I.G.Gerder tarix falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

I.G.Gerder tarix falsafasi

Купить

Mavzu: I.G.Gerder tarix falsafasi
Reja:
1. I.G.Gerder kim va I.G.Gerder tarix falsafasi.
2. I.G.Gerder siyosiy va tarixiy dunyoqarashi.
3. Nemis tarix falsafasi.

Yoxann Gotfrid Gerder (1744-1803) - nemis faylasufi, tanqidchisi, estetikasi.
Marhum ma'rifatning etakchi arbobi, tabiat va insoniyat madaniyatining tabiiy
tarixiy rivojlanishining birinchi versiyalaridan birini yaratgan.
1764-1769 yillarda u Rigada pastor, 1776 yildan - Veymarda "Bo'ron va
hujum" nazariyotchisi, Yoxann Volfgang Gyote do'sti. U san'atning milliy o'ziga
xosligini targ'ib qildi, tarixiy o'ziga xoslik va madaniyat va she'riyatning turli
davrlarining tengligini tasdiqladi. Tilning kelib chiqishi haqidagi risola, tarix
falsafasi haqidagi insho, bu Gerderning fikricha, "insoniyat" ning amalga oshishi.
Xalq qo'shiqlarini to'plash va tarjima qilish. Nemis romantizmiga ta'sir ko'rsatdi.
Yoxann Gotfrid Gerder 1744 yil 25-avgustda Morungen shahrida tug'ilgan.
U Kenigsber universitetida o'qigan (Immanuel Kantning ma'ruzalarida qatnashgan,
Ioxann Georg Hamann bilan do'st bo'lgan). O'zining intellektual rivojlanishida
unga Giordano Bruno, Benedikt Spinoza, Gotfrid Vilgelm Leybnits ta'sir ko'rsatdi.
1764-1769 yillarda u Rigadagi cherkov maktabida dars bergan, u erda birinchi
asarlari nashr etilgan: "Eng yangi nemis adabiyoti parchalari" va "Tanqidiy
o'rmonlar". 1769 yilda Gerder Parijga safar qilib, u erda Denis Didro va Jan Leron
D "Alambert bilan uchrashdi.
Germaniyaga qaytgach, Gerder ikki hafta Gamburgda Gotthold Efraim
Lessing bilan bo'lib, unga katta ta'sir ko'rsatdi. 1770 yilda u Strasburgda bir necha
oy yashadi, u erda Gyote bilan uchrashdi va "Tilning kelib chiqishi to'g'risida"
(1772 yilda nashr etilgan) risolasini yozdi.
1771-1776 yillarda Yoxann Herder Byukeburgdagi konservatoriya
maslahatchisi bo'lgan. Bu davrda u "Bo'ron va hujum" harakatining faol
ishtirokchisiga aylandi. 1776 yilda u Veymarga ko'chib o'tdi va u erda protestantlar
jamoasining bosh nazoratchisi bo'ldi. Gyote bilan birgalikda u Veymar olimlari va
yozuvchilar jamoasini boshqargan. Bu davrda Gerder tabiiy va tarix fanlari bilan
intensiv shug'ullangan, o'zining eng yaxshi asari - "Insoniyat tarixi falsafasi uchun
g'oyalar" ni yaratgan (1784-1791 yillarda nashr etilgan).
1770 -yillarning boshlarida Ioxann Herder estetika va tilshunoslik
muammolari ustida ishladi. Uning san'at va xalq she'riyatida ifodalangan "xalq

ruhi" haqidagi ta'limoti folklorning boshida turadi. Tilning kelib chiqishi haqidagi
ishlar tarix davomida tilning tabiiy shakllanishining birinchi modellaridan birini
taqdim etdi. Gerder til va tafakkurning genetik bo'ysunishini inkor qilib, ular o'zaro
bog'liq birlikda rivojlanadi, deb hisoblardi. U nafaqat Xudo bergan tilni rad etdi,
balki Etien Bonneau de Condillac va Jan-Jacques Russo bilan bahslashib,
fikrlashda, amaliyotda va jamiyatda mavjud bo'lgan o'ziga xos insoniy xususiyatni
tasdiqladi. 1780 -yillarning ikkinchi yarmida faylasuf "panteizm haqidagi bahs" ga
aralashdi va "Xudo" (1787) risolasini nashr etdi, u o'zini spinozizmning radikal
tarafdori ekanligini isbotladi.
Men yaxshi tushunaman, alangali olovga tegish mumkin emas, ko'pikli
dengizni har bir to'lqinda ishonchli narsa sifatida qabul qilish mumkin emas; lekin
bizning ruhimiz ularni quchoqlamaydi degani emas.
Johann Gerder "Insoniyat tarixi falsafasi g'oyalari" da insoniyatning
universal falsafiy tarixi haqidagi loyihasini amalga oshirdi. 20 ta kitobni (va oxirgi
5 kitobning rejasini) o'z ichiga olgan bu ulug'vor asarda, Gerder zamonaviy
kosmologiya, biologiya, antropologiya, geografiya, etnografiya, tarix yutuqlarini
umumlashtirib, insoniyatning bosqichma -bosqich shakllanishi tasvirini berdi.
Muallif asosiy e'tiborni jahon taraqqiyoti jarayoniga qaratadi. Gerder
tabiatning umumiy tartibini noorganik moddalardan o'simliklar va hayvonlar
dunyosi orqali odamlarga, kelajakda esa "dunyo ruhi" ga yaxshilanadigan
organizmlarning bosqichma -bosqich rivojlanishi deb tushungan. Inson erkin va
oqilona mavjudot sifatida ilohiy ruh yaratgan tabiatning cho'qqisidir. Xerder
teleologiyani tanqid qilib, tashqi omillar (ularning kombinatsiyasini "iqlim" deb
atagan) ta'sirining ahamiyatini ta'kidladi va "nima uchun?" Degan savolga "nima
uchun?" Degan savolni bermasdan, tarixni tushunishni etarli deb hisobladi. Shu
bilan birga, u tarixning etakchi kuchi sifatida ichki, "organik" kuchlarni tan oldi,
ularning asosiysi jamiyat qurish istagi.
Biz tarixdan tajriba olamiz, amaliy ongimizning eng jonli qismi tajriba
asosida shakllanadi.

Gerder jamiyatning asosiy yig'uvchi kuchini madaniyat deb bildi, uning
ichki mohiyati - til. Gerder tilning kelib chiqishi va rivojlanishi muammosiga
alohida e'tibor qaratdi. O'zining tsivilizatsiyani tanqid qilishidan farqli o'laroq,
Russo ruhiga yaqin bo'lgan Gerder, "Fikrlar" da, ma'rifatning tarixiy optimizmiga
qaytdi va insoniyatning ilg'or taraqqiyotida gumanizmning o'sishini ko'rdi.
shaxsiyat tamoyili va shaxsning ma'naviy uyg'unligi va baxtiga erishish.
Gerder "Insoniyatni rag'batlantirish maktublari" da (1793-1797) o'ziga xos
madaniy antropologiya va siyosiy falsafani ishlab chiqdi, u erda, xususan,
hokimiyat shartnomalari bo'lmagan "abadiy tinchlik" ta'limotining o'z versiyasini
ilgari surdi. lekin odamlarning gumanistik tarbiyasi savdo va sog'lom
pragmatizmni boshqarishi kerak. "Aqlli metakritika" (1799) va "Kalligon" (1800)
kitoblarida Herder Immanuel Kant bilan qattiq, lekin yuzaki polemikaga kirdi.
Calligona pozitivistik estetikaning eng qadimgi formulalaridan birini o'z ichiga
oladi.
Yetuk nemis ma'rifatparvarligi davrida Gerder ta'limoti alohida edi. Gyote
panteistik tabiiy falsafasiga yaqin bo'lganligi sababli, u ratsionalistik ta'limot va
diniy ruhga zid edi. Gerderning g'oyalari Kantning inson tabiati va tarixning
ma'nosi haqidagi versiyasiga zid keldi. Gerderning shaxs baxti haqidagi g'oyasi
Kantning davlatdagi jamiyat farovonligi haqidagi g'oyasiga zid bo'lib chiqdi.
Dastlabki romantiklar Gerderning sodda optimizmidan qaytarildi.
Shu bilan birga, Gerderning dunyoqarashi nemis tafakkurining turli
yo'nalishlari uchun mavzular, g'oyalar va ijodiy impulslar arsenaliga aylandi:
romantik estetika va tabiiy falsafa, Gumboldt tilshunosligi, Ioxann Gottlieb Fixe va
Georg Vilgelm Fridrix Gegelning dialektik tarixshunosligi, Lyudvig Feyerbax
antropologiyasi. hayot, liberal protestant ilohiyoti..
Men yaxshi tushunaman, alangali olovga tegish mumkin emas, ko'pikli
dengizni har bir to'lqinda ishonchli narsa sifatida qabul qilish mumkin emas; lekin
bizning ruhimiz ularni quchoqlamaydi degani emas.
Yoxann Gotfrid Gerder (Nemis Yoxann Gotfrid Xerder; 1744 yil 25 -
avgust, Morungen, Sharqiy Prussiya - 1803 yil 18 -dekabr, Veymar) - nemis

yozuvchisi va ilohiyotshunosi, madaniyat tarixchisi, san'atning tarixiy
tushunchasini yaratuvchisi, "hamma narsani o'ylashni o'z vazifasi" deb bilgan o'z
davri ruhining nuqtai nazari ", Tanqidchi, 18 -asrning ikkinchi yarmining shoiri.
Kech ma'rifatparvarlikning yetakchi namoyandalaridan biri.
Kambag'al maktab o'qituvchisining protestant oilasida tug'ilgan. Uning
onasi etikchining oilasidan chiqqan, otasi ham cherkovda qo'ng'iroq chaluvchi edi.
Yetti yillik urush paytida 1756-1763. Sharqiy Prussiya hududi rus qo'shinlari
tomonidan bosib olindi. 1762 yilda rus harbiy vrachining taklifiga binoan Herder
tibbiyotni o'rganish niyatida Königsberg universitetiga o'qishga kirdi, lekin tez
orada 1764 yilda tugatgan teologiya fakultetini tanladi. U erda u I. Kantning
mantiq, metafizika, axloqiy falsafa va fizik geografiya bo'yicha ma'ruzalarini
tingladi, shuningdek I. G. Hamanndan til darslarini oldi. Ularning ikkalasi ham
unga katta ta'sir ko'rsatdilar, shu bilan birga u Russo g'oyalariga berilib ketdi. 1764
yilda u Rigaga jo'nab ketdi, u erda Hamanning yordami bilan sobor maktabida
o'qituvchi lavozimini egalladi va keyingi yili diniy imtihondan o'tib, u ham pastor
yordamchisi bo'lib xizmat qildi. 1767 yilda Sankt -Peterburgda foydali taklif oldi,
lekin qabul qilmadi. Uning ta'limiy ideallarga bo'lgan ishtiyoqi Riga ruhoniylari
bilan ziddiyatlarga olib keldi va 1769 yilda u iste'foga chiqdi. Ikki yil davomida u
Frantsiya, Gollandiya, Germaniyaga sayohat qildi. Parijda u Didro va D'Alembert
bilan uchrashdi, Gamburgda unga Lessing ko'proq ta'sir ko'rsatdi va 1770 yilda
Strasburgda yosh Gyote bilan uchrashdi, ular bilan muloqot "Bo'ron va hujum"
adabiy harakatining g'oyalari doirasiga kirishiga yordam berdi. . 1771–76 yillarda.
Bückeburgdagi konsistoriya maslahatchisi. 1776 yilda u Veymarga ko'chib o'tdi, u
erda Gyote yordami bilan bosh nazoratchi, ya'ni mamlakatning birinchi ruhoniysi
lavozimini oldi (u o'sha erda vafot etdi). 1788-89 yillarda. Italiyaga sayohat qildi.
Gerderning "Nemis adabiyoti parchalari" asarlari ( Adabiyotshunoslik
bo'limi , Riga, 1766-1768), Tanqidiy Groves ( Kritische Välder , 1769) "Bo'ron va
hujum" davridagi nemis adabiyotining rivojlanishida muhim rol o'ynadi. Bu erda
biz Shekspirning yangi, g'ayratli bahosi bilan uchrashamiz, u (uning butun
madaniyat nazariyasining markaziy pozitsiyasiga aylangan), har bir xalq, jahon

