Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 368.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI _____________________________ FAKULTETI ________________________________________ YO‘NALISHI “______________________________________” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: IMMANUEL KANTNING ANTINOMIYALAR HAQIDAGI TA’LIMOTI Bajardi: ___________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2023 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… . 3 I BOB. IMMANUEL KANT FALSAFASI………………………………… 5 1.1 Immanuel Kantning hayoti va faoliyati…………………………………… 5 1.2 Immanuel Kantning falsafiy qarashlari…………………………………… 1 0 II BOB. IMMANUEL KANTNING ANTINOMIYALAR HAQIDAGI QARASHLARI……………………………………………………………… . 1 5 2.1 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti……………………………… 1 5 2.2 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi………………………………………………………. 2 0 XULOSA…………………………………………………………………….. . 2 4 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………… 2 6 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Immanuel Kant - nemis faylasufi, nemis klassik falsafasiga asos solgan, ma’rifat va romantizm davrida yashagan, buyuk faylasuflardan biridir. Kantning buyuk nazariyalarining yaratilishi asosida uning oilaviy hayoti, turmush tarsi, bolaligi va shunga o‘xshash bo‘lgan ko‘pgina hayotiy jarayonlarning yig‘ilishi sababchi bo‘lgan va aynan, hayotiy qarashlar evaziga hosil bo‘lganligi uchun ham uning g‘oyalari haqqoniy va hayotiy mazmunga ega desak mubolag‘a bo‘lmaydi. XVIII asrning atoqli faylasufi Immanuel Kant o zining tanqidiy falsafasining bir qismi sifatida antinomiyalar tushunchasiniʻ kiritgan. Kantning fikriga ko ra, antinomiyalar sof aql yordamida voqelikning ʻ ba’zi fundamental tomonlarini tushunishga harakat qilganda paydo bo ladigan, ʻ ko rinadigan qarama-qarshiliklardir. Ular metafizikada qarama-qarshi nuqtai ʻ nazarlarni yarashtirishga urinishda paydo bo ladigan paradokslarni ifodalaydi. ʻ Kant o zining “Sof aqlning tanqidi” asarida to rtta antinomiyani aniqladi, ularning ʻ ʻ har biri olamning chekliligi yoki cheksizligi, sababiy tabiati, zaruriy mavjudotning mavjudligi, erkinlik va erkinlik o rtasidagi munosabatlar kabi dunyoning turli ʻ tomonlariga murojaat qiladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning inson bilimlari chegaralarini va metafizik tadqiqot tabiatini tushunishga qo shgan hissasidadir. Metafizik fikrlashda qarama-qarshi dalillar ʻ mavjudligini ta’kidlab, Kant inson bilishining o ziga xos cheklanganligini va ʻ 3 voqelikning yakuniy mohiyatini tushunishga harakat qilganda skeptitsizmni qabul qilish zarurligini ta’kidladi 1 . Bundan tashqari, Kantning antinomiyalar kontseptsiyasi keyingi falsafiy tafakkurga, xususan, epistemologiya va metafizika sohalarida ta’sir ko rsatdi. Uʻ faylasuflarni inson tushunchasining chegaralarini tanqidiy baholashga va haqiqat, mavjudlik va sabab-oqibat tabiati haqida nozik munozaralar olib borishga undadi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo lib qolmoqda, chunki u olimlarni metafizik fikrlashning o ziga xos qarama- ʻ ʻ qarshiliklari va cheklovlariga qarshi turishga undaydi va natijada fundamental falsafa masalalarini o rganishga yanada nozik va tanqidiy yondashishga yordam ʻ beradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Falsafa fani rivojlanishida buyuk faylasuf olim sanalmish Immanuel Kantning beqiyos o‘rni, uning fanga qo‘shgan ulkan hissasi, falsafiy qarashlari, g‘oya va nazariyalari keng ma’noda ochib berilgan, mushohada qilingan. Kant bilan bir yo‘nalishda fikr yuritgan hamda unga qarama-qarshi yo‘nalishda faoliyat olib borgan olimlar ijodi o‘rganilib, taqqoslab chiqilgan. Zamonaviy falsafada Kant qarashlari qay darajada muhim ekanligi namunalar orqali yoritilib berilgan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Ushbu kurs ishining predmeti Immanuel Kant falsafasi. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi qarashlari ning o’rni xususida ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish va yoritishdan iborat. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsad va vazifalarga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz:  Immanuel Kantning hayoti va faoliyati sifatida o‘rganish;  Immanuel Kantning falsafiy qarashlari ni tahlil qilish va o‘rganish;  X Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti ni o‘rganish; 1 Nils Gelye “ Falsafa tarixi”- Toshkent “sharq” 2002. - 113 b. 4  Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligini to‘laroq yoritish va tahlil etish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kursʻ ʻ ishining umumiy hajmi 26 betni tashkil etadi. 5 I BOB. IMMANUEL KANT FALSAFASI 1.1 Immanuel Kantning hayoti va faoliyati Immaniul Kant 1724-yil Sharqiy Prussiyaning Keninsberg Shahrida, hunarmand oilasida tug’ilgan. Shu Shaharda gimnaziyada, universitetda o qiydi.ʻ Otasi pastor bo’lishini xohlaydi. 1745-yilda universitetning ilohiy fakultetini tugatadi. Falsafaga qiziqadi, ruhoniy bo’lishni istamaydi. 9 yil davomida uy o’qituvchisi bo’ladi. 2 ta dissertatsiyani muvaffaqqiyatli Yoqlaydi. 1755-yilda Keningsbergda privat-dotsent lavozimida ishlaydi. Metafizika, mantiq, axloq falsafasi, matematika, fizika, fizik geografiyadan dars beradi. U qomusiy tafakkur egasi bo ladi. 1770-yilda dissertatsiya Yoqlaydi va professor bo’ladi. Yangi ʻ falsafaga tamal toShi qo’yiladi bu tanqidiy daqr falsafasi edi. Bu falsafa trilogiyadan iborat: “Sof aql tanqidi” (1781); “Amaliy aql tanqidi” (1788); “Muhokama qobiliyati tanqidi” (1790). Gnoseologik ahamiyatga ega falsafasi “transsendental idealizm” nemis klassik falsafasining asosi hisoblanadi. 1786- 1790-yillarda dekan va rektor lavozimida ishlaydi. 