Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 9.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Философия

Продавец

Bohodir Jalolov

Ijtimoiy davlat qurishda demokratizm va konstitutsionalizm xorijiy hamda milliy tajribalarning falsafiy-kratologik jihatlari

Купить
IJTIMOIY DAVLAT QURISHDA DEMOKRATIZM VA KONSTITUTSIONALIZM: XORIJIY HAMDA MILLIY TAJRIBALARNING FALSAFIY-KRATOLOGIK JIHATLARI MUAMMONING O‘RGANILGANLIK DARAJASI huquqshunoslar Sh.O‘razayev, A.Saidov, M.Mirxamidov, X. Odilqoriyev, Z.M.Islomov, E.Xalilov, R.Ro‘ziyev, O.Husanov, siyosatshunoslar R.Jumayev, S.Jo‘rayev, N.Jo‘rayev, Sh.Paxrutdinov, M.Qirg‘izboyev, faylasuflar E.Yusupov, A.Valiyev, S.Shermuxamedov, V.Alimasov, I.Ergashev, A.Qodirov, Sh.Mamadaliyev, K.V.Javakova, B.To‘ychiyev F.Musayev, O.Musayev, J.Matkarimova N.Nishonova, B.A.Talapov, F.Jo‘raqulov, S.Berdiqulov, J.J.Yaxshilikov, Sh.Negmatova, J.Mavlyanov, M.AtaullayevN.N.Alekseev, K.S.Gadjiyev, V.S.Nersesyans, S.E.Zaslavskaya, V.P.Pugachev, A.I.Solovev, A.Tixomirov, A.A.Nudenko, B.Sidiqov, U.K. Saralayev, B.A.Isaev, Sh.N.Ezenshtadt, A.Dugin, G.Starovoytova, A.Sobchak, A.Gaydar, N.Bobrova, I.Kraves, V.S.Shevsov, V.Zaxarov, O.E.Kutafin, A.N. Medushevskiy, S.V.PronkinPlaton, Aristotel, G.Kissendjer, Zb. Beejinskiy, E.Fromm, K.Popper, F.Fukuyama, I.Vallerstayn, D.Held, S.Makdaniel, S.Pierson, R.Aron, A.Naim, H.Bohel, P.Martin, V.BeytmenlarXORIJ OLIMLARI MDH OLIMLARI O‘ZBEK OLIMLARI demokonstitutsionalizm prinsipining ilmiy-etimologik va falsafiy- kratologik mohiyati hamda ularga oid nazariy konsepsiyalar ochib berilgan, ijtimoiy taraqqiyot demokonstitutsionalizmga tayanishni taqozo etadi, degan g‘oya asoslangan;01 demokonstitutsionalizmning xorijiy va milliy etnosiyosiy tajribalardagi shakllari va ko‘rinishlari, ularning davlat, hokimiyat va boshqaruv faoliyatiga pozitiv ta’siri hamda ijtimoiy-siyosiy institutlarni paradigmal xususiyatga ega ekanligi ilmiy jihatdan takomillashtirilgan.02 yangi O‘zbekistonda ijtimoiy davlat barpo etishda demokonstitutsionalizmning o‘rni, konstitutsion islohotlarning falsafiy- kratologik ahamiyati asoslangan;04demokonstitutsionalizmning sharqona va g‘arbona modellari aniqlangan, ularning ijtimoiy davlat va konstitutsiyaviy-huquqiy madaniyatning shakllanishiga ta’siri aniq kratologik tajribalarni praksiologik jihatlari ochib berilgan;03 04 o‘zbek ijtimoiy davlatining milliy institutsional va falsafiy- kratologik muammolari aniqlanib, ularga oid ilmiy tavsiyalar ishlab chiqilgan.05Tadqiqotning ilmiy yangiligi I BOB . “DEMOKRATIYA VA DEMOKRATIZM PRINSIPI: ILMIY METODOLOGIK, FALSAFIY -KRATOLOGIK VA IJTIMOIY-SIYOSIY ASOSLARI” Ushbu bobda ijtimoiy davlat, demokratiya va demokratizm prinsipining falsafiy-kratologik talqinlari o‘rganiladi, ularning ijtimoiy tarixiy va siyosiy taraqqiyotga ta’siri, bu boradagi konseptual qarashlar ochib beriladi. “Demokratiya” tushunchasi “xalq hokimiyatchiligi”ni anglatsa-da, uning zamonaviy talqinlari – davlat boshqaruvi, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ko‘ppartiyaviylik, parlament huquqi, inson huquq va erkinliklari, hurfikrlik, iqtisodiy demokratiya, o‘z-o‘zini boshqarish organlari, saylovlar va referendumlarda qatnashish kabi rang-barang voqeliklarni namoyon qiladi. Bobda ana shu voqeliklarning falsafiy-kratologik qarashlar shakllanishiga ta’siri masalalari muhokama qilinadi. Demokratiya va demokratizm alohida ijtimoiy-siyosiy voqelik, fenomendir. Ular davlat boshqaruvi bilan uyg‘unlashganida falsafiy-kratologik ahamiyat kasb etadi, inson faoliyati va uning boshqaruvdagi ishtirokini rang-barang, ratsional va jamiyat uchun foydali qiladi. Ijtimoiy foydalilik, jamiyat taraqqiyoti manfaatlarini o‘zida ifoda etish, inson huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilganlik demokratiyaning maqsadidir. Demokratizm esa ushbu imkoniyatlarni realizatsiya qilish, obyektivlashtirish usulidir. Dissertatsiyada, falsafiy-kratologik va siyosiy-huquqiy manbalardan olingan ma’lumotlar asosida davlat va demokratiya alohida ijtimoiy-siyosiy voqeliklar sifatida, ibtidoiy jamiyat va hayot tarzidan sivilizatsiya bosqichiga o‘tish davrida paydo bo‘lishi tahlil etilgan. Agar ibtidoiy jamiyat va hayot tarzi 2 million yildan ortiq vaqtni o‘z ichiga olgan bo‘lsa, sivilizatsiya davriga o‘tish uzog‘i bilan 6 ming yilni tashkil etadi. Aynan ushbu o‘tish bosqichida ibtidoiy davrga xos bo‘lgan ijtimoiy-madaniy va xo‘jalik yuritish tizimida tub o‘zgarishlar sodir bo‘lgan, ya’ni iste’molchi xo‘jalikdan (ibtidoiy davr kishilari tabiatda nima bo‘lsa, shuni iste’mol qilib yashagan) ishlab chiqaruvchi xo‘jalikka (yangi iste’mol tovarlarini, mahsulotlarini yaratib yashashga) o‘tgan, degan fikr bildiriladi. Ilmiy materialistik nuqtai nazardan bu fikr to‘g‘ri, chunki ibtidoiy jamiyatlarning iste’molchilikdan yaratuvchanlikka o‘tishi, tom ma’noda, inqilobiy hodisa edi. Tabiat in’omlarini kutib o‘tirmay, mehnat va aql yordamida yangi tovarlar va ne’matlar yaratishga o‘tish jamiyatdagi munosabatlarni, tartiblarni tubdan o‘zgartirib yubordi, qaysi ijtimoiy birlik, yoki jamoa ko‘proq mahsulotni yaratsa, u badavlat va farovon yashash imkoniga ega bo‘ldi. Ijtimoiy boyliklar yaratish esa mehnat taqsimoti va kooperatsiyani avj oldirdi. “ To‘g‘ridan to‘g‘ri demokratiya”ning immanent xususiyatlari referendum; xalq vetosi (abrogativ referendum) saylovlar orqali boshqaruv jarayonlariga aholining ta’sir etishi; xalq qonunchilik ijodkorligi turar joylaridagi aholi yig‘inlari saylangan deputatlar va rahbar xodimlarni qayta chaqirib olish; saylanadigan organlarni tarqatib yuborish kabilar kiradi Fikrimizcha, “Xalq qonunchilik ijodkorligi” deganda xalq ommasining davlat va hukumat tomonidan qabul qilinadigan qonun, qaror, normalarga munosabatlari, qo‘llab-quvvatlashi yoki ularni o‘zgartirishga ovoz berishi tushuniladi. Qonunchilik murakkab, o‘ziga xos professional bilimlarni taqozo etadi, shuning uchun qonunchilik ijodkorligiga qator talablar ham qo‘yiladi. Masalan, davlat chegaralarini o‘zgartirish, urush e’lon qilish, milliy taraqqiyot konsepsiyalarini tasdiqlash, harbiy doktrina ishlab chiqish, harbiy sohaga mablag‘lar ajratish, vazirliklar tashkil etish yoki ularni o‘zgartirish kabilar deyarli barcha davlatlarda davlat boshlig‘i funksiyasi hisoblanadi. Xalq qonunchilik ijodkorligi ularga aralashmaydi, o‘zgartirolmaydi. Biroq bu jarayonlarga xalq irodasi va qiziqishlari ta’sir etmaydi, degan fikrni bildirmaydi. Xalq ommasi, uning vakillari yoki vakillik organlari, referendumlar davlat boshlig‘i qarorlariga o‘z munosabatini bildirishi mumkin. Bu xalq ommasining davlat hokimiyatining asosiy manbai ekanini bildiradi. Xalq ommasi o‘z irodasi bilan davlat rahbarini alternativsiz, “mutlaq subyekt” vakolatiga ega shaxs qilib qo‘ygan. U qabul qiladigan qonun, qaror va normalar barcha fuqarolar uchun majburiydir. II BOB . “G‘ARB DAVLATLARIDA DEMOKRATIZM VA KONSTITUTSIONALIZM PRINSIPI: GENEZISI, EVOLYUTSIYASI, SHAKLLANISHINING ETNOSIYOSIY XUSUSIYATLARI”. Bobda, konstitutsiya va konstititsionalizm prinsipining shakllanishi aslida Yevropada, ayniqsa XVII-XVIII asrlarda ro‘y bergan ingliz va fransuz revolyutsiyasi natijasi ekanligi tahlil etiladi. Agar Yangi davr XV-XVI asrlar, ya’ni Uyg‘onish va Reformatsiya bilan boshlansa, demokratiya, konstitutsiya va konstitutsionalizmning alohida ijtimoiy-huquqiy fenomen sifatida shakllanishi ingliz va fransuz revolyutsiyalari bilan boshlanadi. U esa bizni, konstitutsiya va konstitutsionalizm prinsipining evolyutsiyasi va bosqichlarini aniqlash uchun, Angliya (Buyuk Britaniya) va Fransiya hokimiyatchiligi, huquq tizimini kuzatishga undaydi. Aynan ushbu davrlar va davlatlarda amalga oshirilgan konstitutsion o‘zgarishlar, hokimiyatning taqsimlanishi, demokratik saylovlar va boshqaruv ishlarida kengroq aholining qatnashishi, xullas, ijtimoiy-siyosiy borliqni tubdan o‘zgartirgan huquqiy-kratologik yangilanishlar insoniyat taraqqiyotini yangi pog‘onaga olib chiqdi. Bu o‘z navbatida zamonaviy konstitutsiya va konstitutsion prinsiplarni shakllantirdi, davlat va jamiyat boshqaruvida demokratik o‘zgarishlarni konstitutsiyaviy tarzda qonuniy rasmiylashtirish va hokimiyatchilikda ularga qat’iy amal qilish normalarini, shartlarini yuzaga keltirdi. Tadqiqotimizda, Angliyada