Информация о документе

Цена 28000UZS
Размер 50.0KB
Покупки 1
Дата загрузки 05 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Shavkat

Дата регистрации 04 Апрель 2024

126 Продаж

Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining mazmun mohiyati

Купить
MUNDARIJA: KIRISH ................................................................................................................ 3 I-BOB. ILK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ESTETIK TARBIYASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Estetik tarbiyaning ta'rifi va ahamiyati........................................................... 5 1.2. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari …………………………………………………………………………... 9 1.3. Estetik tarbiya jarayonining asosiy tarkibiy qismlari………………………... 13 1.4. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik rivojlanishidagi muhim omillar …………………………………………………………………………... 15 II-BOB. I LK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ESTETIK TARBIYASINI AMALIYOTDA TASHKIL ETISH 2.1. Estetik tarbiyaning dastur va rejalarini ishlab chiqish..................................... 20 2.2. San'at va madaniyat orqali estetik tarbiyani amalga oshirish………………... 22 2.3. Estetik tarbiyani baholash va uning samaradorligini o‘lchash……………… 24 2.4. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining istiqboli va rivojlanish yo‘llari................................................................................................. 26 XULOSA…………...…………………………………………………………... 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR............................................................ 30 2 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-noyabrdagi "Maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish, tarbiyalanuvchilarning estetik va ma'naviy rivojlanishini ta'minlash bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida 1 "gi PF-2282-sonli farmoni, mamlakatimizda maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish, bolalar tarbiyasini estetik va madaniy jihatdan mustahkamlashga katta e'tibor qaratilganini ko‘rsatadi. Ushbu farmonning asosiy maqsadi bolalarga o‘zlarining hissiy, estetik va madaniy tarbiyasini berish, ular orasida go‘zallikni qadrlash va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishdan iborat. Kurs ishining dolzarbligi . Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasi mavzusi jamiyatimizda bolalar ta'limiga bo‘lgan yuksak e'tibor va mamlakatimizda ilgari surilayotgan ta'lim siyosatining ajralmas qismidir. Bugungi kunda yosh avlodni estetik jihatdan rivojlantirish, ularni go‘zallikni tushunishga o‘rgatish, ijodiy tafakkur va estetik his-tuyg‘ularni shakllantirish zamon talabiga aylandi. Prezidentimizning ta'limni rivojlantirishga doir farmonlari asosida bolalar ta'limining sifatini oshirish, ularning estetik dunyoqarashini shakllantirish, san'at va madaniyatni anglashga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirish zarurati kundan-kun ortib bormoqda. Kurs ishining maqsadi. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining mohiyatini o‘rganish, estetik tarbiyaning nazariy asoslarini, metodlarini, amaliyotini tahlil qilish va maktabgacha ta'lim muassasalarida uning samarali tashkil etilishi uchun zarur chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan iboratdir.. Kurs ishi ning vazifalari : 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-noyabrdagi "Maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish, tarbiyalanuvchilarning estetik va ma'naviy rivojlanishini ta'minlash bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi PF-2282-sonli farmoni 3  Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining nazariy asoslarini o‘rganish.  Estetik tarbiyaning metodik yondoshuvlarini tahlil qilish va ularning amaliyotdagi ahamiyatini aniqlash.  Maktabgacha ta'lim tizimida estetik tarbiyani rivojlantirishga doir mavjud qonuniy asoslarni o‘rganish.  Estetik tarbiyaning samaradorligini oshirish uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti: Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasi jarayoni va uning o‘qitish metodlari. Kurs ishining pedmeti. Estetik tarbiyaning nazariy asoslari, metodlari va amaliy jihatlari, shuningdek, bu jarayonda maktabgacha ta'lim muassasalarining o‘rni va roli. Kurs ishining metodik asosi. Ta'lim va tarbiya jarayonlarini o‘rganish uchun pedagogik tahlil, kuzatish, intervyu, o‘rganish va tajriba metodlari qo‘llaniladi. Shuningdek, nazariy metodlar, jumladan, kontseptual tahlil va solishtirish usullari orqali mavzu chuqur o‘rganiladi. Kurs ishining tuzilmasi. Kurs ishi quyidagi qismlardan iborat: I bob . Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining nazariy asoslari  1.1. Estetik tarbiyaning ta'rifi va ahamiyati  1.2. Estetik tarbiyaning metodologik asoslari  1.3. Estetik tarbiya jarayonining tarkibiy qismlari  1.4. Estetik rivojlanishda muhim omillar II bob . Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasini amaliyotda tashkil etish  2.1. Estetik tarbiyaning dastur va rejalarini ishlab chiqish  2.2. San'at va madaniyat orqali estetik tarbiyani amalga oshirish  2.3. Estetik tarbiyani baholash va samaradorligini o‘lchash  2.4. Estetik tarbiyaning istiqboli va rivojlanish yo‘llari 4 Ushbu tuzilma mavzuning har bir jihatini chuqur o‘rganishga imkon beradi, nazariy va amaliy jihatlarni yaxshilab tahlil qilishga xizmat qiladi. I-BOB. ILK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ESTETIK TARBIYASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Estetik tarbiyaning ta'rifi va ahamiyati Estetik tarbiya juda keng tushuncha bo‘lib, unga tabiat, mehnat, ijtimoiy hayot, turmush va san’atga estetik munosabatitarbiyalash kiradi.Estetik tarbiya o‘z navbatida bolalarga bir qismi hisoblanadi. U aynirqsa axloqiy tarbiya bilan uzviy bog‘liqdir. San’at va hayot go‘zalligi bilan tanishtirib borish,hissini tarbiyalab qolmay, shu bilan bir birida uning xayol va fantaziyasini ham rivojlantiradi. Bolalarni go‘zallikka oshno qilish ularda hayotiy voqealarni turri tushunish, olijanob his-tuyg‘ularni va intilishlarni shakllantirishga yordam beradi. Bolalarda go‘zallikni idrok qilishni tarbiyalash orqali ularda boshqa kishilarning kechinnmalarini xis eta bilish, kishilarning xursandchiliklariga sherik bo‘lish, qayg‘usini birga baham kurish kabi xususiyatlar tarkib toptiriladi. Estetik taraqqiyot shaxsning estetik ongi, munosabati va estetik faoliyatining shakllanishi va takomillashuvida o‘zoro talab etadigan jarayondir. Shaxsning estetik taraqqyoti ijtimoiy-tarixiy va estetik tajribani ijodiy o‘zlashtirish natijasida yuzaga keladi. Bu har xil yo‘llar va shakllar orqali amalga oshiriladi. Shaxsning estetik jihatdan rivojlanishida ma’lum maqsadga qaratilgan ta’lim va tarbiya hal etuvchi rol o‘ynaydi. Estetik ehtiyoj-kishi borliqni, badiiy faoliyatni uning har xil ko‘rinishlarida estetik idrok etishga undovchi subyektiv omildir. Estetik ehtiyoj guzallik turrisidagi fanning rivojlanish qonuniyatlarini yanada chuquroq o‘rganishga undaydi. Estetik qiziishq shaxsni san’at asarlarini, tevarak-atrofdagi borliqni estetik idrok etishga va estetik faoliyatga yunaltiradi. 