1797-yil o’qituvchilik faoliyatini tugatib iste’foga chiqadi. Uning falsafasi, hayotiga o’xshab taqsimlangan, bir xil tarzda o’tdi. 2 Kantning tanqidiy davrgacha bo’lgan falsafasi. Kantning 70-yilgacha bo lgan davri Shartli ravishda “tanqidiy davrgacha bo’lgan falsafa” deb ataladi. ʻ Birinchi asari “Harakatchan kuchlarning haqiqiy bahosi haqida fikrlar” (1746) – Leybnits, Vol’f, Germanni tanqid qiladi. Kant Nyuton fizikasini qabul qiladi; uni tabiiy-ilmiy bilimning asosi deb biladi. Fizik monadologiyasi va kosmologik gipotezasi. Kant Leybnitsning ruhiy monadologiyasiga qarshi chiqadi. Monado – bu ruhiy atom emas, balki makondagi fizik tanadir, ya’ni moddiy atomdir unga kuch-quvvat xosdir, bu tortishish va itarish kuchidir. “Eng umumiy tabiiy tarix va osmon nazariyasi” (1755) – bu asar Kant tabiat falsafasining eng yuksak cho’qqisidir. Galileydan to Nyutongacha koinotning 2 Jahon falsafasi tarixidan lavhalar, Faylasuflar milliy jamiyati, Toshkent – 2004, 25-b. 6 harakatini tabiiy ravishda hech kim tushuntirmagan. Kant buni ilmiy isbotlab berdi. Kantgacha hech kim harakat materiyaning mohiyatiy, atributiv xususiyatini ochmagan, buni ilohiyatga taqashgan. Kant o zining kosmologik ta’limotidaʻ olamni bilish mumkinligiga ishongan. 1763-yil Kant biologik muammolarni o’rganib, uni xudo tomonidan yaratilganligini inkor qiladi. Kant tabiiy-ilmiy determinizm pozitsiyasida turadi. Kant fikricha, Lukretsiy, Epikur, Demokrit va Levkipp nazariyasi unikiga o xshab ketadi. ʻ 3 Immanuel Kant - nemis faylasufi, hukm Platon va Berklidagi, bo'ri va Sekstus Empirik Spinoza va Leibniz ish ta'sir edi. Future olim Biroq, bu to'g'ri emas edi bir daraja olish, yuqori maktab, "Friedrichs-Hay'at" tamomlagan va keyin Konigsberg'in universitetida o'qishni davom ettirdi. Kimning biografiyasi ko'p qiyin voqealarni o'z ichiga oladi Immanuel Kant, chunki otasining o'limi uning o'qishni to'xtatib va ish boshlaydi majbur bo'ldi. Faqat 1755 yilda yosh olim doktorlik dissertatsiyasini himoya qilishga qodir edi, va universitetda bir o'qituvchi sifatida ishga qilish huquqiga ega bo'ldi. Immanuel Kant mexanika va kosmologiya, jismoniy geografiya va antropologiya muammolari ustida qaratib, ilmiy materializm egallaydi "subcritical" davrida. Bu bosqichda, olimlar oldingi falsafiy fikr solayotgan muammolarni rivojlanmoqda. Shunday qilib, u birinchi, quyosh tizimining yangi farazni ilgari surilgan gaz tumanlik o'rganib yil fasllari konsepsiyasini joriy va ularning rolini ko'rib. olim ilohiy aralashuvisiz insoniyatning tabiiy kelib chiqishi haqida o'yladim va amalga qasd hayvonlar tasnifi , ularning turlarini ko'ra. Faylasufi Immanuil Kant «tanqidiy» davri umumiy falsafiy va metafizik muammolar haqida o'ylab, ta'lim jarayonida iqbol, epistemoloji muammolari bilan shug'ullanadi bo'lish inson va ilm, axloq va estetika, huquq va davlat. olim, shahvoniy tasvirlar har bir apriori formasini berib nazariy fan va matematika shaklida, apriori olish imkoniyati haqida xulosa tortadi. uning hayoti, Immanuel bu davrda Kant, falsafasi tubdan o'zgarmoqda, qaysi u metafizik bilim mumkinligini inkor, bir agnostik aylanib bormoqda. 3 Gulnoz Ruzmetova, Yangi va eng yangi davr G‘arb falsafasi, Toshkent – 2002, 335-b. 7 Immanuel Kant nemis mumtoz idealizmi asoschisi hisoblanadi. Bu falsafa Konigsberg'in universiteti professori bo'ladi. Kant falsafa ikki davrga bo`lish mumkin: subcritical davri; muhim davri. Kantning falsafiy oldindan tanqidiy davrida tabiat va ilm-fan muammolariga qaratilgan qilindi. muhim davomida Kant yodda, xulq mexanizmlarini, bilim mexanizmlarini, uning chegaralarini muammoni o'rgana boshladi. Shuningdek, u mantiq, etika, savollariga manfaatdor edi ijtimoiy falsafa. Kant tanqidiy falsafa davrida uch yirik asarlar bilan bog'liq. Bu "sof aqlning Tanqid", "Amaliy sabab Qarashlari" va "Qiyomat Qarashlari" hisoblanadi. Yuqorida aytib o'tilganidek, subcritical davrida Kant tabiat, ilm-fan muammolariga qiziqish bo'ldi. unga muhim va bo'lish edi muammolari. Aslida, Kant barcha yangiliklar u muammoning rivojlantirish bo'yicha katta e'tibor bilan barcha Bu muammolar bilan shug'ullanish uchun birinchi bo'lgan. Kantning falsafa vaqt inqilobiy xulosalar uchun saqlanadi. U bizning koinot butun siyrak zarrachalardan iborat katta boshlang'ich bulut, paydo ta'kidladi. U tabiat vaqtida uning tarixga ega ekanini, va u boshi va oxiri bor, deb ta'kidlaydi. bu tabiat barcha doimo rivojlanayotgan va o'zgaruvchan bilan. Bu, shuning uchun, odamni o'zi barcha hayot o'zgartiradi va. chetidagi odam - bu evolyutsiya tabiiy natijasi bo'ldi 4 . Kantning falsafa vaqt katta Iz mafkuralar bor, bu uning mexanik qonunlar, ularning ildiz sababini bor va masala, shu jumladan, balki, deb da'vo deb haqiqatni aks ettiradi. Bu, shuningdek, bu yerda ildiz sabab u Xudoga iymon deb aytib arziydi. Kantning zamondoshlari bir vaqtning o'zida Kopernik qildim ochilishiga ahamiyat teng ochilishini, iymon. Kant falsafa muhim davri ilm muammolariga bevosita bog'liq bo'ladi. 4 Q.Nazarov G arb falsafasi - T.: “Sharq” 2004. - 185 b.ʻ 8 Yilda "sof aqlning Tanqid," faylasuf agnostitsizm g'oyasini himoya - haqiqat bilish mumkin emas, deb tasdiqlaydi. U dunyo bu doimiy o'zgarib emas, chunki, birinchi navbatda ma'lum bo'lishi mumkin emas degan fikrni ilgari qo'yadi, va inson aqli zaif va shunchaki qodir emas, chunki u. Bilim inson aqli zaif. uning doirasidan chiqadi Kantning transandantal falsafasi GüvenceSOFYA, inson aqli darhol ko'p duch bo'ladi. Immanuil Kant (nemischa: Immanuel Kant, 22-aprel 1724, Kenigsberg — 12-fevral 1804, o sha yerda) — nemis faylasufi. Nemis klassik falsafasiningʻ asoschilaridan biri. Kenigsberg universitetida professor (1770—1796). Mantiq va metafizikadan hamda tabiiy fanlardan, xususan, geografiyadan dars bergan. Kant krititsizm yoki transsendental falsafaning asoschisi hisoblanadi. Kant falsafasi quyidagi rivojlanish bosqichini bosib o tdi ʻ 5 : 1) tabiiy-ilmiy bosqich (1747—1755) — bu davrda «Osmonning umumiy tabiiy tarixi va nazariyasi» (1755) asarini yozdi, bunda u o zining kosmogonik ʻ nazariyasini olga surdi (qarang Kant gipotezasi); 2) metafizik bosqich — u Volf metafizikasidan voz kechib, … 3) tanqidiy bosqich — bu davrda Kant ko proq bilish muammolari bilan ʻ shug ullandi. «Sof aqlning tanqidi» (1781), «Amaliy aqlning tanqidi» (1789), ʻ «Mulohaza qobiliyatining tanqidi» (1790) asarlari shu davrda yozilgan. Kant bilish nazariyasida agnostitsizmga moyil. Kant bilish jarayonida «narsa o zida» bilan ʻ «biz uchun narsa»ni bir-biridan farq qiladi. «Narsa o zida» — o zicha mavjud ʻ ʻ bo lgan ob yektdir. «Biz uchun narsa» — ob yektning inson idrok qilgan qismidir. ʻ ʼ ʼ Uning fikricha, inson «narsa o zida» (mohiyat)ni bilishga qodir emas, u faqat «biz ʻ uchun narsa»ni, ya ni hodisalarni bilishi mumkin. Kant agnostitsizmi inson bilimi ʼ aniq tarixiy harakterga ega ekanligi bilan chegaralanganligiga, inson hech vaqt hamma narsani oxirigacha bilib ololmasligiga asoslangan. Borliqning barcha qismlari bilish ob yekti bo la olmasligi ham bu yerda muhim ahamiyatga ega; ʼ ʻ 4) tanqidiydan keyingi bosqich — bu davda Kant mantiq, pedagogika, tabiiy geografiya va pragmatik antropologiya (ya ni harakterologiya)ga oid ma ruzalarini ʼ ʼ 5 Nils Gelye “ Falsafa tarixi”- Toshkent “sharq” 2002. - 203 b. 9 nashr ettirdi. Kant fikricha, inson tajriba va amaliyot bilan har qanday bilimga ega bo lavermaydi. Insonda aprior (tajribagacha) bilimlar ham bo ladi. Bular tug maʻ ʻ ʻ bilimlardir (masalan, matematika, falsafa). Ilmiy bilishning ishonchliligi va haqiqiyligi uning eng umumiyligi va zaruriyligi bilan belgilanadi. Kant o z ʻ falsafasida bilish nazariyasini birinchi bo lib falsafiy muammo sifatida atroflicha ʻ ishlab chiqishga harakat qildi. Kantning axloqiy qarashlari uning «Axloq metafizikasi asoslari» (1775), «Inson tabiatidagi azaliy yomonlik» (1792) kabi asarlarida bayon qilingan. Axloqiy burchni axloqiy qonun shaklida ta riflaydi. Uning ma nosi shuki, har bir inson ʼ ʼ shunday xatti-harakat qilishi lozimki, bu boshqalar uchun ham qoidaga aylansin. Kant vijdonni axloqiy hakam deb ta riflaydi. Insonlarning bir-biriga muhabbati va ʼ hurmati asosiy insoniy burchlardir. Gaman, Gerder va Yakobi Kantning g oyalariga ʻ qarshi chiqdilar. Fixte, Shelling, Gegel esa o zlarining idealistik metafizikasini ʻ Kant nomi bilan bog ladilar. Kant o zining ijtimoiy falsafasida axloqni siyosatdan ʻ ʻ ustuvorligini ta kidlaydi. U boshqa xalqlar yerlarini bosib olib o zini oqlashga ʼ ʻ urinishni, jinoyat qilib o z aybiga iqror bo lmaslikni, «ajratib tashla va xukmronlik ʻ ʻ qil» aqidasini axloqqa zid xatti-harakat deb baholaydi. Kantning fikricha, inson xuquqi muqaddasdir. Kantning qarashlari keyingi ilmiy va falsafiy tafakkur taraqqiyotiga ta sir ko rsatdi. 19-asrning 60-yillarida Kant g oyalari asosida ʼ ʻ ʻ neokantchilik vujudga keldi. Kant insonga ta’rif berganda uch muhim jihatga e’tibor qaratish lozim ekanligini ta’kidladi: 1.Tirik mavjudot sifatida insonda hayvoniy alomatlar borligi. 2.Tirik va aqlli mavjudot sifatida unda insoniylik alomatlarining borligi. 3.Aqlli mavjudot va shunday bilan birga unda fikr - mulohazalarni singdirish xususiyati mavjud bo‘lgan shaxs alomatlari borligi. Kant o‘z diqqatini inson faoliyatini, uning qobiliyatlarini, malakalarini o‘rganishga qaratdi. U doimo ongli insonlar bilan murakkab jamiyat yaratish mumkin ekanligini asarlarida ifodalab o‘tdi. Kant orzu qilgan ideal jamiyat - bu , jamiyat a’zolari o‘rtasidagi tinch - totuvlik , hamkorlik , ham jihatlikdir . Ideal jamiyatda erkinlik muhim o‘ringa ega. 10 Siyosiy erkinlik huquqi sharti - bu , jamiyat a’zolarining qonun oldidagi tengligidir. 11 1.2 Immanuel Kantning falsafiy qarashlari Gnoserologik-metodologik qarashlari. Kant metafizikasi birinchi asoslari haqidagi falsafadir. Kantning davrigacha bo'lgan metafizika uni qoniqtirmaydi. Ikki Yangilikni kiritadi: ketma-ketlik prinsipini; birga mavjudlik prinsipini. “Falsafaga aks ta'sir etuvchi kattalik tushunchalarini kiritish tajribasi” (1763) asar Yozdi. Narsalarning real mavjudligi, ularning mantiqiy asoslaridan boshqacharoq. “Metafizik hayollarini ilohiyotchi hayollari orqali aniqlash” (1766) asarida Svedenborg mistikasini tanqid qiladi. Spekulyativ metafizika bilan insonning ruhiy hayotini bilib bo lmaydi; makonni tahlil qilishdan boshlanadi. “Tanqidiy” falsafaʻ sistemasi. Kantning dissertatsiyasi “Hissiy qabul qilinuvchi va aqliy mushohada qilinuvchi dunyoning shakllari va prinsiplari haqida” deb nomlanadi (1770). Kant sistemasida “tanqid” iborasi ko‘p ma'noga ega. Dogmatizmga qarshi kurash, bu sof aqlning dogmatik uslubiga qarama-qarshi bu uslub Dekartdan to Leybnitsgacha bo lgan. Kantning dogmatik uslubga qarshi qo‘ygan yangi talablari: prinsiplarni ʻ qonuniy shakllanishi, tushunchalarni aniq aniqlash, qat’iy isbot orqali xulosalash. Hal qilinishi kerak bo lgan metafizik muammolar: xudo borligi, iroda erkinligi, ruh ʻ abadiyligi, dunyoni yaxlit, yakka tushunish 6 . Tabiiy-ilmiy fan xulosalari metafizika uslublari bo lishi mumkin. Tabiiy- ʻ ilmiy haqiqatlar tafakkur Yordamida mushohada orqali ishlab chiqiladi. Kant gnoseologiyasiga tafakkur bilan birgalikda hissiyotni ham qo‘shdi, bu unga katta imkoniyatlarni berdi. Apriorlik. Ilmiy haqiqat aprior asosga ega. Apriorlik nafaqat aqlga, balki hissiyotga ham taalluqli. Apriorlik tushuntirib bo'lmaydigan berilganlikdir. Aprior bilimlarning mohiyati - zaruriylik va qat'iyan umumiylikdir. Matematika va nazariy tabiiy bilimlarning asosi apriordir. Aprior bilimlar tajribagacha bo lgan bilimlardir. Aprior bilimlarga empirik bilimlar qarma-qarshi ʻ turadi. Mutlaq haqiqat Nyuton fizikasida, tabiiy bilimda, Evklid matematikasida, geometriyasida mavjud. Kant hamma nazariy fanlar aqlga tayangan, prinsip sifatida aprior sun’iy, sintetik mulohazalarga tayanadi. Sintetik bilimlar predikatni sub'ekt bilan aloqasidir, aynansizlikdir. Analitik bilimlar tushuntiradi. Sintetik 6 Q.Nazarov G arb falsafasi - T.: “Sharq” 2004. - 105 