tarixining har bir progressiv davri milliy ruh bilan singdirilgan adabiyotga ega va
bo'lishi kerak, degan fikr bilan.
Uning "Shuningdek, tarix falsafasi" (Riga, 1774) inshosi ma'rifatchilar
tarixi ratsionalistik falsafasini tanqid qilishga bag'ishlangan. 1785 yildan boshlab
uning "Insoniyat tarixi falsafasi uchun g'oyalar" monumental asari ( Falsafa der
Geschichte der Menschheit , Riga, 1784-1791). Bu umumiy madaniyat tarixining
birinchi tajribasi bo'lib, unda Gerderning insoniyatning madaniy rivojlanishi, din,
she'riyat, san'at va fan haqidagi fikrlari to'liq ifodalangan. Sharq, antik davr, O'rta
asrlar, Uyg'onish davri, yangi zamon - u o'z zamondoshlarini hayratga solgan
bilimdonlik bilan tasvirlangan.
Uning oxirgi buyuk asarlari (ilohiy asarlarni hisobga olmaganda)
"Insoniyat taraqqiyoti uchun maktublar" dir. Briefe zur Beförderung der
Humanität , Riga, 1793-1797) va Adrastea (1801-1803), asosan Gyote va Shiller
romantizmiga qarshi keskinlashgan.
Gerder, Kant ishonganidek, hayvonlar odam uchun "kichik birodarlar"
emas, balki "vosita", deb ishongan: "Inson qalbida hech qanday fazilat yoki
qiziqish yo'q, uning o'xshashligi bu erda va u erda ko'rinmaydi" dunyo ".
U marhum Kant falsafasini keskin rad etib, o'z tadqiqotini "aqlning bo'sh
ijodlari va og'zaki tuman bilan to'lib toshgan to'lqinli kar" deb atadi.
Uning yosh adabiy debyuti 1761 yil rus imperiyasi taxtiga o'tirgan
"Gesanges an Cyrus" (Kir qo'shig'i) nomli anonim tarzda nashr etilgan. Pyotr III.
Asl asarlardan Afsonalar va Paramitiyalarni eng yaxshi deb hisoblash mumkin.
Uning "Admet uyi", "Prometey Freed", "Ariadne-Libera", "Eon va Aeoniya",
"Filoket", "Brut" dramalari unchalik muvaffaqiyatli emas.
Herderning she'riy va ayniqsa tarjima faoliyati juda katta ahamiyatga ega.
U Germaniya kitobxonligini jahon adabiyotining eng qiziq, ilgari noma'lum yoki
kam ma'lum bo'lgan yodgorliklari bilan tanishtiradi. Uning mashhur "Xalq
qo'shiqlari" antologiyasi ( Volkslieder , 1778-1779), "Qo'shiqlarda xalqlarning
ovozlari" nomi bilan tanilgan ( Stimmen der Völker Liedernda ), bu xalq
she'riyatining eng yangi kolleksionerlari va tadqiqotchilariga yo'l ochdi, chunki

faqat Gerder davridan boshlab xalq qo'shig'i tushunchasi aniq ta'rif oldi va haqiqiy
tarixiy tushunchaga aylandi; u "Sharq she'rlaridan" antologiyasi bilan Sharq va
Yunon she'riyat olamiga kirgizadi ( Blumenlese aus morgenländischer Dichtung ),
"Sakuntala" va "Yunon antologiyasi" tarjimasi ( Griechische antologiyasi ). Herder
tarjimonlik faoliyatini Side haqidagi romanslarni qayta ishlash bilan yakunladi
(1801), eski ispan she'riyatining eng yorqin yodgorligi nemis madaniyatining
mulkiga aylandi.
Gerder uchun eng yuksak ideal bu universal, kosmopolit insoniyatning
g'alabasiga ishonish edi (Humanität). U insoniyatni har birining o'ziga xos
maqsadini maksimal darajada amalga oshirgan ko'plab avtonom shaxslarda
insoniyatning uyg'un birligini amalga oshirish deb izohladi. Gerder ixtironi eng
avvalo insoniyat vakillarida qadrlagan.
O’tmish haqidagi tasavvurlar ham har kimda har xil bo’ladi. Bu tasavvurlar
hamda tushunchalar intuitiv imkoniyatlar orqaligina vujudga keladi. V. Dil’te ayni
ana shu holatni bo’rttirib ko’rsatadi, ijtimoiy hayot va tarixiy jarayonlarni
tushunishda, jamiyat qonuniyatlarini, ijtimoiy-tarixiy jarayonlarni, voqea va
hodisalarni talqin qilishda intuitsiya yetakchi rol’ o’ynaydi, degan xulosaga keladi.
Natijada «Jamiyatga tegishli dalillarni bilishni faqat ichki holatimizdan o’tkazib,
faqat o’z holatimizdek qabul qilish asosida tushunishimiz lozim. Tarixiy dunyoni
muhabbat va nafrat orqali, hissiyotlarimizning ishtiyoqli o’yini orqali mushohada
etamiz. Tabiat biz uchun soqovdir, u bizga begona, u bizdan tashqa- ridadir,
jamiyat bizning dunyoimizdir», deydi.
Darhaqiqat, tashqi olam, jumladan, tabiat jamiyat tarixiy jarayonlaridan,
xususan, inson olamidan tashqaridagi hodisadir. U bizning olamimiedan boshqa
olam. Jamiyat esa biz o’z qo’limiz bilan yaratgan voqelik, o’z dunyoqarashlarimiz,
ma’naviy-ma’rifiy va axloqiy imkoniyatlarimiz mahsulidir. Jamiyat bizning turmush
tarzimiz, hayotdagi o’rnimiz, qarashlarimiz va qadriyatlarimizning natijasidir. Ayni
ana shu ijtimoiy hayotdagi barcha voqealar, hodisalar bizning qalbimizdan o’tgan,
ruhiyatimiz singgan, fe’l-atvorimiz orqali vujudga kelgan ijtimoiy hodisadir.
Demak, insoniyat tarixini o’rganishda, matn ustida ishlashda Dil’te aytganidek,
muhabbat va nafrat, ezgulik va yovuzlik tuyg’ularini o’zida mujassam etgan inson
va jamiyat orqali yondashib, uning mohiyatini anglashimiz mumkin.
Gadamer jamiyat mohiyatini tushunish va tarixni talqin qilishda tarixiy
tushunish ideali bilishda emas, balki umuman insonlar qanday rivojlanmoqda,

xalqlar qanday taraqqiy etmoqda, davlat qanday o’zgarmoqda, bularni to’laqonli
tushunish uchun nimaligini anglash zarur, jamiyat qanday shakllanayotganini
aniqlash kerak, degan xulosani o’rtaga tashlaydi.
Darhaqiqat, tarixni anglash, uni bugun mohiyati bilan tushunish bu tarix
haqidagi ayrim ma’lumotlar, raqamlar va sanalar yoki qaysidir tarixiy dalillardan
xabardor bo’lishgina emas. Tarixni anglash, bizningcha, kelajak haqidagi
tasavvurlar qanchalik cheksiz, qanchalik chegarasiz va mavhum bo’lsa, o’tmish
haqidagi tasavvurlarimiz ham, qanchalik manba va dalillarga ega bo’lmaylik, o’sha
davr kishilarining qarashlari, maqsad va intilishlari, ular qurgan jamiyat
qonuniyatlari oldida cheklangan, sirli-sinoatli, mavhum va nisbiydir. Ana shu
jihatdan qaraganda tarixga munosabatda kishilik o’tmishi butun mohiyatini,
ko’lami va salmog’ini, sevinch va iztiroblarini his qila olmoq zarur. Bu, Gadamer
ta’kidlaga- nidek, «insonlar qanday rivojlanmoqda, xalqlar qanday taraqqiy
etmoqda, davlat qanday o’zgarmoqda», degan savollarning butun mohiyatini
tushunish, uning ildizlariga yetish va jarayonlarni, voqea-hodisalarni qalbimizdan
o’tkazib chuqur, butun ko’lami bilan his qnlishimizni taqozo etadi.
Inson tafakkurining evolyutsion rivoji, tasavvurlarining dinamikasi hamma
vaqt fan taraqqiyotining yangi bosqichlarini ochadi. Jumladan, tarixni tushunish va
tarixni anglashda ham ijtimoiy-gumanitar fanlarning (Gadamercha aytganda ruhiy
fanlar) o’rni va roli yana ham oshib boradi. Bir fan orqali emas, balki fanlararo
integratsiya, turli yo’nalishdagi turdosh fanlarning bir-birini to’ldirib, bir-birini
boyitib borishi orqali inson tafakkurida jiddiy o’zgarishlar yasash mumkin bo’ladi.
Ana shu holatni nazarda tutib «Fanga faqat foydalilik nuqtai nazaridan
munosabatda bo’lish kerak emas, har bir bilimning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati bor.
Fan o’z chegarasini bilishi zarur. U betaraf bo’la olmaydi. Olim o’z kashfiyoti uchun
javob berishi kerak, jamiyat oldidagi mas’uliyatini unutmasligi lozim. Inson dastlab
«xususiylik» haqida emas, ruhiy mavjudot sifatida «umumiylik» haqida o’ylashi
kerak», - deydi Gadamer.
Demak, ijtimoiy-gumanitar fanlar fan sifatida alohida-alohida, mustaqil
yo’nalishga ega. Ular o’ziga xosligi, tadqiqot ob’yekti va predmeti bilan bir-biridan
farq qilsa-da, ijtimoiy-tarixiy jarayonlarga munosabatda befarq bo’la olmaydi. Har
qanday kashfiyotchi o’z kashfiyoti uchun, o’z ixtirosi va bashorati uchun mas’uldir.
Inson moddiy manfaatdorlik nuqtai nazaridan ayrim «xususiy» ehtiyojlarga ega
bo’lsa-da, ruhiy mavjudot sifatida ma’naviy-axloqiy va ma’rifiy jihatdan yaxlit
jamiyat ehtiyojlarini o’zida mujassam qiladi va har bir individ mohiyati ijtimoiy
nuqtai nazardan «umumiylik» kasb etadi. Insoniyat tarixi esa ana shu umumiylik
hosilasi sifatida dunyoga keladi.

Tarix amaliy faoliyat, kishilik hayotining natijasi ekan, unga haqqoniylik va,
ayniqsa, hayotiylik nuqtai nazaridan yondashish zarur. Ana shu hayotiylikni
ta’kidlar ekan, Gadamer: «Bu shunday xususiyatki, unga tashqaridan kirib
bo’lmaydi. Aksincha, uni faqat ichiga kirib bilish mumkin», - degan xulosaga keladi.
Darhaqiqat, hayotning ichiga kirmaguncha, uning ichki ziddiyatlarini his
qilmaguncha, bu olamning o’ziga xos sir-sinoatidan xabardor bo’lmaguncha uning
mohiyatini yetarli darajada tushunib, anglab va unga aniq baho berib bo’lmaydi.
Hayot mohiyatini anglash, uni his qila olish, har bir kishining o’ziga xos
intuitiv imkoniyatiga, quvvai hofizasiga, shavqu shuuriga bog’liq bo’ladi. Ana shu
holatdan kelib chiqib Gadamer «tarixshunos bir muallif asarini o’rganar ekan,
tarixiy hodisani talqin qilar ekan, o’rganuvchining tasavvuri, mulohazalari doimo
asar mazmunini, ruhiyatini aynan aks ettira olmaydi. Talqin qiluvchi tarixiy
vaziyatga kirish uchun o’zligini bir oz unutishi lozim hamda matnning o’ziga
xosligini tasavvur qilishi zarur, shunda talqinchi uchun yangi qirralar ochiladi»,
degan g’oyani ilgari suradi. Demak, tadqiqotchi har qanday tarixiy manba ustida
ishlar ekan, o’z tasavvurlari va tafakkur tarzidan tashqari ayni ana shu matnning
ich-ichiga kirib borishi, uning tagzaminini, butun yashirin qatlarini ochishi, kashf
etishi va uning dunyosida yashamog’i lozim. SHundagina tarixning umumiy
tafsilotlariga o’ralashib qolmasdan, uning ich-ichiga chuqurroq kirib borishi, uning
falsafiy-mantiqiy mohiyatini kengroq kashf etishi mumkin bo’ladi.
Umuman olganda har qanday manba mohiyati va ko’lamini intuitsiya orqali
talqin etish, uni his etish alohida qobiliyat hisoblanadi. Bu, ayniqsa, badiiy ijod
namoyandalarida yaqqol ko’zga tashlanadi. Deylik, atoqli shoir Erkin Vohidovning
Gyotening «Faust» asari, S.Eseninning «Fors taronalari» turkumidagi she’rlari
tarjimasida yuksak va takrorlanmas badiiy mahorat bilan birga ayni ana shu
intuitiv qobiliyatning noyob imkoniyatlari ko’zga yaqqol tashlanadi.
Mutaxassislarning fikricha, E. Vohidov «Faust»ning rus tilidagi sakkiz xil tarjimasini
(she’riy va nasriy tarjimalarni) o’rganib, ularni bir-biriga qiyoslab, rus tilidan o’zbek
tiliga tarjima qilgan. Intuitiv qobiliyat va his qila olish imkoniyatining kuchi
shundaki, o’zbek tilidagi «Faust» tarjimasi barcha rus tilidagilardan ko’ra asl
nusxaga – nemis tilidagi variantiga juda yaqin ekan. Xuddi shunday yesenin
she’rlarini o’qigan kishi uning tarjima asari ekanligini unutib, tabiiy, o’zbek tilida
yozilganday qabul qiladi. Ana shu har ikki holat asarlar mualliflari bilan tarjimon
quvvai hofizasining, badiiy-falsafiy tafakkur qudratining naqadar hamohang
ekanligidan qat’i nazar, turli davrlarda yashagan, bir-birini ko’rmagan, bilmagan
ijodkorlarning qalb tug’yonlari, ruhiy olamining intuitiv imkoniyatlar orqali
naqadar yaqinlashganini, bir-biriga mos tushganligini ko’rsatadi. Hozirgi zamon
fanida intuitsiyaning o’ziga xos roli, uning fenomenologik imkoniyatlari birmuncha

tadqiq etilgan. Bu intuitsiyaning bevosita ijtimoiy voqelik va tarixiy jarayonlarning
borishini oldindan bashorat qilish vositasi sifatida o’zini namoyon etish jarayonini
o’rganish bilan bog’liq bo’lgan tadqiqotlar tizimidir. Ilmiy bilishda intuitsiyaning
o’rni, hissiy va mantiqiy bilishning o’zaro doimiy ta’siri orqali ular bir-birini to’ldirib
turadigan hodisa sifatida talqin etiladi. U uzluksiz jarayon va inson-tadqiqotchi
imkoniyat- larining o’ziga xos ko’rinishidir. Bu hol, ayniqsa, o’tmishni tushunish,
uni anglashda alohida ahamiyatga ega.
Intuitiv bilish bevosita butun insoniyat tarixini bilishning o’ziga xos sharti,
hissiy va mantiqiy tafakkurning mohiyati shaklida vujudga keladi. Natijada bunday
bilish jarayoni hissiyot va voqelikni uyg’unlashti- ruvchi kuchga, jarayonlar
mohiyatini mumkin qadar aniqroq his etishdek murakkab ruhiy hodisaga yoki A.
Eynshteyn iborasi bilan aytganda, «Bu keng miqyosli o’yin samarali fikrlashning
amaliy qirralariga aylanadi».
Gadamer tarixni tushunish, tarixni falsafiy anglash xususida gapirar ekan,
«Tarixiy germenevtika qo’llanilishi kerak. Hamma dastlabki fikrlar olib tashlanishi
zarur, bu eng umumiy talabdir», degan fikrni ilgari suradi. Demak, tarixni
tushunishda o’sha davrda yashagan odamlarning tafakkur tarzi, turmushi,
aqidalari, taomillarini chuqur o’rganmoq lozim. Chunki ana shu unsurlar ularning
yaxlitligini, borligini va mavjudligini tashkil qiladi.
Har bir tarixiy davr ayni ana shu davr odamlari dunyoqarashining mahsulidir.
Bu dunyoqarash jamiyatning ijtimoiy mohiyatini o’zida mujassam etadi. Tarixiy
jarayon talqin etilganda ayni ana shu imkoniyatlar va omillar alohida inobatga
olinmog’i lozim. Demak, tadqiqotchi inson orqali ijtimoiy mohiyat, ijtimoiy hayot
mazmuni tadqiqotchisiga aylanmog’i kerak. Ayni ana shu urf-odatlar, turmush
tarzi jamiyat ma’naviy-ruhiy olamini belgilaydi. Tadqiqotchi ijtimoiy hayot
mohiyatiga kirib borishi, uning ruhiy kengliklari qatlarini ochishi, tilsimini kashf
etmog’i kerak. Har qanday manba, xabar, hujjat yoki matn bilan ishlashda uning
to’g’ri-noto’g’riligi, salbiy yoki ijobiyligi, qanday manfaatlar yo’lida yaratilganligiga
alohida e’tibor bermog’i lozim.
Qaysidir tarixiy bosqich o’rganilayotganda tadqiqotchi o’tmishning xuddi ana
shu bosqichida yashagan odamlarning tarixiy vaziyatini anglashni, ularning
aqidalarini, tamoyillarini, qarashlari va ruhiyatini bilmog’i hamda uning ichida
yashamog’i lozim. Boshqacha qilib aytganda, «Haqiqatga tadqiqotchi «matn»
orqali doimiy «muloqot» olib borish yo’li bilan, bugungi dunyo bilan tarixiy
dunyoning doimiy muloqoti orqali erishmog’i kerak».
Nemis faylasufi Edmund Gusserlning fenomenologik falsafasida aqliy
intuitsiya tushunchasi ustuvorlik qiladi. Jumladan, u har qanday his qilish

