Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ijtimoiy ishchilarning bolalar va oilalar bilan ishlashda funksional majburiyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “ Bolalar, yoshlarning ijtimoiy himoyasi va ta'minot ” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Ijtimoiy ishchilarning bolalar va oilalar bilan ishlashda funksional majburiyatlari Bajardi: Qabul qildi: Toshkent-202 4 3 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. BOB. Ijtimoiy xodimning huquq va majburiyatlari 1.1 . Ijtimoiy ishchilarning malakasi 1.2 . Ijtimoiy ish xodimlarining oilalar bilan hamkorlik faoliyati 1.3 . Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlari II BOB. "Ijtimoiy ishda oila va bolalar bilan ishlash" mexanizimlari 2.1 . Oila bilan ishlash qoidalari 2.2 . Oila tushunchasi uning turlari va vazifalari 2.3 . Ota-onalari nazoratisiz qolgan bolalar va oilalar bilan ijtimoiy- pedagogik faoliyat 2.4 . Vasiylik va homiylik XULOSA FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI . . . . 4 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Ijtimoiy xizmatlar oilalar va bolalar uchun qanday ahamiyatga ega. Ijtimoiy xizmatlar oilalar va bolalar uchun juda muhim ahamiyatga ega, chunki ular oilaviy barqarorlikni ta’minlash, bolalar huquqlarini himoya qilish va farovon hayotga erishish uchun zarur sharoitlar yaratadi. Quyida ijtimoiy xizmatlarning ahamiyati bir nechta asosiy nuqtalarda yoritiladi: Kam ta’minlangan yoki muhtoj oilalar uchun nafaqa, subsidiyalar, uy-joy yordami kabi xizmatlar ko‘rsatish oilalarni iqtisodiy qiyinchiliklardan himoya qiladi. Oilalarning asosiy ehtiyojlarini qondirish, bolalar uchun ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanishni osonlashtirish orqali ularning turmush darajasi oshadi. Yetim yoki ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarga ijtimoiy xizmatlar orqali ta’lim, reabilitatsiya, va hayotiy ehtiyojlarni qondirish imkoniyati yaratiladi. Bolalarning rivojlanishiga qaratilgan dasturlar ularni zo‘ravonlik, tashlab qo‘yilish va boshqa tahdidlardan himoya qiladi. Ijtimoiy xizmatlar oilalar va bolalarga stress va psixologik muammolarni yengib o‘tishda yordam beradi. Bu xizmatlar oila a’zolari o‘rtasidagi muammolarni hal qilish, bolalar tarbiyasini yaxshilash va farovon muhit yaratishga ko‘maklashadi.Murakkab vaziyatlarga tushgan oilalarga psixologik yordam ko‘rsatish orqali oilaviy nizolarning oldi olinadi. Nogironligi bor bolalar va oilalar uchun maxsus reabilitatsiya va tibbiy xizmatlar ularning jismoniy va ruhiy rivojlanishi uchun zarur.Ijtimoiy xizmatlar sog‘liqni saqlash sohasida yordam beradi va bolalarning sifatli tibbiy xizmatlardan foydalanishini ta’minlaydi. 5 Ko‘p farzandli, nogironlikka ega a’zolari bor va muhtoj oilalar uchun xizmatlar ularning jamiyatda faol ishtirok etishiga, ta’lim olish va mehnat qilish imkoniyatiga ega bo‘lishiga ko‘maklashadi.Oilaviy muhitni yaxshilash orqali ijtimoiy xizmatlar bolalarning yaxshi tarbiyalanishiga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga hissa qo‘shadi. Ijtimoiy xizmatlar oilalar va bolalar uchun zaruriy qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratadi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy farovonligi, huquqlari va rivojlanishi uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu tariqa, ijtimoiy xizmatlar orqali oilalarga o‘z hayotlarini yaxshilash va bolalarga to‘laqonli rivojlanish imkoniyati taqdim etiladi. Kurs ishi m avzuning o‘rganilganlik darajasi. Turli toifadagi oilalar va bolalarga ijtimoiy xizmat ko‘rsatish huquqini tadqiq qilish va rivojlantirishni ko‘plab olimlar, ijtimoiy ishlar mutaxassislari, huquqshunoslar va ijtimoiy siyosat bo‘yicha ekspertlar o‘rgangan. Quyida bu sohada muhim izlanish olib borgan ba’zi mutaxassislar va tashkilotlar haqida ma’lumot beraman: Mary Richmond ijtimoiy ishlar va ijtimoiy yordam xizmatlari sohasida asosiy tamoyillarni ishlab chiqqan amerikalik ijtimoiy ishlar mutaxassisi hisoblanadi. U oilalar va bolalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatishning individual ehtiyojlarini tahlil qilish muhimligini ta’kidlab, bu yo‘nalishda metodik yondashuvlar ishlab chiqqan. 1 Ijtimoiy xizmat va yordam sohasida katta hissa qo‘shgan yana bir amerikalik mutaxassis. U ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimining kam ta’minlangan oilalar va muhtoj bolalar uchun qanday ahamiyatga ega ekanligini o‘z tadqiqotlari orqali ko‘rsatib bergan. Jane Addams kam ta’minlangan oilalarga yordam beruvchi xizmatlarni rivojlantirishga katta e’tibor qaratgan. 2 Ijtimoiy tengsizlik va ijtimoiy yordam mavzularini o‘rganish orqali bu sohaga asosiy tamoyillarni kiritgan. Ularning ishida ijtimoiy xizmatlarga ehtiyojning sabablarini tushuntirish va muhtoj guruhlarga davlat yordami ko‘rsatishning zarurligi masalalari ko‘tarilgan. 3 1 "Social Diagnosis"(1917) asarining sahifalari 1-200 o‘rtasida ularning nazariy asoslari va metodologiyasiga oid muhim materiallar mavjud. 2 Twenty Years at Hull House (1910) 15-250 bet 3 The Communist Manifesto (1848) 3-25 bet va Das Kapital (1867) 75-150 bet.– Marx va Engels. 6 Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynagan. U inson huquqlarini himoya qilishning ijtimoiy xizmatlarga bog‘liqligi masalalariga e’tibor qaratgan, bu esa kam ta’minlangan oilalar va bolalar huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. 1 Bolalar va oilalarning ijtimoiy holati, ularning jamiyatda o‘rni va ularga nisbatan ko‘rsatiladigan ijtimoiy yordam xizmati haqida tadqiqotlar olib borgan. Uning ishlari orqali jamiyatda ijtimoiy tengsizlik masalalariga chuqur yondashuv kiritilgan. 2 O‘zbekistonda va Markaziy Osiyoda, masalan, Ismoilova X. va Akramova A. kabi olimlar ham oilaviy ijtimoiy xizmat ko‘rsatish, ayniqsa, kam ta’minlangan oilalar va nogironligi bor bolalar huquqlarini o‘rganish yo‘nalishida tadqiqotlar olib borgan. Ularning ishlari mahalliy sharoitda ijtimoiy xizmatlarning dolzarbligini ko‘rsatib beradi. 3 Bu olim va mutaxassislarning ishlari ijtimoiy xizmatlar sohasida asosiy yondashuvlar, nazariyalar va amaliyotlarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular jamiyatdagi himoyaga muhtoj guruhlar uchun xizmatlarni samarali tashkil etish yo‘llarini taklif qiladi. Kurs ishining ob’ekti . Turli toifadagi olia bolalari. Kurs ishining predmeti . Turli toifadagi oilalar va bolalarga ijtimoiy xizmat ko rsatish yo’nalishlarini aniqlashʻ Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Kurs ishimizning maqsadi sifatida bola huquqlarining ta’minlanganligi va imtiyozlarni keng ko’lamda amalga oshirilayotganligini izohlash. Qo‘yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar ilgari surildi: - bolalarning siyosiy,iqtisodiy,mulkiy,madaniy,ma’naviy,shaxsiyva ijtimoiy huquqlarining kafolatlanganligini ochib berish; - bugungi kundagi imtiyoz va imkoniyatlarning kengaytirib borilayotganligini ko’rsatish; 1 The Universal Declaration of Human Rights (1948) – BMT Inson huquqlari deklaratsiyasini ishlab chiqishda Eleanor Rooseveltning katta hissasi bor.20-30 bet 2 The Politics of Childhood (2004) – Diana Gittins 100-250 bet. 3 Ismoilova X. va Akramova A.30-100 bet. 7 - ijtimoiy sohadagi rolini ahamiyatliligi; Ushbu sohadagi islohatlarni batafsil o‘rganish va kamchiliklarni bartaraf etishda sotsiologik tadqiqotdan foydalanib amaliy taklif va tavsiyalarini ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur ish kirish, 2 asosiy bob, 5 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. 