Lordlar palatasi bilan qirol o‘rtasidagi ziddiyatlar konstitutsionalizm tomon borishga asos bo‘lishi izohlanadi. Monarxning umumiy tartiblar va jamiyat taraqqiyotiga, ijtimoiy fikriga muvofiq kelmaydigan xatti-harakatlari, uni saqlashga katta mablag‘larning ajratilishi, o‘z ixtiyoricha davlat boshqaruvini amalga oshirishi kabilar lordlar palatasida turli e’tirozlar uyg‘otdi. 1628-yili lordlar palatasi qirol, hukumat xatti- harakatlarini chegaralashga qaratilgan Huquq haqida Petitsiya tayyorladi. Unda quyidagilar kiritilgan edi: 1) bundan keyin hech kim umumiy kelishilgan va parlament tomonidan tasdiqlangan tartibsiz soliq va qirol g‘aznasiga yig‘imlar to‘lashi mumkin emas; 2) noqonuniy soliqlarni to‘lashdan bosh tortgan hech bir kishi hibsga olinishi mumkin emas; 3) armiya aholi yashaydigan xonadonlarga joylashtirilishi mumkin emas; 4) qonunlar va yurt tartiblariga qarshi chiqqan hech bir kishi, fuqaro hayotdan mahrum etilmasligi kerak. “ Shu tarzda hujjatda qirol va fuqaroning hayoti va mulkiga oid bosh masala qonuniy tarzda hal etiladi”. Qirol huquqlari cheklanadi, xususiy mulk himoya qilinadi. Keyinchalik parlament yuqori amaldorlarga impichment e’lon qilishni kiritadi. Shunday bo‘ladiki, Buyuk Restavratsiya davri (1641-1649)da qirol parlament ishongan kishilarni hokimiyatda lavozimlarga qo‘yishi mumkin bo‘ladi. Davlat boshqaruvi, hokimiyat masalasi parlament tasdig‘i bilan olib boriladigan, ushbu prinsipni buzish parlament tomonidan qoralanadigan bo‘ladi. Bu aslida konstitutsion monarxiya tomon yo‘l edi. Mazkur ingliz boshqaruv tizimining yuzaga kelishi va xususiyatlarini avvalo o‘sha davrdagi ingliz falsafasi va siyosiy huquqiy, kratologik ta’limotlaridan izlash zarur. Bu borada Frensis Bekon (Lord Verusalamskiy) (1561-1626), Tomas Gobbs (1588-1679), Jon Lokk (1632-1704), Barux Spinoza (1632-1677), Shefsteberi Antoni Eshli Kuper (1671-1713), David Yum (1711- 1776) kabilarni eslash o‘rinlidir, chunki ular nafaqat o‘z davrining falsafiy-kratologik va siyosiy- huquqiy qarashlarini shakllantirganlar. F.Bekon absolyutizm tarafdori bo‘lgan. U qirol bilan palata, saroy bilan xalq o‘rtasidagi siyosiy-huquqiy ziddiyatlarni “markazlashgan davlat”, ya’ni absolyutizm nuqtai nazaridan hal etadi. U davlat boshqarishidan norozi bo‘lgan guruhlar, partiyalar, hatto deputatlar palatasini turli yo‘llar bilan “aldab, va’da berib, ishontirib” laqillatish, “ularni parchalab yuborish” san’atidan foydalanishni taklif etadi. To‘g‘ri, u palata yig‘inlarini chaqirib turishni taklif qiladi, biroq qirol palataga emas, balki palata qirolga bo‘ysunishi, itoat etishi kerak edi, bu taklifni Bekon davlatni mustahkamlash, kuchli harbiy, dengiz, harbiy-siyosiy tuzumni shakllantirish, boshboshdoqlikni bartaraf etish maqsadi bilan bog‘laydi. Davlat hokimiyati va huquq, qonunchilik haqidagi fikrlarini I.Kant shaxs yoki “fuqarolik holati” borasidagi konseptual ahamiyatga ega tezislari bilan boyititilishi ochib beriladi. Uning fikriga ko‘ra, “Fuqarolik holati, faqat huquq holati sifatida qaralganida, quyidagi aprior prinsiplarga asoslanadi: 1) jamiyatning har bir kishisi inson sifatida erkin; 2) uning tengligi boshqa kishilarning tengiligiga muvofiq kelishi; 3) jamoa har bir a’zosining fuqaro sifatida mustaqilligi. Mazkur prinsiplarni nafaqat mavjud davlat beradi, balki sof aql, insonga taalluqli tashqi huquq, qonunlar davlatni shakllantiradi” . Hatto shaxsni baxtli qilish maqsadida davlat o‘z hukmini kishiga o‘tkazishi, despotizmga yo‘l qo‘yishi mumkin emas, baxt izlash har bir fuqaroning o‘z mayl, istaklari, demak, fuqarolik huquqi demakdir. Faylasufning ushbu pastulati ijtimoiy davlatga bevosita taalluqlidir, chunki ijtimoiy davlatda fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash, ularning huquqlarini himoya qilish, ayniqsa yordamga muhtoj kishilarga zarur yordamlar ko‘rsatish asosiy vazifa hisoblanadi. III BOB . “ DEMOKRATIZM VA KONSTITUTSIONALIZM SHARQONA MODELLARI ”. Mazkur bobda, demokonstitutsionalizm prinsipining Sharq davlatlarida shakllanish va namoyon bo‘lish xususiyatlari tadqiq etiladi. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlarda Sharqda davlat boshqaruvining despotik ko‘rinishi shakllangan, unda demokratiya va konstitutsion boshqaruv mavjud bo‘lmagan, shu bois u zamonaviy demokratik modellarga muvofiq kelmaydi, degan qarash qaror topgan. Gegel, Monteskyoga borib taqaluvchi ushbu qarash g‘arb adabiyotlarida, ayniqsa ijtimoiy-siyosiy va falsafiy-kratalogik adabiyotlarda keng tarqalgan. Bobda ushbu qarashning tor, bir tomonlama yondashuv ekani asoslanadi. Konfutsiy monarxiya, yakka hukmronlik tarafdori bo‘lgan, busiz markazlashgan davlat ham, uni boshqarish ham mumkin emas deb hisoblagan va uning fikricha, Osmonda ikki Quyosh bo‘lmaganidek, Yerda ham ikki “Osmon o‘g‘li” bo‘lishi mumkin emas. Lekin donishmand mustabidlikni, zo‘ravonlikni qoralaydi. “Davlatni boshqarish nafaqat yaqindagi, xuddi shuningdek, uzoqlardagi kishilarni xursand qilish demakdir” . Ushbu “uzoqdagilar”ni xalq ommasi, barcha fuqarolar, uzoq hududlarda yashovchilar tarzida tushunish mumkin. Bu demokratik boshqaruv amal qiladigan prinsipdir. Xitoy davlatchiligi va etnosiyosiy tajribalarini konfutsiylik an’analari bilan chegarlab qo‘yish mumkin emas, ularda urf-odatlarga, axloqiy imperativlarga tayanish bilan birga falsafiy-kratologik yondashuvlar ham talaygina. Bu o‘rinda avvalo Mo Szi (er. avv. 475- 395) qarashlarini eslash zarur. Konfutsiylik ta’sirida shakllangan Mo Szi keyinchalik undan voz kechadi va “adolatli boshqarish” prinsipini ilgari suradi. Bu prinsip axloqiy me’yorlarga emas, balki hamma amal qilishi shart bo‘lgan huquq fenomeniga tayanadi. Uning falsafiy-kratologik ta’limotiga ko‘ra, adolat Osmon ostidagi eng qimmatli narsadir. U qonunlarsiz qaror topmaydi. Hukmdor qabul qiladigan qarorlar adolatli bo‘lishi, fuqarolarda adolatga hurmat uyg‘otishi darkor . Donishmand adolatni kishilarga ehtiyojlari va ko‘nikmalariga muvofiq ish, lavozim berishda ko‘radi. U adolatni devor tiklashga qiyoslaydi. G‘isht teruvchi va loy tashuvchi o‘z vazifasi bilan shug‘ullanishi kerak. Agar loy qoruvchi g‘isht tersa devor tik chiqmasligi aniq. Ularning har biri o‘z vazifasi bilan shug‘ullansa, devor o‘z vaqtida va sifatli tiklanadi. Mutaxassislar Turkiyaning ijtimoiy huquqiy davlat (bu uning konstitutsiyasida ta’kidlangan) sifatida romano- german va anglo-sakson huquqiy tizimlaridagi normalarni o‘ziga tadbiq etib kelayotganini ta’kidlashadi.Turkiyada birinchi konstitutsiya (Usmonli imperiyasi konstitutsiyasi) 1876-yili qabul qilingan. Biroq Turkiya o‘zini 1920-yili respublika deb e’lon qilgach, 1921-yili Turkiya Respublikasining birinchi konstitutsiyasi qabul qilingan. Bugun unda 1982-yili qabul qilingan va 1995, 2007 va 2010-yillari o‘zgarishlar va qo‘shimchalar kiritilgan varianti amaldadir. Konstitutsiyaviy normalarining Yevropa standartlariga muvofiq kelgani uchun u 2000-yili YI ga nomzod sifatida qabul qilingan. Ammo uning Kipr va kurdlar bilan mavjud muammolari YIga a’zo bo‘lishiga xalaqit bermoqda. Turkiyaning musulmon davlatlari ichida birinchi bo‘lib YIga qabul qilinishiga yetaklayotgan yetakchi asoslardan biri uning huquqiy davlat talablariga javob berishidir. Shuningdek, uning NATOga a’zoligini ham unutib bo‘lmaydi . Davlat boshqarishi shakliga ko‘ra Turkiya parlamentar respublikasi hisoblanadi. Agar hukumat parlament roziligini olsa, mamlakatni, davlatni boshqarish huquqiga ega bo‘ladi. IV BOB . “ YANGI O ZBEKISTONDA ʻ IJTIMOIY DAVLAT QURISH KONSEPSIYASI VA UNING FALSAFIY- KRATOLOGIK MASALALARI ” O‘zbekistonda demokratik huquqiy davlat qurish etnosiyosiy tajribalari, ularning ijtimoiy davlat shakllanishiga ta’siri masalalari muhokama qilinadi. 1992- yili Mustaqil O‘zbekiston qabul qilgan konstitutsiyaning konstitutsionalizm prinsipining shakllanishidagi o‘rni ochib beriladi. Ammo bu etnosiyosiy paradigmal o‘zgarishlar o‘zining tarixiy tajribalariga ega. Ushbu tajribalar, yetakchi davlatlardagi kratologik tajribalarga qiyosan, retrofalsafiy tahlil qilinadi. Yangi O‘zbekistonda keyingi sakkiz yil ichida ro‘y bergan tub o‘zgarishlar, davlat hokimiyatining xalq manfaatlarga xizmat qiladigan institutga aylantirilishi, demokratizm va konstitutsionalizmning ijtimoiy hayotdan barqaror joy olishi, 2030 yilga borib respublikamizni ilg‘or davlatlar qatoriga olib chiqish strategik maqsadi xalq hayotini, uning milliy taraqqiyotga bo‘lgan munosabatlarini butunlay yangi pog‘onaga ko‘tarmoqda. Ushbu o‘zgarishlar respublikamiz Asosiy Qonuniga ma’lum bir tuzatishlar kiritishni taqozo etdi. 2022 - 2023 yillarda o‘tkazilgan Konstitutsion islohotlar yangi demokonstitutsion muhitga va milliy demokratik taraqqiyot talablariga muvofiq keladi. Tadqiqotda, O‘zbekistonda demokonstitutsionalizmning yangi paradigmal, siyosiy voqelik sifatida shakllanishi aslida mustaqillik Deklaratsiyasi qabul qilingan 1990-yil 20-iyundan boshlanganligi izohlanadi. Mazkur hujjatning birinchi qismida “O‘zbekiston SSRning demokratik davlat mustaqilligi respublikaning o‘z hududida barcha tarkibiy qismlarida va barcha tashqi munosabatlaridagi tanho hokimligidir”, uchinchi qismida “O‘zbekiston SSR davlat hokimiyati uning barcha hududlari qismlarida amalga oshiriladi va unda yashovchi barcha aholiga tegishlidir”, deb ko‘rsatilgan . Shuningdek, Deklaratsiyaning o‘n birinchi qismida O‘zbekiston xalq referendumi asosida demokratik huquqiy davlat qurishni maqsad qilib qo‘yishi, Konstitutsiya qabul qilishi ko‘rsatilgan. Keyinchalik 1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston SR Oliy Soveti “O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligini e’lon qilish to‘g‘risida” va “O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining asoslari to‘g‘risida” qonunlarini qabul qiladi. Mustaqil O‘zbekiston Konstitutsiyasi esa milliy davlatchilikning asoslarini shakllantirishni kafolatlaydi. Shu tariqa O‘zbekistonda sovet davridagi holatdan keskin farq qiluvchi va kelgusi tub o‘zgarishlar uchun siyosiy, huquqiy zamin, ya’ni demokratik va konstitutsionalistik (demokonstitutsional) asos yaratiladi. Ijtimoiy davlat qurish, umuman, davlat qurish, juda murakkab, ziddiyatlarga va ichki qarama- qarshiliklarga to‘la jarayon bo‘lib, konstruktiv, ijtimoiy taraqqiyot maqsadlariga mos keladigan siyosiy, huquqiy, kratologik, ma’naviy, madaniy, iqtisodiy mexanizmlar bilan hal etiladigan fenomenal hodisadir. Bu faoliyat stereotip tasavvurlarga, tayyor ta’riflar va sxemalarga tayanmaydi, ularni sxemalashtirish, modellashtirish faqat ilmiy maqsadlar uchun darkordir. Demokratizm va konstitutsionalizm (demokonstitutsionalizm) ijtimoiy taraqqiyotning mezoniga, ko‘rsatkichiga aylangan hozirgi davrda yangi O‘zbekiston unga tayanmay qololmaydi, usiz rivojlanmaydi. “Ijtimoiy davlat” va “demokratiya”, “konstitutsiya” siyosiy nuqtai nazardan, bir-biriga yaqin etimologik tushunchalardir. Ammo amaliyotda, kratologik tajribalarda ular turlicha namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy davlat keng, siyosiy voqelik, u barcha ijtimoiy munosabatlarni ifoda etib keladi. Falsafiy-kratologik nuqtai nazardan esa u davlat, boshqaruv, hokimiyat, rahbarlik, ierarxiya va subordinatsiya aloqalari, siyosat, axloq, madaniyat, iqtisodiyot, xalqaro aloqalar va tashqi diplomatiya, o‘zining suveren huquqlariga ega ijtimoiy siyosiy institutdir. Demokratiya (demokratizm) va konstitutsiya (konstitutsionalizm) esa uning atributiv belgilari, ijtimoiy xususiyatlarini anglatuvchi prinsiplaridir. Zamonaviy davlatlarning mavjudligi sharti ham demokonstitutsionalizm prinsipiga amal qilish va uning imkoniyatlari hamda mexanizmlaridan foydalanishdadir. XULOSA Tadqiqotimiz natijalari bizni quyidagi ilmiy- nazariy xulosalarga olib keladi: birinchisi, insoniyat va sivilizatsiya tarixi ko‘rsatadiki, ijtimoiy birliklar: jamoa, qabila, etnik uyushmalar va polis (kent, grad)lar demokonstitutsionalizm prinsipiga amal qilganida fuqarolari tomonidan faol qo‘llab-quvvatlangan, ularning siyosiy faolligini xalqchil va adolatparvar qilgan. Bu o‘rinda barcha tadqiqotchilar yakdillik bilan Afina demokratiyasini misol qilib keltirishadi. Aholisi ko‘p sonli bo‘lmagan Afina polisida demokratiyani bevosita boshqarish quroli va mexanizmi sifatida ishlatish mumkin edi. Ammo aglomeratsiya va migratsiya katta shaharlarni ham yuzaga keltirdiki, bu ijtimoiy-demografik omil demokratik boshqarishdan ko‘ra monarxistik, avtokratik, totalitar boshqarishni obyektiv zaruratga aylantirdi. Natijada jamiyatlar davlat institutiga bo‘ysunadigan, uning xohish va ko‘rsatmalarini bajaradigan birliklarga aylana bordi. Kratologik ta’limotlardan ma’lum bo‘ladiki, hokimiyat yoki hukumatning suveren huquqqa ega institutga, davlatga aylanishi, uning siyosiy rolining oshishi bilan bog‘liqdir; ikkinchisi, demokratiyaning fenomenal voqelik sifatida shakllanishi yangi davr va unda shakllangan liberal-demokratik qarashlar mahsuli emas, nazariy nuqtai nazardan u liberalizm bilan bog‘liq bo‘lsa-da, har bir davrda, har bir davlat, mintaqa va sivilizatsiyada o‘ziga xos tarzda va ko‘rinishda mavjud bo‘lgan. Bu esa bizni demokratiya va ijtimoiylik har qanday davlatning atributidir, degan xulosaga olib keladi. uchinchisi, “Sharq demokratiyasi” va “G‘arb demokratiyasi” degan kosubstansional ahamiyatga ega tushunchalar bugun kratologik va siyosiy- falsafiy adabiyotlarda tez-tez tilga olinadi. Bu bejiz emas. Sovet totalitar tuzumi inqirozga uchragach, AQSh va Yevropa davlatlarida g‘arb sivilizatsiyasi insoniyat taraqqiyotining yagona modeli, andozasi degan tasavvur paydo bo‘ldi, bu siyosiy gegemonizmga yetakladi. Jahon siyosatshunosligiga katta hissa qo‘shgan Zb.Bzejinskiy va G.Kissinjerlar ham AQShni jahondagi yakka-yu yagona siyosiy gegemonizmga qodir davlat, deb bildilar va qolgan sivilizatsiyalarning mag‘lub bo‘lishini bashorat qildilar. to‘rtinchisi, Sharq (Osiyo) davlatlari demokratizm va konstitutsionalizmdan (demokonstitutsionalizm) yiroq, ularda despotiya hukmron, degan qarash Monteskyo va Gegelga borib taqaladi. Ularning ikkalasi ham birorta Sharq davlatiga bormagan, o‘zining kratologik qarashlarini ikki-uch sayohatchilar taassurotlari va kundalik kuzatuvlari orqali shakllantirishgan. Sharqda kuchli davlatchilik etnosiyosiy an’ana bo‘lgan. Ammo bu ularda konfederativ, demokratik va jamoaviy boshqarish usullari ham bo‘lganini rad qilolmaydi. Konfutsiylik, buddaviylik va islom Sharq kratologiyasiga diniy-e’tiqodiy va ma’naviy-axloqiy imperativlarni odatiy huquq tarzida olib kirgan. Ularda insonga ishonch, undagi vijdonga, e’tiqodga va aql-u idrokka ishonish ustuvordir. G‘arb kratologiyasi esa faqat qonunga ishonadi, u insonni davlatga itoatgo‘yga, qonunlar murvatiga aylantirish tarafdoridir. Bunday qonunlarni tor doiradagi shaxslar ishlab chiqqan va monarx hukmi orqali jamiyatga tadbiq etgan. Shuning uchun G‘arb faylasuflari, kratologlari ichida davlatni kuch bilan ag‘darish, radikal anarxistik fikrlari bilan siyosiy institutlarni diskreditatsiya qilganlar yetarlicha topiladi. Sharq kratologiyasi va siyosatshunosligida bunday shaxslar uchramaydi; beshinchisi, Angliyada konstitutsionalizm va falsafiy-kratologik qarashlarning shakllanishi o‘z tarixiga ega. Tadqiqotimizdagi qiyosiy tahlildan kelib chiqib, shuni angladikki, ingliz tafakkurida, ayniqsa falsafiy va siyosiy merosida davlat va xalq o‘rtasida mudom ziddiyatli munosabatlar kechgan. Absolyutizmga moyil monarx xalq noiblarini, ko‘pchilik istaklarini bildirgan demokratiya tarafdorlarini boshqarish tizimlaridan siqib chiqarishga, o‘zining yakka hukmronligini o‘rnatishga intilgan. Angliya hech qachon tom ma’nodagi demokratik davlat bo‘lmagan, buni uning ekspansiyalari, metropol bilan markaz o‘rtasida tinmay ketgan to‘qnashuvlar, urushlar, mustaqilligi uchun kurashgan xalq qo‘zg‘olonlari ham tasdiqlaydi. Angliya konstitutsionalizmining shakllanishida esa parlamentning monarx yakka hokimligiga qarshi olib borgan kurashlari muhim o‘rin tutadi. Lordlar palatasining saroy tomonidan tayinlanishi prinsipi esa mutlaq g‘ayridemokratik hodisadir; oltinchisi, demokonstitutsionalizm prinsipi davlat hokimiyatini qonunlar chiqarishini, ijro va sud hokimiyatiga bo‘linishni taqozo etadi. Mazkur prinsip fransuz faylasufi Sh.Monteskyo tomonidan ishlab chiqilgan va nazariy asoslangan. Ilg‘or qarashga ega yevropalik faylasuflar, siyosatshunos va davlatshunoslar ushbu g‘oyani ma’qullashdi va uni demokratik taraqqiyot ko‘rsatkichi sifatida e’tirof etishdi. Shundan beri davlatlarning qanchalik demokratik talablarga javob berishi ushbu prinsipning amalga oshirilgani orqali baholanadi. Bugun Fransiya o‘zini ijtimoiy davlat deb biladi, inson huquq va erkinliklarini ta’minlashda o‘ziga xos etnosiyosiy tajribalarga ega. Fransiyada aholisi ming kishi bo‘lgan aglomeratsiya –shahar, undagi boshqaruv esa “demokratik boshqaruv” deb ataladi. Ushbu ijtimoiy demografik omil demokratiyani ta’sirchan boshqarish usuliga aylantiradi. Fransiyadagi munitsipial demokratik tajribalar ijtimoiy davlat qurishga kirishgan yangi O‘zbekiston uchun ibratli misollar berishi mumkin; yettinchisi, nemis demokratizmi va konstitutsionalizmi XVIII- XIX asrlarda mamlakat ichida ketgan siyosiy va qurolli to‘qnashuvlar, turli knyazliklar o‘rtasidagi nizolar mahsuli sifatida shakllangan. Pruss qirolining knyazliklarni birlashtirish siyosati suverenlar sonini kamaytirmagan, har bir knyazlik o‘z mustaqilligini saqlab qolishga, hokimiyatni o‘z qo‘liga olishga intilgan. Biroq nemis byurokratiyasi va militaristik kuchlari nemis millati oriy, ya’ni iloh qo‘llab-quvvatlagan, eng oqil va dono xalq, degan millatchilik g‘oyasiga ishontirgan. Buning natijasi barchaga ayon – birinchi va ikkinchi jahon urushlarining oqibatlaridir. Ikkinchi jahon urushidan keyingi qisqa davrda Germaniya Yevropadagi ilg‘or va rivojlangan ijtimoiy, demokratik davlatlardan biriga aylandi. Bu o‘rinda unga demokonstitutsionalizm prinsipi yordam bergani aniqdir; sakkizinchisi, AQSh iqtisodiyoti va aholi turmush tarzi yuksak rivojlangan, demokratik, ijtimoiy davlatdir. Fransuz jurnalisti va sayohatchisi Aleksis de Tokvilning “Amerikada demokratiya” (1831)asaridan keyin AQShga bo‘lgan ilmiy qiziqish oshdi, undan ijtimoiy hayotiga amaliy dasturlar olish modaga aylandi. Biroq keyingi yillarda “Amerika demokratik davlatmi?” degan e’tirozlar paydo bo‘lmoqda. Bunday savolni amerikalik kuzatuvchilar, siyosatshunoslar, saylov tizimidan norozi jurnalistlar bermoqda. Ular ko‘proq Amerikada demokratiya emas, oligarxik boshqarish hukmron degan fikrga kelishmoqda. Agar AQShning agressiv va militaristik siyosatini, dunyoga hukmron bo‘lishga da’volarini olsak, bugun undan demokratiya va konstitutsionalizmni emas, foyda ketidan quvish, qurollanish, soxta demokratiyani, xalq istaklarini va konstitutsionalizmni mensimaslik kabilarni o‘rganish mumkin. to‘qqizinchisi, demokonstitutsionalizmning sharqona modellarini Xitoy, Hindiston, Old Osiyo va O‘rta Osiyo davlatlari misolida ko‘rib chiqish qiyosiy tahlillarimiz doirasini kengaytirgan. Retrofalsafiy tahlillarimizdan ma’lum bo‘ladiki, mazkur modellarda yadroviy asos insonga, undagi ezgulikka e’tiqod, ma’naviy-axloqiy imperativlarni ulug‘lashdir. Hatto teokratiya avj olgan musulmon davlatlarida ham islom dini inson qadrini ulug‘lashni unutmaydi, undagi chuqur e’tiqod, birovni o‘ldirmaslik, moliga xiyonat qilmaslik, talamaslik kabi fazilatlarni mustahkamlashga intiladi. To‘g‘ri, keyingi paytlarda G‘arb ekspansizmi va undagi ishbilarmonlik, pragmatizm elementlari ularda ham uchraydi, ammo ular xalqning, millatning etnoma’naviy va etnosiyosiy tajribalariga tayangandir. Qatar, Saudiya Arabistoni, Misr, Xitoy, Turkiya, Eron davlatlaridagi taraqqiyotga bugun ilg‘or g‘arb davlatlari investorlari ham havas qiladi. Demak, gap davlatning demokratiya yoki monarxiya shaklida bo‘lishida emas, balki uning insonga, undagi ma’naviy-axloqiy kuchga bo‘lgan ishonchidadir. o‘ninchisi, demokratik huquqiy davlat qurish konsepsiyasini O‘rta Osiyodagi mustaqil respublikalar ham qabul qilishgan. Tashqi siyosatida Turkmaniston Respublikasi “betaraf”likni qabul qilgan bo‘lsa-da, o‘zining etnosiyostiy tajribalariga tayanib, davlat boshqaruvini modernizatsiyalashtirishga intiladi. Ba’zi tadqiqotchilar uni avtokratik, hatto diktatorlik boshqarishi o‘rnatilgan davlat, deb atashadi. Lekin davlat konstitutsiyasida Turkmaniston demokratik huquqiy, zamonaviy, prezidentlik boshqaruvidagi davlat ekani qayd etilgan. Qozog‘iston mamlakatini, xalq xo‘jaligini, davlat boshqaruv tizimini modernizatsiyalashtirishda Rossiyaga ergashdi. Mustaqillikning dastlabki yillaridagi ziddiyatlar, turli ichki nizolar va taxt uchun kurashlar, ayniqsa oligarxiyaning paydo bo‘lgani respublika aholisini bezovta qilib turdi, jamiyatda tabaqalanish yaqqol ko‘zga tashlandi. o‘n birinchisi, Sh.M.Mirziyoyev tashabbusi bilan qabul qilingan Harakatlar strategiyasi (2017-2022) va Taraqqiyot strategiyasi (2022- 2026)da mamlakatimizni demokonstitutsion rivojlantirish, davlat institutlarini xalqqa xizmat qildirish, inson qadrini ulug‘lash, uning huquq va erkinliklarini real hayotda ta’minlashning samarali mexanizmlarini joriy etish, avtokratizmdan demokratizmga o‘tish orqali o‘zbek xalqining azaliy orzusi bo‘lgan erkin va farovon hayot qurish bosh maqsad qilib qo‘yilgan. O‘zbek ijtimoiy davlati ana shu maqsadga xizmat qiladigan siyosiy institutdir; o‘n ikkinchisi, o‘zbek ijtimoiy davlati milliy institutsional tizimi zamonaviy kratologik yondashuvlarga mos keladi. Unda oliy, yuqori va quyi pog‘onalardagi boshqarish institutlari faoliyat yuritadi va ularning faoliyati doiralari Konstitutsiya va qonunlar bilan belgilab berilgan. Shunday bo‘lsa-da, o‘zbek ijtimoiy davlatini mustahkamlashning dolzarb muammolari ham borligini unutib bo‘lmaydi. Birinchidan, ijtimoiy davlatning tub mohiyatini ifoda etadigan konstitutsion qonunlar qabul qilinishi zarur. Shu tariqa boshqa qonunlarni ham qayta ko‘rib chiqishga to‘g‘ri keladi. Demak, huquqshunoslik va kratologik tadqiqotlar tinmay, kontinuum tarzda izlanishi kerak. Ikkinchidan, o‘zbek ijtimoiy davlati kratologik ta’limotlarda alohida voqelik, milliy model sifatida o‘rganiladigan siyosiy mavzu bo‘la oladimi? U kratologik ta’limotlarga nima beradi? Birorta ilmiy nazariy yangilik, tajribalar tahlilini beradimi? Uchinchidan, yangi O‘zbekistonda ijtimoiy davlatning shakllanishi va mustahkamlanishi uchun zarur shart-sharoitlar, huquqiy baza va ma’naviy axloqiy muhit mavjud, xo‘sh, ulardan samarali foydalanishga irodamiz, jur’atimiz va tajribamiz yetadimi? Davlatimiz rahbari katta tashabbus va shijoat bilan davlat boshqaruvini, hokimliklar faoliyatini xalq manfaatlari tomon yo‘naltirmoqda, bu o‘zbek ijtimoiy davlati uchun o‘ta muhim, zarur dasturamal, tayanchdir. O‘tkazgan tadqiqotlarimiz natijalaridan kelib chiqib amaliyotga quyidagilarni tavsiya qilishimiz mumkin: 1. O‘zbek ijtimoiy davlati g‘oyasini ommalashtirish va aholi o‘rtasida keng targ‘ib qilish uchun o‘zbek, rus va ingliz tillarida chiqadigan “Ijtimoiy davlat: xorijiy va milliy tajribalar” degan jurnalni nashr etish lozim. 2. Siyosatshunoslik va huquqshunoslik fanlari o‘quv dasturlariga ijtimoiy davlatga oid maxsus mavzular kiritilishi lozim. 3. Oliy Majlisning qonunchilik palatasida maxsus bo‘lim tashkil etilishi va u mavjud qonunlarni ijtimoiy davlat barpo etish konsepsiyasiga muvofiqlashtirish masalalari bilan shug‘ullanishi kerak. 4. Adliya vazirligi qonunlar va qonun osti hujjatlarini qayta ko‘rib chiqib, ularni ijtimoiy davlat konsepsiyasiga yo‘naltirish bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar ko‘rishi zarur. 5. Oliy Majlis deputatlari Davlat boshqaruvi akademiyasi xodimlari va olimlar bilan birgalikda ijtimoiy davlat g‘oyasiga oid chiqishlar, ommaviy targ‘ibot ishlari olib borilishi zarur. 6. Har yili Oliy Majlis, Davlat boshqruvi akademiyasi, Yuridik universitet hamkorlikda “Ijtimoiy davlat: xorijiy va milliy tajribalar” mavzusida xalqaro ilmiy anjumanlar o‘tkazib borsa maqsadga muvofiq bo‘lardi. 7. Ijtimoiy davlat muammolariga oid ilmiy izlanishlarni maxsus davlat grantlari orqali qo‘llab-quvvatlash lozim. 8. Maktablar va kollejlarda o‘tiladigan Konstitutsiyaviy huquqqa oid darslar rejalariga “Ijtimiy davlat nima?” degan mavzuni kiritish o‘rinlidir. 9. “O‘zbekiston -ijtimoiy davlat” yoki “O‘zbek ijtimoiy davlati” degan siyosiy-targ‘ibiy xarakterdagi plakatlar, ko‘rgazmali vositalar chop etib, tarbiya o‘choqlariga tarqatish zarur. 10.Chet ellardagi dipkorpuslar olimlar va mutaxassislar bilan davra suhbatlari uyushtirib, ulardagi pozitiv tajribalarni umumlashtirib, O‘zbekistonda chop etishlari mumkin. E’tiboringiz uchun rahmat!!!

Ijtimoiy davlat qurishda demokratizm va konstitutsionalizm xorijiy hamda milliy tajribalarning falsafiy-kratologik jihatlari

Купить