5 Estetik qiziqish estetik ehtiyojni yuzaga keltiradi. “Estetik tarbiya”tushunchasi bilan bir qatorda “badiiy tarbiya” tushunchasi ham mavjuddir. Badiiy tarbiya san’at asarlari orqali tarbiyalashdir. U shaxsda san’at asarlarining shakl va mazmunini estetik idrok etishni rivojlantirish, badiiy didni shakllantirish va san’atning ma’lum turlari buyicha ijodiy faoliyatni, ijrochilik qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgandir. Uning natijasi fiksing paydo bulishida, uni amaliy faoliyatda qo‘llashda, o‘z bilim va taassurotlarini qo‘sha bilishda,his- tuyg‘ulari va fikrlarini samimiyat bilan ifodalashda namoyon bo‘ladi. Estetika tabiatdagi, jamiyatdagi moddiy va ma’naviy madaniyat buyumlarida aks etgan, shuningdek estetik ongning paydo bulishi, rivojlanishi va vazifasi to‘g‘risidagi qonuniyatlarni, obyektiv borliqni estetik bilishning muhim usullaridan biridir. Go‘zallik bilan uchrashish kishida estetik his, ruhiy hayajon, begaraz quvonch uyg‘otadi. Estetik xisda idrok etilayotgan voqelikka nisbatan xudbinlik oxangi, shaxsiy manfaat nuqtai nazaridan garazli qarashlar bo‘lmaydi N. G. Chernishevskiy bu to‘g‘rida shunday yozadi: “Kishidagi guzallik hosil qilgan sezgi, odam eng yaqin kishisi bilan uchrashganda paydo buladigan porloq quvonchga o‘xshaydi. Biz go‘zallikni beqiyos sevamiz, undan eng yaqin kishimizni uchratganda quvongandek zavqlanib quvonamiz”. Go‘zallik insoniyatning butun tarixiy taraqqiyoti davomida yaratiladi va madaniy-tarixiy tajribaning bir kismini tashkil etadi. Uning mavjudligi, obyektivligi yosh avlodga estetik tajribani sistemali ravishda singdirish va shu orqali ularning estetik tomondan taraqqiy etishini ta’minlaydigan estetik tarbiya nazariyasining faol usullarini ishlab chikishga yo‘naltiradi. Bunda tarbiya va ta’lim jamiyatning estetik madaniyatini o‘zlashtirishning asosiy vositasi xisoblanadi. Estetik va ahloqiy tarbiyaning o‘zaro bog‘liqligi shundaki, kishining go‘zallikni idrok etishdan uvonishi uning boshqa kishilarga yaxshilik qilganidan xursand bo‘lishiga o‘xshab ketadi. Aksincha, go‘zallikni ko‘ra bilmaslik, undan zavqlanmaslik yomon ishlarni qilishga olib keladi. San’atning tarbiyaviy kuchi shundaki, u odamni hayotdagi voqealarni, hodisalarni chuqur his-hayajon bilan 6 idrok etishga majbur etadi. Estetik tarbiy mehnat tarbiyasi bilan chambarchas bogliqdir. Mehnat faoliyati bolalarni quvontiradi, ular bironta foydali ishni bajarayotib kerakli narsani yasayotib, o‘zlarining kuch va imkoniyatlari o‘sib borayotganini sezadilar. “Go‘zallik quvonchisiz mehnat quvonchi bo‘lmaydi,- deb yozgan edi V. A. Suxomlinskiy,- ammo bo‘larda go‘zallik bola ega bo‘layotgan narsa emas, balki birinchi navbatda u yaratayotgan narsadir. Mehnat quvonchi - bu turmush quvonchidir”. Agar inson estetik jihatdan tarbiyalangan bo‘lsa, u xar qanday qiyin ishda ham go‘zallikni ko‘ra oladi va uni yaxshi, zo‘r shavq-zavq bilan bajaradi. San’at uzining hissiy ta’sir kuchi bilan kishining faqat hissini emas, fikr va irodasini ham maftun etadi, uning tarbiyalovchi roli ham mana shunda namoyon bo‘ladi, shuning uchun u estetik tarbiyaning mazmuni va vositasi xisoblanadi. Estetik tarbiya axloqiy, aloqiy, mehnat va jismoniy tarbiyabilan chambarchas bog‘liqdir. Estetik va ahloqiy tarbiyaning o‘zaro bog‘liqligi shundaki, kishining go‘zallikni idrok etishdan quvonishi uning boshqa kishilarga yaxshilik qilganidan xursand bo‘lishiga o‘xshab ketadi. Aksincha, go‘zallikni ko‘ra bilmaslik, undan zavqlanmaslik yomon ishlarni qilishga olib keladi. San’atning tarbiyaviy kuchi shundaki, u odamni hayotdagi voqealarni, hodisalarni chuqur his- hayajon bilan idrok etishga majbur etadi. Estetik tarbiy mehnat tarbiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Mehnat faoliyati bolalarni quvontiradi, ular bironta foydali ishni bajarayotib kerakli narsani yasayotib, o‘zlarining kuch va imkoniyatlari o‘sib borayotganini sezadilar. “Go‘zallik quvonchisiz mehnat quvonchi bo‘lmaydi,- deb yozgan edi V. A. Suxomlinskiy,- ammo bularda guzallik bola ega bo‘layotgan narsa emas, balki birinchi navbatda u yaratayotgan narsadir. Mehnat quvonchi-bu turmush quvonchidir”. Agar inson estetik jihatdan tarbiyalangan bo‘lsa, u har qanday qiyin ishda ham go‘zallikni ko‘ra oladi va uni yaxshi bajaradi. Estetik va jismoniy tarbiya o‘rtasida mustahkam bog‘lanish bor. Kishining kamolotisiz uning go‘zalligini tasavvur etib bo‘lmaydi. Uning chiroyli gavda tuzilishi, harakatlarni chiroyli 7 bajarishi, musiqa ostida chiroyli xarakatlar qilishi va xokazolar shular jumlasiga kiradi. Ko‘pchilik pedagog va psixologlarning tadqiqot ishlari bolalarning ijodiy faoliyatlari, hissiyotlari, estetik tasavvurlarining o‘ziga xos xususiyatini va ulardagi estetik tasavvur va hissiyotlarning qanday rivojlanishini ochib bergan. Bu tekshirishlar bolalardagi estetik tasavvur va issiyotlarni rivojlantirishni ulardagi ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishbilan birga qo‘shib olish borish kerak, degan xulosaga olib keldi. Estetik tasavvurning o‘ziga xosligi shundaki, idrokning boshsa turlariga qaraganda narsalarni his qilish shakli “ko‘rinadigan” va “eshitiladigan” narsalar butunlay boshqa mazmun kasb etadi. Oddiy idrok qilishda narsalarning ko‘rinishi, ohangdorligi unchalik muhim bulmay, balki uning ahamiyati muhimdir. Estetik idrok qilishda eng muhimi idrok qilayotgan narsaning obrazi, uning ifodali tomonlarini, nozik ranglarini ko‘ra bilish talab qilinadi. Shuning uchun estetik tarbiya yuqori darajadagi sensor madaniyatni, kuzatuvchanlikning rivojlangan bo‘lishini talab etadi. Kishi narsa va hodisalarga go‘zallik mezoniga asoslangan holda, alohida yondoshgandagina estetik kechinmalar paydo bo‘ladi. Estetik hislar fikrlash bilan bevosita bog‘liqdir. Estetik kechinmalarda hap doim xayol ishtirok etadi, bu siz guzallikni idrok etish ham, ijodiy faoliyatni rivojlantirish ham mumkin emas. Xayol faoliyat jarayonida shakllanadi. O‘yin, rasm chizish, ertaklarni eshitish xayolning ishlashini talab etadi. Dastlabki va xayol faoliyat jarayonida narsalar bilan ta’sir etish natijasida yuzaga keladi. Keyingi bosqichlarda esa ijodiy faollikning tashqi shakllaridan sekin-asta fikrlashga utadi. Bola rayem chizganda yoki uynaganda obrazni tasvirlashdan yoki ifodalashdan oldin shu obrazni xayolida yaratadi. Badiiy asarlarni idrok qilganda ham xuddi shunga uxshash voqea yuz beradiki, bolalar asardagi qahramonlarga xayolan qo‘shilib, ularning xatti- xarakatlarida uz xayollari bilan qatnasha boshlaydilar. Demak, estetik kechinmalar murakkab xodisa bo‘lib, hissiyotlar, xayol va fikrning faol ishlashini, uz fikr va hissiyotlarini ifodalashga, faoliyatga ehtiyoj turilishi kabi xususiyatlarni o‘z ichiga oladi. 8 1.2. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari, ularni go‘zallikni anglash, qadrlash va tasavvur qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan turli pedagogik yondoshuvlarni o‘z ichiga oladi. Estetik tarbiya metodlari bolalarning hissiy, ruhiy va intellektual rivojlanishiga xizmat qiladi. Ushbu bo‘limda estetik tarbiyaning asosiy metodologik yondoshuvlarini, metod va usullarini tahlil qilamiz. Pedagogik nazariyalar va metodologik yondoshuvlar . Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari, bolalarni go‘zallikni anglash va qadrlashga o‘rgatish jarayonida qo‘llaniladigan asosiy yondoshuvlar, metodlar va usullarni o‘z ichiga oladi. Ushbu metodologiya bolalar shaxsining estetik jihatdan rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan nazariy, amaliy va pedagogik yondoshuvlarni belgilaydi. Estetik tarbiyaning metodlari : Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasini tashkil etishda quyidagi metodlar qo‘llaniladi: 1. Tasavvurni rivojlantirish . Estetik tarbiyaning birinchi va asosiy metodlaridan biri bolalarda tasavvurni rivojlantirishdir. Bu metod, bolalarga atrof- muhitdagi go‘zallikni, ranglar va shakllarni tanishtirish orqali amalga oshiriladi. 9 Bolalar nafaqat tashqi dunyoni, balki o‘zlarining ichki dunyolarini, his-tuyg‘ularini va hissiy tajribalarini ham tasavvur qilishni o‘rganadilar. 2. Ijodiy faoliyat . Bolalar estetik tarbiyasini shakllantirishda ijodiy faoliyatlar muhim o‘rin tutadi. Bu faoliyatlar rassomchilik, qo‘l san'ati, musiqa ijro etish, raqs qilish kabi turli mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi. Ijodiy faoliyatlar bolalarga o‘z fikrlarini ifodalashga, go‘zallikni yaratishga va uni qadrlashga imkon beradi. Bu usul orqali bolalar nafaqat estetik bilimlarni, balki ijodiy fikrlash va mustaqil tasavvurlarni rivojlantiradilar. 3. San'at asarlarini tahlil qilish . Bolalar estetik tarbiyasini shakllantirishda san'at asarlari muhim vositadir. Rassomchilik, musiqa va adabiyot kabi san'at turlari bolalarni go‘zallikni sezishga o‘rgatadi. Ular san'at asarlarini kuzatish va tahlil qilish orqali nafaqat uning estetik jihatlarini, balki san'atning mazmunini ham anglab yetadilar. 4. Tabiat bilan aloqada bo‘lish . Tabiat o‘zining go‘zalligi va xilma-xilligi bilan bolalar estetik tarbiyasida katta rol o‘ynaydi. Bolalar tabiatni kuzatib, uning rang-barangligi, shakllari va tovushlari orqali go‘zallikni anglashni o‘rganadilar. Tabiatdagi o‘zgarishlar, mevali daraxtlar, gul va hayvonlar bolalarning estetik sezgirligini rivojlantirishga yordam beradi. 5. Faoliyatga asoslangan metod . Estetik tarbiya jarayonida faoliyatga asoslangan yondoshuvlar qo‘llaniladi. Bu metod orqali bolalar turli san'at faoliyatlarida ishtirok etishadi. Masalan, qo‘l san'ati, raqs, teatr va musiqa orqali estetik qobiliyatlar rivojlanadi. Bu usul bolalarga estetik tushunchalarni amaliy faoliyat orqali o‘rgatishga yordam beradi. Estetik tarbiyaning metodologik asoslari. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari pedagogik jarayonning muvaffaqiyatli tashkil etilishiga yordam beradi. Ushbu metodologiya bolalarning hissiy va estetik rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan yondoshuvlarni o‘z ichiga oladi. 1. Shaxsga yo‘naltirilgan yondoshuv . Har bir bola o‘ziga xosdir, shuning uchun estetik tarbiya metodlari bolalarning individual xususiyatlarini hisobga 10 olishga asoslanadi. Shaxsga yo‘naltirilgan yondoshuvda pedagog har bir bolaning estetik qobiliyatlarini rivojlantirishda uning shaxsiy ehtiyojlari va qiziqishlariga mos metodlarni tanlaydi. 2. Bolalar faoliyatini rag‘batlantirish . Estetik tarbiyaning samarali tashkil etilishi uchun bolalarni faoliyatga rag‘batlantirish zarur. Bolalarni ijodiy faoliyatga jalb qilish, ular bilan suhbatlar o‘tkazish, san'at asarlarini ko‘rish va tahlil qilish orqali estetik tushunchalarni shakllantirish mumkin. Pedagog bu faoliyatlarda bolalar bilan birga ishtirok etib, ularni yuksak estetik qadriyatlarni qadriga yetishga o‘rgatadi. 3. Ko‘zgu metod . Ko‘zgu metod estetik tarbiya jarayonida bolalarning his- tuyg‘ularini anglash va ularni ifodalashga yordam beradi. Bolalar san'at asarlarini kuzatish orqali ularning his-tuyg‘ularini anglab yetadilar va ular haqida o‘z fikrlarini bildirishadi. Bu metod bolalarning estetik sezgirligini rivojlantirishga yordam beradi. 4. Estetik bilimlarning amaliy shakllari . Estetik tarbiyaning metodologik asoslarida bolalarga estetik bilimlarni amaliy shakllarda berish zarur. Bu bilimlar nafaqat nazariy, balki amaliy faoliyatlar orqali bolalarga o‘rgatiladi. Masalan, san'at asarlari va tabiiy go‘zallikni kuzatish, ijodiy ishlar yaratish orqali bolalar estetik bilimlarni chuqurroq o‘zlashtiradilar. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining metodologik asoslari bolalarning shaxs sifatida rivojlanishi, ularning estetik sezgirligini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu metodlar bolalar nafaqat go‘zallikni anglash va qadrlashni, balki o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashni va yaratishni o‘rganadilar. Estetik tarbiyaning samarali tashkil etilishi bolalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga, ularni madaniy qadriyatlar bilan tanishtirishga va jamiyatda o‘z o‘rnini topishga yordam beradi. Estetik tarbiya metodlarining qo‘llanilishi . Estetik tarbiya metodlarini amaliyotda qo‘llashda pedagogning roli muhimdir. Pedagoglar bolalarning estetik tarbiyasini tashkil etishda quyidagi tamoyillarga asoslanadi: 11  Bolalarning yoshiga mos yondashuv : Har bir yosh bosqichida bolalarning estetik rivojlanishiga qarab faoliyatlar va metodlar moslashtiriladi. Masalan, kichik yoshdagi bolalar bilan o‘yin orqali, kattaroq yoshdagilar bilan esa san'at va madaniyat asarlari yordamida estetik tarbiya beriladi.  O‘yin va mashg‘ulotlar : Estetik tarbiya jarayonida o‘yinlar, mashg‘ulotlar va turli ijodiy faoliyatlar orqali bolalar estetik his-tuyg‘ularni rivojlantirishga erishadilar. Bu metodlar bolalarga estetik qadriyatlarni ko‘rsatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.  Samarali didaktik materiallar : Estetik tarbiyaning samarali tashkil etilishida didaktik materiallarning ahamiyati katta. Rassomchilik asarlari, musiqa asboblari, raqs qo‘shiqlari va tabiat suratlari bolalarni estetik rivojlantirishda asosiy vositalardan hisoblanadi. Metodologik yondoshuvlarning muhimligi. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasini metodologik asoslashda ilmiy tadqiqotlar va psixologik jihatlar katta ahamiyatga ega. Bolalar psixologiyasini, uning estetik rivojlanish jarayonini tushunish, tarbiyachi uchun metodlarni to‘g‘ri tanlash va ularni amaliyotda samarali qo‘llash imkonini beradi. Shunday qilib, estetik tarbiya metodologik asoslari bolalarning estetik his- tuyg‘ularini rivojlantirishda, ularni go‘zallikni anglashga va qadrlashga o‘rgatishda katta rol o‘ynaydi. Yaxshi tashkil etilgan metodlar bolalarning estetik rivojlanishiga va umumiy shaxs sifatida shakllanishiga katta ta'sir ko‘rsatadi. 12 1.3. Estetik tarbiya jarayonining asosiy tarkibiy qismlari Estetik tarbiya jarayoni bolalar shaxsining rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonning muvaffaqiyati estetik tarbiyaning asosiy tarkibiy qismlarini to‘g‘ri tashkil etishga bog‘liq. Quyida estetik tarbiya jarayonining eng muhim tarkibiy qismlari batafsil bayon etiladi: Maqsad va vazifalar . Estetik tarbiya jarayonining asosiy maqsadi – bolalarning go‘zallikni anglash, qadrlash va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish orqali ularni madaniy jihatdan rivojlantirishdir. Bu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajariladi:  Bolalarda estetik hissiyotlarni uyg‘otish, ularni tabiatning, san’atning va kundalik hayotning go‘zalliklari bilan tanishtirish.  Bolalarning tasavvuri va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish, ularga o‘z dunyoqarashini ifoda etish imkoniyatlarini taqdim etish.  Estetik qadriyatlarni shakllantirish va bolalarga go‘zallik tushunchasini ularning yoshiga mos ravishda yetkazish.  Ularni madaniy tadbirlarda faol ishtirok etishga o‘rgatish va ijodiy faoliyatga rag‘batlantirish. Mazmun. Estetik tarbiya mazmuni ko‘p qirralidir va bolalarning rivojlanish bosqichlarini hisobga oladi. Uning asosiy tarkibiy qismlari quyidagicha: 13 1. Tabiat bilan tanishtirish : Bolalarga tabiatning go‘zalliklarini ochib berish va uni himoya qilish ahamiyatini tushuntirish orqali ularda tabiatga nisbatan mehr- muhabbat va ehtirom hissini uyg‘otish. 2. San’atni o‘rgatish : Musiqa, rassomchilik, teatr, adabiyot kabi san’at turlaridan foydalanib, bolalarning estetik qiziqishlarini rivojlantirish. 3. Go‘zallikni yaratish : Bolalarni ijodiy jarayonlarga jalb qilish orqali ularda o‘z kuchlari bilan go‘zallik yaratish ishtiyoqini uyg‘otish. 4. Madaniy qadriyatlarni shakllantirish : Bolalarga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirish orqali estetik qarashlarini kengaytirish. Shakllar . Estetik tarbiya jarayonini amalga oshirish uchun turli shakllardan foydalaniladi: 1. Mashg‘ulotlar : Bolalar bilan musiqa, rasm chizish yoki qo‘l san’atlari bo‘yicha tashkil etiladigan mashg‘ulotlar estetik tarbiyaning muhim qismi hisoblanadi. 2. Tabiatni kuzatish : Tabiat qo‘ynida bolalarga atrof-muhitning go‘zalliklarini tushuntirish va ularni qiziqarli savol-javob shaklida o‘rganish. 3. Madaniy tadbirlar : Teatr tomoshalariga tashrif buyurish, madaniy festivallarni kuzatish yoki ularda qatnashish. 4. Ijodiy faoliyat : Bolalarning erkin ijod qilishlari uchun sharoit yaratish, masalan, erkin rasm chizish yoki hikoya yozish. Vositalar . Estetik tarbiyada ishlatiladigan vositalar bolalarning yosh xususiyatlariga mos tanlanadi:  San’at vositalari : Bo‘yoqlar, qog‘oz, loy va boshqa materiallardan foydalanib, bolalarning tasavvurlarini rivojlantirish.  Tabiiy vositalar : Tabiatdagi rang-baranglik va xilma-xillikni bolalarga ko‘rsatish, masalan, daraxtlar, gullar, osmonning rangi.  Adabiy asarlar : Ertaklar, hikoyalar, she’rlar orqali bolalarda estetik his- tuyg‘ularni uyg‘otish.  Teatr va spektakllar : Bolalarning rol o‘ynashi orqali ularning his- tuyg‘ularini va estetik fikrlashlarini rivojlantirish. 14 Pedagogik yondoshuvlar . Estetik tarbiya jarayonida pedagoglar tomonidan quyidagi metodlardan foydalaniladi:  O‘yin orqali tarbiya : O‘yin bolalar uchun eng tabiiy faoliyat hisoblanganligi sababli, estetik tarbiya elementlarini o‘yin orqali bolalarga yetkazish samarali bo‘ladi.  Rag‘batlantirish : Bolalarning ijodiy ishlariga e’tibor berib, ularni har doim maqtab, yaxshi natijalarga erishishga undash.  Individuallashtirilgan yondoshuv : Har bir bolaning qobiliyatini, qiziqishlarini va ehtiyojlarini hisobga olib, estetik tarbiyaviy ishlarni tashkil etish. 1.4. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik rivojlanishidagi muhim omillar Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik rivojlanishi ularning atrof- muhitni anglash, his qilish, va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish bilan bog‘liq. Bu jarayon bolalarning o‘ziga xos yosh xususiyatlari, ularning qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olgan holda tashkil qilinadi. Bolaning estetik hissiyotlarini rivojlantirishda bir nechta muhim omillar mavjud. Avvalo, atrof-muhit bolalarning estetik dunyoqarashini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Bolalar tabiat go‘zalligini kuzatish orqali go‘zallikni his qilishni o‘rganadilar. Masalan, daraxtlarning barglari, gulning rang-barangligi, qushlarning sayrashi kabi tabiatning oddiy jihatlari ularda hissiy zavq uyg‘otadi. Uy sharoitida esa tartib, tozalik va bezaklarning mavjudligi ham bolalarda go‘zallikka bo‘lgan qiziqishni shakllantiradi. Oila a’zolarining madaniy muhitga bo‘lgan munosabati va san’atga qiziqishi ham bolaga bevosita ta’sir qiladi. Bolalarning estetik rivojlanishi jarayonida pedagoglarning roli juda katta. Tarbiyachilar bolalarning individual qobiliyatlari va ehtiyojlarini hisobga olib, ularga mos mashg‘ulotlar tashkil etishlari lozim. Rassomchilik, musiqa, teatr o‘yinlari kabi faoliyatlar bolalarning nafaqat ijodiy, balki estetik qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Ayniqsa, tasavvurga asoslangan mavzuli o‘yinlar bolalarda 15 ijodkorlikni oshiradi va ularga o‘z his-tuyg‘ularini estetik shaklda ifodalash imkonini beradi. San’at estetik tarbiyaning ajralmas qismi hisoblanadi. Bolalarni yoshlariga mos kuylar va musiqiy asarlar bilan tanishtirish, ular bilan birgalikda qo‘shiqlar kuylash musiqaga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Shuningdek, bolalarning tasviriy san’atga oid faoliyatlari, masalan, rasm chizish yoki rang-barang shakllarni yasash, ular uchun ijodiy o‘yin shaklida tashkil qilinishi kerak. Ertaklar va spektakllar orqali bolalar nafaqat go‘zallikni tushunishni o‘rganadilar, balki axloqiy qadriyatlarni ham o‘zlashtiradilar. Bolalarning estetik rivojlanishida oila muhitining ahamiyati katta. Oila a’zolari birgalikda madaniy tadbirlarda qatnashishlari, masalan, teatr yoki san’at ko‘rgazmalariga borishlari orqali bolalarda estetik qadriyatlarni shakllantirishga yordam beradi. Uy sharoitida ota-onalar bilan birga rasm chizish, qo‘shiqlar kuylash yoki qo‘l mehnati bilan shug‘ullanish bolalarning go‘zallikni his qilish qobiliyatini mustahkamlaydi. Bolalar o‘zlari yaratgan narsalar orqali estetik dunyoqarashlarini yanada rivojlantiradilar. Masalan, rangli bo‘yoqlar bilan ishlash, loydan buyumlar yasash, yoki qog‘ozdan shakllar kesib chiqish kabi faoliyatlar nafaqat ularning ijodkorligini, balki sabr-toqat va estetik didni ham rivojlantiradi. Bolalarga kichik loyihalar berish, masalan, "Sevimli hayvonim" mavzusida rasm chizish, ularni ijodiy fikrlashga undaydi va o‘z mehnatidan zavqlanishni o‘rgatadi. Umuman olganda, ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik rivojlanishi ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda tabiat, san’at, pedagogik yondashuv va oilaning ta’siri uyg‘unlashgan holda amalga oshiriladi. To‘g‘ri yo‘naltirilgan estetik tarbiya bolalarda nafaqat ijodiy salohiyatni rivojlantiradi, balki ularni jamiyatda o‘z o‘rnini topishga, hissiy dunyosini boyitishga va ijtimoiy jihatdan barkamol bo‘lishga tayyorlaydi. Estetik tarbiyaning vazifalari tarbiyaning umumiy maqsadlaridan kelib chiqib, bolalarning yosh imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Estetik tarbiya oldida quyidagi vazifalar turadi: 16 1. Bolalarni hayotdagi, voqelikdagi go‘zallikni tushunishga, sevishga, tabiatda va turmushda, yaratuvchilik mehnatida, ijtimoiy hayotda, kishilar xatti- harakatida bolalarga tushunarli bo‘lgan go‘zalliklarni ko‘ra bilishga o‘rgatish. Ularda estetik his, estetik did, estetik munosabatni tarbiyalash, kuchlari yetganicha hayotda go‘zallik yaratishda faol ishtirok etish istagini tarbiyalash. 2. Bolalarni badiiy ijodning turli janrlarida (badiiy asar, musiqa, qo‘shiq, rasm va boshqalar) yaratilgan san’at asarlarini ko‘rish, tushunish va sevishga o‘rgatish orqali ularda estetik ong qirralarini shakllantirish; chiroylini xunuk-dan, g‘amginlikni xursandchilikdan farqlay olish; ranglarni, shakl, tovushlarni bir- biridan ajrata olish kabi sensor etalonlar bilan tanishtirish. 3. Bolani san’atning turli sohalari: ashula, o‘yin, she’r o‘qish, qayta hikoya qilish, ijodiy faoliyat (ijodiy o‘yin, hikoya qilib, rasm chizish, biror narsa yasash yoki qurish) ka-bilarda yanada faolroq harakat qilish va o‘zini ko‘rsata bilishga o‘rgatish. Bular orqali bolalarda badiiy ijodiy qobiliyatni, xayolni o‘stirish, fazoviy va rang munosabatlari-ni, mo‘ljalga olish, ko‘rish xotirasi, qo‘llarni chaqqon harakat qildira olish malakasi, jo‘shqin kayfiyatni ko‘rsatuvchi hissiy sezgirlikni rivojlantirish va h. k. Yuqorida ko‘rsatilgan vazifalar asosida maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning har bir yosh guruhlarida estetik tarbiya berishning mazmuni va metodlari ishlab chiqiladi. Estetik tarbiyaning mazmuni bolaning estetik faoliyati orqali amalga oshiriladigan bilim, malaka va ko‘nikmalarni, estetik hissiyot, qiziqish, estetik ehtiyoj, estetik did va mulohazalarni tarbiyalashni o‘z ichiga oladi. Bular quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi: -o‘yin, mehnat jarayonida, maishiy faoliyatda ijtimoiy va tabiat voqealari bilan tanishtirish orqali tevarak-atrofdagi borliqqa nisbatan estetik munosabatni tarbiyalash; -san’at asarlari (badiiy tarbiya) vositasida estetik tarbiya berish. Pedagogika fanida bolalarni chizishga, loy va plastilindan narsalar yasashga, ashula aytishga va shunga o‘xshashlarga o‘rgatish metodikasi mukammal ishlab chiqilgan. Bola ijodining mazmuniga ta’sir etadigan asosiy vosita, bolani 17 hayajonlantiradigan, uning xayol va hislariga ta’sir etuvchi narsa tevarak-atrofdagi yorqin, jonli taassurotlardir. Badiiy faoliyatning hamma turlarida ham ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish estetik idrok va hislarni rivojlantirish bilan bog‘liq holda olib boriladi. Agar bola qishki tabiatning go‘zalligini his eta olsa, u albatta shu go‘zallikni rasmda, hikoyasida aks ettiradi. Agar bola badiiy adabiyotlardagi obrazlarni idrok eta olsa, undagi qahramonlar bola tushunchasiga yaqin bo‘lsa, bunday kitoblar bolalar o‘yini uchun kerakdir. Bolalarga estetik zavq uyg‘otish uchun ularga kuzatilayotgan narsaning mazmuni va ahamiyatini tushuntirish kerak. Bola-larning hislariga ta’sir etish uchun bu hali yetarli emas. Eng muhimi, bu yerda kattalarning namunasidir. Tarbiyachi-ning o‘zi zavqlansa, ortiqcha so‘zlarsiz go‘zallikka qiziqish uyg‘ota oladi va bolalarda estetik kechinmalar paydo qila oladi. Bolalar tarbiyachidan “Nima uchun oltin kuz deyiladi?”- deb so‘rashadi, tarbiyachi istirohat bog‘iga borib ko‘ramiz, deb javob beradi. Bog‘ta borishganda bolalarga taklif etadi: “Sayr qilib daraxtlarni, yo‘lkalarni kuzatamiz”. Bog‘ning eng xushmanzara joyiga kelganda bolalar to‘xtab, jim atrofga nazar tashlashadida, nima uchun oltin kuzligini tushundik. Chunki barglar tillaga o‘xshaydi. “Ana qizil barglar”, deyi-shadi ular hayajon bilan. Shamol bo‘lishi bilan barglar yerga tushadi yo‘lkalar esa gilamga o‘xshaydi. Ko‘chaga sayrga chiqishadi. Tarbiyachi bolalarga shunday deydi: “Biz hozir sizlar bilan bog‘cha ko‘chasidan yurib o‘tamiz. Sizlar diqqat bilan kuzatib boringlar, kim qanday chiroyli narsa ko‘rsa, sayrdan keyin so‘zlab beradi”. Shuni ta’kidlash kerakki, ajoyibot yonimizdadir, bolalar-ni shu ajoyibotni ko‘ra bilishga, undan hayratlana olishga o‘rgatish lozim. Tabiatning go‘zalligini va ajoyibligini inson hayot go‘zalligiga, san’at go‘zalligi va ajoyibotiga aylantiradi. Jonajon tabiat estetik tarbiyaning qudratli vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Tevarak- atrofdagi tabiat go‘zalligi hatto eng kichik bolani ham quvontiradi. Uning tuyg‘ular va xayollarda saqlangan go‘zalligi bolalikda ayniqsa yorqin va chuqur idrok qilinadi, inson bularni butun hayoti davomida esidan chiqarmaydi. 18 Sayr, ekskursiya vaqtida tarbiyachi bolalarning diqqatini tabiatning rang- barangligiga, uning o‘zgarishi va uyg‘unligiga qaratadi, tabiat hodisalariga qiziqish uyg‘otadi, unga muhabbat va ehtiyotkorlik munosabatini tarbiyalaydi, asrab- avaylashga o‘rgatadi. Bularning hammasi bolalarning estetik didlarini tarbiyalaydi, ular kishilarning mehnat natijalarini yaqqol ko‘rib, atrofdagi go‘zallik inson mehnati tufayli yuzaga kelishiga ishonch hosil qiladilar. Musiqa bolalarning kayfiyatini ko‘tarib ertalabki badan tarbiyada yangray boshlaydi. Iilning quruq va issiq vaqtlarida ekskursiya, sayr va o‘yin vaqtlarida ashulalar ijro etilishi kerak, bu bolalarni yanada bir-biriga yaqinlashtiradi, ruhini ko‘taradi. Maydonchada mehnat qilish jarayonida ijro etilgan ashula harakat ritmini uyg‘unlashtiradi, bolalarga mehnat quvonchini bag‘ishlaydi. Bolalarda estetik idrokning rivojlanishi uchun ularni haqiqiy san’at asarlari bilan tanishtirish zarur. Radio, oynai jahonda san’at ustalari va tengdoshlari ijro etgan asarlar bolalarning estetik rivojlanishida katta yordam beradi. Ashula aytib o‘yinga tushishda asosan xalq ijodi asarlaridan foydalaniladi, bu bolalarni ahloqiy- estetik tarbiyalash uchun g‘oyat qimmatli vositadir. Bolalar xalq kuylari va obrazlarini ijro etayotib, xalq tili va kuyining hamohangligini, ravonligini bilib oladilar. Bu bolalarda vatanparvarlik hislarini tarbiyalaydi, musiqaviy didini shakllantiradi, bolalarni zamonaviy va klassik kuylarni idrok eta olishga tayyorlaydi. Ashula va raqsga tushishga o‘rgatishda faqat to‘g‘ri aytish va to‘g‘ri harakat qilishni emas, balki ifodali aytish va yengil, chiroyli va latofat bilan raqsga tushishga o‘rgatiladi. Bolalarning badiiy qobiliyatlarini tarbiyalash masalasi ularning ijodiy o‘sishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shuning uchun bolaga o‘rgatish, undagi ijodiy tashabbusni rivojlantirish ishi bir-biri bilan uzviy aloqada amalga oshirilishi lozim. Pedagog tarbiyaviy nuqtai nazardan yondashib, bola ijodining eng birinchi, hali to‘liq namoyon bo‘lmagan tomonini seza bilishi va baholay olishi kerak, bu bilan u boladagi kamolot yo‘lini to‘g‘ri belgilashi mumkin. MTMda o‘tkaziladigan bayramlar bolalarga chuqur ta’sir etadi. Bayramning tarbiyaviy kuchi va o‘ziga xosligi uning g‘oyaviy va estetik mazmuni 19 san’atning turli ko‘rinishlari bilan bog‘liq bo‘lishidadir. Har qaysi bayram o‘z g‘oyasiga ega bo‘lib, u bolalarga yorqin obrazlar orqali ta’sir ko‘rsatadi. II-BOB. I LK VA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ESTETIK TARBIYASINI AMALIYOTDA TASHKIL ETISH 2.1. Estetik tarbiyaning dastur va rejalarini ishlab chiqish Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarda estetik tarbiyani samarali tashkil qilish uchun puxta ishlab chiqilgan dastur va rejalar zarur. Ushbu dasturlar estetik rivojlanishning barcha jihatlarini qamrab oluvchi tizimli yondashuv asosida ishlab chiqilishi lozim. Dastur va rejalar bolalarning yoshiga, individual ehtiyojlariga, hamda pedagogik jarayonning asosiy maqsadlariga muvofiq ravishda tuziladi. Dastur ishlab chiqishning maqsadi va vazifalari . Estetik tarbiyaning dasturini ishlab chiqishda asosiy maqsad – bolalarda go‘zallikni his qilish, uni qadrlash va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishdir. Shu bilan birga, dastur quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi:  Bolalarning tabiat, san’at va ijtimoiy muhitni estetik tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish;  Ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish, estetik qiziqishlarni oshirish;  Rassomchilik, musiqa, qo‘l mehnati, teatr o‘yinlari kabi estetik faoliyat turlariga oid amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish;  Axloqiy va estetik qadriyatlarni uyg‘unlashtirish. Dastur tarkibi va mazmuni . 20 Estetik tarbiyaning dasturini ishlab chiqishda uning mazmuni quyidagi yo‘nalishlarni qamrab oladi: 1. Tabiatga oid mashg‘ulotlar : Bolalarni tabiat bilan tanishtirish, turli fasllarning go‘zalligini ko‘rsatish, tabiat hodisalarini tushuntirish. 2. San’at faoliyatlari : Bolalarni musiqa, tasviriy san’at va teatr bilan tanishtirish. Yoshga mos kuylar, ertaklar va rasm chizish texnikalarini o‘rgatish. 3. O‘yin orqali tarbiya : Tasavvur va ijodiy yondashuvga asoslangan o‘yinlarni tashkil qilish. Ranglar, shakllar va tasvirlar bilan ishlash o‘yinlari. 4. Axloqiy qadriyatlar : Bolalarni estetik go‘zallik orqali axloqiy tushunchalar bilan tanishtirish. Dastur asosida reja tuzish jarayoni . Dastur asosida bolalarning estetik rivojlanishini kunlik va oylik rejalar asosida tashkil qilish lozim. Rejalarni ishlab chiqishda:  Bolalarning yosh va qobiliyat darajasiga e’tibor qaratiladi;  Mashg‘ulotlar xilma-xil bo‘lishi ta’minlanadi;  Mashg‘ulotlarda zamonaviy pedagogik texnologiyalar qo‘llanadi;  Faoliyatlar estetik bilimlarni oshirish va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Rejada har bir mashg‘ulotning maqsadi, vazifalari, foydalaniladigan metodlar va kutilayotgan natijalar aniq ko‘rsatiladi. Masalan:  Haftalik reja: “Tabiat go‘zalligini kuzatish” mashg‘uloti, “Sevimli ranglarim” mavzusida rasm chizish, “O‘yinchoqlar sayohati” teatr o‘yini.  Oylik reja: Ranglar va shakllar haqidagi bilimlarni mustahkamlash, musiqa tinglash va ijro qilishni o‘rganish. Dastur va rejalarning ahamiyati . Dastur va rejalarning puxtaligi estetik tarbiya jarayonining samaradorligini ta’minlaydi. To‘g‘ri ishlab chiqilgan dastur bolalarda nafaqat go‘zallikni his qilishni shakllantiradi, balki ularni ijodiy va hissiy rivojlanishiga ham yordam 21 beradi. Bunday yondashuv bolalarning o‘z qobiliyatlarini ochib berishiga va estetik dunyoqarashini kengaytirishiga xizmat qiladi. Natijada, bolalar estetik tarbiya orqali nafaqat o‘z shaxsiy ehtiyojlarini qondiradilar, balki jamiyatda estetik qadriyatlarni anglashga tayyor, ijodkor va madaniyatli shaxs sifatida shakllanadilar. 2.2. San'at va madaniyat orqali estetik tarbiyani amalga oshirish San'at va madaniyat estetik tarbiyaning eng samarali vositalaridan biri bo‘lib, ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarda go‘zallikni his qilish, qadrlash va estetik dunyoqarashni rivojlantirishga yordam beradi. San'at va madaniyat vositalaridan foydalanish bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish bilan birga, ularda hissiy dunyoni boyitadi va estetik zavq olish ko‘nikmalarini shakllantiradi. San'atning o‘rni . San'at bolalarning go‘zallikni anglash qobiliyatini shakllantirishning o‘ziga xos quroli hisoblanadi. Har bir san’at turi bolalarning rivojlanishida o‘ziga xos ahamiyatga ega: Musiqa : o Musiqiy asarlarni tinglash orqali bolalar kuy va ritmni his qilishni o‘rganadilar. o Yoshga mos qo‘shiqlarni kuylash, musiqiy asboblarni sinab ko‘rish bolalarda ijodkorlikni rag‘batlantiradi. o Musiqa orqali bolalar nafaqat tovushning go‘zalligini, balki hissiy kechinmalarni ham o‘zlashtiradilar. Tasviriy san’at : 22 o Rasm chizish, bo‘yoqlar bilan ishlash va shakllar yasash bolalarning tasavvurlarini kengaytiradi. o Ranglar uyg‘unligini tushunish orqali bolalarda estetik did shakllanadi. o Tasviriy san’at bolalarning qo‘l motorikasini rivojlantiradi va ijodiy ifodalanishga imkon beradi. Teatr va dramatik o‘yinlar : o Ertak va spektakllarni tomosha qilish bolalarda hissiy taassurot uyg‘otadi. o Rolli o‘yinlarda ishtirok etish orqali bolalar nafaqat ijodkorlikni, balki estetik hissiyotlarini ham rivojlantiradilar. Madaniyatning o‘rni . Madaniyat bolalarga o‘z xalqi va boshqa millatlarning boy an’analarini, qadriyatlarini o‘rgatish vositasidir. Milliy qadriyatlar orqali tarbiya : o Bolalarga xalqning urf-odatlari, xalq o‘yinlari va milliy kiyimlari bilan tanishtirish orqali ularning milliy estetik tuyg‘ulari rivojlanadi. o Milliy musiqa va xalq qo‘shiqlari bolalarda vatanparvarlik va go‘zallikka mehr uyg‘otadi. Madaniy tadbirlar : o Bolalarni teatr, muzey, san’at ko‘rgazmalari kabi madaniy muhitlarga olib borish ularga san’atni amaliy tushunish imkonini beradi. o Bunday tadbirlar bolalarning madaniyatga qiziqishini oshiradi va ular uchun estetik tarbiyaning haqiqiy hayotdagi namunasini ko‘rsatadi. San'at va madaniyat vositalarini qo‘llash usullari . San'at va madaniyat orqali estetik tarbiyani amalga oshirishda quyidagi usullardan foydalaniladi:  Bolalar musiqa chalib, rasm chizib yoki qo‘l mehnati bilan shug‘ullanish orqali san’atni amaliy o‘rganadilar.  Bolalar san’at asarlarini kuzatib, ular haqida fikr yuritishlari orqali go‘zallikni anglashga o‘rganadilar. 23  Guruhda spektakllar qo‘yish yoki qo‘shiq kuylash orqali bolalarda jamoaviy estetik tajriba shakllanadi.  Bolalarga madaniy mazmunga ega ertaklarni o‘qish va hikoyalar aytib berish orqali ularning estetik didi boyitiladi. San'at va madaniyat orqali estetik tarbiyani amalga oshirish natijasida bolalarda quyidagi o‘zgarishlar kuzatiladi:  Go‘zallikni anglash va qadrlash qobiliyatlari rivojlanadi;  Ijodiy qobiliyatlar va tasavvur kengayadi;  Milliy va jahon madaniyatiga nisbatan qiziqish va hurmat shakllanadi;  Bolalar o‘z his-tuyg‘ularini estetik tarzda ifodalay olish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shunday qilib, san'at va madaniyat vositalari orqali amalga oshiriladigan estetik tarbiya bolalarning nafaqat ijodiy rivojlanishini ta’minlaydi, balki ularning hissiy-intellektual salohiyatini ham kengaytirib, barkamol shaxs bo‘lib shakllanishiga xizmat qiladi. 2.3. Estetik tarbiyani baholash va uning samaradorligini o‘lchash Estetik tarbiya jarayonini muvaffaqiyatli tashkil etishning muhim qismi – bu tarbiyaning natijadorligini baholash va uning samaradorligini aniqlashdir. Estetik tarbiyani baholash, bolalarda go‘zallikni tushunish va qadrlash qobiliyatlarini shakllantirish darajasini aniqlash orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon bolalar estetik rivojlanishini doimiy kuzatib borish, pedagogik faoliyatni takomillashtirish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal qilishga xizmat qiladi. Baholash jarayoni muayyan metodlar asosida tashkil etiladi va uning asosiy maqsadi estetik tarbiyaning samaradorligini oshirishga qaratilgan. Bolalarning ijodiy qobiliyatlari, go‘zallikni anglash darajasi, turli san’at turlari bilan qiziqishlari va ulardagi axloqiy-estetik qadriyatlarning shakllanganlik darajasi baholashning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Baholashning asosiy mezonlari. Estetik tarbiyani baholashda quyidagi mezonlar muhim ahamiyatga ega: 1. Bilim va tushunchalar darajasi . Bolalarning tabiat, san’at va madaniyat haqida olgan bilimlari asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Ular go‘zallikni 24 qanday tushunishlari, san’atning turli ko‘rinishlarini farqlashlari va ular haqida fikr yuritish qobiliyatlari baholashga asos bo‘ladi. 2. Ijodiy faoliyatdagi muvaffaqiyatlar . Bolalarning rasm chizish, musiqani ijro etish, qo‘l mehnati bilan shug‘ullanish yoki boshqa ijodiy ishlarni bajarishdagi qobiliyatlari muhim baholash mezonidir. Ularning o‘z g‘oyalari bilan ishlash, ijodiy fikrlash va yangi narsalarni yaratishga bo‘lgan intilishlari baholanishi kerak. 3. Hissiy rivojlanish darajasi . Bolalarning turli xil san’at asarlari, ranglar, tovushlar va shakllarga bo‘lgan hissiy munosabati ularning estetik rivojlanish darajasini belgilaydi. Go‘zallikni his qilish, turli obrazlarni talqin qilish va ulardan estetik zavqlanish qobiliyati ham muhim mezon hisoblanadi. 4. Axloqiy-estetik qadriyatlar . Go‘zallikka hurmat, uni himoya qilish, atrof-muhitni obod qilishga bo‘lgan intilish ham estetik tarbiyaning samarasini baholash uchun muhimdir. Bolalarning jamoaviy ishlar va badiiy tadbirlarda ishtirok etishdagi mas’uliyati va xulq-atvori ham ahamiyatga ega. Estetik tarbiyani baholashda quyidagi usullar qo‘llaniladi: 1. Kuzatish. Pedagoglar mashg‘ulot davomida bolalarning faoliyatini kuzatib, ularning qiziqishlari, ishtiyoqi va ijodiy faoliyatlaridagi intilishlarini baholaydi. Shuningdek, bolalarning ijodiy ishlari (rasmlar, qo‘l mehnati buyumlari) orqali ularning rivojlanish darajasi aniqlanadi. 2. Test va savolnomalar . Bolalarning go‘zallikni anglash, san’at va madaniyat haqidagi bilimlarini o‘lchash uchun testlar va savolnomalardan foydalanish samarali hisoblanadi. Bu usul orqali bolalarning mavzu bo‘yicha qanchalik ma’lumotga ega ekanliklarini bilib olish mumkin. 3. Amaliy faoliyatni tahlil qilish . Bolalar tomonidan bajarilgan ijodiy ishlar sifatini baholash ham samarali usullardan biridir. Ularning o‘z g‘oyalarini hayotga tatbiq etish qobiliyatlari, ijodiy ishlarning original va sifatli bo‘lishi baholash mezonlari sifatida xizmat qiladi. 4. Intervyu va suhbatlar . Bolalar, ularning ota-onalari va tarbiyachilar bilan suhbatlar o‘tkazish orqali estetik tarbiyaning natijalarini aniqlash mumkin. Ushbu 25 usul orqali bolalarning qiziqishlarini, san’atga bo‘lgan munosabatlarini va estetik rivojlanish holatini bilib olish mumkin. Samaradorlikni oshirish yo‘llari. Estetik tarbiyani samarali amalga oshirish uchun pedagogik jarayonlarni doimiy tahlil qilib borish, dasturlarni zamonaviy san’at va madaniyat talablari asosida yangilash zarur. Bundan tashqari, bolalarning individual qobiliyatlarini aniqlash va ularga mos metodlarni qo‘llash orqali tarbiya jarayonini takomillashtirish lozim. Bolalarning estetik tarbiyasini baholash nafaqat tarbiyaviy ishlarning natijadorligini oshirishga, balki bolalar dunyoqarashini kengaytirishga, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga va ularning hayotga bo‘lgan qiziqishlarini orttirishga xizmat qiladi. Bu esa estetik tarbiyaning jamiyat uchun ahamiyatini yana-da kuchaytiradi. 2.4. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining istiqboli va rivojlanish yo‘llari Estetik tarbiya bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish, go‘zallikni qadrlash va atrof-muhitga estetik munosabatni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’lim tizimida estetik tarbiyani rivojlantirish uchun strategik yondashuvlar ishlab chiqilishi lozim. Chunki bolalarning estetik rivojlanishi, ularning kelajakdagi axloqiy va ma’naviy fazilatlari hamda ijodiy salohiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Estetik tarbiyaning istiqboli 1. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish . Bolalar estetik tarbiyasida texnologiyalardan foydalanish muhim o‘rin egallaydi. Virtual va kengaytirilgan haqiqat texnologiyalari orqali bolalar go‘zallikni ko‘proq anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, interaktiv o‘yinlar, 3D-muzey ekskursiyalari yoki ijodiy dasturlar orqali ularning san’at va madaniyat bilan tanishuvi osonlashadi. 26 2. Milliy va xalqaro tajribalarni qo‘llash . Milliy madaniy merosni estetik tarbiya dasturlariga singdirish bilan birga, xalqaro tajribadan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Turli millatlarning madaniyati va san’atini o‘rganish bolalarda dunyoqarashning kengayishiga xizmat qiladi. 3. Bolalar uchun maxsus estetik dasturlarni joriy qilish . Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar uchun maxsus ishlab chiqilgan dasturlar ularning yosh xususiyatlariga mos ravishda estetik tarbiya jarayonini tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu dasturlar bolalarning yoshiga mos ravishda musiqa, rangtasvir, qo‘l mehnati va boshqa ijodiy faoliyat turlarini o‘z ichiga oladi. 4. Ota-onalar ishtirokini kuchaytirish . Estetik tarbiyada ota-onalar faolligini oshirish kelajakdagi yutuqlarga erishishda muhim omil bo‘ladi. Ota- onalarga bolalarni estetik rivojlantirish bo‘yicha maslahatlar berish va ularni tarbiya jarayoniga jalb qilishning yangi shakllarini ishlab chiqish zarur. Rivojlanish yo‘llari 1. San’at va madaniyat markazlari bilan hamkorlik . San’at markazlari, teatrlarga tashriflar va madaniy tadbirlarda qatnashish bolalarning estetik rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu yo‘nalishda maktabgacha ta’lim muassasalari va madaniy tashkilotlar hamkorligini yo‘lga qo‘yish zarur. 2. Tabiat va atrof-muhitni o‘rgatish orqali estetik rivojlanish . Bolalarni tabiat go‘zalligini anglashga o‘rgatish va ularda atrof-muhitni asrash madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Tabiatda ekskursiyalar o‘tkazish, bolalarga o‘simliklar va hayvonlar dunyosi bilan yaqindan tanishish imkoniyatini yaratish orqali ularning estetik hissiyotlarini rivojlantirish mumkin. 3. Ijodiy faoliyatni kengaytirish . Rangtasvir, musiqiy ijrochilik, drama, qo‘l mehnati kabi ijodiy mashg‘ulotlarni ko‘paytirish orqali bolalarning go‘zallikni his qilish qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Ularning ijodiy ishlarini ko‘rgazmalar shaklida taqdim etish, musobaqalar tashkil etish bolalarda motivatsiyani oshiradi. 4. Pedagoglarning malakasini oshirish . Estetik tarbiyani samarali amalga oshirish uchun pedagoglarning malakasini oshirish zarur. Maxsus treninglar va 27 seminarlar orqali pedagoglarga zamonaviy uslub va yondashuvlarni o‘rgatish mumkin. 5. Estetik tarbiyani integratsiyalash . Estetik tarbiyani boshqa o‘quv fanlari bilan bog‘lash orqali bolalarning dunyoqarashini kengaytirish mumkin. Masalan, matematika va rangtasvirni birlashtirib, shakl va ranglar haqidagi bilimlarni mustahkamlash mumkin. Estetik tarbiyaning istiqboli va rivojlanish yo‘llari har bir bolaning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda shakllantirilishi lozim. Ushbu jarayonda zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish, ota-onalar bilan hamkorlikni rivojlantirish va ijodiy faoliyat turlarini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, estetik tarbiya orqali bolalarda nafaqat go‘zallikni his qilish, balki ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratish zarur. XULOSA Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasi ularning hayotida muhim o‘rin tutadi, chunki bu davr inson shaxsiyatining shakllanishidagi eng muhim bosqichlardan biridir. Bolalarning estetik tarbiyasi ularning atrof-muhitga nisbatan go‘zallikni anglash, qadrlash va ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirish imkonini beradi. Estetik tarbiya faqat san’at va madaniyat bilan cheklanmay, u bolalarning kundalik faoliyatlari, muloqoti va o‘yinlarida ham o‘z ifodasini topadi. Estetik tarbiyaning ahamiyati :  Estetik tarbiya bolalarning qiziqishlari, his-tuyg‘ulari va tasavvurlarini rivojlantirishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.  Go‘zallikni anglash va uni qadrlash qobiliyati orqali bolalar o‘z ma’naviy va axloqiy dunyosini boyitadi. 28  Bolalarning ijodiy salohiyatini rivojlantirish, ularda fikrlash va kuzatish qobiliyatlarini shakllantirishda estetik tarbiya muhim o‘rin egallaydi. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik tarbiyasidagi muhim jihatlar: 1. Shaxsiyat shakllanishi uchun asos yaratadi . Bolalikning ilk bosqichlarida shakllanadigan hissiy dunyo va estetik hissiyotlar keyingi hayotdagi xulq-atvorning asosini tashkil etadi. Estetik tarbiya bolalarning atrof-muhitni o‘rganish va go‘zallikni his qilish jarayonida ularga mustahkam asos yaratadi. 2. Estetik tarbiyaning jamiyatdagi roli . Jamiyatda estetik tarbiyani rivojlantirish, bolalarga nafaqat san’at va madaniyatni sevishni o‘rgatadi, balki ularga o‘z fikrlarini erkin ifodalash, ijodiy faoliyatni amalga oshirish imkoniyatini ham beradi. Bu esa kelajakda ma’naviy va axloqiy jihatdan boy jamiyatni shakllantirishga xizmat qiladi. 3. Rivojlanishning metodik asoslari . Estetik tarbiyaning muvaffaqiyati zamonaviy pedagogik yondashuvlar va innovatsion metodlardan foydalanishga bog‘liq. Bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olib, o‘yin, musiqiy mashg‘ulotlar, qo‘l mehnati va tasviriy san’at kabi faoliyat turlari orqali ularda estetik ko‘nikmalarni rivojlantirish zarur. Muammolar va istiqbollar. Hozirgi kunda ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasini amalga oshirishda bir qator muammolar mavjud, jumladan:  Pedagoglarning yetarli malakaga ega bo‘lmasligi.  Ta’lim jarayonida estetik tarbiyaga yetarli e’tibor qaratilmasligi.  Bolalarni zamonaviy san’at va texnologiyalardan foydalangan holda estetik rivojlantirishning yetarli darajada tashkil etilmasligi. Bu muammolarni bartaraf etish uchun:  Ta’lim dasturlarini takomillashtirish ,  Pedagoglarning malakasini oshirish ,  Estetik tarbiyada zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ,  Oilalar bilan yaqindan hamkorlik qilish kabi choralar ko‘rish zarur. 29 San’at va madaniyat integratsiyasi . Bolalar uchun maxsus musiqiy, tasviriy san’at va qo‘l mehnati to‘garaklarini tashkil etish orqali ularning estetik rivojlanishini jadallashtirish. Bolalarni tabiiy go‘zallikka jalb qilish . Bolalarni tabiatni o‘rganishga jalb qilish, ularga atrof-muhitni kuzatish va himoya qilish madaniyatini singdirish orqali estetik hissiyotlarini rivojlantirish. Texnologiyalarni joriy etish . Interaktiv o‘yinlar, virtual ekskursiyalar va boshqa innovatsion texnologiyalardan foydalanish orqali bolalarning estetik tarbiyasini boyitish. Ota-onalar ishtirokini oshirish . Bolalarning estetik tarbiyasida ota- onalarning rolini kuchaytirish maqsadida maxsus treninglar va maslahatlar tashkil etish zarur. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasi nafaqat ularning shaxsiy rivojlanishiga, balki jamiyatda madaniyat va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga ham xizmat qiladi. Bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun samarali pedagogik yondashuvlarni qo‘llash, ota-onalar bilan hamkorlik qilish va ta’lim dasturlarini takomillashtirish kerak. Faqat ana shu omillarni hisobga olish orqali estetik tarbiyaning to‘liq va mukammal natijalarga erishishini ta’minlash mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 10-noyabrdagi "Maktabgacha ta'lim tizimini yanada takomillashtirish, tarbiyalanuvchilarning estetik va ma'naviy rivojlanishini ta'minlash bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi PF-2282-sonli farmoni 2. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi. (2022). Maktabgacha ta’lim muassasalarida estetik tarbiya asoslari . Tashkent: O‘zbekiston Ta’lim vazirligi nashriyoti. 3. Abdurahmanov, A. (2021). Ilk ta’lim va maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasi . Tashkent: O‘zbekiston xalq nashriyoti. 4. Iskandarov, M. (2019). Pedagogik texnologiyalar va metodlar . Tashkent: O‘zbekiston ta’lim nashriyoti. 30 5. G‘ulomov, K. (2018). Estetik tarbiya va uning zamonaviy uslublari . Tashkent: Ta’lim va ilm. 6. Jumaniyozov, B. (2020). San’at va madaniyat orqali bolalar tarbiyasi . Tashkent: Akademiya nashriyoti. 7. Akbarova, M. (2017). Maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik rivojlanishi . Tashkent: O‘zbekistonda ta’lim. 8. Shukurova, N. (2021). Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning san’ati va tarbiyasi . Tashkent: Ukituvchi nashriyoti. 9. Fayzullayev, I. (2019). Pedagogik yondoshuvlar va metodik asoslar . Tashkent: Fan va ta’lim. 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. (2019). O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirishga doir qaror . Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy hujjatlari. 11. Tashkent davlat pedagogika universiteti. (2020). Pedagogik ta’lim metodikasi va psixologiyasi . Tashkent: TDPU nashriyoti. 12. Sodiqov, T. (2018). Estetik tarbiya va uning pedagogik ahamiyati . Tashkent: Ta’lim-innovatsiya nashriyoti. 13. Usmonov, Sh. (2017). Maktabgacha ta’limda san’at va madaniyat o‘qitish metodlari . Tashkent: O‘zbek pedagogikasi. 14. Rakhimov, S. (2021). Estetik tarbiyaning metodik asoslari . Tashkent: Xalq ta’limi. Internet saytlar. 1. www.ziyonet.uz – O‘zbekistonning ta’lim sohasiga oid rasmiy ma’lumotlar va ilmiy tadqiqotlar. 2. www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi tomonidan taqdim etilgan ta’lim va pedagogik metodlar haqidagi materiallar. 3. www.natlib.uz – O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, ilmiy adabiyotlar va tadqiqot materiallari uchun onlayn manba. 4. www.tdpu.uz – Tashkent davlat pedagogika universitetining rasmiy sayti, pedagogik metodlar, ilmiy ishlar va ma’ruzalar. 31 5. www.olx.uz – Ta’lim sohasidagi tadqiqotlar va pedagogik metodikalarni taklif qiluvchi sayt. 6. www.literature.uz – O‘zbekiston adabiyoti, san’ati va tarbiyasi bo‘yicha ma’lumotlar. 7. www.schools.uz – Maktabgacha va umumiy ta’lim muassasalari haqida axborot manbasi. 8. www.museums.uz – O‘zbekiston madaniy merosi va san’ati haqidagi onlayn resurslar. 9. www.san’at.uz – O‘zbekistonning san’ati va madaniy merosi haqida yangiliklar, maqolalar va tahlillar. 10. www.fan.uz – O‘zbekiston ilmiy va texnik rivojlanishi bilan bog‘liq yangiliklar va ilmiy ishlar. 32

Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar estetik tarbiyasining mazmun mohiyati

Купить