8 I BOB. IJTIMOIY XODIMNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARI 1.1. Ijtimoiy ishchilarning malakasi Ijtimoiy xodim o‘ziga yuklatilgan vazifalar va funksiyalarni amalga oshirish uchun quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi: mehnatni muhofaza qilish talablariga mos keladigan ish joyiga ega bo‘lish; ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarga ijtimoiy xizmat ko‘rsatishda nodavlat notijorat tashkilotlari bilan hamkorlik qilish; ijtimoiy xizmat ko‘rsatishda boshqa davlat organlari, jismoniy va yuridik shaxslar, volontyorlar va ijtimoiy sohaga oid boshqa guruhlar bilan hamkorlik qilish; “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi faoliyatini va ish uslublarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar kiritish; mahalla darajasida ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar kiritish; bevosita yoki “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi rahbariyati nomidan o‘z xizmat vazifalarini bajarish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar va hujjatlarni axborot tizimidan foydalangan holda vakolatli organlardan so‘rash va olish; “Yagona milliy ijtimoiy himoya” axborot tizimi va boshqa axborot tizimlardan foydalanish; mahalladagi ijtimoiy holatni yaxshilash bo‘yicha mahalla raisi bilan birgalikda tuman hokimligiga takliflar kiritish; aholi o‘rtasida ijtimoiy profilaktika va moslashtirish ishlarida hamkorlik qilish, tazyiq va zo‘ravonlikka nisbatan murosasizlik muhitini yaratishda ishtirok etish. Ijtimoiy xodim: ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxsning yoshi, jinsi, irqi, etnik kelib chiqishi, iqtisodiy mavqeyi, madaniyati, nogironligi mavjudligi, diniy farqlarini hurmat qilish va kamsitishning har qanday shakliga qarshi turish; ijtimoiy xizmatlar oluvchilarning shaxsiy axboroti maxfiyligini ta’minlash bo‘yicha zaruriy choralar ko‘rish; 9 vakolati doirasida ijtimoiy xizmat va yordamlar ko‘rsatish; “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari ijtimoiy xodimlar guruhlarining odob- axloq qoidalari bilan tanishish; “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlari ijtimoiy xodimlar guruhlarining odob- axloq qoidalariga qat’iy rioya qilish; mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy hujjatlarga, mehnat shartnomalari shartlariga hamda ichki mehnat tartib qoidalariga rioya etish; “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi rahbariyatining o‘z faoliyatiga oid qabul qilingan qaror va buyruqlar bilan tanishish hamda ularni rioya qilish va ijro qilish; insonlarning hayoti va sog‘lig‘iga, ish beruvchining mol-mulki (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida bo‘lgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar bo‘lsa) but saqlanishiga tahdid soladigan vaziyat yuzaga kelganligi to‘g‘risida bevosita rahbar yoki vakolatli davlat organlariga darhol xabar qilish; ijtimoiy xizmat foydalanuvchilarining ijtimoiy xizmatlardan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish va ularning bu boradagi xabardorligini oshirish; o‘z faoliyati davomida va undan tashqarida shaxsga doir ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash; faoliyatiga doir hisobotlar, axborotlar va hujjatlarni (hujjatlar, hisobotlar, bayonnomalar va hokazolar) tuzish, to‘ldirish hamda rahbariyatga taqdim qilish; ish beruvchining mol-mulkiga (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida turgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar bo‘lsa) nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish; ijtimoiy xodim zimmasiga yuklatilgan vazifalar bo‘yicha tartibga solinadigan qonunchilik hujjatlari talablariga rioya etish; ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar bilan, shu jumladan keys-menejment usulini qo‘llagan holda samarali ish tashkil qilish; manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaslik, beg‘araz va xolis bo‘lish; mehnatni muhofaza qilish, texnika xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasiga doir qoidalarga rioya qilish; 10 ijro (ish vaqti, xizmat vazifalarini belgilangan muddatda va lozim darajada bajarish va hokazo) intizomiga rioya qilish; o‘z kasbiy mahorati va malakasini tizimli rivojlantirib borish uchun majburdir. Ijtimoiy xodim faoliyatiga nisbatan quyidagi cheklovlar mavjud: jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, ota-onasining shaxsi va ijtimoiy mavqeiga qarab va boshqa holatlarga ko‘ra ijtimoiy xizmatdan foydalanuvchilarni kamsitish yoki boshqa shaxslar oldida qadr-qimmatini kamsituvchi munosabatda bo‘lishi; milliy, irqiy, etnik yoki diniy adovat qo‘zg‘atuvchi axborot tarqatishga qaratilgan faoliyat olib borishi; urush, zo‘ravonlik va terrorizmni, shuningdek, diniy ekstremizm, separatizm va aqidaparastlik g‘oyalarini targ‘ib qilish; ijtimoiy xizmatdan foydalanuvchilarga nisbatan axloqqa zid bo‘lgan, kuch ishlatish harakatlarini amalga oshirishi; jinoiy va o‘zga javobgarlikka sabab bo‘ladigan boshqa harakatlarni sodir etishi. Ijtimoiy xizmat ko‘rsatish huquqiga ega bo‘lgan turli toifadagi oilalar va bolalar ko‘pincha jamiyatdagi zaif yoki himoyaga muhtoj guruhlardan iborat bo‘lib, ular maxsus yordam va qo‘llab-quvvatlash xizmatlariga muhtoj bo‘ladi. Quyida ijtimoiy xizmat ko‘rsatishga ehtiyoji bo‘lgan asosiy guruhlar haqida ma’lumot keltiriladi: Daromadi past bo‘lgan yoki qiyin iqtisodiy sharoitda yashayotgan oilalar davlat tomonidan moliyaviy yordam, oziq-ovqat va uy-joy yordami olish huquqiga ega. Bu oilalar uchun subsidiyalar, arzon uy-joy loyihalari, ijtimoiy nafaqalar va yordam dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatiladi. Nogiron bolalar va ularning oilalari maxsus ehtiyojlarga ega bo‘lganligi sababli reabilitatsiya, sog‘liqni saqlash, ta’lim va turmushni yengillashtirish uchun zarur texnika bilan ta’minlash kabi ijtimoiy xizmatlardan foydalanish huquqiga ega.Bu toifa uchun maxsus xizmatlar, masalan, nogironlik nafaqasi, reabilitatsiya markazlari, maxsus ta’lim va transport xizmatlari mavjud. 11 Ota-onasiz qolgan yoki oilaviy qaramog‘idan ajralgan bolalar ijtimoiy muhofaza va yordam olish huquqiga ega. Ular uchun davlat tomonidan mehribonlik uylari, oilaviy tarbiya markazlari va boqib oluvchilar tizimi tashkil etilgan.Ushbu toifadagi bolalarga davlat va nodavlat tashkilotlar orqali ta’lim va psixologik yordam ko‘rsatiladi. Uch va undan ortiq farzandli oilalar ko‘pincha iqtisodiy va turmush qiyinchiliklariga duch keladi. Bunday oilalar uchun ijtimoiy yordam dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlari yaratiladi.Ko‘p farzandli oilalar nafaqa, uy- joy yordami va bolalar ta’limi uchun subsidiyalar olish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. Yolg‘iz ota yoki ona tomonidan boshqariladigan oilalar ko‘pincha bolalar tarbiyasida moliyaviy va psixologik yordamga ehtiyoj sezadi. Bu toifaga davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash xizmatlari ko‘rsatiladi, masalan, subsidiyalar va moliyaviy yordam dasturlari.Ular, shuningdek, bolalarni tarbiyalashda maslahat va yordam olish uchun ijtimoiy xizmatlardan foydalanishi mumkin. Oilaviy nizolar, zo‘ravonlik yoki ruhiy muammolarga duch kelgan oilalar uchun ijtimoiy xizmatlar zarurdir. Bu toifadagi oilalar psixologik yordam va inqirozni boshqarish dasturlaridan foydalanish huquqiga ega.Davlat va nodavlat tashkilotlar inqirozda bo‘lgan oilalarga yordam markazlari va maslahat xizmatlarini taklif etadi. Muhojir va qochoq oilalar ko‘pincha yangi mamlakatga moslashish va iqtisodiy mustaqillikka erishishda yordamga muhtoj. Ular ta’lim, til o‘rganish, sog‘liqni saqlash va uy-joy yordami xizmatlarini olish huquqiga ega.Ushbu oilalarga jamiyatga qo‘shilish va farovonlikka erishishda yordam beruvchi maxsus dasturlar va xizmatlar mavjud. Ba’zi oilalar vaqtinchalik qiyin iqtisodiy yoki sog‘liq muammolariga duch kelganida ijtimoiy yordamga muhtoj bo‘ladi. Bunday hollarda oilalarga qisqa muddatli yordam, oziq-ovqat, uy-joy va boshqa asosiy xizmatlar taqdim etiladi. Bu oilalar qisqa muddatli yordam dasturlari, oziq-ovqat banklari, va vaqtinchalik turar joy olish imkoniyatiga ega. 12 Kam ta’minlangan oilalarning bolalari va yoshlar uchun maxsus ta’lim dasturlari, stipendiyalar, arzon uy-joy va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash xizmatlari mavjud. Bu xizmatlar ularning ta’lim olish va mehnat bozorida muvaffaqiyat qozonishini qo‘llab-quvvatlaydi. Yuqoridagi toifadagi oilalar va bolalar uchun ijtimoiy xizmatlar ularning ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxshilashga va jamiyatda to‘laqonli ishtirok etishlariga ko‘maklashadi. Bu xizmatlar orqali davlat va jamiyat ularning huquqlarini himoya qilish va farovonlikka erishishiga yordam beradi. 