Ibn Xaldunning tarix falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Ibn Xaldunning tarix falsafasi

Купить

Ibn Xaldunning tarix falsafasi
Reja;
1) Ibn Xoldunning falsafiy qarashlari
2) Ibn Xaldunning tarixnavislikka qushgan xissasi

Sharq tarix falsafasini jiddiy ravishda rivojlantirgan, uni o’zining ilmiy
qarashlari bilan birmuncha boyitgan, tarixga falsafiy yondashish usullarini ishlab
chiqqan yirik olimlardan biri Abdurahmon Muhammad Ibn Xaldundir.
Ibn Xaldun o’z davrining etuk mutafakkiri, faylasufi va tarixchisi sifatida
o’zini namoyon etgan va «Valiuddin» unvonini olgan etuk shaxs edi. U yirik
siyosiy arbob sifatida ham jamiyatni boshqarish, kishilik jamiyati ijtimoiymadaniy
taraqqiyotiga munosib hissa qo’shish borasida etarli tajribaga ega bo’lgan va ayni
paytda diniy hamda dunyoviy bilimlarni chuqur egallagan allomadir.
Ibn Xaldun insoniyat tarixi, uning shakllanyshi, rivojlanish omillari va
bosqichlari, inson va jamiyat, inson va tabiat o’rtasidagi munosabatlarni tadqiq
etish borasida o’zining noyob qobiliyatini namoyon etgan va bu borada qator
ilmiy-nazariy yutuqlarni qo’lga kiritgan olimdir.
Ibn Xaldun falsafasi tarix va sotsiologiya, insonshunoslik, falsafa hamda
mantiq bilan qorishib ketgan. Shu bilan birga diniy tafakkurning dunyoviy tafakkur
bilan uyg’unlashgan shakli sifatvda dunyoga kelib, Sharqu G’arb tafakkur olamvda
o’ziga xos maktab yaratdi. Uning eng mashhur asarlaridan biri «Muqaddima» deb
ataladi va bu asari bilan u tarixni anglash, tarixni tushunish, insoniyat tarixiy
tajribalarini diniy va dunyoviy tafakkur orqali talqin etishning o’ziga xos uslubini
yaratdi. U tarix haqida gapirar ekan, «Fanning ikki jihati bor. Birinchisi qadimgi
mamlakatlar va davlatlar haqida hikoya etuvchi tashqi tomoni bo’lsa, ikkinchisi
tadqiqotlarning birining tarixi va yangi fikrlarni kashf etish bo’lgan ichki
tomonidir. Tarix Olam asoslari sababiyatini aniq izlaydigan fan. Bu voqealar va
ularning sabablari haqvdagi chuqur ilm», deydi.
Ibn Xaldun ana shu tarzda tarixiy tadqiqotning umumiy va ichki jihatlariga
aloxida e’tibor beradi. Ilmiy tahlilning tashqi tomoniga turli mamlakatlar,
davlatlar, xalqlar, ularning boshidan kechirganlari, xullas, tarixiy voqeliklar kirsa,
ichki tomoni bevosita ana shu voqeliklarni tafakkur elagidan o’tkazib, uning
atrofida falsafiy fikr yuritib, sotsiologik tadqiqotlar o’tkazib, mantiqiy xulosalar
chiqarishdir. Ana shu jihatdan ham u tarixning ildizini falsafada ko’radi. Munosib