b. ʻ 12 bilimlar esa kengaytiradi. Transsendental bilim bilimimizning turlari bilan Shug ullanadiʻ 7 . “Sof aql tanqidi” - bu transsendental tanqiddir. Transsendentallik (ongga bog liq bilish mumkin) transsendenlikka (ongdan tashqarida uni bilib bo'lmaydi) ʻ qarama-qarshi turadi. Kantning “Sof aqlning tanqidi” asari 2 bo'limdan iborat: transsendental estetika (hissiyot haqida ta'limot) hamda transsendental mantiq (intellekt haqidagi ta'limot). Intellekt muShohada Shaklida “transsendental analitika”. Tafakkur Shaklida – “transsendental dialektika”. Kant bilishning hissiy va aqliy darajalarini ochib berishga o z diqqatini qaratadi. Bilimning aprior va ʻ aposterior elementlarini tahlil qiladi. Hissiyot haqidagi ta’limot. Kant "transsendental estetika" -hissiyotning hamma aprior tamoyillaridir. Hissiy tasavvur ta'sir natijasida uyg onadi. Hissiyot - ʻ qabul qilish qobiliyatidir, u narsaning bizga ta'siridan keyin uyg'onadi. Hissiyot orqali predmetlar bizga beriladi, ya'ni ular bizning ruhiyatimizga ta'sir etadi. Predmetlar mushohada orqali fikrlanadi. Predmetlarning hissiy obrazlari bu “hodisalardir” xuddi shular ilmiy bilishning predmetini hosil qiladi. Predmetlarning mohiyatini bilib bo lmaydi, ular “narsa o zida”dir. Kant mohiyat ʻ ʻ bilan hodisani bir-biridan ajratadi. Makon va zamon. Kant makon tashqi mushohadaning asosida yotuvchi zaruriy aprior tasavvurdir. Zamon hamma mushohadaning asosida yotuvchi zaruriy aprior tasavvurdir. Kant makon tashqi hissiyo xodisalarning shaklidir, zamon ichki hodisalarning bevosita shartidir. Makon va zamon sub’ektiv mushohadasiz hech qanday mazmunga ega emas. Makon va zamon “narsa o zida emas”. Hissiyotdan tashqarida har xil ʻ o zgarishlarni sezish mumkin emas. ʻ 8 Hamma hissiy qabul qilinuvchi moddiy tanalarning inson ongida manbasi bor. Narsalar hodisa sifatida (va faqat hodisa sifatida) hissiy mushohada predmeti sifatida zaruriy ravishda makon va zamonda mavjud. Kant ob’ektivlikni sub’ektiv talqin qiladi. Kant fikricha, matematikada - geometriya makoniy tasavvurga ega, arifmetika zamoniy tasavvurga ega. 7 Skirberkk G., Falsafa tarixi, Toshkent – 2002, 401-b. 8 Yangi va eng yangi davr G‘arb falsafasi, Toshkent – 2002, 346-bet 13 Mushohada qilish to‘g‘risidagi ta’limot. Mushohada qilish: tushunchaga va asoslashga bo‘linadi. Asoslash tushunchalarni hukmga aylanish qoidasi. Tushunchalar analitikasi - mushohada qobiliyatini qismlarga ajratishni tushunadi. Kant tafakkur tushuncha orqali bilishdir. Har qanday insoniy mushohadani bilish tushuncha orqali sodir bo'ladi, intuitsiya orqali emas. Diskurs orqali Kant tushunchani hukm bilan birgalikda tahlil qiladi. Mushohada - bu hukm chiqarish qobiliyatidir. Sof mushohadaviy tushunchalar - bu kategoriyalardir. Makon va zamonni sub’ektiv talqin qilgandan so‘ng Kant aloqani ham sub’ektiv talqin qiladi. Aloqani sintez deb oladi bu faqat mushohada orqali amalga oshiriladi. O‘z-o‘zini anglashning transsendental biriligi bu aprior berilganlikdir. Mushohada berilgan ko'p turlilik ob’ekt haqida tushunchaga aylanadi. Bunda idealistik shaklda analiz va sintezning dialektik birligi berilgan. Appersepsiya - bu mushohada shaklidir 9 . Asoslash analitikasi. Kant: “Ongda aprior shakllar bor”, - deydi. Transsendental zamoniy aniqlovchi kategoriya bilan bir xildir. Kategoriyalarni hodisalarga nisbatan qo llash mumkin, chunki ular zamoniy bir turga egadir.ʻ Ongning yana bir qobiliyati - bu tasavvurdir (mahsuldor tasavvur). Kategoriyalar hissiyot sxemalari orqali amalga oshadi. Tafakkur haqidagi ta’limot metfizik fan sifatida (transsendental dialektika). Tafakkur bilish qobiliyatining eng yuksak bosqichidir. Bilish yo li: hissiyotidrok - tafakkur. Tafakkur idrok bilan ʻ chambarchas bog'liq. Tafakkur tushunchalari bu trassendental g'oyalardir. Demak, tafakkur faqat idrokka yo‘naltirilgan. Kant g‘oyalarni uch sinfga bo ladi: fikrlovchi ʻ sub’ekt; hodisalar; tafakkur. Kant o‘zining "Tirik kuchlarni chinakam baholash haqidagi fikrlar" deb nomlangan birinchi inshosini universitetda o‘qiyotganda yozgan. O‘qituvchi Knutzen bu vaqtda unga katta ta’sir ko‘rsatdi. Rixter amakining sa’y-harakatlari va moliyaviy yordami tufayli asar faqat 1749-yilda nashr etilgan. Immanuel universitet diplomini olmagan. 1746-yilda otasi vafot etdi, oilaning moddiy farovonligi haqida qayg‘urish uning yelkasiga tushdi. Kant uy o‘qituvchisi sifatida ish topadi va uzoq o‘n yil davomida badavlat oilalar farzandlariga dars beradi. 9 Nils Gelye “ Falsafa tarixi”- Toshkent “sharq” 2002. - 185 b. 14 Yigit butun bo‘sh vaqtini falsafiy asarlar yozishga bag‘ishladi, bu esa keyinchalik uning ta’limotiga asos bo‘ldi. 1755- yilda faylasuf o‘z ona universitetiga qaytib keldi. Uning maqsadi “Olovda” dissertatsiyasini himoya qilish va magistrlik darajasini olishdir. O‘sha yilning kuzida u "Metafizik bilimlarning birinchi tamoyillarining yangi yoritilishi" nomli yangi asarini taqdim etdi va fan doktori unvonini oldi. Endi u universitetda dars berish huquqiga ega va darhol bu imkoniyatdan foydalandi. U talabalarga mantiq va metafizikadan saboq bergan. Mana shu qisqa va shu bilan birga qiyinchiliklarga to‘la bo‘lgan hayoti davomida u o‘ziga xos bo‘lgan ta’limotlarini shakllantira boshladi. Ammo, bu vaqtda ham faylasufning hayoti to‘laqonli ravishda osuda o‘tmadi. Bu yillarda u axloq, estetika, gnoseologiyani chuqur o‘rgandi, jahon ta’limotiga asos bo‘lgan eng ajoyib asarlarini yozdi. 1781-yilda faylasufning ilmiy tarjimayi holi "Sof aqlning tanqidi" deb nomlangan eng fundamental asar bilan kengaytirildi, unda u kategorik imperativ nima ekanligini tushuntirib berdi. Immanuil Kant o‘zining metafizikasi - Sof sababning tanqidiy mavzusi va uning axloqiy metafizikasiga va praktik asosning tanqidiga asoslangan o‘zining axloqiy falsafasi uchun ham tanilgan. Kantning axloqiy falsafasini tushunish uchun, avvalambor, vaqtning boshqa mutafakkirlari singari muammoni tushunishga harakat qilib ko‘rish kerak.U yashagan vaqtlarda odamlarning axloqiy e’tiqodi va amallari dinga asoslangan edi. Injil yoki Qur’on kabi muqaddas bitiklar Xudo tomonidan berilgan deb hisoblangan. Bundan tashqari, qoidalarga itoat qilgan har bir kishi moddiy jihatdan rag‘batlantirilgan. Shunday qilib, har qanday aqlli kishi din ta’limotining axloqiy qoidalariga rioya qilar edi. Bunday davrda insonlarga dunyoviy ta’limot to‘g‘risida, nazariyalar, qoidalar to‘grisida tushuncha berish juda tahlikali bo‘lgan. O‘sha vaqtlarda yashagan faylasuf Alisdir Machintri bu "aql-idrok muammosi" deb atadi. Muammo dunyoviy, ya’ni diniy bo‘lmagan axloqiy axloqni va nima uchun axloqiy bo‘lishi kerakligini anglatadi.Ya’ni xalqni faqatgina duniy bilimlar bilan cheklamaslik darkorligi eslatishga urinadi. Kant ta’limoti to‘g‘risida gapiradigan bo‘lsak, u borliqni tushunchalarda aks ettiradigan narsa bu- tafakkur deya aytib o‘tadi. U kategoriyalarni faqat 15 tafakkurning mantiqiy tushunchalarida deb hisoblaydi, har qanday universal kategoriyalar makon, zamon, sababiyat tushunchalaridan ko‘ra muhimroq aytib o‘tadi. Kant falsafasi quyidagi 4 ta rivojlanish bosqichini bosib o tdiʻ 10 : 1. Tabiiy-ilmiy bosqich bu davrda «Osmonning umumiy tabiiy tarixi va nazariyasi» (1755) asarini yozdi, bunda u o zining kosmogonik nazariyasini olga ʻ surdi. 2. Metafizik bosqichda u Volf nazariyasidan voch kelgan holatda, unga qaramaqarshi yo‘nalishda nazariyalarini asosladi. 3.Tanqidiy bosqich bu davrda Kant ko proq bilish muammolari bilan ʻ shug ullandi. «Sof aqlning tanqidi» (1781), «Amaliy aqlning tanqidi» (1789), ʻ «Mulohaza qobiliyatining tanqidi» (1790) asarlari shu davrda yozilgan. Kant bilish nazariyasida agnostitsizmga tayanadi. Kant bilish jarayonida «narsa o zida» bilan ʻ «biz uchun narsa»ni bir-biridan farq qiladi. «Narsa o zida»- o zicha mavjud ʻ ʻ bo lgan ob yektdir. «Biz uchun narsa»- ob yektning inson idrok qilgan qismidir. ʻ ʼ ʼ Uning fikricha, inson «narsa o zida» mohiyatni bilishga qodir emas, u faqat «biz ʻ uchun narsa»ni, ya ni hodisalarni bilishi mumkin. Kant agnostitsizmi inson bilimi ʼ aniq tarixiy xarakterga ega ekanligi bilan chegaralanganligiga, inson hech vaqt hamma narsani oxirigacha bilib ololmasligiga asoslangan. Borliqning barcha qismlari bilish ob yekti bo la olmasligi ham bu yerda muhim ahamiyatga kasb ʼ ʻ etadi. 4. Tanqidiydan keyingi bosqichda Kant mantiq, pedagogika, tabiiy geografiya va pragmatik antropologiya (ya ni xarakterologiya)ga oid ma ruzalarini ʼ ʼ nashr ettirdi. Kant fikricha, inson tajriba va amaliyot bilan har qanday bilimga ega bo lavermaydi. Insonda aprior (tajribagacha) bilimlar ham bo ladi. Bular tug ma ʻ ʻ ʻ bilimlardir (masalan, matematika, falsafa). Ilmiy bilishning ishonchliligi va haqiqiyligi uning eng umumiyligi va zaruriyligi bilan belgilanadi. Kant o z ʻ falsafasida bilish nazariyasini birinchi bo lib falsafiy muammo sifatida atroflicha ʻ ishlab chiqishga harakat qildi. 10 Yo’ldoshev S., Usmonov M., Karimov R. Qadimgi va O’rta asr G’arbiy Yevropa falsafasi. -Toshkent.: “Sharq” 2003. - 86 b. 16 II BOB. IMMANUEL KANTNING ANTINOMIYALAR HAQIDAGI QARASHLARI 2.1 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti Immanuel Kantning fikriga ko‘ra, antinomiyalar sof aql yordamida voqelikning ba’zi fundamental tomonlarini tushunishga harakat qilganda paydo bo’ladigan ko’rinadigan qarama-qarshiliklardir. Ular metafizikada qarama-qarshi nuqtai nazarlarni yarashtirishga urinishda paydo bo’ladigan paradokslarni ifodalaydi. Kant o‘zining “Sof aqlning tanqidi” asarida to‘rtta antinomiyani aniqladi, ularning har biri olamning chekliligi yoki cheksizligi, sababiy tabiati, zaruriy mavjudotning mavjudligi, erkinlik va erkinlik o‘rtasidagi munosabatlar kabi dunyoning turli tomonlariga murojaat qiladi. Determinizm. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning inson bilimlari chegaralarini va metafizik tadqiqot tabiatini tushunishga qo‘shgan hissasidadir. Metafizik fikrlashda qarama-qarshi dalillar mavjudligini ta’kidlab, Kant inson bilishining o‘ziga xos cheklanganligini va voqelikning yakuniy mohiyatini tushunishga harakat qilganda skeptitsizmni qabul qilish zarurligini ta’kidladi. “Ratsional psixologiya” tanqidi. “Biz o‘z menimizni faqat hodisalar orqali anglashimiz mumkin”, – deydi Kant. 11 “Ratsional kosmologiya” tanqidi. Antinomiyalar. Tetika dogmatik ta’limotlar yig‘indisi. Antinomiyalar bir-birga qarma-qarshi bo lgan yaxshi dalillanganʻ bilimlar. Antinomiyalarni o‘rganuvchi ta’limot transsendental antitetika deyiladi. To‘rtta antinomiyalar: Birinchi, matematik antinomiyalar:dunyo vaqt va makonda cheklangan, cheklanmagan, har qanday substansiya dunyoda qismlardan, sodda qismlardan tuzilgan. Ikkinchi, narsalarning faqat sodda narsalar yoki soddadan tuzilgan narsalar mavjud, ham tabiat qonunlari sababiyati dunyoda hodisalarini tushuntiruvchi yagona sababiyat emas, yana hodisalarni tushuntirish uchun erkin sababiyatni olish zarur. Uchinchi, dunyoga yo qism sifatida yo sabab 11 Yo’ldoshev S., Usmonov M., Karimov R. Qadimgi va O’rta asr G’arbiy Yevropa falsafasi. -Toshkent.: “Sharq” 2003. - 186 b. 17 zaruriy sifatida zaruriy mohiyat xos, dunyodan vaqtda abadiy, makonda cheksiz, dinamik antinomiyalar o‘zi yo‘q, dunyo vaqt va makonda, dunyodagi hech narsa sodda emas. To‘rtinchi antinomiya esa umuman sodda, hech qanday erkinlik yo‘q hamma narsa tabiat qonuniga bo‘ysunadi, hech qanday hech qayerda mohiyat yo‘q, dunyoda ham, tashqarida uni sababi sifatida ham. Ratsional teologiya tanqidi. Kant fikriga ko‘ra, dastlab xudo g‘oyasi amalga oshadi, ob’ektga aylanadi; keyin ko plikka aylanadi, va nihoyat, tafakkur harakatiʻ natijasida shaxsiylashadi. Bular sof tafakkur idealidir. Ideal bu aqlning adashishidir (saroblar dialektikasi salbiy ma'noga ega). Ratsional psixologiya, ratsional kosmologiya, ratsional teologiya bular fan emas. E’tiqodga yo‘l ochilish uchun bilimni cheklash zarur, lekin har qanday bilimni diniy e’tiqodga bog lash ʻ kerakmasligini qat'iyan himoya qilgan. Axloqiy konsepsiyasi. Insonning hamma qilmishlari o ziga muhabbat orqali ʻ shartlangan. Ana shu shartlanganlik hissiyot orqali amalga oshadi. Kant erkin irodani yoqlab, fatalizmni qoralaydi. Fatalizm majburiyat va burchni inkor qiladi. Erkin irodani tan olmay turib axloqiy harakat qilib bo'lmaydi. Kant o zining ʻ axloqiy konsepsiyasini “Axloqiylik metafizikasi asoslari” nomli asarida bayon qiladi (1785); “Amaliy aql tanqidi” (1788); “Xulq metafizikasi” (1797); “Inson tabiatiga xos dastlabki yomonlik” (1792); “Bu nazariyada to'g'ri kelar, lekin amaliyot uchun bo'lmaydi" iborasi haqida” (1793); “Aql chegarasidagi din” (1793) 12 . Sof aql tanqidi. “Axloqiy qonun” va “amaliy aql”. Ikki narsa qalbimni to ldiradi - osmon to la yulduzlar va mendagi axloqiy qonun! Diniy teologik ʻ ʻ axloqiy qoidalarini inkor qiladi. Ularni ijtimoiy-tarixiy Shakllanganligini ham tan olmaydi. “Axloqiy qonun” inson ongida mavjud bo'lgan o‘zgarmas berilganlikdir. U mutlaq qadriyat xususiyatiga ega. Axloq majburiyatni inson tabiatidan emas, balki sof aqlning aprior Shaklidan izlash lozim; bu yyerda amaliy aql nazarda tutiladi. Iroda asosini amaliy aqldan topish lozim. Sof aql iroda yo'nalishini aniqlaganda u amaliy aqlga aylanadi. 12 Q.Nazarov G arb falsafasi - T.: “Sharq” 2004. - 101 b. ʻ 18 “Ezgu iroda” va burch. “Yaxshi niyat” Kant ta'limotida fundamental asosga ega. “Yaxshi niyat” axloqiylikning ustunidir. “Yaxshi niyat” - “axloqiy qonun” orqali aniqlanadi. Burch ham shu qatordan o‘rin olgan. Yaxshi niyat va burch insonni yuksaklikka ko’taradi. Ana Shular insonni hayvonot dunyosidan ajratib turuvchi kuchdir. Axloqiy qonun muqaddasdir! Kant axloqiy ta’limotida aql irodaga qarma-qarshi qo yilmaydi. Kant yaxshiʻ niyatni aqlga muvofiq qilib qo‘yadi. Yaxshi niyat - amaliy aql. 13 Axloqiy yo‘nalgan iroda hamma tirik jonzotga taalluqlidir. Yaxshi niyatni zaruriy komponenti bu avtonomlikda. “Hech qanday tashqi shart bilan bog lanmagan”. Kant irodani insonning ijtimoiy va biologik shartlar bilan ʻ bog langanligini inkor qiladi. Jumladan, uni xudo irodasi bilan shartlanganligini ʻ ham inkor qiladi. Sof axloqiy harakat, faqat va yana faqat burchni bajarish uchun qilingan harakatda ko rinadi. Kantni axloqiy rigorizmda, pedantik qat’iylikda ʻ ayblashadi. Kant “Axloqiylik metafizikasi asoslari” asarida axloqni dindan ajratish kerakligini qadamma-qadam asoslab borgan. Yaxshi niyat eng oliy ezgulikdir. Kant etikasiga evdimonik va utilitar ta’limotlar qarma-qarshi turadi. Yaxshi niyatni tug‘dirish maqsad bo‘lishi shart! Kategorik imperativ axloqiylik qonunning yuqori shaklidir. Kategorik imperativ – sof aprior qonundir. Kantning kategorik imperativi formal xususiyatga ega. Bu formalizm – apriorik va antievdemonik rigorizm orqali namoyon bo ladi. ʻ Insonga har doim, har qanday vaziyatda maqsad sifatida qara! Hech qachon inson vositaga aylanmasin. Kategorik imperativ hammaga tegishli; hamma uning oldida teng javob berishi shart 14 . Axloqiy majburiyatlar yig indisi. Inson o‘z hayotini saqlash uchun ʻ qayg‘urishi shart; salomatligi haqida o’ylashi Shart; hurmat va muhabbat majburiyatlardir; axloq do stlik ikki inson o rtasidagi to’liq ishonchdir; do‘stlikda ʻ ʻ inson ehtiyojlari qondiriladi. Inson maqsadi o‘zini komillikka intilishi va boshqalarni baxti uchun yordam berishidir. Hamma tashqi tomondan qilinadigan 13 G.Ruzmetova, G’arb falsafasi tarixi, Toshkent-2015, 365-b. 14 Kant I. “Sof aql tanqidi”, - T.: -1996. - 80 b. 19 qarma-qarshiliklarga erkin iroda orqali kurashish kerak. Aql dunyosi – nomoddiy, hissiyotdan tashqari. Sof ruhiydir, inson erkin irodasi aql dunyosida asoslanadi. Axloq va din. Axloq dinga muhtoj emas. Axloq dinga olib boradi, ya’ni xudoni axloqiy qonun yaratuvchisi sifatida ko radi; diniy e’tiqod axloqqa nisbatanʻ ikkilamchi xarakterga ega, xudo g’oyasi axloqni asoslaydi; axloqiy din insoniy majburiyatlarni xudo so zi sifatida bajarishdir; hamma tarixiy real dinlar xudoga ʻ sig inish sifatida mavjud bo lgan; Kant fikricha, din – ilohiyotlar yig indisi emas, ʻ ʻ ʻ majburiyatimiz yig indisidir; Insondagi Yovuzlik va ezgulik erkin irodaga bog liq; ʻ ʻ o’z ustidan kurash olib borib Yovuzlikni engish zarur. Faylasuflarning axloqiy burchi. Ta’limotlarning haqiqatligini tadqiqotchisi bo lishi kerak. Kant faylasuflarni davlat maslahatchilari bo’lishini xohlaydi. ʻ San’at falsafasi va estetik mulohaza qobiliyati. Ajoyiblik – bu hech qanday manfaatsiz hammaga birdek Yoqish; ajoyiblik – sof Shakli orqali Yoqadi; ajoyiblik axloqiy ezgulik belgisidir; taabni hech qanday tushuncha bilan aniqlab bo’lmaydi. Organik tabiat. Organik tabiatni faqat mexanik tamoyillar bilan ochib bo lmaydi; arxetip intellekt mavjud, u narsalarning substrati mohiyatiga kira oladi. ʻ Tarix falsafasi va ijtimoiy falsafa. Kantning ijtimoiy falsafaga bag‘ishlangan ishlari Fransuz revolyusisiga 5 yil qolganda Yozilgan. “Butunjahon fuqarolik Sharoitida eng umumiy tarix g oyasi” (1784); “Ma’rifatparvarlik nima – savolga javob” ʻ (1795); “Xulq metafizikasi” birinchi qism (1797). 15 Kant ongli ravishda “tarix metafizikasi”ni yaratishdan voz kechadi. Kant tomonidan tarix naturalistik ko riladi; insonning tabiiy imkoniyatlari individda ʻ emas, balki urug‘da ro‘yobga chiqadi. Uning tarix falsafasi ijtimoiy-madaniy xususiyatga ega. Insonni harakatga chorlovchi kuch bu uning hokimiyatga intilishi, manfaatparastlik xislatlarini mavjudligidir. Bu axloqiy salbiy ehtiroslarsiz insonning ko pgina tabiiy imkoniyatlari rivojlanmay qolardi. Bu ehtiroslar ijtimoiy ʻ shartlanmagan. Tarixiy taraqqiyotga qarama-qarshi va antogonizmlarga xos. Insoniyatning eng oliy maqsadi fuqaroviy huquqiy jamiyatni qurishdan iborat. 15 G.Ruzmetova, G’arb falsafasi tarixi, Toshkent-2017, 354-b. 20 Ma’rifatparvarlik. Kant o‘z davrini "Ma’rifat asri" deb ataydi. Kant insonlarni ruhoniylarni ta'siridan ozod qilishligini vazifa qilib qo'ygan; o zʻ fikrlarini erkin ifodalash Sharoitini yaratish zarur; Kant ideali - fuqaroviy tuzilma respublika bo‘lishi kerak; Kant fikricha, aynan faylasuflar, xalq tomonidan saylangan vakillar - delegatlar emas, davlat hokimiyatini vakillari bo lishi kerak; ʻ respublikani umumiy zaruriy qonunlar boshqarishi kerak; respublikachilik ijro hokimiyatini, qonun chiqaruvchi hokimiyatdan ajratadi; Kant ijtimoiy idealini tinchlik vositalari orqali amalga oshirish mumkin. “Abadiy tinchlik” haqida. Kant davlatlar o'rtasida doimiy tinchlik Shartnoma tuzish zarur. Tinchlik butunjahon tarixiy jarayoni vazifasidir. Kantning abadiy tinchlik haqidagi loyihasi. Tinchlik Shartnomasi bo‘lajak urushlarning sababini yo‘q qiladi. Hech qaysi mustaqil davlat boshqa davlatni sotib olish, merosga berish, ayirboshlash, sovg'a qilish huquqiga ega bo'lishi kerak emas. Doimiy harbiy qo'shin asta-sekin tarqatilishi zarur. Davlat tomonidan harbiy maqsadlar uchun qarz berish ta’qiqlanishi zarur. Hech bir davlat boshqa bir davlat siyosatiga, boshqaruviga aralashishi mumkin emas. Hech qaysi davlat boshqa davlat o‘rtasidagi uruSh davrida o‘zaro ishonchni Yo‘qqa chiqaradigan dushmanona harakatlarga Yo‘l qo'ymasligi kerak. Masalan, orqavorotdan o ldiruvchilarni ʻ yuborish, kapitulyasiya Shartlarini buzuvchilarni, gij-gijlovchilarni va h.k. Kant fikricha, “abadiy tinchlik” - bu eng yuksak siyosiy ezgulikdir. Butun jahon tinchlik uchun kurashadigan davlatlar federatsiyasini tuzish zaruratini aytib ketgan. Hokimiyat insonlarga emas, qonunga tegishli bo lishi Shart. Axloq siyosatdan ʻ ustivor bo‘lishi kerak. Oshkoralik bu siyosiy harakatlarni axloqiy tomondan va adolatli amalga oshirishdir. Pragmatik-manfaatli siyosatni qoralaydi. Kant fikricha, axloq nazariya emas, balki amaliyotdir. Inson huquqlari muqaddas bo lishi kerak, u ʻ davlat hokimiyatiga qanchalik qimmatga tushmasin. Inson bilimning eng asosiy predmetidir va o'zi uchun maqsad hamdir. Hamma falsafiy fanlarni antropologiyaga olib kelish mumkin. Kant 90-yillarda yetakchi faylasuflardan biri bo ldi. ʻ 21 2.2 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti uning transsendental falsafasi doirasidagi tushuncha bo‘lib, u o’zaro qarama-qarshi dalillar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni aks ettiradi, inson aqlining cheklanganligini va har ikkala mantiqiy asosga ega bo’lgan qarama-qarshi g‘oyalar mavjudligini ko’rsatadi. Ushbu ta’limotning dolzarbligi inson tushunchasining o‘ziga xos paradokslari va cheklovlarini o‘rganishda, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni tan olish va yarashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi g’oyalari mutlaq aniqlik haqidagi an’anaviy qarashlarga qarshi chiqadi va bilim va idrokning murakkabligini ta’kidlaydi. Ushbu ta’limot zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo’lib qolmoqda, tanqidiy fikrlashni rag’batlantiradi va odamlarni inson tajribasining turli jabhalarida mavjud bo‘lgan noaniqliklar va qarama-qarshiliklarni tan olish va boshqarishga undaydi. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti makon, vaqt va sabab- oqibat kabi ba’zi bir fundamental tushuncha tushunchalari bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan tasdiqlarga olib keladi, degan g‘oyaga ishora qiladi. Bu inson tushunchasining o‘ziga xos chegaralarini tan olishga olib keladi. Shunga qaramay, Kant ushbu antinomiyalarni qabul qilish ko‘proq tushunish va tushunishga olib kelishi mumkinligini ta’kidladi, chunki ular bizning falsafiy e’tiqodlarimizni tanqidiy tekshirish va takomillashtirishga yordam beradi 16 . Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va inson bilimlari chegaralarini tushunishga qo‘shgan hissasidadir. U metafizika, gnoseologiya va mantiqqa oid falsafiy tadqiqotlarga ham ta’sir ko’rsatdi va bu sohalardagi zamonaviy munozaralarni davom ettirmoqda. Kantning qarama-qarshi nuqtai nazarlarni o‘rganish muhimligiga urg‘u berishi “Sof aql tanqidi” asarining ilk nashri 16 Q.Nazarov G arb falsafasi - T.: “Sharq” 2004. - 95 b.ʻ 22 zamonaviy falsafiy nutqni shakllantirish va ochiq fikrli tadqiqotni rag‘batlantirishda qimmatli ekanligini isbotladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti inson bilishining murakkabligini ta’kidlab, odamlarni qarama-qarshi g‘oyalar bilan tanqidiy munosabatda bo’lishga chaqiradi, bu esa inson bilimlarining o’ziga xos cheklovlarini va tanqidiy fikrlash va izlanishlar orqali intellektual o’sish imkoniyatlarini chuqurroq tushunishga olib keladi. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti ma’lum tushunchalar yoki tamoyillarni aniq isbotlab yoki inkor etib bo‘lmaydi, ya’ni zohiriy qarama- qarshiliklar yoki paradokslarga olib keladi, degan fikrga ishora qiladi. Kant o‘zining “Sof aql tanqidi” asarida olamning tabiati haqidagi savollarga, jumladan erkinlik va determinizm, materiyaning cheksiz bo'linuvchanligi kabi masalalarga to'xtalib, to'rtta antinomiyani belgilab berdi. Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo'lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya’ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar 17 . Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs- 17 Faylasuflar milliy jamiyati, Jahon falsafasi tarixidan lavhalar, Toshkent – 2004, 126-bet 23 munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to'liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti uning transsendental falsafasi doirasidagi tushuncha bo‘lib, u o’zaro qarama-qarshi dalillar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni aks ettiradi, inson aqlining cheklanganligini va har ikkala mantiqiy asosga ega bo’lgan qarama-qarshi g‘oyalar mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu ta’limotning dolzarbligi inson tushunchasining o‘ziga xos paradokslari va cheklovlarini o‘rganishda, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni tan olish va yarashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi g’oyalari mutlaq aniqlik haqidagi an’anaviy qarashlarga qarshi chiqadi va bilim va idrokning murakkabligini ta’kidlaydi. Ushbu ta’limot zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo’lib qolmoqda, tanqidiy fikrlashni rag’batlantiradi va odamlarni inson tajribasining turli jabhalarida mavjud bo‘lgan noaniqliklar va qarama-qarshiliklarni tan olish va boshqarishga undaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va inson bilimlari chegaralarini tushunishga qo‘shgan hissasidadir. U metafizika, gnoseologiya va mantiqqa oid falsafiy tadqiqotlarga ham ta’sir ko’rsatdi va bu sohalardagi zamonaviy munozaralarni davom ettirmoqda. Kantning qarama-qarshi nuqtai nazarlarni o’rganish muhimligiga urg‘u berishi zamonaviy falsafiy nutqni shakllantirish va ochiq fikrli tadqiqotni rag’batlantirishda qimmatli ekanligini isbotladi. 18 Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo'lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya'ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha 18 I.Kant, “Sof aql tanqidi”, T.:-1996, 25-b. 24 qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar. Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs- munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to'liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. 25 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti ma’lum tushunchalar yoki tamoyillarni aniq isbotlab yoki inkor etib bo‘lmaydi, ya’ni zohiriy qarama-qarshiliklar yoki paradokslarga olib keladi, degan fikrga ishora qiladi. Kant o‘zining “Sof aql tanqidi” asarida olamning tabiati haqidagi savollarga, jumladan erkinlik va determinizm, materiyaning cheksiz bo'linuvchanligi kabi masalalarga to‘xtalib, to'rtta antinomiyani belgilab berdi. Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo‘lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya’ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar. Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko‘rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs- munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to‘liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti zamonaviy falsafiy nutqda o‘ylantiruvchi va ta’sirchan tushuncha bo‘lib qolmoqda, u aniq ma’lum bo‘lishi mumkin bo‘lgan taxminlarni shubha ostiga qo‘yadi va inson tushunchasiga xos murakkabliklar va qarama- qarshiliklarni chuqurroq tan olishga undaydi. Immanuel Kant - nemis faylasufi, nemis klassik falsafasiga asos solgan, ma’rifat va romantizm davrida yashagan, buyuk faylasuflardan biridir. Kantning 26 buyuk nazariyalarining yaratilishi asosida uning oilaviy hayoti, turmush tarsi, bolaligi va shunga o‘xshash bo‘lgan ko‘pgina hayotiy jarayonlarning yig‘ilishi sababchi bo‘lgan va aynan, hayotiy qarashlar evaziga hosil bo‘lganligi uchun ham uning g‘oyalari haqqoniy va hayotiy mazmunga ega desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Immanuel Kantning ona shahri - Koenigsberg. U 1724-yil 22-aprelda tug‘ilgan va o‘limigacha butun umri shu yerda yashagan. Bo‘lajak falsafa yoritgichining otasi Iogann Georg Kant edi, u egar yasagan. Onasi Anna Regina oilasiga g‘amxo‘rlik qildi va o‘n ikki bolani tarbiyaladi. Immanuil to‘rtinchi farzand bo‘lib, uning ko‘plab aka-uka va opa-singillari go‘dakligidayoq vafot etadilar. Uch opa va ikki aka-uka omon qolgan. Immanuilning bolaligi 18-asrda yong‘inda butunlay yonib ketgan kichkinagina bir uyda o‘tdi. Kant o‘zining yoshlik yillarini Kenigsberg chekkasida istiqomat qiluvchi oddiy hunarmandlar va ishchilar orasida o‘tkazdi. Tarixchilar buyuk faylasufning millatiga ko‘ra kim bo‘lganligini aniqlay olmadilar. Ba’zilar ota-bobolarini Shotlandiyada yashagan deb da’vo qilishdi, ammo bu ma’lumot rasman tasdiqlanmagan. Onasining qarindoshlari Germaniyaning Nyurnberg shahrida yashagan. Bolaning ota-onasi o‘g‘lining ma’naviy tarbiyasi uchun asos solgan, ular o‘zlari chuqur dindor odamlar bo‘lgan va lyuteran cherkoviga, aniqrog‘i, uning o‘ziga xos yo‘nalishi - pietizmga tegishli edi. Ta’limot shundan iboratki, inson doimo Robbiyning ko‘z o‘ngida bo‘ladi, shuning uchun u shaxsiy taqvodorlikka rioya qilishi kerak. Kantning oilasida farzandlariga din asoslarini singdirgan, ularni tevarak-atrofdagi olamning go‘zalligi bilan tanishtirgan ham aynan uning onasi edi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Ilmiy adabiyotolar 1. Kant I. “Sof aql tanqidi”, - T.: -1996. - 280 b. 2. Jahon falsafasi tarixidan lavhalar. (Tuzuvchi va ilmiy muharrir Q.Nazarov. mas’ul muharrir M.Baratov). -Toshkent: 2004, Faylasuflar milliy jamiyati, 512 b. 3. Pulatova D.A.,Rozmatova G.M. Falsafa tarixi: G arb falsafasi. Toshkent:ʻ TDSHI, 2013, 356 b. 4. Qiyomiddin Nazarov, Falsafa. Qomusiy lug’at. -Toshkent: Sharq, 2004, 240 b. 5. Sulaymonova F. Sharq va G’arb. -Toshkent, 1992, 428 b. 6. Skirbekk G., Gile N. Falsafa tarixi. -Toshkent: Sharq, 2002, 646 b. 7. Q.Nazarov G arb falsafasi - T.: “Sharq” 2004. - 785 b. ʻ 8. Yo’ldoshev S. Va boshqalar. Yangi va eng Yangi davr G arbiy Yevropa falsafasi ʻ (XVII-XX asrlar). -Toshkent: Sharq, 2002, 586 b. 9. Yo’ldoshev S., Usmonov M., Karimov R. Qadimgi va O’rta asr G’arbiy Yevropa falsafasi. -Toshkent.: “Sharq” 2003. - 386 b. 10. Nils Gelye “ Falsafa tarixi”- Toshkent “sharq” 2002. - 413 b. II. Internet manbalar 11. https:// www.edu.uz 12. https:// www.ziyo.net.uz 13. https:// www.performance.edu.uz . 14. https:// www.arxiv.u z 28

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Immanuel Kant falsafasi

1.1. Immanuel Kantning hayoti va faoliyati

1.2. Immanuel Kantning falsafiy qarashlari

II bob. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi qarashlari

2.1. Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti

2.2. Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить