglarni mehnat shartnomalarida nazarda tutilmagan ishlardan, majburiy
mehnatning barcha shakllaridan himoya qilishni takomillashtirish;mehnat
migrantlari va ular oila a'zolarining huquqlarini himoya qilish, mehnat huquqlarini
himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish bo'yicha BMT shartnomaviy organlari va
Xalqaro mehnat tashkilotining tavsiyalarini milliy qonunchilikka implementatsiya
qilish;davlat organlarida, nodavlat va xususiy tashkilotlarda, ayniqsa, qarorlar qabul
qilish bilan bog'liq yuqori lavozimlarda ayollarning teng vakilligini ta'minlash
siyosatini takomillashtirish, jamoatchilik ongida erkaklar va ayollarning o'rni
haqidagi tushunchalarni o'zgartirishga qaratilgan sa'y-harakatlarni amalga
oshirish;Aholini ijtimoiy himoya qilish kontseptsiyasini ishlab chiqish, shuningdek,
keksalar, yolg'iz keksalar bilan ishlash, ularni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash bo'yicha
yaxlit tizimni yaratish, ijtimoiy sug'urtaga oid qonun hujjatlarini qabul
qilish;«Mehribonlik uylari»da tarbiyalangan yoshlarning ijtimoiy moslashuvi,
xususan, ularni ish, uy-joy bilan ta'minlash bo'yicha alohida dastur ishlab chiqish,
shuningdek, moddiy va ijtimoiy imtiyozlar berish orqali farzandlikka oluvchi ota-
onalarni rag'batlantirishni nazarda tutuvchi tashkiliy-huquqiy tizimni
takomillashtirish;maktabgacha ta'lim tizimini yanada rivojlantirish (2025 yilgacha
3–7 yoshdagi bolalarning 74,5 foizini maktabgacha ta'lim bilan, shuningdek, 6
yoshli bolalarning 100 foizini qamrab olishni ta'minlash), bolalarni intellektual
rivojlantirish, parvarish qilish va sog'lomlashtirishni ta'minlovchi maktabgacha
ta'lim-tarbiya tizimini rivojlantirish;butun umr davomida o'qishga bo'lgan
imkoniyatlarni rag'batlantirish, boshlang'ich va umumiy o'rta ta'limni yangi sifat
darajasiga ko'tarish, o'rta maxsus, oliy, kasb-hunar va qo'shimcha ta'lim olish
imkoniyatini barcha uchun ta'minlash, shuningdek, yoshlarning oliy ta'lim bilan
qamrab olinishini kengaytirish, oliy o'quv yurtlarida davlat grantlari bo'yicha
kvotalarni oshirish;toza ichimlik suvidan foydalanish imkoniyatini barcha uchun
30

ta'minlash, suv resurslaridan oqilona foydalanish bo'yicha targ'ibotni kuchaytirish,
suv xo'jaligi va sanitariya holatini yaxshilashda fuqarolik jamiyati institutlarining
ishtirokini kengaytirishdir. Qonunga rioya qilish, eng avvalo uning borligi va undan
ko'pchilik xabardor bo'lishiga bog'liq, bu esa targ'ibot-tashviqotga, ya'ni huquqiy
kommunikatsiyaga asoslanadi. "Qachonki qonunlar yaratilsa, ularga rioya qilish
ta'minlansa, keng omma o'rtasida huquqiy madaniyat shakllanadi" [3. 161]. Bugungi
zamonaviy yashash tarzining dolzarbligi shundaki, hayotga oqilona yondashuvni
davrning o'zi taqozo etmoqda, bunday keskin talablardan aslo voz kechish mumkin
emas. Shunday ekan odamlarning ongida mustaqil fikr uyg'otish zaruriyati tug'iladi.
"Qonunchilik tizimining asosiy vazifasi - huquqiy me'yorlarning mazmun-
mohiyatini aholiga yetkazishda huquqiy kommunikatsiya alohida ijtimoiy ahamiyat
kasb etadi. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi xalqimiz siyosiy-huquqiy
tafakkurining yuksak namunasidir. U hech kimga qaram bo'lmasdan, erkin va ozod,
tinch va osoyishta, farovon yashashning qonuniy kafolati bo'lib kelmoqda" [5.5].
Demokratik islohotlar va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, siyosiy tizimni
takomillashtirish, xalqning ma'naviyatini huquqiy bilimlar bilan oshirish, davlat
tomonidan ishlab chiqilayotgan qonunlarga o'z fikr mulohazalarini bildirish kabi
tarbiyaviy manbalar borki, xalq buni ongli ravishda anglay bilishi, tushunishi
dolzarb masaladir. Konstitutsiya asosida mamlakatimizda milliy qonunchilik tizimi,
davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari shakllandi. Bugungi kunda barcha
jabhalarda keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ijtimoiy -iqtisodiy, siyosiy
va harbiy salohiyatimiz yuksalib, fuqarolarimizning dunyoqarashi tobora o'sib
bormoqda. Bularning barchasi, eng avvalo, Bosh Qomusimizning hayotbaxsh kuch-
qudrati natijasidir. Davlat va jamiyat boshqaruvining zamonaviy tizimlarini yaratish
masalalari bugungi kunning yuqori darajali dolzorb vazifalaridan bo'lgan jiddiy
masala hisoblanadi.Davlatimiz rahbari o'zining birinchi ish kunidan yangi qonunlar,
farmonlar ijrosini juda qisqa muddatda boshlab yuborganligi, davlat boshqaruvining
barcha jabhalarida uzluksiz muloqotlar, aholi bilan uchrashuvlar, yozma va og'zaki
muloqot turlari, vizual shakllaridagi aniq va ravshan ko'rsatmalari asosida ish olib
borilayotganligi va bajarilayotgan vazifalar to'g'risida xalq oldida hisobot berib
borilayotganligi buning isbotidir. Mamlakat taraqqiyotining zamonaviy bosqichida
keng ko'lamli islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, davlat
boshqaruvining mutlaqo yangi samarali faoliyat yurituvchi tizimini yaratishni talab
qiladi. Davlat va jamiyat boshqaruvida ijtimoiy hayot va komil inson masalasi,
inson shaxsining qadrlanishi, uning jamiyatdagi o'rni, madaniy va ma'naviy
dunyoqarashining shakllanishida, zamonaviy hamda texnikaviy ilmlarni qunt bilan
o'rganishi, o'z fikrlarini, o'z qarashlarini erkin ifodalashi, saylov huquqiga egaligi,
jamiyatda inson huquqlari kafolatlari konstitutsiyaviy qonunlari bilan belgilangani
e'tiborlidir.Jamiyatda olib borilayotgan islohotlar va o'zgarishlarning asosiy maqsadi
bo'lgan demokratik davlat, huquqiy jamiyat qonunning ustuvorligini ta'minlash
uchun xizmat qiladi. Shunga ko'ra xalqimiz va mamlakatimizning bugungi va
kelgusi taraqqiyotini ta'minlashda mustaqillik yillarida shakllanib, rivojlanayotgan
31