1.2 Ijtimoiy ish xodimlarining oilalar bilan hamkorlik faoliyati Oilalar bilan ijtimoiy ish - bu oilaviy tizimlarning faoliyatini qo'llab- quvvatlash va yaxshilashga qaratilgan professional faoliyat. U ijtimoiy adolat, tenglik, har bir oila a’zosining huquq va qadr-qimmatini hurmat qilish tamoyillariga asoslanadi. Oilaviy ijtimoiy ish oilalarga qiyinchiliklarni yengish, nizolarni hal qilish, o'z resurslarini rivojlantirish va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradigan turli usullar va yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Oilaviy munosabatlarni mustahkamlash, oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish, farzand tarbiyasida ota- onalarni qo‘llab-quvvatlash va boshqalar kabi muayyan maqsadlarga erishishga qaratilgan. Oilalar bilan ijtimoiy ish alohida oila a’zolari bilan yakka tartibda ishlash, oilaviy guruhlar bilan ishlash, boshqa tashkilotlar va mutaxassislar bilan tarmoqda ishlash, shuningdek, oilaviy maslahatlar va treninglarni o‘z ichiga olishi mumkin. Oilaviy ijtimoiy ishchi oila tizimlarini qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi. U ma'lumot beradi, maslahat beradi, nizolarni hal qiladi, hissiy yordam beradi va oilalarga o'z qobiliyatlari va resurslarini rivojlantirishga yordam beradi. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, oilalar bilan ijtimoiy ish o'z cheklovlariga ega. Masalan, ijtimoiy ishchi oilaning barcha muammolarini o'zi hal qila olmaydi, ba'zan esa boshqa mutaxassislar va tashkilotlar bilan hamkorlik qilish talab etiladi. Bundan tashqari, oilalar bilan ijtimoiy ishning muvaffaqiyati oilaning o'zgarishga tayyorligi va motivatsiyasiga va jarayonda faol ishtirok etishga bog'liq. Oilalar bilan ijtimoiy ishning maqsad va vazifalari Oilalar bilan ijtimoiy ish oila farovonligini qo'llab- quvvatlash va yaxshilashga qaratilgan bir qator maqsad va vazifalarni o'z ichiga oladi. Mana ulardan ba'zilari: Inqirozning oldini olish Oilalar bilan ijtimoiy ishning 13 asosiy maqsadlaridan biri inqirozli vaziyatlarning oldini olishdir. Ijtimoiy ishchi oilalarga nizolarni hal qilish, muloqotni yaxshilash va muammolarni samarali hal qilishni o'rganishga yordam beradi. Bu oilaning buzilishining oldini olishga va uning birligini saqlashga yordam beradi. Oilaviy hayot sifatini yaxshilashIjtimoiy ishchi oilaning muammolarini hal qilishga yordam beradigan mavjud resurslar va xizmatlar haqida ma'lumot berib, oilaning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, bu oilalarga o'z maqsadlariga erishish va hayotlarini yaxshilash uchun o'zo'zini boshqarish, rejalashtirish va tashkil etish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ota-ona rolini qo'llab-quvvatlash Ijtimoiy ishchi ota- onalarga samarali ota-onalik ko'nikmalarini rivojlantirishga va farzandlari uchun qo'llab-quvvatlovchi va mehrli muhit yaratishga yordam beradi. Unda bolaning rivojlanishi, tarbiyalash usullari va tarbiya bilan bog'liq muammolarni hal qilish haqida ma'lumot beriladi. Ijtimoiy ishchi, shuningdek, ota-onalarga o'z farzandlari bilan sog'lom va uyg'un munosabatlar o'rnatishlari uchun muloqot qilish va nizolarni boshqarish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Oila resurslarini rivojlantirish Ijtimoiy ishchi oilaga o'z ko'nikmalari, bilimlari, ijtimoiy tarmoqlar va moliyaviy resurslar kabi resurslarini aniqlash va rivojlantirishga yordam beradi. U oilaga o'z muammolarini hal qilish va maqsadlariga erishish uchun ushbu resurslardan foydalanishga yordam beradi. Ijtimoiy ishchi, shuningdek, oilaga qo'shimcha yordam va yordam ko'rsatishi mumkin bo'lgan jamiyatdagi boshqa tashkilotlar va manbalar bilan bog'lanishga yordam beradi. Umuman olganda, oilalar bilan ijtimoiy ish oila rivojlanishi, muammolarini hal qilish va o'z maqsadlariga erishish uchun sharoit yaratishga qaratilgan. Ijtimoiy xodim bu jarayonda oilani zarur yordam, ma’lumot va resurslar bilan ta’minlash orqali muhim rol o‘ynaydi. Oilalar bilan ijtimoiy ish shakllari Oilalar bilan ijtimoiy ish turli shakl va usullar orqali amalga oshirilishi mumkin. Mana ulardan ba'zilari: Oilalar bilan individual ish Shaxsiy ish doirasida ijtimoiy ishchi oila bilan yakkama-yakka uchrashadi. U individual mashg'ulotlar o'tkazadi, unda u oilaning muammolari va ehtiyojlarini muhokama qiladi va ularni hal qilish bo'yicha chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqishga yordam beradi. Ijtimoiy ishchi ma'lumot berishi, maslahat berishi, oilalarga ota-onalik va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam berishi va 14 inqirozli vaziyatlarni engishga yordam berishi mumkin. Oila bilan guruhda ishlash Oilalar bilan guruhli ish bir vaqtning o'zida bir nechta oilalar ishtirok etadigan oilaviy guruh mashg'ulotlarini o'tkazishni o'z ichiga oladi. Ushbu sessiyalar davomida ijtimoiy ishchi oilalar o'z tajribalarini baham ko'rishlari, muammolarni muhokama qilishlari va birgalikda yechim topishlari mumkin bo'lgan xavfsiz va qo'llab-quvvatlovchi muhitni yaratadi. Guruh ishi oilalar o'rtasida o'zaro yordam va tajriba almashishga yordam beradi, shuningdek, oilalarga bir-biridan o'rganishga yordam beradi. Oila bilan tarmoqOilaviy tarmoq ijtimoiy ishchining jamiyatdagi boshqa tashkilotlar va resurslar bilan hamkorlik qilishini o'z ichiga oladi. Ijtimoiy ishchi oilaga sog'liqni saqlash, ta'lim, ish bilan ta'minlash va boshqalar kabi zarur xizmatlar va resurslar bilan bog'lanishiga yordam beradi. Shuningdek, u oilani har tomonlama qo'llab-quvvatlash uchun turli tashkilotlar va xizmatlarning ishini muvofiqlashtirishi mumkin. Oilaviy maslahatlar va treninglar Oilaviy maslahat va treninglar oilalarga maxsus yordam va ta'lim olish imkoniyatini beradi. Ijtimoiy ishchi er-xotinlarga yoki alohida oila a'zolariga nizolarni hal qilish, muloqotni yaxshilash va ota-onalik ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam berish uchun maslahat berishi mumkin. Treninglar ota-onalik ko'nikmalarini o'rgatish, moliyaviy boshqaruv, nizolarni hal qilish va oila farovonligi uchun boshqa muhim ko'nikmalarni o'z ichiga olishi mumkin. Oilalar bilan ijtimoiy ishning ushbu shakllarining har biri o'zining afzalliklari va cheklovlariga ega va muayyan shaklni tanlash muayyan oilaning ehtiyojlari va xususiyatlariga bog'liq. Ijtimoiy ishchi oilaga eng yaxshi yordam va yordam ko'rsatish uchun turli xil ish shakllarini birlashtirishi mumkin . 