qobiliyatini aql-idrok orqali amalga oshirishni, mohiyatga asoslangan jarayon
ekanligini aytadi. Natijada, «intuitsiya bu ilohiy his-tuyg’u, qalb ovozi emas, balki
aql ovozidir» degan xulosaga keladi. Bizningcha, bunday ta’rif va yondashuv
ko’pincha ilmiy tadqiqot ishlarida, xususan, tarixni anglash, tushunish va ifoda
etishda yana ham ko’proq qo’l keladi va aniq xulosalar chiqarishga yordam beradi.
Zotan, har qanday fan aql orqali namoyon bo’ladigan fikr, mulohaza, mushohada
natijasidir. Jumladan, o’tmish haqidagi tasavvurlar aql orqali quyuqlashib, yaxlit
mohiyat kasb etadi. Yuzaki va siyqa qarashlardan farqli holda o’z ilmiy asosi va
nazariy isbotini topadi. Darhaqiqat, ong keng miqyosli, ziddiyatli va rang-barang
olam, har qanday ong tushunchalar va tasavvurlar jamuljami. Uning tayanchi esa
yolg’iz aql, idrok. Aqlga tayangan, idrok ustuvor bo’lgan onggina o’zining ma’rifiy
qudratini, fikriy salohiyatini to’la namoyon eta oladi. Aqlga tayanmagan har
qanday ong zararli va g’ayriinsoniydir. Ana shu holatdan kelib chiqib Gusserl’
masalaning to’rt jihatiga alohida e’tibor beradi: fikrlar go’zalligi va mukammalligi;
fikrlarning o’zaro aloqadorligi, uzviyligi va o’zaro hamkorligi; fikrlarning mohiyati
va ularning mantiqiy tushunchalar orqali aks ettirilishi; mazkur fikrlar oqimini
o’rganuvchi fenomenolog olimning his-tuyg’ulari. Bu his-tuyg’ularning fikrlar
oqimiga ta’sir qilishi.
Ko’rinib turibdiki, Gusserl’ falsafasida har qanday intuitsiya, his-tuyg’u aqlga
tayanadi va u asosli fikrlash, jo’yali xulosalar chiqarish imkonini beradi. Tarixni
o’rganish, insoniyat o’tmishini tadqiq etishga fenomenolog yondashuv har bir
davr fenomenini, o’sha davr odamlarining o’ziga xosligini va yaxlit qiyofasini
o’rgaiishni taqozo etadi. Hozirgi zamon tarixni anglash hodisasi falsafiy
germenevtikaning ana shunday keng miqyosli, inson olami orqali u yashagan
davrga baho berish, uni talqin etish va yetarli xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Falsafadagi tushunishdan oldingi anglash holati tarixni o’rganishdan oldin o’sha
o’rganiladigan davr tarixi to’g’risida birmuncha to’laroq hayotiy, tarixiy, ilmiy
tayyorgarlikka ega bo’lish, ma’lum bir tushunchaga asoslanib, tadqiq etish orqali
intuitiv talqin etish va tushuntirish imkoniyatlaridan keng foydalanishda ham
alohida ahamiyatga ega. Bu bevosita tarixiy-falsafiy tafakkur taraqqiyotining o’ziga
xos oqimi sifatida o’zining yangidan-yangi imkoniyatlarini ko’rsatmoqda.
Jahon tarixi fazasida butunning birligi namoyon bo’lib, undan tashqariga
chiqib bulmaydi. Demak, K. YAspers xulosalariga ko’ra «Mazkur faza – tarixiy
voqelik emas, balki kelajakdagi imkoniyatlarni oldindan payqashdir. SHu sababdan
u empirik tadqiqotning predmeti bo’la olmaydi va faqat hozirgi zamondagi
borliqni anglash uchun zarur ma’lumotlar mavjud manba sifatida xizmat qiladi».
Tarix fazasida Yaspers tomonidan «vaqt o’qi» deb nomlangan davr muhim
ahamiyatga ega. Mazkur davrda, ya’ni miloddan avvalgi 800 va 200 yillar o’rtasida

tarixda tub burilish ro’y berdi: hozirgi kungacha yashab kelayotgan qiyofadagi
inson paydo bo’ldi va insoniyatning ma’naviy asosi shakllana boshlandi. Demak,
ana shu davrni jahon tarixining o’qi deyishimiz mumkin. Ana shu yerda YAspers
falsafasining mohiyati ochiladi. Zotan, inson shakliga ega bo’lgach, garchi o’z
davriga xos ibtidoiy holda yashagan bo’lsa-da, uning tarixi boshlandi, degan gap.
Inson va insoniyat tarixi ilk tasavvurlardan fikrlar va tafakkur olamida ulkan
siljishlar yuz bergan insonning vujudga kelishi bilan boshlanadi. Inson
tafakkuridagi bunday jiddiy o’zgarishlar, aqliy salohiyatning, intellektual
imkoniyatning oshib borishi, buyuk kashfiyotlar qilishning muqaddimasi bu – ilk
insonning paydo bo’lishi, rivojlanishi va tobora izchil ravishda shakllanib
borishining natijasidir.
Inson o’z kelajagi haqida bashorat qilolmaganidek, insoniyat ham o’z
istiqboli to’g’risidagi xulosalarini mutlaq haqiqat deb bila olmaydi. Xuddi
shuningdek, fan qanchalik tasdiqlamasin, aniq misollar bilan isbot qilmasin, inson
qanday paydo bo’lgani, ilk ajdodlari qanday bo’lganiga qiziqaveradi. Ammo aniq
bir to’xtamga kela olmaydi. Masala mavhumligicha qolaveradi. Shuning uchun
ham YAspers «Tarixdan avvalgi vaqt ibtidosidagi insoniyatning umumiy
boshlang’ich davri biz uchun, hozirgi kunda yer sharida hukmronlik qilayotgan,
huquqiy jihatdan tartiblashgan birlikka yetishishi mumkin bo’lgan, moddiy va
ma’naviy jihatdan mavjudlikning cheksizligiga intilayotgan insoniyatning kelajagi
kabi qorong’udir», — deydi.
Bunday qaraganda tarixning biror-bir inqilobiy burilishi fan va texnikaning vujudga
kelishi kabi dunyoviy inqilobni vujudga keltirmagan. Ana shu voqeaning o’zi
insoniyat hayotini ostin-ustun qilib tashladi va uning butunlay yangi, izchil
rivojlanadigan, vaqt o’tgan sari takomillashib boradigan bosqichini boshlab berdi.
Zotan. insoniyatning bugun baxtiyorligiyu baxtsizligi, sevinchu iztiroblari, sitamli
onlariyu xushnud damlari ana shu fan-texnika taraqqiyoti bilan bog’liq. Fan-
texnika inqilobining tarixiy mohiyati haqida gapirar ekan, «Fan jahonga misli
ko’rilmagan imkoniyatlar va xavf-xatarlar keltirdi. 150 yildan beri davom
etayotgan texnika asri so’nggi yilliklarda gurkirab yuksaldi, uning keyingi
jadallashuv darajasini bashorat qilish qiyin. Butun mavjudlikning yangi asoslari
yaratildiki, uni inkor etib bo’lmaydi», deb xulosa chiqaradi K.Yaspers
K.Yaspers qarashlariga asosan yalpi jahon tarixini o’rganish jarayonida
inson o’z tarixini o’rganish imkoniyatiga ega bo’ladi. Zotan, har qanday inson yoki
jamiyat, ma’lum bir makonda yashayotgan xalq o’z taqdiri va tarixini o’z qobig’i
doirasida o’rganishi bir yoqlamalikka yoki milliy mahdudlikka olib kelishi mumkin.
Har qanday milliy tarixni o’rganish uchun ham umumiy insoniyat tarixi tadrijiy
taraqqiyotiga, rivojlanish omillariga, xususan madaniyatlarning o’zaro ta’siriga

alohida e’tibor berish va uni o’rganish lozim. Har bir kishidagi tarixiy tafakkur
umuminsoniy taqdir va tarix bilan bog’liq holda rivojlangan, kengaygan holdagina,
ma’lum bir hudud tarixi bo’ladimi yo umuminsoniyat tarixi bo’ladimi, uni butun
ko’lami va mohiyatini anglash va tushunish imkoniyatiga ega bo’ladi. Qolaversa,
har bir hudud yoki mintaqa xalqlari tarixidagi voqelikka tashqi ta’sir, hech
bo’lmaganda dunyoviy tafakkur va sivilizatsiya ta’siri bo’lishi muqarrar. Ya’ni,
har qanday hududda yashayotgan ma’lum bir xalq tarixi, albatta, o’sha mintaqa
va, qolaversa, umuminsoniyat tarixi bilan bog’liq bo’ladi. CHunki ayni ana shu
makonda yuz bergan tarixiy jarayon yoki ma’lum bir voqelik tashqi ta’sir, tabiiy
makon va ijtimoiy manfaatlar natijasida ham yuz berishi mumkin. Qolaversa,
inson tafakkuri u yashayotgan jamiyatning umumiy tafakkuri, umumiy
saviyasining, tinimsiz va tizginsiz almashina- yotgan axborotlar ta’sirida kengayib
borayotgan tafakkurning natijasi. Biz, albatga, bu yerda tarixiy shaxslar, daholar,
sarkardalar, yirik olimu ulamolarni nazarda tutmayapmiz. Bu alohida masala. Lekin
har qanday jamiyatning umumiy ma’naviy-ma’rifiy saviyasi o’sha jamiyatni tashkil
etgan fuqarolar saviyasining va aqliy darajasining umumiy yig’indisidan iborattina
emas, balki dunyoviy taraqqiyot yangiliklari va jahon ijtimoiy-siyosiy jarayonlari
in’ikosidir. Ana shu fikrlardan kelib chiqib, «tarix falsafasining biz berishga
urinayotgan yaxlit konnepsiyasi, — deb yozadi Yaspers, - jahon tarixi doirasida o’z
ahvolimizni yoritishga yo’naltiril-gandir. Tarixiy konsepsiyaning vazifasi hozirgi
davrni anglashga yordam berishdan iborat. U bizga jahon tarixidagi o’rnimizni
aniqlab beradi».Darhaqiqat, jahon tarixining yaxlit ko’lamigina hozirgi — XXI asrda
turib yaqin asrlarda yuz bergan ulkan o’zgarishlar, taraqqiyot va tanazzullar,
ezguliklar va yovuzliklarning oqibatiga ko’ra, o’tgan besh ming yillik tarixdan
ma’lum bo’lgan voqealarga qiyoslab bo’lmasligini, bu sohada misli ko’rilmagan
mo’’jizalar va dahshatlar yuz berganini tushunishga imkon beradi. Boshqacha
qilib aytganda, insoniyat tarixiga, uning tadrijiy taraqqiyot bosqichlari va
tanazzullariga o’z imkoniyatlarimizni, zafarlari-mizu nuqsonlarimizni solishtirib,
o’zimizning ma’naviy-axloqiy, intellektual qiyofamizni ko’ramiz, ustun va ojiz
tomonlarimizni aniqlaymiz, ma’naviy qudratimiz, aql-zakovatimiz doirasida tegishli
xulosa chiqaramiz. Insoniyat tarixining izchilligi, tadrijiyligi inson tanasidagi
avloddan-avlodga o’tib kelayotgan genlar va unsurlarning bugungi kungacha
saqlanganida o’z ifodasini topmoqda. Qadimgi va eng qadimgi ilk ajdodlarimiz
ruhiyati hamda fe’l-atvoridagi fazilatlaru nuqsonlar yaxlit holda qaysidir darajada
bugun jismimizda yashamoqda. Bu ilk tosh yozuvlardan tortib, hozirgi buyuk
kashfiyotlargacha, oddiy ov asboblardan tortib bugungi ommaviy qirg’in qurollari.
kosmosni zabt etish, internet, haybatli havo laynerlari va hatto insonni
klonlashtirish kabi dahshatli mo’’jizagacha – barcha-barchasi sivilizatsiyaning
ulkan, uzundan-uzoq zanji-rini o’zida ifoda etadi. K. Yaspers ana shu hodisadan

kelib chiqib: «O’sha davrda sodir bo’lgan, yaratilgan va kashf etilganlar bilan
insoniyat hozirgi kungacha yashab kelmoqda. Odamlar o’zlarining har bir
intilishlarida vaqt o’qini eslab, unga murojaat etadilar, shu davr g’oyalaridan
ilhomlanadilar. Mazkur davrdan boshlab vaqt o’qini xotirlash va uning
imkoniyatlarini tiklash — Renessans — doimo ma’naviy yuksalishga olib keladi deb
hisoblanadi», — deydi. Yaspers vaqt o’qining sabablarini ielashga harakat qiladi,
biroq uning mohiyatini, kelib chiqish omillarini, manbalarini aniqlay olmasligini tan
oladi va «hech kim bu yerda nima sodir bo’lganligini, jahon tarixining o’qi qanday
paydo bo’lganligini to’liq anglay olmaydi! Biz bu bosqichni hamon chuqurlashib
borayotgan sir sifatida eslab turish maqsadida ushbu tub burilish davrining tarixini
yozishimiz, uning turli jihatlarini ko’rib chiqishimiz, ahamiyatini izohlab berishimiz
lozim», deydi. Darhaqiqat, olamning paydo bo’lishi kabi odamning paydo bo’lishi
ham hamon fan olamida munozarali mavzu. Garchi bu boradagi diniy va dunyoviy
qarashlarda ma’lum darajada xulosalar mavjud bo’lsa-da, u mutlaq haqiqat ham
emasday tuyuladi kishiga. A. Ivin xulosalariga ko’ra, Yaspers insoniyat tarixining
to’rt geterogen davrini ajratib ko’rsatadi: Prometey davri (nutqning, mehnat
qurollarining paydo bo’lishi, olovdan foydalanishni o’rganish davri), uzoq
o’mishning yuksak madaniyatlari davri, inson borlig’ining ma’naviy asoslari davri
(vaqt o’qidan boshlanuvchi bu davrda o’z ma’naviyati bilan olamga yuz ochgan
haqiqiy inson shakllangan) va texnika taraqqiyoti davri. Insoniyat tarixida, shunday
qilib, ikki bosqich kuzatiladi. Birinchisi, Prometey davridan uzoq o’tmishning
yuksak madaniyatlari orqali o’tib, barcha oqibatlari bilan birgalikda vaqt o’qiga
olib boradi. Ikkinchisi, insoniyat tarixidagi ikkinchi prometey davridan, fan va
texnika davridan boshlanadi va ehtimol, yangi, hali olis va ko’rinmas ikkinchi vaqt
o’qiga, insonning haqiqiy yuksalishiga olib kelishi mumkin. Mazkur ikki bosqich
o’rtasida muhim farqlar bor. Ikkinchi bosqichda biz tarixiy tajribaga ega bo’lamiz;
agar birinchi bosqich davri bir nechta yonma-yon harakat qilayotgan qismlarga
bo’lingan bo’lsa, ikkinchisi insoniyatni yaxlit holda qamrab oladi. Ikkinchi bosqich
qanday bo’lishini tasavvur qilib bo’lmasa-da, u komil insonning yaratilishi bilan
tugaydi deb taxmin qilish mumkin. Inson tafakkuri kengayib borgani sayin uning
yangidan-yangi imkoniyatlari paydo bo’laveradi, faoliyat doirasi kengayib,
ochilmagan qirralari ochilib boradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. S. Xantington “Stopknoveniye sivilizatsiy ? // Polis, M, 1994.
2. SemenovY.N. Sotsialnaya filosofiya A.Toynbi. M., 1980.
3. Sorokin P. Chelovek, sivilizatsiya, obhestvo. M., 1992.
4. T.S. Pilye “ Falsafa tarixi” T., “Sharq” – 2002 y.

5. Tatsit Korneliy Sochineniya v 2-x tomax. L., 1969.
6. Toynbi A. Postijeniye istorii. M., 1991.

I.G.Gerder tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)