milliy g'oya muhim o'rin tutadi. Huquq tizimi turli tarmoq huquqlari yig'indisidan
iborat bo'lib, har bir huquq resurslarining o'z ishlab chiqarish va tartibga soluvchi
predmeti mavjud. Boshqa huquqlardan farq qilib, konstitutsiyaviy huquq ikkiga ega:
birinchisi, uning mustaqil huquqni aniqlash bo'lsa, uning foydasiga huquq
hisoblanishidir. Konstitutsiyaviy huquqning huquqning roli uning normalari bilan
tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarning ahamiyati, foydaligi, boshqa
Konstitutsiyaviy huquq shaxsiy va davlat munosabatlarining asoslarini, shaxsiy
huquqiy holati asoslarini, davlat va hokimiyat tuzilmalarini, ularni tashkil etish trtibi
va faoliyatning prinsiplarini, davlatning nodavlat tashkilotlar bilan munosabati
asoslarini o'rnatar ekan, ana shu masalalarni tartibga soluvchi barcha imkoniyatlar
uchun imkoniyatlar rolini o'ynaydi. Yana konstitutsiyaviy huquqning kchlik roli
boshqa huquqlarning konstitutsiyaviy normal rivojlanishiga kelishilgan holda ham
ko'rinadi va nihoyat, konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbai Konstitutsiya ishlari
ham uning resurslarini ko' hosil. Konstitutsiyaning 36- tuzatish har bir kishining
mulkdor bo'lishga haqliligi, huquqi qonun bilan kafolatni,53-modda xususiy mulk
daxlsizlanishi kerak va davlat himoyasida bo'lishini jihozlar ekan, bu bilan mulkiy
masalalarni tartibga soluvchi “Fuqarolik hquqi”ga asos soladi. 53-modda
tadbirkorlik rivojlanishi bilan, “Tadbirkorlik huquqi” uchun asos bo'ladi. ostidagi,
konstitutsiyaviy huquqning boshqa normalari ham boshqa huquqlar uchun asos
bo'ladi, ya'ni, boshqa huquqlar o'zining dastlabki hlatini, tayanchi konstitutsiyaviy
huquq normalaridan oladi. Har qanday boshqa huquqlarni tartibga soluvchi ijtimoiy
munosabatlarning asosi konstitutsiyaviy huquq normalari bilan mustahkamlangan.
Konstitutsiyaviy huquq, huquq tizimida alohida, ya'ni kuchga o'ringa ega bo'lgan
boshqa holatlar ham ko'plab mumkin. Jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy
sohadagi o'zgarishlar konstitutsiyaviy huquq normalarida aksi bilan birga,
huquqning boshqa sohalari rivojiga ham kuchli ta'sir ko'rsatadi. Mamlakatimizda
qilib turgan konstitutsiyaviy normalari O'zbekistonning davlat amaldagi huquqlarini,
shaxsning oliy qadriyat huquqlarini, milliy davlatchilikning o'ziga xos
xususiyatlarini, bozor iqtisodiyotini va jarayonlarini o'zida aniq aks ettirgan bo'lib,
ular boshqarayotgan davlat boshqaruvida ham o'z ifodasini topgan. topgan.
Konstitutsiyaviy-huquqiy normalarning tahlili shuni ko'rsatadiki, ular orqali: -
O'zbekistonning suverenligi, mustaqilligi to'la ta'minlangan; - inson huquq va
erkinliklari xalqaro andozalarga mos raqobat; - shaxs va davlat munosabatlarida
shaxsiy manfaatlarining barqarorligi olingan; - demokratik asoslarda valarda
hokimiyat va hokimiyatni amalga oshiruvchi organlar mustahkamlangan; - eng
asosiysi, konstitutsiyaviy huquq normalari har qanday mafkuradan ozod qilingan.
Huquqiy davlatchilik yo'lida O'zbekiston Respublikasi o'zining milliy
qonunchiligida inson huquqlari va erkinliklarini ta'minlashni ustuvor vazifa sifatida
belgilab oldi. O'zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati suverenitetini
mustahkamlash va huquq ustunligini tasdiqlanishi huquqiy davlatchilikning
chambarchas o'zaro aloqadorligini ifodalaydi.Inson huquqlari kafolatlari milliy va
xalqaro huquqiy mexanizmi inson huquqlarini amalga oshirishning bir biri bilan
32

bog'liq shartlari tizimidan iboratdir.Huquqiy kafolatlar — fuqarolarga berilgan
huquq va erkinliklarining amalga oshirishning huquqiy chora-tadbirlaridir. Shaxsiy
huquq va erkinliklar tartibi Konstitutsiyada yashash huquqi bilan boshlanadi. Bu
asosiy, insonning tabiiy huquqi, uning xavfsizligi kafolatidir. O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi, davlat tomonidan inson hayoti uchun ijobiy muhitni
yaratish va shaxs sha'nini himoyalash majburiyatini ko'rsatadi. Konstitutsiyaga
bunday tarbiyaviy-ahloqiy omillarning kiritilishi amaliy ma'noga ega, ya'ni shaxs
g'oyasini jamiyatning eng yuqori qadriyati sifatida e'tirof etadi. O'lim jazosini bekor
qilinishi, inson huquqlarining xalqaro standartlari, Respublika qonunchiligida va
amaliyotida qo'llanilayotganligining yaqqol tasdig'idir."Biz uchun fuqarolik jamiyati
- bu ijtimoiy makon. Bu makonda qonun ustuvor bo'lib, u insonning o'z-o'zini kamol
toptirishiga mo'nelik qilmaydi, aksincha, yordam beradi. Shaxs manfaatlari, uning
huquq va erkinliklari to'la darajada ro'yobga chiqishiga ko'maklashadi" 22
O'zbekiston
Respublikasi Vena deklaratsiya hamda Harakat dasturi asosida inson huquqlari
bo'yicha quyidagi milliy institutlar tashkil etildi: O'zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi inson huquqlari bo'yicha vakili (Ombudsman), Inson huquqlari bo'yicha
O'zbekiston Respublikasi Milliy markazi, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
huzuridagi amaldagi qonunchilik hujjatlari monitoringi instituti. O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi amaldagi qonunchilik hujjatlari monitoringi
Instituti qonunchilik ustidan monitoring olib boruvchi, qabul qilinishi kerak bo'lgan
qonunlarni ekspertizadan o'tkazuvchi ilmiy - hamda tadqiqot olib boradigan tizim
hisoblanib davlat rahbarining qonunchilik tashabbusi huquqining amalga oshirishiga
ko'maklashadi.O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti faoliyatining asosiy yo'nalishlari quyidagilar
hisoblanadi:
- davlat va jamiyat qurilishi sohasidagi demokratik islohotlar jarayonini,
hokimiyatlar bo'linishi konstitutsiyaviy prinsipining hayotga izchil tadbiq etilishini
tizimli tahlil qilish, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati
tarmoqlarining mustaqilligi va erkinligini kuchaytirish, ularning kelishilgan holda
faoliyat yuritishi hamda hamkorligini, ular o'rtasida muvozanatni ta'minlash, davlat
hokimiyati va boshqaruvi tizimida o'zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanatining
samarali tizimini shakllantirish bo'yicha takliflar ishlab chiqish;
- hokimiyatning ijro etuvchi tarmog'ini isloh qilish va demokratlashtirish
masalalarini kompleks o'rganish, ayrim hokimiyat vakolatlari va funksiyalarini
markaziy davlat hokimiyati organlaridan, hukumatdan boshlab mahalliy davlat
hokimiyati organlariga fuqarolarning o'zini-o'zi boshqarish organlariga bosqichma-
bosqich o'tkazish bo'yicha takliflar ishlab chiqish. "Bizning oldimizda turgan yana
bir muhim va dolzarb vazifa-u ham bo'lsa, "Kuchli davlatdan kuchli jamiyatga
o'tish" degan shiorni amalda ro'yobga chiqarishdir. Bu maqsadga erishish uchun,
birinchidan, davlatimizning markaziy va yuqori boshqaruv organlari vakolatlarini
22
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
33

bosqichma-bosqich quyi tizimga, shu jumladan, o'zini-o'zi boshqarish tuzilmalariga
o'tkazish talab qilinadi".Bizga ma'lumki, huquqiy davlat tushunchasi g'oyasining
muhim jihati bu inson huquqlarini ifodalashda huquq hamda qonun ustuvorligini
ta'minlashni kafolatlashdir. Ya'ni, huquq va qonun ustuvorligi ta'minlangan
davlatlarda huquqiy barqarorlikka erishish mumkin bo'ladi.

2.2.Xorijiy davlatlar qonunchilik tizimida normativ-huquqiy
hujjtlarning tutgan o’rni va ijtimoiy hayotda qo’llanilishi .
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining Inson huquqlarini himoya qilish
boshqarmasi inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish yo'lida ixtisoslashgan
organ sifatida harakat qiladi.Boshqarmaning asosiy vazifalari qatoriga inson
huquqlari va unga amal qilish sohasidagi qonunchilikni tahlil qilish; inson huquqlari
asosidagi mavjud bo'lgan qonunchilikni mukammallashtirish; konstitutsiya va
qonunlar bilan belgilab qo'yilgan inson huquqlari bo'yicha qonunlarga amal qilishni
ta'minlash kiradi. Ko'p millatli mamlakat hisoblangan O'zbekistonda 140 dan ortiq
milliy madaniy markazlar o'z faoliyatini olib bormoqda. O'zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 13-yanvardagi 10-sonli qarori asosida Respublika
Baynalninal madaniy markazi tashkil etildi. Markaz barcha madaniy markazlarga
faoliyatida amaliy va uslub jihatidan o'z yordamini berish bilan birgalikda
mamlakatda istiqomat qiluvchi turli millat va elatlarning vakillarining ehtiyojlarini
qondirishda o'z ko'magini ko'rsatadi.Inson huquqlari kafolatlari bo’yicha xalqaro
mehanizmlar. Bir qator mamlaklar o'zlarining rasmiy bayonotlarida BMT ustaviga
asosan muayyan inson huquqlariga irqiy, jinsiy, til va diniy kamsitishlarsiz rioya
qilinishini ta'minlashda davlat yurisdiksiyasini rad qildilar.Boshqa guruh davlatlari
esa BMT Ustavining yuridik majburiyligini tan olishgan holda davlat suverenititeti
tushunchasini mutloqlashtirishib, inson huquqlari sohasi butunlay davlatning ichki
vakolati deb hisoblashlashlarini bildirishdi .Inson huquqlari sohasida xalqaro huquq
rolining oshishiga asosiy sabablardan biri Inson huquqlari umumjahon
deklaratsiyasi, inson huquqlari bo'yicha xalqaro paktlar va mazkur sohada boshqa
xalqaro konvensiyalarning qabul qilinishidir.Tadqiqotlardan birida ta'kidlab
o'tilganidek, "1948-yildan so'ng qabul qilingan 90 dan ortiq milliy konstitutsiyalar
o'zida deklaratsiya qoidalarini aks ettiradi va mazkur qoidalar uning ta'siri ostida
kiritilgan. Konstitutsiyasining VII, VIII, IX, X, XI-boblarida konstitutsiyaviy
normalarga ko'ra inson dunyoga kelishi bilanoq, o'zining tabiiy huquqlariga, ya'ni
shaxsiy huquqlariga ega bo'ladi. Masalan, Bosh Qomusimizning 24-moddasiga
e'tibor qaratsak, unda: "Yashash huquqi har bir insonning uzviy huquqidir. Inson
hayotiga suiqasd qilish eng og'ir jinoyatdir",-degan qoida mustahkamlangan.
Yashash huquqi inson tug'ilishi bilan vujudga keladi, uning vafot etishi bilan
34

tugaydi. Bu normada yashash huquqidan biror bir shaxsni mahrum qilish yoki uning
hayotiga suiqasd qilish eng og'ir jinoyat ekanligi ta'kidlanib, bunday jinoyat uchun
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining tegishli normalarida jinoiy
javobgarlik belgilangan.Bola huquqlariga to'xtaladigan bo'lsak, shuni ta'kidlash
lozimki, davlat sog'lom bolaning tug'ilishi va rivojlanishini ta'minlash uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratadi. Ma'lumki, keyingi vaqtlarda O'zbekiston milliy
qonunchiligining xalqaro standartlarga uyg'unligini ta'minlash sari dadil olg'a
siljimoqda. Fikrimizning dalili sifatida shuni aytish mumkinki, davlatimiz bola
huquqlari kafolatlari to'g'risida, Odam savdosiga qarshi kurashish to'g'risida va bola
huquqlarini himoya qilishga doir boshqa qator qonunlarni qabul qildi.Barchamizga
ma'lumki, 1948 yil BMT Bosh Assambleyasi tomonidan Inson huquqlari
umumjahon deklaratsiyasi qabul qilingan.1989 yil 20 noyabrda esa Bosh
Assambleya rezolyusiyasi asosida "Bola huquqlari to'g'risida"gi Konvensiya qabul
qilindi. O'zbekiston davlati bu konvensiyani 1992 yil 9 dekabrda ratifikatsiya q ildi.
Keyinchalik 2008 yil 7 yanvarda O'zbekiston Respublikasining "Bola huquqlari
kafolatlari to'g'risida"gi Qonuni qabul qilinib, unga ko'ra bola huquqlarini himoya
qilish bo'yicha davlat siyosatining asosiy yo'nalishlari belgilab berildi.Bola
huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish tizimini yanada
takomillashtirish, bola huquqlarining kafolatlarini ta'minlash va ushbu sohadagi
xalqaro majburiyatlarni bajarishning ta'sirchan tizimini yaratish maqsadida 2019 yil
22 aprelda yana bir huquqiy hujjat: O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Bola
huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar
to'g'risida"gi PQ-4296-son 23
qarori qabul qilindi va unga ko'ra O'zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo'yicha vakili (Ombudsman)
o'rinbosari - Bola huquqlari bo'yicha vakil lavozimi joriy etildi. Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyasini bajarish strategiyasini va
bola huquqlari masalalari bo'yicha boshqa hujMamlakatimiz o'z mustaqilligini
qo'lga kiritib, huquqiy, demokratik davlat, fuqarolik jamiyati qurish jarayoni
ketayotgan hozirgi kunda onalik va bolalikning muhofazasi, ularni ijtimoiy
hayotdagi huquqlari, xotin-qizlar muammolari jamiyatning kundalik vazifasiga
aylanib bormoqda.
Hozirgi kunda jamiyatimiz hayotida ko'plab islohotlar amalga oshirilmoqda.
Xususan davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoevning quyidagi so'zlaridan bilishimiz
mumkin - "Barchamiz uchun aziz va mo'tabar bo'lgan ayol zoti haqida so'z yuritar
ekanmiz, avvalambor, bizni dunyoga keltirgan, oq sut berib voyaga yetkazgan Ona
siymosi oldida bosh egib ta'zim qilamiz. Yer yuzida muqaddas degan so'zga eng
munosib zot bu - avvalo, Onadir. Xalqimiz ona siymosini doimo ulug'lab, ardoqlab
yashaydi. Yurtimizda onalarni sharaflab muhtasham haykallar bunyod etilgani ham
shundan dalolat beradi" jatlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok
etish huquqiga ega bo'ldi. Ayollarning shaxsiy huquq va erkinliklarining kafolati
bugungi kunda har bir rivojlangan mamlakat fuqarolari farovonligi ta'mnlanganining
23
" Bola huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PQ-4296-son
35

asosiy ko'rsatkichi hisoblanadi. O'zbekistonda ham bugungi kunda ayollarning
huquq va erkinliklarini ta'minlash sohasida jadal islohotlar olib borilmoqda. Bu
avvalo Respublika Konstitutsiyasida barcha fuqarolarning tengligi belgilab
qo'yilganligini, shuningdek, 18, 46, 63, 64, 65, 66-moddalari bilan bevosita ayollar
huquqlarining konstitutsiyaviy kafolati mustahkamlanganligini, xalqaro hujjatlarda
bo'lgani kabi, ichki qonunchilikda ham jins belgisi bo'yicha kamsitmaslik
to'g'risidagi qoida birinchi o'ringa chiqarilganligini ta'kidlash o'rinlidir. O'zbeklar
hayotida qadimdan ayollar hamisha e'zozlab kelingan. Mustaqillikka erishilgandan
keyin ham dastlab an'analarga sodiq qolgan holda, bu masalaga alohida e'tibor
qaratildi. «Mustahkam oila yili», 2014- yilning «Sog'lom bola yili», 2016-yilning
«Sog'lom ona va bola yili» 2017-yilning «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari
yili» deb e'lon qilinishi shuningdek, 2017-yil 7- fevralda O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining tomonidan 2017-2021-yillarda O'zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalish bo'yicha Haakatlar strategiyasinng qabul
qilinishi mamlakatimizda bu borada aniq maqsadga yo'naltirilgan izchil siyosatni
rejalashtirish tizimiga sifat jihatdan yangi yondashuvlar va yangi bosichda olib
borilishiga yo'l ochdi.Bugungi kunga kelib xotin-qizlar faolligini oshirish va
himoyasini ta'minlashda quyidagilar bu siyosatning asosiy yo'nalishlari hisoblanadi:
• ayollar huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya etish, onalik va bolalikni
muhofaza qilish sohasida qabul qilingan qonun hujjatlari bajarilishini ta'minlash
hamda bu boradagi huquqiy asosni yanada takomillashtirish choralarini ko'rish;
• ayollar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan ishlarning ahvolini doimiy ravishda
va kompleks monitoring qilish, ayollarning oiladagi, jamiyatdagi hamda jamoat va
davlat ishlarini boshqarishdagi rolini oshirish;
• ayollarning bandligini ta'minlash yuzasidan samarali choralar ko'rish va amalga
oshirish, ularni ishga joylashtirishda har tomonlama yordam ko'rsatish, ayollar
o'rtasida, ayniqsa, qishloq joylarda tadbirkorlikning turli shakllarini rivojlantirish;
• ayollarning ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-huquqiy faolligini oshirish tadbirlarini
ishlab chiqish va amalga oshirish, ayollar nodavlat notijorat tashkilotlarining
mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida faol ishtirok etishi uchun ko'maklashish.
O'zbekistonda ayollar huquqlarini kamsitishga yo'l qo'ymaslik xotin-
qizlarnimamlakatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotida faol ishtirok
etishga jalb qilish uchun huquqiy asos yaratilgan. Inson huquqlariga oid 100 ga
yaqin qonunlarimizda ayollarning erkaklar bilan teng huquqliligi e'tirof etilgan. Shu
36

bilan bir qatorda, O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 30 avgustdagi
«Bir xil qiymatga ega bo'lgan mehnat uchun erkaklar va xotin-qizlarni teng
rag'batlantirish to'g'risidagi konvensiyani ratifikatsiya qilish haqida»gi 493-sonli
hamda «Xotin-qizlarning siyosiy huquqlari to'g'risidagi konvensiyaga qo'shilish
haqida»gi 501 -sonli qarorlari qabul qilingan. Qabul qilingan qonun hujjatlari
doirasida O'zbekiston hukumati, vazirliklari va idoralari, nodavlat tashkilotlari
tomonidan ayollar huquqlarini qo'llab-quvvatlash himoya qilish va ularning
mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayotida to'laqonli
ishtirok etishlarini ta'minlash uchun tizimli va izchil ish olib borilmoqda. E'tirof etib
o'tish mumkinki, O'zbekistonda xotin-qizlarini e'zozlash, jamiyatdagi rolini oshirish
davlat siyosatining muhim yo'nalishlaridan biriga aylandi. Shu maqsadda xotin-
qizlar manfaatini ifodalovchi qator huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Xususan, 2019-
yilda qabul qilingan "Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda
imkoniyatlar kafolatlari to'g'risida"gi. "Xotin-qizlarni tazyiq va zo'ravonlikdan
himoya qilish to'g'risida"gi qonunlar shular jumlasidan. Ayollarga ko'plab ijtimoiy
imtiyozlar joriy qilindi. Ana shunday chora-tadbirlar tufayli ayollarimiz bugungi
kunda ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarning, davlat va jamiyatda kechayotgan
hayotbaxsh o'zgarishlarning faol ishtirokchisiga aylandilar.Shuningdek, bugungi
kunga kelib O'zekiston ayollar huquqlarini himoya qiluvchi bir qancha xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlik qilib kelmoqda, jumladan, BMTning Mingyillik
taraqqiyot maqsadlarini amalga oshirishda birinchi navbatda, qashshoqlikni
kamaytirish, odamlarning hayotini yaxshilash, jamiyatning barqaror rivojlanishida
ayollarning rolini oshirish, erkaklar va ayollar tengligini ta'minlashga qaratilgan
choralarni izchil amalga oshirmoqda. Mamlakatda ta'lim, gender tenglik, sog'liqni
saqlash va boshqa masalalarga nisbatan jiddiy natijalarga erishildi. BMT doirasida
tuzilgan va gender tenglik va ayollarning imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan
yetakchi muvofiqlashtiruvchi "BMT-ayollar" tashkiloti bilan faol hamkorlik qilib
kelmoqda.Bunga misol tariqasida 2020-yil 1-oktyabrda BMT ning Nyu-York
shahridagi qarorgohida Xotin-qizlar ahvoli bo'yicha IV Butunjahon anjumanining
25 yilligiga bag'ishlangan yuori darajadagi uchrashuvida O'zbekistonda gender
tengligi va xotin qizlar imkoniyatlarini rivojlantirishga qaratilgan barqaror davlat
siyosati va bu sohada erishilgan yutuqlar ilk bora jahon hamjamiyatiga taqdim etildi.
Shuningdek falsafiy nuqtai nazardan qaraydigan bulsak albatta, davlat
(hokimiyat)ning ijtimoiy taraqqiyotdagi rolini qayd etish bilan muammo to'la tadqiq
etilmaydi. Davlatning butun ijtimoiy o'zgarishlardagi o'rnini, u amalga oshirgan
islohotlarning kishilar, xalq hayotida aks etishini, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va
ma'naviy hayotdagi yangiliklarni ham ochib berish darkor. O'zbekiston Respublika
Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning BMTning 72-sessiyasida so'zlagan nutqidan shu
ma’lumki XXI asr boshlariga kelib, dunyo mamlakatlaridagi o 'rtasidagi o 'zaro ta
'sir shu qadar kuchayib ketdiki, bu jarayondan to 'liq himoyalanib olgan birorta ham
davlat yo 'q deb to 'la ishonch bilan aytish mumkin. Hattoki, xalqaro tashkilotlardan
o'zaro turishga intilayotgan, ularga a'zo bo'lishni istamayotgan mamlakatlar ham bu
37

jarayondan mutlaqo chetda emas. Globallashuv shunday jarayonki, undan chetda
turaman, degan mamlakatlar uning ta 'siriga ko 'proq uchrab qolishmoqda. Bunday
g'ayri ixtiyoriy ta'sir esa ko'pincha salbiy oqibatlarga olib kelmoqda. Bugun jadal
sur'atlar bilan rivojlanib borayotgan globallashuv har bir davlat, xalq, millat, yoxud
insoniyat ma 'naviyatida yangicha ma 'no-mazmun kasb etmoqda. Jamiyat rivojida
«har bir ijtimoiy hodisaning ijobiy va salbiy tomoni bo'lgani singari, globallashuv
jarayoni ham bundan mustasno emas. Lekin mana shunday yutuqlar bilan birgalikda
globallashuv ayrim xalqlarning milliy g'oyasi, mafkurasi, e'tiqodi va o'tmish
merosiga ham ma'naviy tahdid solayotganligini unutmasligimiz lozim. Bugungi
globallashuv jarayonida insoniyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi tubdan o'zgarib
ketdi. Bu o'zgarishlar natijasida bir qator dolzarb ahamiyatli, ta'sir doirasi jahon
hamjamiyatini qamrab olgan, bashariyatning kelajakdagi ijtimoiy taraqqiyotini
belgilab berayotgan muammolar vujudga keldi. Bu muammolar insoniyatning global
muammolari deb ataladi hamda ularning echimini topish yo'lida barcha
davlatlarning kuch-qudrati, imkoniyat-harakatlari jamlanishi maqsadga
muvofiq.Global muammolardan tinchlikni saqlash va qurolsizlanish muammosi eng
universal ahamiyatga ega, chunki bu muammo hal etilmasa, Yer yuzida hayot va
sivilizatsiyaning kelajagi o'ta achinarli ahvolga kelishi muqarrar. Insoniyat tarixida,
ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, jami 14 mingdan ortiq urushlar ro'y bergan va ming
afsuski, harbiy mojaro va ziddiyatlar sayyoramizning turli hududlarida hanuzgacha
yuz bermoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoev globallashuv
sharoitida ma'naviyatga qarshi turli xurujlar haqida gapirar ekan: "Bugungi kunda
yon-atrofimizda diniy ekstremizm, terrorizm, giyovandlik, odam savdosi, noqonuniy
migratsiya, "ommaviy madaniyat" degan turli balo-qazolarning xavfi tobora
kuchayib borayotganini hisobga oladigan bo'lsak, bu so'zlarning chuqur ma'nosi va
ahamiyati yanada yaqqol ayon bo'ladi", 3deb alohida ta'kidlaydi. Muayyan millat,
jamiyat, davlatning tinchligi va barqarorligiga qarshi qaratilgan, siyosiy va
konstitutsion tizimni zaiflashtirish va buzishga yo'naltirilgan, fuqaro va jamiyat
xavfsizligiga tahdid soluvchi mafkuraviy tajovuzlar keskinlashmoqda. Bunday
tajovuzga qo'l urayotganlar o'z yovuz maqsadlariga erishish uchun har qanday
usullardan, odamlarning diniy, milliy hissiyotlari, hayotda mavjud bo'lgan ijtimoiy-
iqtisodiy qiyinchiliklaridan ustalik bilan foydalanishga harakat qiladilar. Bugungi
kunda ularning aholining ma'lum bir qatlamlari, ayniqsa, yoshlarning qalbi va
ongini o'zlariga ma'qul bo'lgan g'oya bilan egallashlari, ya'ni buzg'unchi g'oyalar,
diniy ekstremizm, g'oyalarini singdirish kabi g'arazli maqsadlari xalqqa ayon bo'lib
bormoqda. Ushbu tahdidlar dunyoning turli buzg'unchi kuchlari tamonidan shunday
ustakorlik bilan tarqatilmoqdaki, u o'zining jozibali tasir kuchi orqali ko'plab
insonlarni kundan - kunga o'z domiga tortib bormoqda. "Bugungi tahdidlar"
deganda inson hayotiy faoliyati, umuman, yashashni chigallashtiruvchi hamda
tarixiy davr davomida aniq maqsad uchun yo'naltirilgan ijtimoiy strukturani,
davlatning siyosiy asosini zaiflashtiruvchi, qolaversa, emirishga qaratilgan mahalliy,
hududiy, mintaqaviy ijtimoiy va tarixiy vaziyatni tushunish mumkin.Albatta bunday
38

buzg'unchi g'oyalar xamma joyda ham o'z ta'sirini o'tkazmay qolmaydi bunga faqat
o'zimizga ishonch bilan bir yoqadan bosh chiqarsak bu buzg'unchi g'oyaga qarshi
kurashishimiz mamlakatimiz taraqqiyotini yanada rivojlanishiga xissa qo'shgan
bo'lamiz. Shu bois ham hozirgi vaqtda yurtimizdan etishib chiqqan buyuk alloma
ajdodlarimizning ilmiy-ma'naviy merosini o'rganish jarayonida nafaqat ilmiy
maqsadlar, balki ma'naviy tarbiya manfaatlari ustuvorligidan ham kelib chiqish
zarurdir. Shunday darajaga erishish lozimki, yoshlarimiz ajdodlarimiz qoldirgan boy
merosni o'rganish bilan bir qatorda ularni jahon miqyosida targ'ib qilishda ham faol
ishtirok etsinlar. Buning natijasida yoshlarimiz qalbida cheksiz fahr va g'urur xissi
yanada mustaxkamlanadi. Ma'lumki, o'z Vatani bilan faxrlanish tuyg'usi inson
qalbida yuksak ma'naviyatni shakllanishida keng yo'l ochib beradi.

39

XULOSA
Davlat taraqqiyotining yangi davri va bosqichi, eng avvalo, davlat boshqaruvi
tizimini bugungi va ertangi kun talablaridan kelib chiqib, yanada takomillashtirishni
taqozo etadi. Eng avvalo davlat va jamiyat qurlishini tubdan isloh qilishga qaratildi.
Shuning uchun ham ushbu vazifa birinchi ustuvor yo'nalish sifatida belgilab olindi
va "Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari" konsepsiyasi qoidalarini to'liq
o'zida aks ettiradi. Inson huquqlari jahonda yetakchi maqomga ega. Har qanday
rivojlangan demokratik fuqarolik jamiyatini barpo etishda inson huquqlari roliga
yetarli baho bermaslik mumkin emas. Inson huquqlari -har bir davlatning
demokratik taraqqiyoti darajasini ko'rsatuvchi muhim mezondir. Adolatli davlat
boshqaruvini joriy qilish va tushuntirish, huquqiy targ'ibot tartibi bilan
shug'ullanadigan shaxslarga baho berish hamda qonunlarning mazmuni va
ahamiyati to'g'risidagi ma'lumotlarni ommaga yetkazish muhim masala hisoblanadi.
Qonun eng avvalo ma'naviy, tarbiyaviy, axloqiy kuchga ega bo'lgandagina xalq uni
qabul qiladi. Binobarin O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev e'tirof
etganidek, "Jahon miqiyosida raqobat tobora kuchayib borayotgan bugungi keskin
bir davr, barchamizdan yangicha ishlash va fikrlashni, yuqori darajada safarbarlikni
talab etmoqda. Oldimizda turgan ana shu ulkan vazifalardan kelib chiqib,
mamlakatimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko'tarish maqsadida 2017-2021
yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishi
bo'yicha Harakatlar strategiyasi ishlab chiqildi. Ushbu Strategiyada davlat va
jamiyat qurilishini takomillashtirish, qonun ustuvorligini ta'minlash va sud-huquq
tizimini isloh qilish, iqtisodiyot va ijtimoiy sohani yanada rivojlantirish, xavsizlik
millatlararo totuvlik va diniy bag'rikenglikni ta'minlash, haqida chuqur o'ylangan,
o'zaro manfaatli va amaliy ruhdagi tashqi siyosatni izchil davom ettirish kabi
masalalar taraqqiyotimizning asosiy yo'nalishlari sifatida belgilab olindi. Harakatlar
strategiyasida "Xalq davlat idoralariga emas, balki davlat idoralari xalqimizga
xizmat qilishi kerak" Xulosa o'rnida shuni aytish joizki, Bugungi O'zbekistonda
demokratik jamiyatni shakllantirish jarayonida erishilgan ijobiy natijalar ma'naviy
yuksalishning hayotiy, ilmiy va amaliy ahamiyatga ega ekanligining yorqin
ifodasidir. Bugungi O'zbekistonning demokratik huquqiy davlat sifatida
rivojlanishning yangi bosqichiga o'tmoqda. Mamlakatning turli nuqtalarida ochilgan
40

Xalq qabulxonalari faoliyati bilan bir qatorda davlat boshqaruvi organlari, idora va
tashkilotlar faoliyatida ham ochiqlik, shaffoflik sezilayapti.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I.RAHBARIY ADABIYOTLAR
1.2017-yil 7- fevralda O'zbekiston Respublikasi Prezidentining tomonidan 2017-
2021-yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalish
bo'yicha Harakatlar strategiyasi
2.2019- yil 9- yanvardag “ Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni
yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida”gi Prezident farmoni 2.
Sharifxo'jaev M., Shodiev N. O'zbekiston - konstitusiyaviy davlat. -T.: O'zbekiston,
2003. -81-82 b
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Bosh Assambleyasining 75-sessiyasidagi nutqi 23.09.2020
. Mirziyoyev Sh.M. "Niyati ulug' xalqning ishi ham ulug', hayoti yorug' va kelajagi
farovon bo'ladi. -T.: "O'zbekiston". 2018. 3-tom.
4. Mirziyoyev Sh.M.. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi
boqichga ko'taramiz. t1. -T.: "O'zbekiston", 2018. - 500 b.
5. Harakatlar strategiyasi 2017-2021. 2017 yil-shiddatli islohotlar yili. -T.: "Adolat",
2018. - 14 b.
6. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiya-erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni
yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. -T.: "O'zbekiston", 2018. - 6
b.

41

II.ASOSIY ADABIYOTLAR
1. "O'zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti" M.
Qirg'izboev: Toshkent "Navro'z" nashriyoti, 2014.
2. Amirov Z. "Huquqiy xabardorlikni oshirish huquqiy ong va madaniyatni
yuksaltirish vositasi sifatida" // Jamiyat va boshqaruv -2015. №3 2.
Islomov.Z.M.Davlat va huquq nazariyasi.-T.: Adolat, 2007.-537-b
3.SH.A.Saydullayev “Davlat va huquq nazariyasi” 108 -111 betlar
4.Amirov Z. "Huquqiy xabardorlikni oshirish huquqiy ong va madaniyatni
yuksaltirish vositasi sifatida" // Jamiyat va boshqaruv -2015. №34. Saidov A.X.
Konstitutsiya Respubliki Uzbekistan. Provavaya osnova nezavisimogo razvitiya. -
T.: "O'zbekiston". 2012. - 51 b.
5. Turayev T. Xusainov U. Ilhomjonov B. Bobojonov O. Nodirov A. Huquqiy
yetuklik-barkamolikka eltadi. -T.: O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
huzuridagi "Adolat" nashriyoti, 2011. - 91 b.
1. Saidov A. Tojinonov U. Huquq nazariyasi. T. Adolat. 2001 y. 22-bet.
6. Saidov A. Tojinonov U. Huquq nazariyasi. T. Adolat. 2001 y.35-bet.
7. Икрамов Р . А ., Хожиев Р . Б . (2020). Вoпитание гармонично развитого
поколения является приоритетом гoударственной молодежной политики.
Вестник науки и nразования. № 14 (92). Част 3. С. 88-90
8. Ходжиев Р.Б., Норбоева Д.О. (2021) Креативное мышление - важный фактор
социального развития. Вестник науки и nразования. № 10 (113). Част 3. С. 76-
79.
9. Х,ожиев Р.Б., Норбоева Д.О. (2021) Ёшлар ижтимоий хдётнинг когнитив
асoлари. "Academic Research in Educational Sciences " № 2(2), 544-555-6.
42

10. R.B.Hojiyev, G.B.Xolmo'minov, M.L.Sharipov (2020) Raising a harmoniously
developed generation is a priority of democratic reforms in Uzbekistan. European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences. Volume 8. Number 5.
Pp
13. Davlat va Huquq nazariyasi: O.Qoriyev 2018-yil
14. Mamuriy huquq: B.Musayev, D.Artikov, B.Qosimov 2020-yil
III.XORIJIY ADABIYOTLAR
1. Локк Дж. Сочинения в 3-х т. Т.1. Опыт о человеческом разумении.
(Филoофское наследие. Т.93).-М.: Мысль, 1985.- 621с.-С.3-76.
2. Филoофский словарь / Под ред. И.Т. Фролова. - 4-е изд.-М.: Политиздат,
1981. - 445 с
3. Дюркгейм Э.О разделении nщественного труда / Пер. с фр. А.Б. Гофмана,
примечания В.В. Сапова. — М.: Канон, 1996. — 432 с.
4. Hegel.G.W.F.Phänomenologie des Geistes. (1807). Berlin-52-p6. Aflotun.
Qonunlar. -T.: Yangi asr avlodi. 2008. - 161 b.
7. Sharipov, R., & Hasanova, S. (2021). The ideological basis of the jadidist
movement. Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR), 10(1), 265-
270.1.Mirziyoyev. Sh. M. "'O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganining 24 yilligiga bag'ishlangan marosimdagi ma'ruzasi" 7 dekabr 2016-yil.
8. Aristotel. "Organon" Moskva. 1994-y
Internet manbalari
My.gov.uz
Google.uz.
43

Huquqiy tartibga solish samaradorligi, belgilari va uni ta’minlash asoslari

KIRISH__________________________________________________________6

I.BOB.Huquqiy tartibga solish tushunchasi va asosiy belgilari.

1.1.O’zbekistondagi huquqiy tartibga solish tushunchasi va asosiy tamoyillari_________________________________________________________18

1.2.Normativ huquqiy hujjatlarni tartibga solish.___________________________23

II.BOB.Yangi O’zbekiston sharoitida qonun hujjatlarining ijtimoiy hayotga tatbiq etilishi______________________________________________________31

2.1.Qonun hujjatlarining ishlab chiqarishga va amaliyotga tatbiq etilishi_________34

2.2.Xorijiy davlatlar qonunchilik tizimida normativ-huquqiy hujjtlarning tutgan o’rni va ijtimoiy hayotda qo’llanilishi._______________________________________39

XULOSA_________________________________________________________43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI_____________________44

Купить

Информация о документе

Продавец

Huquqiy tartibga solish samaradorligi, belgilari va uni ta’minlash asoslari

Похожие документы