1.3 Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlari Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlari har xil toifadagi insonlarning turli ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Ushbu yo‘nalishlar oilalar, yoshlar, keksalar, nogironligi bor shaxslar va muhtoj guruhlarga qo‘llab-quvvatlash va yordam ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Quyida ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishning asosiy yo‘nalishlari keltirilgan: Kam ta’minlangan oilalar, yolg‘iz ota-onalar, ko‘p bolali oilalar va vaqtincha og‘ir ahvolda bo‘lgan shaxslar uchun moliyaviy yordam ko‘rsatish.Ushbu 15 yo‘nalishda nafaqalar, subsidiyalar, uy-joy uchun yordam va qisqa muddatli moliyaviy ko‘maklar taklif etiladi. Nogironligi bor shaxslar, yosh bolalar, homilador ayollar va keksalar uchun maxsus tibbiy xizmatlar ko‘rsatish.Reabilitatsiya, psixologik maslahat, ruhiy sog‘liqni saqlash va muhim profilaktik xizmatlarni o‘z ichiga oladi. Inqirozga uchragan oilalar, zo‘ravonlik qurboni bo‘lgan shaxslar va oila nizolariga duch kelgan insonlarga psixologik yordam ko‘rsatish.Bu yo‘nalishda psixologik maslahat, inqirozni boshqarish, stress va depressiyani yengishga yordam beruvchi xizmatlar mavjud. Uy-joyga muhtoj yoki boshpanasiz qolgan shaxslar, muhojirlar va vaqtincha qiyin vaziyatda qolgan oilalarga yordam ko‘rsatish.Bu yo‘nalishda arzon uy-joy, vaqtinchalik boshpana va uy-joy ijarasi uchun yordam dasturlari taklif etiladi. Kam ta’minlangan oilalar farzandlari, nogiron yoshlar, ishsizlar va talabalarga ta’lim va kasbiy o‘qitish imkoniyatlarini yaratish.Stipendiyalar, grantlar, qayta tayyorlov dasturlari va ish bilan ta’minlash bo‘yicha yordamni o‘z ichiga oladi. Nogironlikni yengillashtiruvchi texnologiyalar bilan ta’minlash, reabilitatsiya va maxsus ta’lim xizmatlari orqali nogironligi bor shaxslarning jamiyatda to‘laqonli ishtirokini ta’minlash.Ularni ijtimoiy moslashuviga yordam berish va huquqlarini himoya qilishga yo‘naltirilgan xizmatlar. Yolg‘iz yoki yordamga muhtoj keksalar uchun uyda parvarishlash, tibbiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash xizmatlari ko‘rsatish.Shuningdek, keksalarning jamiyatda faol hayot kechirishlari uchun imkoniyatlar yaratish, masalan, keksalar klublari va parvarish markazlari tashkil etish. Ota-onasiz qolgan, muammoli oilalarda yashayotgan yoki nogironligi bor bolalar uchun ijtimoiy yordam, mehribonlik uylari va ta’lim dasturlari tashkil etish.Yoshlar uchun esa kasbiy o‘qitish, ish bilan ta’minlash, o‘ziga ishonchni oshirish va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish dasturlari mavjud. Oilaviy nizolar, ajralish va bolalar tarbiyasiga oid masalalarda maslahat berish va yordam ko‘rsatish.Bu xizmatlar oilalarni qo‘llab-quvvatlash, sog‘lom oilaviy muhitni shakllantirish va oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan. 16 Yangi joyga ko‘chib kelgan muhojir va qochoqlarga moslashish, ishga joylashish, hujjatlarni rasmiylashtirish va til o‘rganish uchun yordam ko‘rsatish.Bu xizmatlar ularning jamiyatga qo‘shilishiga va iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘lishiga yordam beradi. Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlari jamiyatdagi turli guruhlarning ehtiyojlarini qondirish orqali umumiy ijtimoiy farovonlikni oshirishga qaratilgan. Ushbu xizmatlar yordamida ijtimoiy tenglikni ta’minlash va har bir inson uchun to‘laqonli hayot kechirish imkoniyatlari yaratiladi. Turli toifadagi oilalar va bolalarga ko‘rsatiladigan asosiy ijtimoiy xizmatlar jamiyatda eng zaif guruhlar, xususan, kam ta’minlangan oilalar, nogironligi bor bolalar, yetim bolalar va oilaviy muammolarga duch kelgan shaxslar uchun zarur yordamni ta’minlashga qaratilgan. Quyida oilalar va bolalarga ko‘rsatiladigan asosiy ijtimoiy xizmatlar keltirilgan: Kam ta’minlangan oilalar : Bu oilalar uchun nafaqa, subsidiya, oziq-ovqat yordamlari va arzon uy-joylar taqdim etiladi. Ular ijtimoiy yordam dasturlaridan foydalanib, o‘z hayotlarini yaxshilashga yordam olishadi. Ko‘p bolali oilalar : Ko‘p farzandli oilalar uchun davlat tomonidan maxsus yordamlar, bolalar nafaqasi va boshqa qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlari mavjud. Nogironligi bor bolalar : Nogiron bolalar uchun maxsus tibbiy xizmatlar, reabilitatsiya markazlari va maxsus ehtiyojlarga moslashtirilgan tibbiy yordamlar taqdim etiladi. Homilador ayollar va yosh bolalar : Homiladorlik davrida va yangi tug‘ilgan bolalar uchun tibbiy nazorat, emizish bo‘yicha maslahatlar, shuningdek, sog‘liqni saqlash xizmatlari mavjud. Keksalar : Keksalarga parvarishlash, tibbiy yordam va geriatriya xizmatlari ko‘rsatiladi. Oilaviy nizolar : Oilaviy muammolarga duchor bo‘lgan shaxslar uchun psixologik yordam, maslahatchilar va mediatorlar yordamida oilaviy nizolarni hal qilish va sog‘lom oilaviy munosabatlarni tiklash mumkin. 17 Bolalar uchun psixologik yordam : Zo‘ravonlik, trauma yoki oilaviy ajralishlardan zarar ko‘rgan bolalar uchun psixologik yordam, stressni yengishga yordam beruvchi xizmatlar mavjud. Kam ta’minlangan oilalar farzandlari : O‘quvchilar uchun bepul yoki arzon ta’lim, stipendiyalar, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan ta’lim dasturlari va maktabdan tashqari faoliyatlar taqdim etiladi. Nogiron bolalar : Maxsus ta’lim dasturlari va integratsiyalashgan sinflarda ta’lim olish imkoniyatlari, shuningdek, bolalarning individual ehtiyojlarini qondirish uchun o‘qituvchilarni tayyorlash xizmatlari ko‘rsatiladi. Boshpanasiz oilalar : Uy-joyga muhtoj oilalar va boshpanasiz shaxslar uchun vaqtincha boshpana, subsidiyalar va arzon uy-joylar taqdim etiladi. Yolg‘iz keksalar : Yolg‘iz yashayotgan keksalar uchun ijtimoiy uylar, jamoat dasturlari va maxsus uy-joylar taqdim etiladi. Reabilitatsiya : Nogiron bolalar va kattalarga maxsus reabilitatsiya xizmatlari, fizioterapiya, kasalliklarni yengillashtirish uchun vositalar taqdim etiladi. Maxsus ehtiyojlar : Nogiron bolalar uchun maxsus o‘quv dasturlari, transport va jismoniy moslashuvli inshootlar mavjud. O‘smirlar va yoshlar : Ijtimoiy xizmatlar yoshlar uchun kasbga o‘rgatish, o‘ziga ishonchni oshirish, reabilitatsiya, treninglar, ta’lim imkoniyatlari va ish bilan ta’minlash xizmatlarini o‘z ichiga oladi. O‘quvchilar uchun qo‘shimcha ta’lim : Yaratilgan qo‘shimcha ta’lim dasturlari orqali o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish va ularni ijtimoiy hayotga tayyorlash. Muhojirlar : Yangi mamlakatga kelgan muhojirlar va qochoqlarga yashash joyi, ishlash huquqi, til o‘rganish kurslari va hujjatlarni rasmiylashtirishda yordam ko‘rsatiladi. Qochoqlar : Qochoqlarga ijtimoiy moslashuv, huquqiy yordam, psixologik qo‘llab-quvvatlash va jismoniy ehtiyojlarni qondirish xizmatlari taqdim etiladi. Yosh oilalar : Yosh ota-onalar uchun bolalar parvarishi, ayollarga yordam berish, uy-joy bilan ta’minlash, malaka oshirish kurslari va bolalar bilan ishlash xizmatlari mavjud. 18 Homiladorlik va yangi tug‘ilgan bola parvarishi : Yosh oilalar uchun homiladorlik davrida maslahatlar va yangi tug‘ilgan bolalar uchun parvarishlash bo‘yicha ko‘rsatmalar taqdim etiladi. Ajralish va oilaviy nizolar : Oila a’zolari o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda yordam berish, yuridik maslahatlar va qarorlar qabul qilish jarayonida yordam ko‘rsatish. Bolalar tarbiyasi : Oilalarga bolalarni tarbiyalashda maslahatlar, tarbiya strategiyalarini ishlab chiqish va psixologik qo‘llab-quvvatlash xizmatlari taqdim etiladi. Turli toifadagi oilalar va bolalarga ko‘rsatiladigan ijtimoiy xizmatlar jamiyatning eng muhtoj guruhlariga yordam berish va ularning ijtimoiy, iqtisodiy, ta’lim va sog‘liqni saqlash ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan. Bu xizmatlar orqali oilalar va bolalar jamiyatda o‘z huquqlarini amalga oshirishi, farovon yashashi va to‘laqonli hayot kechirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ijtimoiy xizmatlar jamiyatda muhim ahamiyatga ega, chunki ular ijtimoiy himoyani ta'minlash, muhtojlarga yordam ko‘rsatish va umuman jamiyatning barqarorligini qo‘llab-quvvatlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ijtimoiy xizmatlarning samaradorligini oshirish uchun tizimli va keng qamrovli yondashuvlar kerak. Quyida ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlarini samarali qilish uchun bir nechta takliflar keltirilgan. Xizmat ko‘rsatishning individual yondashuvini joriy etish Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda individual yondashuvni tatbiq etish juda muhim. Har bir mijozning ehtiyojlari va sharoitlari turlicha, shuning uchun umumiy yondashuvdan ko‘ra, har bir holatni alohida ko‘rib chiqish kerak. Takliflar: Individual rejalashtirish : Har bir mijoz uchun individual yordam dasturi yoki rejasini ishlab chiqish. Bu, masalan, ijtimoiy ishchilar tomonidan amalga oshiriladigan shaxsiy maslahatlar va ehtiyojlarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Holatga mos xizmatlar : Mijozning ijtimoiy, iqtisodiy va psixologik holatini inobatga olib, mos xizmatlar ko‘rsatish. Masalan, ijtimoiy yordam dasturlarini nafaqat moliyaviy ehtiyojlarga, balki psixologik qo‘llab-quvvatlashga ham yo‘naltirish. 19 Texnologiyalardan foydalanishni kengaytirish Zamonaviy texnologiyalar ijtimoiy xizmatlar samaradorligini oshirishda katta yordam berishi mumkin. Texnologiya yordamida xizmatlarni tezroq va aniqroq taqdim etish, shuningdek, mijozlarning ehtiyojlarini tahlil qilish va ularni qondirishda yanada samarali yondashuvlar yaratish mumkin. Takliflar: Raqamli platformalar : Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish uchun onlayn platformalar yaratish, bu orqali xizmatlarga tezkor va oson kirishni ta'minlash. Masalan, internet orqali ijtimoiy xizmatlar uchun arizalar, maslahatlar yoki yordam olish imkoniyatlarini yaratish. Ma'lumotlarni tahlil qilish : Mijozlar haqidagi ma'lumotlarni yig‘ish va ularni raqamli platformalarda tahlil qilish orqali ehtiyojlarni aniq belgilab, samarali yordam ko‘rsatish. Bu yordam dasturlarini moslashtirishga yordam beradi. Mobil ilovalar : Ijtimoiy yordam ilovalarini yaratish va ulardan foydalanuvchilarni ma'lum ijtimoiy xizmatlarga yo‘naltirish. Mutaxassislarni malakasini oshirish Ijtimoiy xizmatlar sohasida ishlovchi mutaxassislarning malakasi va professional tayyorgarligi samarali xizmat ko‘rsatish uchun juda muhimdir. Ularning bilimlari va ko‘nikmalarini oshirish orqali xizmatlar sifatini yaxshilash mumkin. Takliflar:Doimiy ta'lim va treninglar : Ijtimoiy xizmatlar xodimlari uchun muntazam ravishda malaka oshirish kurslari va treninglar tashkil etish. Bu xodimlarga yangi metodlarni, zamonaviy yondashuvlarni va psixologik yordam berish usullarini o‘rgatish imkonini beradi. Supervizorlar va mentorlardan foydalanish : Tajribali mutaxassislar tomonidan yangi xodimlarga yordam ko‘rsatish, ularni nazorat qilish va maslahatlarga yo‘naltirish. Ijtimoiy xizmatlar tizimini markazlashtirish Ijtimoiy xizmatlar tizimini markazlashtirish va tizimli boshqaruvni kuchaytirish orqali resurslarni samarali taqsimlash va ularni zarur joylarga yo‘naltirish mumkin. 20 Takliflar:Markazlashtirilgan xizmatlar platformalari : Barcha ijtimoiy xizmatlar bir markazda jamlanadigan va yagona platforma orqali taqdim etiladigan tizim yaratish. Bu xizmatlar o‘rtasidagi aloqani yaxshilaydi va mijozlarga yagona manbadan yordam olish imkonini beradi. Xizmatlar o‘rtasidagi hamkorlik : Ijtimoiy xizmatlarni boshqa sohalar, masalan, ta'lim, sog‘liqni saqlash va huquqiy yordam xizmatlari bilan integratsiya qilish, bu orqali mijozlarga ko‘plab xizmatlarni bir joyda taqdim etish. Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda ishtirokchilarning fikrini olish Xizmatlardan foydalanayotgan shaxslarning fikrlari va mulohazalari ularning ehtiyojlarini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi va xizmatlar sifatini oshiradi. Mijozlarni tinglash va ular bilan faol muloqot o‘rnatish ijtimoiy xizmatlarning samaradorligini oshiradi. Takliflar: Mijozlarning fikrini o‘rganish : Mijozlar va xizmat foydalanuvchilaridan muntazam ravishda so‘rovlar, intervyular va fikr-mulohazalar yig‘ish. Bu yordamda ko‘rsatilayotgan xizmatlarni yaxshilash va ularni mijozlarga moslashtirish mumkin. Xizmat foydalanuvchilari bilan aloqalar : Mijozlarning ehtiyojlariga javob beruvchi xizmatlarni yaratishda ular bilan faol aloqada bo‘lish, mijozlarga xizmat sifatining oshishini ta'minlash uchun izlanishlar olib borish. Resurslarni to‘g‘ri taqsimlash, Ijtimoiy xizmatlarning samaradorligini oshirish uchun resurslarni ehtiyojlarga qarab to‘g‘ri taqsimlash zarur. Resurslar noto‘g‘ri taqsimlangan taqdirda, xizmatlarning samaradorligi pasayadi. Takliflar: Ehtiyojlarni tahlil qilish : Resurslar taqsimoti uchun aniq ehtiyojlar tahlilini o'tkazish. Mijozlarning ehtiyojlari va demografik holatiga qarab, resurslar to‘g‘ri taqsimlanishi kerak. Moliyaviy boshqaruv : Ijtimoiy xizmatlar uchun ajratilgan mablag‘larni samarali boshqarish, ortiqcha xarajatlarni kamaytirish va xizmatlar sifati ustidan nazoratni kuchaytirish. 21 Samarali monitoring va baholash tizimini joriy etish Xizmatlarning samaradorligini muntazam ravishda baholash va monitoring qilish ularni doimiy ravishda takomillashtirishga imkon beradi. Bu, o‘z navbatida, foydalanuvchilarga yanada sifatli xizmatlar taqdim etish imkonini yaratadi. Takliflar: Monitoring tizimini yaratish : Ijtimoiy xizmatlarning samaradorligini kuzatish va tahlil qilish uchun samarali monitoring tizimini joriy etish. Bu tizim yordamida xizmatlarning qanday taqdim etilishini va foydalanuvchilarning qanday baholashlarini ko‘rish mumkin bo‘ladi. Baholash va takomillashtirish : Xizmatlar baholanganidan keyin samarali tahlillarni amalga oshirish va mavjud muammolarni hal etish uchun takomillashtirish chora-tadbirlarini ko‘rish. Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizimini samarali qilish uchun bir nechta yondashuvlar, shu jumladan, individual yondashuv, texnologiyalardan foydalanish, mutaxassislarni malakasini oshirish, resurslarni samarali taqsimlash va samarali monitoring tizimlarini joriy etish zarur. Bu takliflar yordamida ijtimoiy xizmatlar nafaqat foydalanuvchilar ehtiyojlariga to‘liq javob beradigan, balki yanada samarali va sifatli bo‘lishi mumkin. 