falsafiy fikrlar, umumlashmalar, xulosalar chiqarishga chaqiradi va natijada tarixni
falsafiy fanlar qatoriga qo’shadi.
Ibn Xaldun o’z davrining nodir tarixshunosi sifatida tarixnavislikdagi
mavjud an’anaviy usullardagi kamchiliklar, nuqsonlar, jumladan, o’tmishni
soxtalashtirish, chalkashtirish, voqeliklarni o’z manfaatlariga moslashtirib bayon
etish kabi illatlarni keskin qoralaydi. Har bir millat va qavmning kelib chiqishi,
ularning taraqqiy topish yo’llari, tarixiy rivojlanish manbalarini chuqur o’rganish
millatning uygonishiga, o’z qadru qimmatini bilishiga va istiqbol rejalarini aniqroq
tuzishiga yordam berishini aloxida ta’kidlaydi.
Tarixda adolat ustuvorligi, tarix haqiqati hamisha bosh mezon bo’lishi, har
qanday voqea va hodisa taxlili to’g’ridan-to’g’ri munosabatni, odillik bilan
yondashishni taqozo etishini muhim fazilat deb biladi. Tarix haqida asar yozar
ekan, u o’zini tarixshunoslikka bo’lgan munosabatini va yondashish usulini
quyidagicha bayon etadi: «Bu kitobni tuzish va boblarga bo’lishda men hali
ma’lum bo’lmagan yo’ldan bordim, ajoyib yangi usul yaratdim, o’quvchi bo’lib
o’tgan voqealarning sababini o’rganishdan foyda olsin uchun tarixiy-ijtimoiy
voqealar va insoniyat jamiyati taraqqiyoti qonuniyatini sharhlab berdim», deydi.
Ibn Xaldunning ana shu «yangi usul»i tarixdagi bayonchilik, oshiribtoshirib
yozishlar, safsatabozlik, xush ko’rmagan voqealarni keskin tanqid qilish kabi
illatlarga nuqta qo’ydi. Tarixshunoslikning fan maqomini egallashiga doir o’ziga
xos ilmiy-nazariy me’yorlarni yaratdi. Buni quyidagilarda ko’rishimiz mumkin:
Birinchidan, har qanday voqea va hodisalarning sababini o’rganish, uning
mohiyatini ochish tarixiy voqelik mazmunini bilib olishga zamin yaratadi. Uning
atrofida fikr yuritib, aqlni ishlatish, fikrlash, tafakkur qilish imkonini beradi.
Ikkinchidan, Ibn Xaldun har qanday tarixiy voqelikka ijtimoiy tus beradi,
ijtimoiy mohiyat qatlarini ochish orqali o’sha davr mohiyatiga, ijtimoiy-siyosiy
muhitga, turmush tarziga baho beradi.
Uchinchidan, «kishilik jamiyati taraqqiyoti qonuniyatlarini sharxlab berish»
orqali davlat va jamiyat qurilishiga tegishli bo’lgan fanlar – huquqshunoslik, fal-
safa, sotsiologiya, siyosatshunoslik, mantiq singari fanlarning rivojlanishiga turtki

berdi. Ana shu sharhlash orqali Ibn Xaldun aqliy takomil, fikriy rivojlanish yo’lini
ochdi. Qachonki o’quvchi uning kitoblarini ko’zdan kechirar ekan, tarixiy
voqeliklarni o’rganish bilan birga voqealar atrofida fikrlaydigan, unga munosabat
bildiradigan, baholaydigan bo’lib qoladi. Bu esa ayni tarix falsafasining o’ziga xos
ko’rinishi edi.
Ibn Xaddun tarixnavislikda mavjud bo’lgan xilma-xil rivoyatlardan, turli
hikoyatlardan va afsonalardan foydalanishga chek qo’yib, real hayot va real
jarayon tahliliga ko’proq e’tibor berish tamoyilini ilgari surdi va shu tarzda
tarixnavislikning butunlay yangi yo’nalishini rivojlantirishga muhim hissa qo’shdi.
Uning xulosalariga ko’ra tarix «...o’rganilish ob’ekti insoniyat jamiyati va odamlar
jamoasi bo’lgan mustaqil fandir, uning faoliyat maydoni birin-ketin almashib
keladigan voqealar sababi va vaziyatlar xususiyatlarini tushuntirishdir».
Ana shu tarzda Sharq tarix falsafasi shakllana bordi. Demak, tarixning
tadqiqot ob’ekti bevosita kishilik jamiyati xisoblanadigan bo’ddi. Jamiyatdagi
mavjud ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, voqeliklar, hukmron siyosat va boshqaruv
usulining tahlili orqali ma’lum voqelik asoslari o’rganildi. Tadqiqotning bunday
shakli tarix fani predmetiga aylantirildi. Natijada Ibn Xaldunning tadqiqot usuli va
tarixnavislik uslubi ana shu tarzda ijtimoiy fanlar taraqqiyotini belgilaydigan
muhim hodisaga aylandi.
Ibn Xaldun ilmiy faoliyatining va tarix falsafasining axamiyati shugina
emas. U inson va jamiyat, odam va olam, kishilik jamiyati tuzilishi, vujudga
kelishi, shakllanishi va tanazzullari borasida o’ziga xos fikr yuritgan, o’ziga xos
talqin etgan va o’ziga xos falsafiy mushohada yuritgan yirik shaxsdir. Ibn Xaldun
yashagan davr hamda o’sha paytdagi mavjud musulmon madaniyati va falsafasi
namoyandalari uning falsafasini rivojlantirishdi va davom ettirishdi.
Yana bir narsani alohida ta’kidlash kerakki, bugun tarix falsafasi,
sotsiologiya, ijtimoiy falsafa borasida ilmiy maktab yaratgan G’arb olimlari o’z
davriga xos tsivilizatsiya nuqtai nazaridan yondashib, Sharq falsafasidan unumli
foydalanishdi. Jumladan, Forobiy, Beruniy, Ar-Roziy, Abulhasan Movardiy,
Nizomulmuluk, G’azzoliy, Ibn Bojja, Ibn Xaldun, Ibn Rushd va boshqalarning

ilmiy merosini, falsafiy qarashlarini musulmon dunyosi xalqlariga nisbatan ancha
chuqur o’rganishdi. Mahorat bilan o’zlashtirishdi va ularni yangi davr
tsivilizatsiyasi nuqtai nazaridan tartibga solishdi, yaxlit tizimini ishlab chiqib,
yangicha ilmiy-nazariy uslub bilan ifodalab berishdi.
Ibn Xaldunning kishilik jamiyati qonuniyatlarini tadqiqotishga haratilgan
asarlari, xususan «Muqaddima»si shundan dalolat beradiki, uni «Islom fikriy
doiralarida, istibdod va despotizm tuzumining jamiyatshunosi deb atashimiz
mumkin. ...Darhaqiqat, diqqat qilsa, fikr biddirsa arziydigan yangi tasavvur va
talqinlarni taqdim etadi», deydi Sayyid Muhammad Xotamiy.
Ibn Xaldun jahon tarixini o’rganar ekan, madaniyatlar, tsivilizatsiyalarning
yuzaga kelishi, madaniyatlararo integratsiya va jahon hamjamiyatining umumiy
taraqqiyoti qonuniyatlarini o’ziga xos tarzda tadqiq etadi. Turli madaniyatlarning
vujudga kelishi, ko’chmanchi xalqlarni, kichik etnoslar va millatlarni bir-biriga
qo’shib yuborish natijasida kelib chiqadigan integratsiyalashuvning salbiy
oqibatlarini aniq ko’rsatadi va har qanday kichik madaniyatlar «madaniy
integratsiya» oqibatida katta xalqlarga madaniy tobelik orqali yo’q bo’lib ketishi
mumkinligi kabi og’riqli g’oyalarni ilgari suradi. Asrlar o’tib V. Shmit, O.
Mengen, V. Koppers, A. Toynbi kabi Yevropa falsafasi namoyandalari ayni ana
shu g’oyani ilgari surdilar va Ibn Xaldun nazariyasi tarixiy haqiqat ekanligini
ko’rsatdilar.
Ibn Xaldun tarix falsafasining biz sharqliklar uchun yoqimli bo’lgan va ayni
paytda katta ruh, rag’bat, kelajakka ishonch, buyuk istiqbolga imon keltirishga
da’vat etadigan yana bir g’oyasi borki, nazarimizda buni aloxida ta’kidlash zarur: u
bir joyda «dunyoda ikki millat hokim bo’lishga yaratilgandir: biri arablar, boshqasi
turklar» desa, boshqa bir joyda «Temur davri bashariyat tarixi inkishofining eng
yuksak nuqtasidir. Dunyo yaratilganidan beri bunday bir davlat qurilmagandir.
Bobil va Eron hukmdorlari va Iskandar bu buyuk turk hukmdoriga nisbatan
ko’laga bo’lib qoladi. Zero, davlat asabiya ruxi ustiga quriladi va uning ahamiyati
ham shu milliy asabiyatning qudrati darajasida bo’ladi. Asabiya xususida esa

dunyoda hech bir millat turklarga teng kelolmaydi», deydi. To’g’on va Sharq
tarix falsafasi
Sharqda tarixni o’rganishning asosan ikki yo’nalishi mavjud. Bu bevosita
tabiat, tabiiy hodisalar, olamning yaralishi bilan bog’liq bo’lgan yo’nalishlar,
ikkinchisi esa insonning dunyoga kelishi, insoniyat tarixi bilan bog’liq bo’lgan
kishilik hayotining vujudga kelishi, insoniyat tarixiy-tadrijiy rivojining bosqichlari,
mohiyati, mazmunini qamrab olgan tarixiy-falsafiy, ma’naviy-axloqiy hamda
bularning barchasini o’ziga mujassam etgan mantiqiy taxlil va tadqiq tashkil etadi.
Har bir tarixchi o’z davri ijtimoiy tuzumi, uning mazmuni va qadriyatlari
nuqtai nazaridan o’tmishga yondashadi va ana shu qarashlar hamda ehtiyojlar
asosi-da tarixiy taraqqiyotga baho beradi. Biroq tarixiy jarayonlarga, ma’lum
voqea-hodisalarga ichki va tashqi ta’sir – jamiyat ma’naviy, ijtimoiy, iqtisodiy
asoslari va tabiiy hodisalar mohiyati, ular ta’sirida kelib chiqqan real voqelik
o’zaro bog’liqlikka tadqiq etilmog’i lozim. Chunki uning zamirida tabiiy va
ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning butun mohiyati har ikki yo’nalishda namoyon
bo’ladi. Shuning uchun ham atoqli tarixshunos Ahmad Zaki Validiy o’zining
«Tarixda usul» nomli kitobida «o’z hayotimizni tadqiq etar ekanmiz, ko’ramizki,
bizning butun borlig’imiz asosan ikki narsaga bog’liqdir. Bir tomondan
ehtiyojlarimizga muvofiq keluvchi yoki ularga ters keluvchi tashqi ahvol, shart-
sharoitlar, boshqa tomondan esa shaxsiy xohish-istaklarimiz mavjud. Jamiyat ham
xuddi shunday mavjuddir. Umumiy shart-sharoit, masalan, zilzilalar, osmondan
yog’iladigan har xil ofatlar, urushlar va vabolar, iqlimning o’zgarib ketishi kabi
tabiiy hodisalar bilan birga alohida individual guruhiy istak insoniyatning ichki
ta’sir quvvatlari insonlar borlig’ida qatiy ta’sir ko’rsatuvchi omillar vazifasini
o’taydi», deb yozadi.
Insoniyat taraqqiyotida va kishilik jamiyati rivojlanishida tashqi ta’sir –
tabiiy ofatlar, turli yuqumli kasalliklar, urushlar va ommaviy qirg’inlar qanchalik
kuchli ta’sir etsa, ichki mohiyati bilan ma’lum bir ijtimoiy guruh, siyosiy
manfaatlar o’rtasidagi ziddiyatlar ham katta ahamiyat kasb etadi. Bular esa
bevosita tarixda insonning o’rni, roli, maqsad va intilishlari, orzu va umidlarining

ifodasi sifatida o’zini namoyon etadi. Ba’zi holatlarda ayrim shaxslar favqulodda
voqelik mohiyatiga ega bo’ladilar. Natijada ular daholar, ulug’ sarkardalar,
payg’ambarlar timsolida mavjud ijtimoiy tuzumni keskin o’zgartirib yuboradilar.
O’ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, ma’naviy-axloqiy va mafkuraviy
me’yorlarni o’rnatishadi. Ana shu tarzda «Tarix insoniyatning go’yoki bir tarjimai
holi va ruxiyati»ning ifodasi sifatida dunyoga keladi.
Axmad Zaki Validiy To’g’on insoniyat tarixini o’rganish va tarix
falsafasining nazariy-metodologik jihatlarini ishlab chiqar ekan, quyidagi
tamoyillarni ilgari suradi:
—tarixning teokratik va dualistik talqini;
—tarixni materialistik tushunish;
—tarixning pozitivistik talqini;
—tarixni idealistik tushunish;
—tarixni ekspressionistik talqini;
—tarixning gumanistik talqini va hokazolar.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Sharq tarix falsafasi
metodologiyasining o’ziga xos jihatlari mavjud. Bu bevosita tarixiy haqiqat, real
voqelik bilan birga mavjud bo’lgan afsonalar, rivoyatlarning uyg’unlashib ketishi
kabi holatlardan o’tmishni tarixiy, falsafiy, mantiqiy tushunishning ilk va noyob
tajribasi sifatida dunyoga kelgan qarashlardir. Bu davrda tarix juda katta shavqu
shuur, quvvai hofizani talab etadigan yuksak badiiy tasvirlar, obrazlar,
o’xshatishlar bilan ifoda etilgan jozibador va hayajonli tarixiy-badiiy uslubni
tashkil etadi. Ba’zi bir tarixiy asarlarda tarixiy shaxslar, payg’ambarlar,
sarkardalar, sipohdorlar, podshohlar fe’l-atvori, xarakter belgilari, jang holatlari
tasvir-lari yuksak badiiy mahorat bilan bayon etiladi (Masalan, Firdavsiyning
«Shohnoma», Navoiyning «Tarixi anbiyo va hukamo», «Tarixi mulki Ajam»,
Boburning «Boburnoma»;
Ulug’bekning «To’rt ulus tarixi» asarlari, turli sayohatnomalar va
boshqalar). Ayni ana shu san’atning o’zida etnografiya, antropologiya,
sotsiologiya, falsafa, mantiq, siyosatshunoslik va boshqa fanlar yo’nalishlariga xos

bo’lgan qarashlar ham uyg’un holda o’z aksini topganki, bu tarixni o’rganishda,
voqealar moxiyatini anglashda beqiyos shavqu zavq, ajdodlar hayotiga katta
qiziqish va hayajon bilan qarash, ular turmush tarzi, dunyoqarashi va an’analariga
katga ehtiyoj sezishga olib kelgan.
Ahmad Zaki Validiy To’g’on Sharq tarix falsafasining dunyoga kelishi,
uning rivojlanish omillari va tadrijiy taraqqiyoti xususida fikr yuritar ekan, ulug’
islomshunos mutafakkirlardan biri Ibn Miskavayxning ilmiy qarashlariga mufassal
to’xtaydi va uning «Davlat idorasi, davrning ruhiyati, millatlarning uyg’onishi va
inqirozlarning sabablari kabi masalalarni ichki bir aloqadorlik bilan tushuntirgan,
o’rni kelganda ularni oydinlashtirishga jur’at qilgan» buyuk muarrix sifatida
baholaydi. Demak, Sharq tarixshunosligi va tarix falsafasida davlat, jamiyat,
boshqaruv va inson tushunchalari atrofidagi mulohazalar, mushohada va ilmiy
muhokamalar ancha ilgari vujudga kelgan va G’arb tarixiy tafakkurining
shakllanishida, tarix falsafasi predmeti hamda metodologiyasining yangi
tsivilizatsiyaviy davr talablari darajasiga ko’tarilishida muxim manba bo’lib xizmat
qilgan.
Ahmad Zaki Validiy To’g’on islom olami tarixshunosligi va tarix falsafasi
predmeti, uning metodologiyasi, o’rganish usullari va uslublari, tadqiqot ob’ekti va
sub’ekti xususida fikr yuritar ekan, qator Sharq allomalari ilmiy merosini chuqur
o’rganganini ko’rsatadi.
Ahmad Zaki Validiy To’g’onning tarix falsafasini yaratishdagi ilmiy
qadriyati shundaki, u Turkiston tarixiga doir turli qarama-qarshi, ziddiyatli
g’oyalarga aniqlik kiritdi. Zotan, Turkistonning boy madaniyati va ulkan
tsivilizatsiyaviy taraqqiyotiga turli manfaatlar orqali qarash, boshqacha qilib
aytganda, uni talon-toroj qilish, har kim o’zining mulkiga aylantirish tendentsiyasi
hukumronlik qilar edi. Jumladan, kimlardir yevropaparastlik, g’arbparastlik, yana
kimlardir slavyanparastlik, boshqa birovlar esa eronparastlik manfaatlari nuqtai
nazaridan yondashib, qadimiy Turkiston madaniyatiga egalik qilish da’volari bilan
yashardilar. Vaholanki, Turkiston azal-abaddan yaxlit makon hisoblangan.
Turkiston xalqlari tarixi insoniyat tarixi bilan tengdosh, jahon tarixining ibtidosi

bilan hamohang ravishda rivojlangan va umuman insoniyat hayotiga madaniyat
olib kirgan buyuk tarix va mo’’jizaviy qadriyatdir.
Turkiston xalqi o’z hududi doirasida insonning ilk paydo bo’lishi,
jamoachilikning boshlanishi, ma’lum jamiyat qiyofasiga ega bo’lgan ijtimoiy
hayot tarzidan boshlab bugungi tsivilizatsiyaviy darajagacha bo’lgan noyob, o’ziga
xos, jozibador va ayni paytda nihoyatda iztirobli, ziddiyatli, keskin vayrongarliklar
va buyuk kashfiyotlar, sevinchu iztiroblarni o’zida mujassam etgan yaxlit tarihdir.
Ahmad Zaki Validiy To’g’on Turkiston tarixiga ana shunday yondashadi va uni
butun buyukligiyu fojialari bilan yaxlit holda tadqiq etadi.
Ahmad Zaki Validiy To’g’on tarix fani taraqqiyotini tor doirada tushunmadi.
U tarix mantig’ini izlashda manbashunoslik, tarixiy tilshunoslik, arxeologiya,
etnografiya, poleontologiya, epigrafiya, numizmatika, sotsiologiya, falsafa va
mantiq fanlarining umumiy talablari va metodologik asoslari orqali o’rgandi.
Tarixni anglash va tushunishda bu juda ulkan va o’ziga xos, ilmiynazariy jihatdan
progressiv hodisa edi.

Adabiyotlar:
1. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Т.: Шарқ, 1998.
2. Жўраев Н. Тарих фалсафасининг назарий асослари. – Т.:
Маънавият,
2008.
3. Жўраев Н. Ибн Халдуннинг тарих фалсафаси. Мулоқот журнали.
2006, 3-4-сонлар.
4. Беруний. Танланган асарлар. – Т., Фан, 1968.
5. Комилов Н., Ёқубов А. Марказий Осиё халқлари тафаккури
ривожида тасаввуфнинг ўрни. – Т., Академия, 2005.
6. Убайдуллаев Р. Бекмуродов М., “Асрлар қаридан келаётган
садо”. АлМотуридий таълимоти ва унинг X-XII асрларда Мовароуннаҳр
маданиятида тутган ўрни. Маърузалар тўплами. – Т.: ЎзФА, 1999.
7. Хайрулаев М. Шарқнинг машҳур мутафаккири. Абу Наср
Форобий. “Фозил одамлар шаҳри”. – Т.: А. Қодирий номидаги халқ мероси
нашриёти.
1993.
8. Қуръони карим. – Т.: Тошкент Ислом университети нашриёти,
2001.
9. Хотамий С.М. Ислом тафаккури тарихидан. – Т.: Минхож, 2003.
10. Фалсафа. Энциклопедик луғат. ЎзР ФА, И.Мўминов номидаги
фалсафа ва ҳуқуқ ин-ти. – Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2010.
11. Жаҳон фалсафаси тарихидан лавҳалар. – Т.: Файласуфлар миллий
жамияти нашриёти, 2004.
12. Фалсафа қомусий луғат. –Т.: Шарқ нашриёти матбаа нашриёти,
2004.

Ibn Xaldunning tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)