22 II BOB IJTIMOIY ISHDA OILA VA BOLALAR BILAN ISHLASH MEXANIZIMLARI 2.1 Oila bilan ishlash qoidalari Oila qon - qarindosh lik, qarindoshchilik ( nikoh orqali) yoki birga istiqomat qilish orqali bog langanʻ odam lardan iborat ijtimoiy guruh dir. Ko p ʻ jamiyat larda oila bolalar ijtimoiylashuvi uchunasosiy institut vazifasinio taydi. ʻ Antropologlar oilalarn i matrilokal (ona va uning bolalari), er-xotin (bolalari bo lsa, ʻ nuklear oila deyiladi) va qon-qarindosh (nuklear oila va qaynata-qaynana birga yashovchi) tip larga ajratishadi. Oila — nikoh yoki tug ishganlikka asoslangan kichik guruh. Uning a zolari ʻ ʼ ro zg orining birligi, o zaro yordami va ma naviy mas uliyati bilan bir-biriga ʻ ʻ ʻ ʼ ʼ bog langan. Oilaning eng muhim ijtimoiy vazifalari — inson ʻ zot ini davom ettirishdan, bolalarni tarbiya lashdan, oila a zolarining turmush sharoitini va ʼ bo sh ʻ vaqt ini samarali uyushtirishdan iboratdir. Oilaviy munosabatlar nisbatan mustaqil hodisa sanalsa-da, jamiyatdagi mavjud ijtimoiy, iqtisodiy, mafkura viy munosabatlar bilan belgilanadi va ular ta sirida o zgarib boradi. Shunga muvofiq, ʼ ʻ har bir jamiyat o zgarib mos oila tipini, oilaviy munosabatlarni o rnatadi. ʻ ʻ 2.2 Oila tushunchasi uning turlari va vazifalari Oila jamiyat tarixida azaldan mavjud bo lmagan. ʻ Ibtidoiy jamoa tuzumi ning birinchi bosqichida, kishilar to da-to da bo lib yashayotgan davrda ʻ ʻ ʻ jins lar orasidagi munosabatlar muayyan tartib -qoidaga ega bo lmay, to dadagi barcha ʻ ʻ erkak lar va ayol lar bir-birlariga umumiy er-xotin hisoblangan. Tarixiy taraqqiyot jarayon ida jinsiy munosabatlar asta-sekin muayyan tartibga 23 solina boshlandi. Dastlab ota - ona bilan farzand lar, so ngraʻ aka - uka va opa- singillar orasidagi jinsiy munosabatlar taqiqlanib, guruhli oila paydo bo lgan, lekin ʻ bu oilalarda hali er-xotin nikohi barqaror alohida xo jalik ʻ ka ega bo lmagan. Bu ʻ davrda tabiiy omil o z vazifasini tugalladi, ya ni jinsiy munosabatlar doirasidan qon- ʻ ʼ qarindoshlar istisno qilindi, jinsiy munosabatlar faqat bir erkak va bir ayol munosabatiga aylandi (yana qarang: Patriarxal oila , Poliandriya , Poligamiya , Poliginiya ). Oila – muqaddas qo`rg`on, oila – ma`naviy kamolot maskani va boshqa bir qancha so`z va iboralar bilan oilaning mavqeini belgilaymiz. Albatta, jamiyatda namunali oilalar talaygina. Namunali oila deganda, oilaviy munosabatlar ma`naviy mezonlar asosida qurilgan, ya х shi va a х loqli farzandlar tarbiyalagan, nurli, piru badavlat ota х on va ona х onalar ko`z oldimizga keladi. Ularning borligi boshqalar uchun ibrat maktabidir. Oila deb atalmish muqaddas qo`rg`onni asrab avaylashga intiladi. Oilaning bir butunligini tashkil etayotgan er va х otin ma`nan boy, aqlan kamolga etgan bo`lsa, har qanday zararli ta`sirlarni oldindan ko`radi va oilasini himoya qila oladi. Ayni paytda, farzandlar tarbiyasiga ham shu mezonlardan turib yondashadi. Oila mustahkamligini ta`minlashda tajribali, ko`pni ko`rgan ota х on va ona х onlar o`giti, purma`no nasihatlari, ularning ibratli hayot tarzi ham muhim o`rin tutadi. Shu jihatdan olganda, jamiyatda yuzaga kelayotgan yangi oilalarga ular turmushi ibrat bo`lsa, tajribasidan o`rganishsa, o`ylaymizki, oila yanada mustahkam va voyaga etayotgan farzandlar tarbiyali bo`ladi. Binobarin, oila qo`rg`oni ma`naviy yetuklik va boy tajriba asosida yanada mustahkamlanib boriladi . Jamiyatda oilaning roli o‘zining kuchi bo‘yicha boshqa hech bir institutlar bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Aynan oilada insonning shaxsi shakllanadi va rivojlanadi bola jamiyatda qiyinchiliklarsiz moslashib ketishi uchun u ijtimoiy vazifalarini egallaydi. Oila birinchi tarbiyaviy institut sifatida ishtirok etadi, u bilan bog‘liqlikni inson o‘zining butun hayoti davomida xis etadi. Oilada insonning ma’naviyligiga asos solinadi xulqi qoidalari yuzaga keltiriladi shaxsning ichki dunyosi va individual sifatlari ochib beriladi. Statistika ko‘rsatishicha, xo‘jalik yuritish bozor siyosatiga o‘tish ijtimoiy institut sifatida oila holatiga ancha yomon og‘ir ta’sir ko‘rsatdi. Demograflar 24 tug‘ilish kamayganini qayd etadilar sotsiologlar asotsial oilalar sonini o‘sib borishini qayd etadilar va turmush darajasining pasayishini taxmin qiladilar. Hamma davrlarda ham oila o‘zining farzandlarini tarbiyalashda yordam olishga talabni xis etgan. Tarix ko‘rsatishicha, odamlar katta oilalar bilan yashaganlarida oilaviy hayotning zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalari avloddan avlodga tabiiy ravishda va oddiy kundalik o‘tib kelgan. Zamonaviy industrial jamiyatda avlodlar o‘rtasidagi oilaviy aloqalar buzilmoqda. Shuning uchun, jamiyat oila tashkil etish va bolalarni tarbiyalash haqidagi zarur bilimlarni yetkazish bo‘yicha ishlarni o‘z zimmasiga oladi. Hozirgi paytda ota-onalarga mutaxassis psixologlar ijtimoiy ishlar xodimlari ijtimoiy pedagoglar va bolalarni tarbiyalash bo‘yicha boshqa mutaxassislarning yordamlari zarur. Ana shu mutaxassislarning yordamiga faqatgina notinch, yomon oilalar emas, bugungi kunda tinch yaxshi oilalar ham muhtojlar. Oila haqida bir necha xil tushunchalar mavjud: birinchidan, oila – bu nikoh va (yoki) qon-qarindoshchilikka asoslangan kichik ijtimoyi gurux, uning a’zolari birgalikda yashaydilar va uy ishlarini bajaradilar, bir-biriga nisbatan o‘zaro majburiyatlar bilan birlashganlar. Ikkinchidan, oila – bu ijtimoiy institut bo‘lib, unda odamlar o‘rtasida o‘zaro munosabatlar barqaror mustahkam shaklda bo‘ladi. Ana shu o‘zaro munosabatlar doirasida odamlarning kundalik hayoti asosiy qismi amalga oshiriladi: jinsiy munosabatlari, farzand ko‘rish, bolalaning boshlang‘ich ijtimoiylashishi, tarbiyalash, ta’lim berish, tibbiy xizmat ko‘rsatish va boshqalar. Oila-nikoh munosabatlari insoniyatga qadim davrlardan ma’lum. Neolit davridayoq (15-20 ming yil ilgari) ongli inson paydo bo‘lganda, odamlar jamoasi mavjud bo‘lgandayoq ularning birgalikda xo‘jalik yuritishdagi va bola tarbiyalashdagi vazifalari tabiiy jinsiyligi, yoshiga qarab (erkak, ayol) ajratilishiga asoslangan. Tarixda qayd etilgan oilaviy munosabatlarda farqlar bo‘lishiga qaramay, hamma oilalarni birlashtiradigan qandaydir umumiylik bor. Bu oilaviy tarzda hayot kechirishdir, bunda insoniyat yashashning yagona imkoniyatini topgan. Olimlar oilaning turli vazifalarini ko‘rsatadilar. Biz birinchi navbatda, bolani tarbiyalash va rivojlantirishga taalluqlilarinigagina to‘xtalib o‘tamiz. 25 Reproduktiv vazifasi (productio lot, so‘zidan - o‘zini qayta ishlab chiqish, ko‘payish, avlod ishlab chiqarish) inson zotini davom ettirish zaruriyatini sababini asoslaydi. Oxirgi paytlarda 2-3 odamdan tashkil topgan oilalar soni ortib bormoqda. Bunday oilalarning aytishlaricha bolalar ota-onalarning erkinliklarini cheklaydi: ta’lim olishda, ishda, malakasini oshirishda, o‘zining qobiliyatlarini amalga oshirishda. Bola ko‘rmaslik afsuski faqatgina mavjud bo‘lmay, ular bolaga ega bo‘lish yoshidagi er-xotinlar orasida keng tarqalmoqda, bu yevropa davlatlari uchun xosdir. Oila kattaligini qisqarishi quyidagi omillar sababli sodir bo‘lmoqda: tug‘ilishning kamayishi, yosh oilalarning ota-onalaridan ajralib chiqishlari, ajralishlarning o‘sib borishi natijasida bir ota yoki onalik oilalar soni ortib bormoqda. Aholining sog‘lig‘i sifati va mamlakatda sog‘liqni saqlash rivojlanish darajasi. Ekspertlarning baholashlari bo‘yicha yomon ekologik sharoit, axloqsiz hayot kechirishi, kasalligi yomon ovqatlanish va boshqalar sababli yoshi katta aholining 10-15% sog‘lig‘i holati sababli bolaga ega bo‘lishi mumkin emas. 2.3 Ota-onalari nazoratisiz qolgan bolalar va oilalar bilan ijtimoiy- pedagogik faoliyat O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-avgustdagi “Yetim bolalar va ota-ona qaramog`idan mahrum bo`lgan bolalarni davlat tomonidan qo`llab-quvvatlashning yangi tizizmini joriy etish chora-tadbirlari to`g`risida”gi 5216-sonli qarorining 15-bandida yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar hamda ularni farzandlikka yoki vasiylikka (homiylikka, patronatga) olgan fuqarolarga Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalari huzuridagi Yuridik xizmat ko‘rsatish markazlari tomonidan bepul yuridik xizmat ko‘rsatilishi belgilangan Yetim bolalar va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar davlat tarbiya, davolash-sog‘lomlashtirish, tibbiy-ijtimoiy muassasalariga, o‘rta maxsus, ta’lim muassasalariga tarbiyaga berilgan kundan e’tiboran to‘liq davlat ta’minotida bo‘ladi. Shu tufayli, Ota-ona yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslar nazoratisiz va qarovsiz qolgan, ijtimoiy jihatdan xavfli ahvoldagi oilalarda yashayotgan, davlat va jamoatchilik yordamiga muhtoj bo‘lgan voyaga yetmaganlar bilan ishlash bo‘yicha 26 faoliyatni samarali tashkil etish, shuningdek, voyaga yetmaganlarga ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari faoliyatini yanada takomillashtirish maqsadida 2021 yil 3 avgustida qabul qilingan “Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi Vazirlar Mahkamasining 490-sonli qarori bilan “Voyaga yetmaganlarga ijtimoiy- huquqiy yordam ko‘rsatish markazlari to‘g‘risida” gi Nizom tasdiqlangan. Mazkur Nizomga asosan, Markazlar ichki ishlar organlarining voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik, qarovsizlik va huquqbuzarliklar profilaktikasini hamda voyaga yetmaganlarni qabul qilish, vaqtincha saqlash, ularning ijtimoiy moslashuvi va reabilitasiyasini amalga oshiruvchi maxsus bo‘linmasi hisoblanib, qarovsiz bolalarning shaxsini aniqlab, ularning o‘qishi va xulq-atvori, oilasidagi muhitini hamda qarovsiz qolishiga sabab bo‘lgan omillarni o‘rganadi. Shuningdek, 2021 yil 1 sentyabrdan voyaga yetmaganlar masalalari bo‘yicha inspektor-psixologlar tomonidan – ta’lim muassasalarida, profilaktika inspektorlari tomonidan – xizmat hududida, mahalla fuqarolar yig‘inlari raislari tomonidan – oilalarda qarovsiz bolalar aniqlanadi. Voyaga yetmagan shaxsning qarovsiz qolganligi davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar va fuqarolar tomonidan aniqlangan hollarda ular bu to‘g‘risida profilaktika inspektoriga xabar beradi. Profilaktika inspektori bola qarovsiz qolganligi to‘g‘risida xulosaga kelsa, tegishli tartibda bolani Markazga qabul qilish haqida yo‘llanma tayyorlanib, Markaz xodimlari tomonidan 5 soat ichida bolani qabul qilib oladi va Markazga joylashtiradi, va Markaz tomonidan 48 soat ichida qarovsiz bolaning shaxsi aniqlanadi. Bolaning ijtimoiy-huquqiy holatiga baho berish natijasiga ko‘ra ijobiy xulosaga kelinsa, bola ota-onasi yoki ota-ona o‘rnini bosuvchi shaxslarga topshiriladi. Shundan so‘ng, Markaz yo‘llanmasiga ko‘ra, bola tegishli ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasiga sinov va imtihonlarsiz o‘qishga qabul qilinadi. O‘qish xarajatlari respublika byudjeti hisobidan amalga oshiriladi. 27 Bundan tashqari, professional yoki Oliy ta’lim muassasalariga o‘qishga kirish istagi bo‘lmagan yoki o‘qishga kira olmagan qarovsiz voyaga yetmagan bola 1 oy ichida hududiy mehnat organlari tomonidan ishga joylashtiriladi. Nizom asosida 2021 yil 1 noyabrdan boshlab, “E-voyaga yetmaganlar” yagona axborot tizimi ishlab chiqilib ishga tushirildi. To‘liq davlat ta’minotida bo‘lgan yetim bolalarga va ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarga ta’lim berish, ularni uy-joy, oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-bosh, poyabzal va boshqa ashyoviy ta’minot buyumlari bilan ta’minlash, ular ta’lim muassasalarini bitirayotganda, ishga qabul qilina yotganda kiyim-bosh, poyabzal va boshqa ashyoviy ta’minot buyumlari sotib olish uchun nafaqa to‘lash amalga oshiriladi. Oila a’zolarining bir-birlari bilan o‘zaro munosabatiga ko‘ra oilalarning quyidagi turlari ko‘rsatilgan: 1)tinch, baxtli oilalar (ularda vazifalar muvaffaqiyatli bajariladi, oila a’zolari o‘rtasida o‘zaro ziddiyatlar yuzaga kelmaydi; har bir ishni bajarishdan oldin maslahatlashiladi, agarda muammolar yuzaga kelsa, birgalikda, hamjihatlikda hal qilinadi); 2)ijtimoiy xavf mavjud bo‘lgan oilalar (farzandlarni tarbiyalashda muammolar ko‘zga tashlanadi); 3)notinch oilalar (doimiy janjallar hukmron bo‘lib, farzand tarbiyasida katta qiyinchiliklar seziladi); 4)asotsial oilalar (ota-onalar axloqsiz hayot kechirishadi; oilada sanitariya- gigiena qoidalariga amal qilinmaydi, bolalar nazoratsiz qoldiriladi). Farzandlarni tarbiyalash va ularni ijtimoiy hayotga moslashtirishda oilalarga quyidagi shakllarda yordam ko‘rsatiladi: Maslahat berish — farzandlar tarbiyasi, ularning ta’lim olishlarini tashkil etishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish, samarali shakl, metod va vositalardan foydalanishga oid maslahat beriladi. 28 Metodik yordam ko‘rsatish — ota-onalar metodik bilimlardan xabardor qilinadi, bolalarning fiziologik va psixologik rivojlanishlarini nazorat qilish, ularni to‘g‘ri parvarishlar va tarbiyalash bazasidan zarur yordam ko‘rsatiladi, oilalarning psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi, yordamga muhtoj bolalarga tibbiy, psixologik va ijtimoiy yordam ko‘rsatiladi. Ijtimoiy himoya qilish — xavf mavjud bo‘lgan, notinch yoki asotsial oilalarda bolalar ota-onalar giyohvand, ichuvchi, shafqatsiz ota-onalardan himoya qilinadi; bolalarni anomal hulqli ota-onalardan ajratib olish, ularni maxsus ta’lim muassasalariga joylashtirish yoki farzandlikka berish, bu borada hujjatlarni rasmiylashtirish ishlarini bajaradi. Oilalarga ijtimoiy-pedagogik yordam ko‘rsatilishi muddatiga ko‘ra uzoq va qisqa muddatli bo‘lishi mumkin. Voyaga yetmaganlar ijtimoiy maqomiga ko‘ra homiy yoki vasiylarga ega bo‘ladi. Homiylik – biror shaxsni himoya etish, tarafini olish, majburiyatni o‘z zimmasiga olish. Vasiylik – voyaga yetmagan yetim bolalarga ular voyaga yetgunga qadar g‘amxo‘rlik qilish va ularga qolgan mol-mulkka qarab turish hisoblanadi. Yetim bolalarga vasiylik qilish ikki yo‘l bilan amalga oshiriladi: 1)bolalikka olish; 2) davlat qaramog‘iga topshirish Homiylik va vasiylikka muhtoj bolalarga quyidagilarni kiritish mumkin: ota-onasi vafot etgan; ota-onalari bedarak yo‘qolgan; ota-onasi ota-onalik huquqidan mahrum etilgan; muomalaga layoqatsiz; ota-onasi axloq tuzatish koloniyalarida jazo o‘tayotgan; ota-onasi jinoyat sodir etishda ayblanib, hibsda saqlanayotgan; ota-onasi bola tarbiyasidan bo‘yin tovlayotgan; ota-onalar vaqtincha tibbiy va ijtimoiy muassasalarga joylashtirilgan Bolani asrab olish borasidagi ijtimoiy-pedagogik faoliyat. Bolani asrab olishda: oilalarni tanlash; 29 ota-onalarni o‘qitish; bolalarning ruhiy holati, ta’lim-tarbiyasi bo‘yicha patronaj o‘tkazish muhim ahamiyatga ega. Bolani asrab olish borasidagi faoliyat bir necha bosqichda amalga oshiriladi. Ya’ni: 1)bolani asrab oluvchi ota-onalarni izlash; 2)ariza topshirgan nomzodlar tomonidan anketa va zarur hujjatlarni to‘ldirish; 3)oila, “Mehribonlik uylari” yoki bola joylashgan boshqa ta’lim muassasasiga tashrif buyurish; 4)oila va uning “do‘stlari”ni o‘rganish (tashxis); 5)yangi ota-onani dastlabki o‘qitish (ota-ona 23 kun davomida bola joylashgan muassasada bilimlarni egallash orqali malaka oshiradi); 6)bolani uni asrab olayotgan ota-onalarga topshirish (bu jarayon vasiylik va adliya organlari tomonidan amalga oshiriladi) Bola yangi oilaga qabul qilingach, ijtimoiy-pedagogik patronaj tashkil etiladi. Bola asrab olish borasidagi ijtimoiy-pedagogik faoliyat ijtimoiy ta’minot bo‘limlarining xodimlari, shifokorlar, psixologlar, defektologlar va huquqshunoslar bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. “Sen yetim emassan” jamg‘armasining ijtimoiy-pedagogik faoliyati. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida vasiylik va homiylikka muhtoj bolalarni tarbiyalash, ijtimoiylashtirishga alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Bu borada amalga oshirilayotgan majmuaviy chora-tadbirlarga bevosita Respublika “Bolalarni ijtimoiylashtirish” Markazi hamda “Sen yetim emassan” jamg‘armasi boshchilik qilib kelyapti. “Sen yetim emassan” jamg‘armasi 2002 yilda tashkil topgan bo‘lib, “Go‘daklar uylari” hamda “Mehribonlik uylari” tarbiyalanuvchilarini ijtimoiy hayotga moslashtirish yo‘lidagi faoliyatni amalga oshiradi. 2.4 V asiylik va homiylik Vasiylik va homiylik fuqarolik va oila huquqida alohida o`rin egallaydi. O`zbekiston Respublikasining “Vasiylik va homiylik to`g`risida”gi Qonunining 3-moddasida ko`rsatilishicha, vasiylik o`n to`rt yoshga to`lmagan yetim bolalarni va ota-onasining qaramog`idan mahrum bo`lgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya 30 va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida joylashtirishning huquqiy shakli. Homiylik esa o`n to`rt yoshdan o`n sakkiz yoshgacha bo`lgan yetim bolalarni va ota-onasining qaramog`idan mahrum bo`lgan bolalarni, shuningdek, sud tomonidan muomala layoqati cheklangan fuqarolarni ularga ta’minot, tarbiya va ta’lim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida joylashtirishning huquqiy shakli hisoblanadi. Shuningdek, sog`lig`ining holatiga ko`ra mustaqil ravishda o`z huquqlarini amalga oshira olmaydigan va o`z majburiyatlarini bajara olmaydigan voyaga yetgan muomalaga layoqatli fuqarolarga, bu shaxslarning iltimosiga ko`ra, homiylik belgilanishi mumkin. Vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj bo`lgan shaxslar toifasiga alohida g`amxo`rlikka, shuningdek, o`z huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj bo`lgan yetim bolalar va ota-onasining qaramog`idan mahrum bo`lgan bolalar, ota-onalik huquqidan mahrum etilmagan va ota-ona bo`lgan hamda bolalarning hayoti yoki sog`lig`iga bevosita tahdid tug`dirayotgan yoki ularning ta’minoti, tarbiya va ta’lim olishiga doir talablarga javob bermaydigan sharoitda yashayotgan bolalar, sog`lig`ining holatiga ko`ra homiylikka muhtoj bo`lgan voyaga yetgan muomalaga layoqatli fuqarolar, muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan fuqarolar kiradi. Vasiylik yoki homiylik yetim bolalarga va ota-ona qaramog`idan mahrum bo`lgan bolalarga quyidagi hollarda belgilanadi: -ota-onasi vafot etganda yoki sud tomonidan vafot etgan deb e’lon qilinganda; -ota-onasi sud qarori bilan ota-onalik huquqidan mahrum etilganda yoki ularning ota-onalik huquqi cheklanganda; -ota-onasi ikki oydan ortiq kasal bo`lishi oqibatida o`zlarining ota-onalik majburiyatlarini bajara olmaganda; -ota-onasi sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topilganda; -ota-onasi yashash joyida vaqtincha bo`lmaganda, agar bola ular tomonidan olti oydan ortiq muddatga qarindoshlarining yoki boshqa yaqin kishilarining vasiyligida yoki homiyligida va nazoratida qoldirilgan bo`lsa; 31 -ota-onasi yashash joyida olti oydan kam bo`lmagan muddatga vaqtincha bo`lmaganda, agar bola ular tomonidan qarindoshlarining yoki boshqa yaqin kishilarining vasiyligida yoki homiyligida va nazoratida qoldirilgan bo`lsa, agar vasiylik yoki homiylik bolaning manfaatlari uchun zarur bo`lsa; -ota-onasi bedarak yo`qolganda; -ota-onasi bolalarni tarbiyalash yoki ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan bo`yin tovlaganda, shu jumladan, ota-ona tarbiya, davolash muassasalari, aholini ijtimoiy muhofaza qilish muassasalari va shunga o`xshash muassasalardan bolasini olishdan bosh tortganda, shuningdek, boshqa zarur hollarda. Bundan tashqari, ota-onalik huquqidan mahrum qilinmagan ota-onasi bo`lgan voyaga yetmagan bolaga, agar ota-onasi bilan turishi ushbu shaxsning qonuniy manfaatlariga javob bermasligi hamda uning hayoti yoki sog`lig`i uchun bevosita tahdid mavjudligi vasiylik va homiylik organi tomonidan aniqlanganda, vasiy yoki homiy tayinlanishi mumkin. Vasiylik va homiylikni belgilash va tugatish, davlat organlarining vasiylik va homiylik sohasidagi vakolatlarini amalga oshirish, vasiylar va homiylar huquqlarini amalga oshirish hamda majburiyatlarini bajarish, o`zlariga nisbatan vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxslar huquqlarini amalga oshirish hamda mulkiy huquqlari himoya qilinishini ta’minlash yuzasidan kelib chiqadigan huquqiy munosabatlar “Vasiylik va homiylik to`g`risida”gi O`zbekiston Respublikasi Qonuni va boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Vasiylik va homiylik organi bolaning hamda uni o`z tarbiyasiga berishni talab qilayotgan shaxsning (shaxslarning) turmush sharoitlarini tekshiruvdan o`tkazish va tekshirish dalolatnomasini hamda unga asoslangan nizo mohiyati bo`yicha xulosani sudga taqdim qilishi shart. Oila kodeksining 87-moddasiga muvofiq, bolaning hayotiga yoki uning sog`lig`iga bevosita xavf tug`ilganda, vasiylik va homiylik organi bolani ota-onadan (ularning biridan) yoki bolani o`z qaramog`iga olgan boshqa shaxslardan zudlik bilan olib qo`yishga haqlidir. Bolani zudlik bilan olib qo`yish fuqarolarning o`zini- o`zi boshqarish organining tegishli dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi. Bola olib qo`yilganda, vasiylik va homiylik organi tezda prokurorni xabardor qilishi, 32 bolani vaqtincha muayyan yerga joylashtirishi va fuqarolarning o`zini-o`zi boshqarish organining bolani olib qo`yish haqidagi dalolatnomasi chiqarilgandan keyin yetti kun mobaynida ota-onani ota-onalik huquqidan mahrum qilish yoki ularning ota-onalik huquqlarini cheklash haqida sudga da’vo bilan murojaat etishi shart. Vasiylik va homiylik organlari bolalar tarbiyasi va ular bilan ko`rishib turish to`g`risidagi masalalarning hal etilishida ham ishtirok etadi. Bolalar tarbiyasi va ta’limiga taalluqli barcha masalalar bolalar manfaatidan kelib chiqqan va ularning fikrini hisobga olgan holda, ota-ona tomonidan ularning o`zaro kelishuvi bo`yicha hal etiladi. Ota-ona o`rtasidagi bolaning tarbiyasi va ta’limiga doir kelishmovchiliklar vasiylik va homiylik organi yoki sud tomonidan hal etiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Normativ huquqiy hujjatlar 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunchilik aktlari – ijtimoiy xizmatlar va huquqlarni himoya qilishga oid asosiy qonunlar va normativ hujjatlar. 2. O‘zbekiston Respublikasining "Ijtimoiy xizmatlar to‘g‘risida"gi qonuni – ijtimoiy xizmatlar tizimi va uning ishlash tamoyillari haqida ma'lumotlar. 2.Adabiyot manbalari 3. A.P. Shostakovich, "Ijtimoiy ish va ijtimoiy xizmatlar: nazariya va amaliyot" – ijtimoiy xizmatlarning nazariyasi, tizimi va amaliyotiga oid izlanishlar. 4. S.M. Xudoqulov, "Ijtimoiy himoya va xizmatlar tizimi" – ijtimoiy xizmatlar va ularni tashkil qilish, oilalar va bolalarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha taqdim etilgan takliflar. 5. R.N. Musayeva, "Ijtimoiy xizmatlar va ularning samaradorligini oshirish" – xizmat ko‘rsatish tizimining samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy- tadqiqotlar. 33 3. Xalqaro tashkilotlar 6. World Bank Reports on Social Services – Xalqaro tajriba va O‘zbekiston uchun ijtimoiy xizmatlarning samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar. 7. UNICEF and UN Reports on Children’s Rights and Welfare – Bolalar va yoshlar uchun ijtimoiy xizmatlar, ularning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va tadqiqotlari. 4. Internet manbalari. 8. Www.leks.uz 9. Google sayt. 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Ijtimoiy xodimning huquq va majburiyatlari

Ijtimoiy ishchilarning malakasi

Ijtimoiy ish xodimlarining oilalar bilan hamkorlik faoliyati

Ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish yo‘nalishlari

II BOB. "Ijtimoiy ishda oila va bolalar bilan ishlash" mexanizimlari

Oila bilan ishlash qoidalari

Oila tushunchasi uning turlari va vazifalari

Ota-onalari nazoratisiz qolgan bolalar va oilalar bilan ijtimoiy-pedagogik faoliyat

Vasiylik va homiylik

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить