Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti

Купить
FALSAFA TARIXI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti 1 MUNDARIJA: KIRISH ……………………………………………………………………..……3 I BOB. Immanuel Kant falsafasi 1.1 Immanuel Kantning hayoti…………………………………………………4-6 1.2 Immanuel Kantning falsafiy qarashlari …………………………………….6-9 II BOB. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi qarashlari 2.1 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti ……………………………10-14 2.2 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi……………………………………………………………………15-18 XULOSA …………………………………………………………………………19 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………20 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . XVIII asrning atoqli faylasufi Immanuel Kant o ziningʻ tanqidiy falsafasining bir qismi sifatida antinomiyalar tushunchasini kiritgan. Kantning fikriga ko ra, antinomiyalar sof aql yordamida voqelikning ba’zi ʻ fundamental tomonlarini tushunishga harakat qilganda paydo bo ladigan, ʻ ko rinadigan qarama-qarshiliklardir. Ular metafizikada qarama-qarshi nuqtai ʻ nazarlarni yarashtirishga urinishda paydo bo ladigan paradokslarni ifodalaydi. ʻ Kant o zining “Sof aqlning tanqidi” asarida to rtta antinomiyani aniqladi, ʻ ʻ ularning har biri olamning chekliligi yoki cheksizligi, sababiy tabiati, zaruriy mavjudotning mavjudligi, erkinlik va erkinlik o rtasidagi munosabatlar kabi ʻ dunyoning turli tomonlariga murojaat qiladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning inson bilimlari chegaralarini va metafizik tadqiqot tabiatini tushunishga qo shgan ʻ hissasidadir. Metafizik fikrlashda qarama-qarshi dalillar mavjudligini ta’kidlab, Kant inson bilishining o ziga xos cheklanganligini va voqelikning yakuniy ʻ mohiyatini tushunishga harakat qilganda skeptitsizmni qabul qilish zarurligini ta’kidladi. Bundan tashqari, Kantning antinomiyalar kontseptsiyasi keyingi falsafiy tafakkurga, xususan, epistemologiya va metafizika sohalarida ta’sir ko rsatdi. U ʻ faylasuflarni inson tushunchasining chegaralarini tanqidiy baholashga va haqiqat, mavjudlik va sabab-oqibat tabiati haqida nozik munozaralar olib borishga undadi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo lib qolmoqda, chunki u olimlarni metafizik fikrlashning o ziga xos ʻ ʻ qarama-qarshiliklari va cheklovlariga qarshi turishga undaydi va natijada fundamental falsafa masalalarini o rganishga yanada nozik va tanqidiy ʻ yondashishga yordam beradi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotini o rganish, tadqiq qilish va bugungi kundagi dolzarbligini aniqlash. ʻ Kurs ishining ob’ekti: Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti. Kurs ishining predmeti: Immanuel Kantning falsafiy qarashlari. 3 I BOB. Immanuel Kant falsafasi 1.1 Immanuel Kantning hayoti Immaniul Kant 1724-yil Sharqiy Prussiyaning Keninsberg Shahrida, hunarmand oilasida tug’ilgan. Shu Shaharda gimnaziyada, universitetda o qiydi.ʻ Otasi pastor bo’lishini xohlaydi. 1745-yilda universitetning ilohiy fakultetini tugatadi. Falsafaga qiziqadi, ruhoniy bo’lishni istamaydi. 9 yil davomida uy o’qituvchisi bo’ladi. 2 ta dissertatsiyani muvaffaqqiyatli Yoqlaydi. 1755-yilda Keningsbergda privat-dotsent lavozimida ishlaydi. Metafizika, mantiq, axloq falsafasi, matematika, fizika, fizik geografiyadan dars beradi. U qomusiy tafakkur egasi bo ladi. 1770-yilda dissertatsiya Yoqlaydi va professor bo’ladi. Yangi ʻ falsafaga tamal toShi qo’yiladi bu tanqidiy daqr falsafasi edi. Bu falsafa trilogiyadan iborat: “Sof aql tanqidi” (1781); “Amaliy aql tanqidi” (1788); “Muhokama qobiliyati tanqidi” (1790). Gnoseologik ahamiyatga ega falsafasi “transsendental idealizm” nemis klassik falsafasining asosi hisoblanadi. 1786- 1790-yillarda dekan va rektor lavozimida ishlaydi. 1797-yil o’qituvchilik faoliyatini tugatib iste’foga chiqadi. Uning falsafasi, hayotiga o’xshab taqsimlangan, bir xil tarzda o’tdi. 1 Kantning tanqidiy davrgacha bo’lgan falsafasi. Kantning 70-yilgacha bo lgan davri Shartli ravishda “tanqidiy davrgacha bo’lgan falsafa” deb ataladi. ʻ Birinchi asari “Harakatchan kuchlarning haqiqiy bahosi haqida fikrlar” (1746) – Leybnits, Vol’f, Germanni tanqid qiladi. Kant Nyuton fizikasini qabul qiladi; uni tabiiy-ilmiy bilimning asosi deb biladi. Fizik monadologiyasi va kosmologik gipotezasi. Kant Leybnitsning ruhiy monadologiyasiga qarshi chiqadi. Monado – bu ruhiy atom emas, balki makondagi fizik tanadir, ya’ni moddiy atomdir unga kuch-quvvat xosdir, bu tortishish va itarish kuchidir. “Eng umumiy tabiiy tarix va osmon nazariyasi” (1755) – bu asar 1 Jahon falsafasi tarixidan lavhalar, Faylasuflar milliy jamiyati, Toshkent - 2004 4 Kant tabiat falsafasining eng yuksak cho’qqisidir. Galileydan to Nyutongacha koinotning 5 Immanuel Kant gravyurasi harakatini tabiiy ravishda hech kim tushuntirmagan. Kant buni ilmiy isbotlab berdi. Kantgacha hech kim harakat materiyaning mohiyatiy, atributiv xususiyatini ochmagan, buni ilohiyatga taqashgan. Kant o zining kosmologik ta’limotidaʻ olamni bilish mumkinligiga ishongan. 1763-yil Kant biologik muammolarni o’rganib, uni xudo tomonidan yaratilganligini inkor qiladi. Kant tabiiy-ilmiy determinizm pozitsiyasida turadi. Kant fikricha, Lukretsiy, Epikur, Demokrit va Levkipp nazariyasi unikiga o xshab ketadi. ʻ 2 1.2 Immanuel Kantning falsafiy qarashlari Gnoserologik-metodologik qarashlari. Kant metafizikasi birinchi asoslari haqidagi falsafadir. Kantning davrigacha bo'lgan metafizika uni qoniqtirmaydi. Ikki Yangilikni kiritadi: ketma-ketlik prinsipini; birga mavjudlik prinsipini. "Falsafaga aks ta'sir etuvchi kattalik tushunchalarini kiritish tajribasi" (1763) asar Yozdi. Narsalarning real mavjudligi, ularning mantiqiy asoslaridan boshqacharoq. "Metafizik hayollarini ilohiyotchi hayollari orqali aniqlash" (1766) asarida Svedenborg mistikasini tanqid qiladi. Spekulyativ metafizika bilan insonning ruhiy hayotini bilib bo lmaydi; makonni tahlil qilishdan boshlanadi. ʻ "Tanqidiy" falsafa sistemasi. Kantning dissertatsiyasi "Hissiy qabul qilinuvchi va aqliy muShohada qilinuvchi dunyoning Shakllari va prinsiplari haqida" deb nomlanadi (1770). Kant sistemasida "tanqid" iborasi ko'p ma'noga ega. Dogmatizmga qarshi kurash, bu sof aqlning dogmatik uslubiga qarama-qarshi bu uslub Dekartdan to Leybnitsgacha bo lgan. Kantning dogmatik uslubga qarshi ʻ qo'ygan Yangi talablari: prinsiplarni qonuniy Shakllanishi, tushunchalarni aniq aniqlash, qat'iy isbot orqali xulosalash. Hal qilinishi kerak bo lgan metafizik ʻ muammolar: xudo borligi, iroda erkinligi, ruh abadiyligi, dunyoni yaxlit, yakka tushunish. 2 Yangi va eng yangi davr G‘arb falsafasi, Toshkent – 2002, 335-bet 6 Tabiiy-ilmiy fan xulosalari metafizika uslublari bo lishi mumkin. Tabiiy-ʻ ilmiy haqiqatlar tafakkur Yordamida muShohada orqali ishlab chiqiladi. Kant gnoseologiyasiga tafakkur bilan birgalikda hissiyotni ham qo'shdi, bu unga katta imkoniyatlarni berdi. Kant "Sof aqlning tanqidi"da 3 ta savolni qo'yadi: 1) sof matematika qanday mumkin? 2) sof tabiiy bilim qanday mumkin? 3) sof metafizika fan sifatida qanday mumkin? Apriorlik. Ilmiy haqiqat aprior asosga ega. Apriorlik nafaqat aqlga, balki hissiyotga ham taalluqli. Apriorlik tushuntirib bo'lmaydigan berilganlikdir. Aprior bilimlarning mohiyati - zaruriylik va qat'iyan umumiylikdir. Matematika va nazariy tabiiy bilimlarning asosi apriordir. Aprior bilimlar tajribagacha bo lgan bilimlardir. ʻ Aprior bilimlarga empirik bilimlar qarma-qarshi turadi. Mutlaq haqiqat Nyuton fizikasida, tabiiy bilimda, Evklid matematikasida, geometriyasida mavjud. Kant hamma nazariy fanlar aqlga tayangan, prinsip sifatida aprior sun'iy, sintetik mulohazalarga tayanadi. Sintetik bilimlar predikatni sub'ekt bilan aloqasidir, aynansizlikdir. Analitik bilimlar tushuntiradi. Sintetik bilimlar esa kengaytiradi. Transsendental bilim bilimimizning turlari bilan Shug ullanadi ʻ 3 . "Sof aql tanqidi" - bu transsendental tanqiddir. Transsendentallik (ongga bog liq bilish mumkin) transsendenlikka (ongdan tashqarida uni bilib bo'lmaydi) ʻ qarama-qarshi turadi. Kantning "Sof aqlning tanqidi" asari 2 bo'limdan iborat: transsendental estetika (hissiyot haqida ta'limot) hamda transsendental mantiq (intellekt haqidagi ta'limot). Intellekt muShohada Shaklida "transsendental analitika". Tafakkur Shaklida - "transsendental dialektika". Kant bilishning hissiy va aqliy darajalarini ochib berishga o z diqqatini qaratadi. Bilimning aprior va ʻ aposterior elementlarini tahlil qiladi. Hissiyot haqidagi ta'limot. Kant "transsendental estetika" -hissiyotning hamma aprior tamoyillaridir. Hissiy tasavvur ta'sir natijasida uyg onadi. Hissiyot - ʻ qabul qilish qobiliyatidir, u narsaning bizga ta'siridan keyin uyg'onadi. Hissiyot orqali predmetlar bizga beriladi, ya'ni ular bizning ruhiyatimizga ta'sir etadi. Predmetlar mushohada orqali fikrlanadi. 3 Skirberkk G., Falsafa tarixi, Tsohkent – 2002, 401-bet 7 Predmetlarning hissiy obrazlari bu "hodisalardir" xuddi Shular ilmiy bilishning predmetini hosil qiladi. Predmetlarning mohiyatini bilib bo lmaydi, ularʻ "narsa o zida"dir. Kant mohiyat bilan hodisani bir-biridan ajratadi. ʻ Makon va zamon. Kant makon tashqi mushohadaning asosida Yotuvchi zaruriy aprior tasavvurdir. Zamon hamma mushohadaning asosida Yotuvchi zaruriy aprior tasavvurdir. Kant makon tashqi hissiyo xodisalarning shaklidir, zamon ichki hodisalarning bevosita shartidir. Makon va zamon sub'ektiv mushohadasiz hech qanday mazmunga ega emas. Makon va zamon "narsa o zida emas". Hissiyotdan ʻ tashqarida har xil o zgarishlarni sezish mumkin emas. ʻ 4 Hamma haissiy qabul qilinuvchi moddiy tanalarning inson ongida manbasi bor. Narsalar hodisa sifatida (va faqat hodisa sifatida) hissiy mushohada predmeti sifatida zaruriy ravishda makon va zamonda mavjud. Kant ob'ektivlikni sub'ektiv talqin qiladi. Kant fikricha, matematikada - geometriya makoniy tasavvurga ega, arifmetika zamoniy tasavvurga ega. Mushohada qilish to'g'risidagi ta'limot. Mushohada qilish: tushunchaga va asoslashga bo'linadi. Asoslash tushunchalarni hukmga aylanish qoidasi. Tushunchalar analitikasi - muShohada qobiliyatini qismlarga ajratishni tushunadi. Kant tafakkur tushuncha orqali bilishdir. Har qanday insoniy muShohadani bilish tushuncha orqali sodir bo'ladi, intuitsiya orqali emas. Diskurs orqali Kant tushunchani hukm bilan birgalikda tahlil qiladi. Mushohada - bu hukm chiqarish qobiliyatidir. Sof mushohadaviy tushunchalar - bu kategoriyalardir. Makon va zamonni sub'ektiv talqin qilgandan so'ng Kant aloqani ham sub'ektiv talqin qiladi. Aloqani sintez deb oladi bu faqat mushohada orqali amalga oshiriladi. O'z-o'zini anglashning transsendental biriligi bu aprior berilganlikdir. Mushohada berilgan ko'p turlilik ob'ekt haqida tushunchaga aylanadi. Bunda idealistik shaklda analiz va sintezning dialektik birligi berilgan. Appersepsiya - bu mushohada shaklidir. 4 Yangi va eng yangi davr G‘arb falsafasi, Toshkent – 2002, 346-bet 8 Asoslash analitikasi. Kant ongda aprior Shakllar bor, deydi. Transsendental zamoniy aniqlovchi kategoriya bilan bir xildir. Kategoriyalarni hodisalarga nisbatan qo llash mumkin, chunki ular zamoniy bir turga egadir. Ongning yana birʻ qobiliyati - bu tasavvurdir (mahsuldor tasavvur). Kategoriyalar hissiyot sxemalari orqali amalga oshadi. Tafakkur haqidagi ta'limot metfizik fan sifatida (transsendental dialektika). Tafakkur bilish qobiliyatining eng yuksak bosqichidir. Bilish yo li: hissiyotidrok - ʻ tafakkur. Tafakkur idrok bilan chambarchas bog'liq. Tafakkur tushunchalari bu trassendental g'oyalardir. Demak, tafakkur faqat idrokka yo'naltirilgan. Kant g'oyalarni 3 sinfga bo ladi: fikrlovchi sub'ekt; hodisalar; tafakkur. ʻ II BOB. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi qarashlari 2.1 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti 9 Immanuel Kantning fikriga ko’ra, antinomiyalar sof aql yordamida voqelikning ba’zi fundamental tomonlarini tushunishga harakat qilganda paydo bo’ladigan ko’rinadigan qarama-qarshiliklardir. Ular metafizikada qarama-qarshi nuqtai nazarlarni yarashtirishga urinishda paydo bo’ladigan paradokslarni ifodalaydi. Kant o’zining “Sof aqlning tanqidi” asarida to’rtta antinomiyani aniqladi, ularning har biri olamning chekliligi yoki cheksizligi, sababiy tabiati, zaruriy mavjudotning mavjudligi, erkinlik va erkinlik o’rtasidagi munosabatlar kabi dunyoning turli tomonlariga murojaat qiladi. Determinizm. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning inson bilimlari chegaralarini va metafizik tadqiqot tabiatini tushunishga qo’shgan hissasidadir. Metafizik fikrlashda qarama-qarshi dalillar mavjudligini ta’kidlab, Kant inson bilishining o’ziga xos cheklanganligini va voqelikning yakuniy mohiyatini tushunishga harakat qilganda skeptitsizmni qabul qilish zarurligini ta’kidladi. “Ratsional psixologiya” tanqidi. “Biz o'z menimizni faqat hodisalar orqali anglashimiz mumkin”, - deydi Kant. 5 “Ratsional kosmologiya” tanqidi. Antinomiyalar. Tetika dogmatik ta'limotlar yig'indisi. Antinomiyalar bir-birga qarma-qarshi bo lgan yaxshi dalillanganʻ bilimlar. Antinomiyalarni o'rganuvchi ta'limot transsendental antitetika deyiladi. To‘rtta antinomiyalar: Birinchi, matematik antinomiyalar:dunyo vaqt va makonda cheklangan, cheklanmagan, har qanday substansiya dunyoda qismlardan, sodda qismlardan tuzilgan. Ikkinchi, narsalarning faqat sodda narsalar yoki soddadan tuzilgan narsalar mavjud, ham tabiat qonunlari sababiyati dunyoda hodisalarini tushuntiruvchi yagona sababiyat emas, yana hodisalarni tushuntirish uchun erkin sababiyatni olish zarur. Uchinchi, dunyoga yo qism sifatida yo sabab zaruriy sifatida zaruriy mohiyat xos, dunyodan vaqtda abadiy, makonda cheksiz, dinamik antinomiyalar o‘zi yo‘q, dunyo vaqt va makonda, dunyodagi hech narsa sodda emas. To‘rtinchi antinomiya esa umuman sodda, hech qanday erkinlik yo‘q 5 “Sof aql haqida”, I.Kant, kirish qismi 10 hamma narsa tabiat qonuniga bo‘ysunadi, hech qanday hech qayerda mohiyat yo‘q, dunyoda ham, tashqarida uni sababi sifatida ham. Ratsional teologiya tanqidi. Kant fikriga ko‘ra, dastlab xudo g‘oyasi amalga oshadi, ob’ektga aylanadi; keyin ko plikka aylanadi, va nihoyat, tafakkur harakatiʻ natijasida Shaxsiylashadi. Bular sof tafakkur idealidir. Ideal bu aqlning adashishidir (saroblar dialektikasi salbiy ma'noga ega). Ratsional psixologiya, ratsional kosmologiya, ratsional teologiya bular fan emas. E'tiqodga Yo'l ochilish uchun bilimni cheklash zarur, lekin har qanday bilimni diniy e'tiqodga bog lash ʻ kerakmasligini qat'iyan himoya qilgan. Axloqiy konsepsiyasi. Insonning hamma qilmishlari o ziga muhabbat orqali ʻ Shartlangan. Ana Shu Shartlanganlik hissiyot orqali amalga oshadi. Kant erkin irodani Yoqlab, fatalizmni qoralaydi. Fatalizm majburiyat va burchni inkor qiladi. Erkin irodani tan olmay turib axloqiy harakat qilib bo'lmaydi. Kant o zining ʻ axloqiy konsepsiyasini "Axloqiylik metafizikasi asoslari" nomli asarida bayon qiladi (1785); "Amaliy aql tanqidi" (1788); "Xulq metafizikasi" (1797); "Inson tabiatiga xos dastlabki Yomonlik" (1792); "Bu nazariyada to'g'ri kelar, lekin amaliyot uchun bo'lmaydi" iborasi haqida" (1793); "Aql chegarasidagi din" (1793). Sof aql tanqidi. “Axloqiy qonun” va “amaliy aql”. Ikki narsa qalbimni to ldiradi - osmon to la yulduzlar va mendagi axloqiy qonun! Diniy teologik ʻ ʻ axloqiy qoidalarini inkor qiladi. Ularni ijtimoiy-tarixiy Shakllanganligini ham tan olmaydi. “Axloqiy qonun” inson ongida mavjud bo'lgan o‘zgarmas berilganlikdir. U mutlaq qadriyat xususiyatiga ega. Axloq majburiyatni inson tabiatidan emas, balki sof aqlning aprior Shaklidan izlash lozim; bu yyerda amaliy aql nazarda tutiladi. Iroda asosini amaliy aqldan topish lozim. Sof aql iroda Yo'nalishini aniqlaganda u amaliy aqlga aylanadi. “Ezgu iroda” va burch. “Yaxshi niyat” Kant ta'limotida fundamental asosga ega. “Yaxshi niyat” axloqiylikning ustunidir. “Yaxshi niyat” = “axloqiy qonun” orqali aniqlanadi. Burch ham Shu qatordan o‘rin olgan. Yaxshi niyat va burch insonni yuksaklikka ko’taradi. Ana Shular insonni hayvonot dunyosidan ajratib turuvchi kuchdir. Axloqiy qonun muqaddasdir! 11 Kant axloqiy ta’limotida aql irodaga qarma-qarshi qo yilmaydi. Kant yaxshiʻ niyatni aqlga muvofiq qilib qo‘yadi. Yaxshi niyat = amaliy aql. 6 Axloqiy yo‘nalgan iroda hamma tirik jonzotga taalluqlidir. Yaxshi niyatni zaruriy komponenti bu avtonomlikda”. Hech qanday tashqi Shart bilan bog lanmagan”. Kant irodani insonning ijtimoiy va biologik Shartlar bilan ʻ bog langanligini inkor qiladi. Jumladan, uni xudo irodasi bilan Shartlanganligini ʻ ham inkor qiladi. Sof axloqiy harakat, faqat va yana faqat burchni bajarish uchun qilingan harakatda ko rinadi. Kantni axloqiy rigorizmda, pedantik qat’iylikda ʻ ayblashadi. Kant “Axloqiylik metafizikasi asoslari” asarida axloqni dindan ajratish kerakligini qadamma-qadam asoslab borgan. Yaxshi niyat eng oliy ezgulikdir. Kant etikasiga evdimonik va utilitar ta’limotlar qarma-qarshi turadi. Yaxshi niyatni tug‘dirish maqsad bo‘lishi shart! Kategorik imperativ axloqiylik qonunning yuqori shaklidir. Kategorik imperativ – sof aprior qonundir. Kantning kategorik imperativi formal xususiyatga ega. Bu formalizm – apriorik va antievdemonik rigorizm orqali namoyon bo ladi. ʻ Insonga har doim, har qanday vaziyatda maqsad sifatida qara! Hech qachon inson vositaga aylanmasin. Kategorik imperativ hammaga tegishli; hamma uning oldida teng javob berishi shart. Axloqiy majburiyatlar yig indisi. Inson o’z hayotini saqlash uchun ʻ qayg’urishi Shart; salomatligi haqida o’ylashi Shart; hurmat va muhabbat majburiyatlardir; axloq do stlik ikki inson o rtasidagi to’liq ishonchdir; do’stlikda ʻ ʻ inson ehtiyojlari qondiriladi. Inson maqsadi o’zini komillikka intilishi va boshqalarni baxti uchun Yordam berishidir. Hamma tashqi tomondan qilinadigan qarma-qarshiliklarga erkin iroda orqali kurashish kerak. Aql dunyosi – nomoddiy, hissiyotdan tashqari. Sof ruhiydir, inson erkin irodasi aql dunyosida asoslanadi. Axloq va din. Axloq dinga muhtoj emas. Axloq dinga olib boradi, ya’ni xudoni axloqiy qonun yaratuvchisi sifatida ko radi; diniy e’tiqod axloqqa nisbatan ʻ ikkilamchi xarakterga ega, xudo g’oyasi axloqni asoslaydi; axloqiy din insoniy 6 G’arb falsafasi tarixi, G.Ruzmetova, Toshkent-2015, 365-bet 12 majburiyatlarni xudo so zi sifatida bajarishdir; hamma tarixiy real dinlar xudogaʻ sig inish sifatida mavjud bo lgan; Kant fikricha, din – ilohiyotlar yig indisi emas, ʻ ʻ ʻ majburiyatimiz yig indisidir; Insondagi Yovuzlik va ezgulik erkin irodaga bog liq; ʻ ʻ o’z ustidan kurash olib borib Yovuzlikni engish zarur. Faylasuflarning axloqiy burchi. Ta’limotlarning haqiqatligini tadqiqotchisi bo lishi kerak. Kant faylasuflarni davlat maslahatchilari bo’lishini xohlaydi. ʻ San’at falsafasi va estetik mulohaza qobiliyati. Ajoyiblik – bu hech qanday manfaatsiz hammaga birdek Yoqish; ajoyiblik – sof Shakli orqali Yoqadi; ajoyiblik axloqiy ezgulik belgisidir; taabni hech qanday tushuncha bilan aniqlab bo’lmaydi. Organik tabiat. Organik tabiatni faqat mexanik tamoyillar bilan ochib bo lmaydi; arxetip intellekt mavjud, u narsalarning substrati mohiyatiga kira oladi. ʻ Tarix falsafasi va ijtimoiy falsafa. Kantning ijtimoiy falsafaga bag‘ishlangan ishlari Fransuz revolyusisiga 5 yil qolganda Yozilgan. “Butunjahon fuqarolik Sharoitida eng umumiy tarix g oyasi” (1784); “Ma’rifatparvarlik nima – savolga javob” ʻ (1795); “Xulq metafizikasi” birinchi qism (1797). 7 Kant ongli ravishda “tarix metafizikasi”ni yaratishdan voz kechadi. Kant tomonidan tarix naturalistik ko riladi; insonning tabiiy imkoniyatlari individda ʻ emas, balki urug‘da ro‘yobga chiqadi. Uning tarix falsafasi ijtimoiy-madaniy xususiyatga ega. Insonni harakatga chorlovchi kuch bu uning hokimiyatga intilishi, manfaatparastlik xislatlarini mavjudligidir. Bu axloqiy salbiy ehtiroslarsiz insonning ko pgina tabiiy imkoniyatlari rivojlanmay qolardi. Bu ehtiroslar ijtimoiy ʻ Shartlanmagan. Tarixiy taraqqiyotga qarama-qarshi va antogonizmlarga xos. Insoniyatning eng oliy maqsadi fuqaroviy huquqiy jamiyatni qurishdan iborat. Ma’rifatparvarlik. Kant o‘z davrini "Ma’rifat asri" deb ataydi. Kant insonlarni ruhoniylarni ta'siridan ozod qilishligini vazifa qilib qo'ygan; o z ʻ fikrlarini erkin ifodalash Sharoitini yaratish zarur; Kant ideali - fuqaroviy tuzilma respublika bo‘lishi kerak; Kant fikricha, aynan faylasuflar, xalq tomonidan saylangan vakillar - delegatlar emas, davlat hokimiyatini vakillari bo lishi kerak; ʻ 7 G’arb falsafasi tarixi, G.Ruzmetova, Toshkent-2017, 354-bet 13 respublikani umumiy zaruriy qonunlar boshqarishi kerak; respublikachilik ijro hokimiyatini, qonun chiqaruvchi hokimiyatdan ajratadi; Kant ijtimoiy idealini tinchlik vositalari orqali amalga oshirish mumkin. “Abadiy tinchlik” haqida. Kant davlatlar o'rtasida doimiy tinchlik Shartnoma tuzish zarur. Tinchlik butunjahon tarixiy jarayoni vazifasidir. Kantning abadiy tinchlik haqidagi loyihasi. Tinchlik Shartnomasi bo‘lajak urushlarning sababini yo‘q qiladi. Hech qaysi mustaqil davlat boshqa davlatni sotib olish, merosga berish, ayirboshlash, sovg'a qilish huquqiga ega bo'lishi kerak emas. Doimiy harbiy qo'shin asta-sekin tarqatilishi zarur. Davlat tomonidan harbiy maqsadlar uchun qarz berish ta’qiqlanishi zarur. Hech bir davlat boshqa bir davlat siyosatiga, boshqaruviga aralashishi mumkin emas. Hech qaysi davlat boshqa davlat o‘rtasidagi uruSh davrida o‘zaro ishonchni Yo‘qqa chiqaradigan dushmanona harakatlarga Yo‘l qo'ymasligi kerak. Masalan, orqavorotdan o ldiruvchilarni yuborish, kapitulyasiya Shartlarini buzuvchilarni, gij-gijlovchilarniʻ va h.k. Kant fikricha, “abadiy tinchlik” - bu eng yuksak siyosiy ezgulikdir! Butun jahon tinchlik uchun kurashadigan davlatlar federatsiyasini tuzish zaruratini aytib ketgan. Hokimiyat insonlarga emas, qonunga tegishli bo lishi ʻ Shart. Axloq siyosatdan ustivor bo‘lishi kerak. OShkoralik bu siyosiy harakatlarni axloqiy tomondan va adolatli amalga oshirishdir. Pragmatik-manfaatli siyosatni qoralaydi. Kant fikricha, axloq nazariya emas, balki amaliyotdir. Inson huquqlari muqaddas bo lishi kerak, u davlat hokimiyatiga qanchalik qimmatga tushmasin. ʻ Inson bilimning eng asosiy predmetidir va o'zi uchun maqsad hamdir. Hamma falsafiy fanlarni antropologiyaga olib kelish mumkin. Kant 90-yillarda yetakchi faylasuflardan biri bo ldi. ʻ 2.2 Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti uning transsendental falsafasi doirasidagi tushuncha bo‘lib, u o’zaro qarama-qarshi dalillar o‘rtasidagi 14 qarama-qarshilikni aks ettiradi, inson aqlining cheklanganligini va har ikkala mantiqiy asosga ega bo’lgan qarama-qarshi g‘oyalar mavjudligini ko’rsatadi. Ushbu ta’limotning dolzarbligi inson tushunchasining o‘ziga xos paradokslari va cheklovlarini o‘rganishda, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni tan olish va yarashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi g’oyalari mutlaq aniqlik haqidagi an’anaviy qarashlarga qarshi chiqadi va bilim va idrokning murakkabligini ta’kidlaydi. Ushbu ta’limot zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo’lib qolmoqda, tanqidiy fikrlashni rag’batlantiradi va odamlarni inson tajribasining turli jabhalarida mavjud bo‘lgan noaniqliklar va qarama-qarshiliklarni tan olish va boshqarishga undaydi. Immanuil Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti makon, vaqt va sabab- oqibat kabi ba’zi bir fundamental tushuncha tushunchalari bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan tasdiqlarga olib keladi, degan g’oyaga ishora qiladi. Bu inson tushunchasining o’ziga xos chegaralarini tan olishga olib keladi. Shunga qaramay, Kant ushbu antinomiyalarni qabul qilish ko’proq tushunish va tushunishga olib kelishi mumkinligini ta’kidladi, chunki ular bizning falsafiy e’tiqodlarimizni tanqidiy tekshirish va takomillashtirishga yordam beradi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va inson bilimlari chegaralarini tushunishga qo‘shgan hissasidadir. U metafizika, gnoseologiya va mantiqqa oid falsafiy tadqiqotlarga ham ta’sir ko’rsatdi va bu sohalardagi zamonaviy munozaralarni davom ettirmoqda. Kantning qarama-qarshi nuqtai nazarlarni o’rganish muhimligiga urg‘u berishi 15 “Sof aql tanqidi” asarining ilk nashri zamonaviy falsafiy nutqni shakllantirish va ochiq fikrli tadqiqotni rag’batlantirishda qimmatli ekanligini isbotladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti inson bilishining murakkabligini ta’kidlab, odamlarni qarama-qarshi g‘oyalar bilan tanqidiy munosabatda bo’lishga chaqiradi, bu esa inson bilimlarining o’ziga xos cheklovlarini va tanqidiy fikrlash va izlanishlar orqali intellektual o’sish imkoniyatlarini chuqurroq tushunishga olib keladi. 16 Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti ma’lum tushunchalar yoki tamoyillarni aniq isbotlab yoki inkor etib bo‘lmaydi, ya’ni zohiriy qarama- qarshiliklar yoki paradokslarga olib keladi, degan fikrga ishora qiladi. Kant o‘zining “Sof aql tanqidi” asarida olamning tabiati haqidagi savollarga, jumladan erkinlik va determinizm, materiyaning cheksiz bo'linuvchanligi kabi masalalarga to'xtalib, to'rtta antinomiyani belgilab berdi. Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo'lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya'ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar 8 . Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs- munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to'liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti uning transsendental falsafasi doirasidagi tushuncha bo‘lib, u o’zaro qarama-qarshi dalillar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni aks ettiradi, inson aqlining cheklanganligini va har ikkala mantiqiy asosga ega bo’lgan qarama-qarshi g‘oyalar mavjudligini ko’rsatadi. Ushbu ta’limotning dolzarbligi inson tushunchasining o‘ziga xos paradokslari va cheklovlarini o‘rganishda, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni tan olish va yarashtirish 8 Jahon falsafasi tarixidan lavhalar, Faylasuflar milliy jamiyati, Toshkent – 2004, 126-bet 17 zarurligini ta’kidlaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi g’oyalari mutlaq aniqlik haqidagi an’anaviy qarashlarga qarshi chiqadi va bilim va idrokning murakkabligini ta’kidlaydi. Ushbu ta’limot zamonaviy falsafiy nutqda dolzarb bo’lib qolmoqda, tanqidiy fikrlashni rag’batlantiradi va odamlarni inson tajribasining turli jabhalarida mavjud bo‘lgan noaniqliklar va qarama-qarshiliklarni tan olish va boshqarishga undaydi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limotining dolzarbligi uning tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga va inson bilimlari chegaralarini tushunishga qo‘shgan hissasidadir. U metafizika, gnoseologiya va mantiqqa oid falsafiy tadqiqotlarga ham ta’sir ko’rsatdi va bu sohalardagi zamonaviy munozaralarni davom ettirmoqda. Kantning qarama-qarshi nuqtai nazarlarni o’rganish muhimligiga urg‘u berishi zamonaviy falsafiy nutqni shakllantirish va ochiq fikrli tadqiqotni rag’batlantirishda qimmatli ekanligini isbotladi. 9 Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo'lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya'ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar. Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs- 9 “Sof aql tanqidi”, I.Kant, 25-bet, Moskva-1996 18 munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to'liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. XULOSA Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti ma’lum tushunchalar yoki tamoyillarni aniq isbotlab yoki inkor etib bo‘lmaydi, ya’ni zohiriy qarama- qarshiliklar yoki paradokslarga olib keladi, degan fikrga ishora qiladi. Kant o‘zining “Sof aql tanqidi” asarida olamning tabiati haqidagi savollarga, jumladan erkinlik va determinizm, materiyaning cheksiz bo'linuvchanligi kabi masalalarga to'xtalib, to'rtta antinomiyani belgilab berdi. 19 Kant bu antinomiyalar inson aqlining cheklanganligidan kelib chiqqan deb hisoblagan va u ularni hal qilishga urinishdan ko‘ra, ularning mavjudligini tan olish va mohiyatan rozi bo'lmaslik kerakligini ta’kidlagan. U bu antinomiyalar inson idrokiga xos ekanligini va ularni yakuniy hal qilib bo'lmasligini taklif qildi, bu esa “agnostitsizm” kontseptsiyasiga, ya'ni ba’zi bir fundamental savollar inson tushunchasidan tashqarida bo'lishi mumkinligini tushunishga olib keldi. Zamonaviy falsafada Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti gnoseologiya, metafizika va fan falsafasi muhokamalarida dolzarbligicha qolmoqda. Tomas Kuhn va Pol Feyerabend kabi ko‘plab zamonaviy faylasuflar Kant g‘oyalariga tayanib, inson bilimlarining cheklanishi va ilmiy izlanishlar murakkabligini o‘rgandilar. Metafizika sohasida antinomiyalarni tan olish iroda erkinligi va determinizm, ong va o‘z tabiati, vaqt va makonni tushunish kabi mavzulardagi munozaralarga ta’sir ko'rsatdi. Bundan tashqari, fan falsafasida Kantning antinomiyalar haqidagi tushunchasi ilmiy nazariyalar va paradigmalar haqida bahs-munozaralarni keltirib chiqardi va tabiiy olamni to'liq idrok etish qobiliyatimizdagi o'ziga xos cheklovlarni ta'kidladi. Kantning antinomiyalar haqidagi ta’limoti zamonaviy falsafiy nutqda o‘ylantiruvchi va ta'sirchan tushuncha bo‘lib qolmoqda, u aniq ma’lum bo‘lishi mumkin bo‘lgan taxminlarni shubha ostiga qo‘yadi va inson tushunchasiga xos murakkabliklar va qarama-qarshiliklarni chuqurroq tan olishga undaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Falsafa. Qomusiy lug’at. -Toshkent: Sharq, 2004. 2. Jahon falsafasi tarixidan lavhalar. (Tuzuvchi va ilmiy muharrir Q.Nazarov. mas’ul muharrir M.Baratov). -Toshkent: Faylasuflar milliy jamiyati, 2004. 20 3. Pulatova D.A.,Rozmatova G.M. Falsafa tarixi: G arb falsafasi. Toshkent:ʻ TDSHI,2013. 4. “Sof aql tanqidi, I.Kant, Moskva-1996 5. Sulaymonova F. Sharq va G’arb. -Toshkent, 1992. 6. Skirbekk G., Gile N. Falsafa tarixi. -Toshkent: Sharq, 2002. 7. G arb falsafasi. Tuzuvchi va mas.muharrir: Q.Nazarov Toshkent: Sharq, ʻ 2004. 8. Yo’ldoshev S. Va boshqalar. Yangi va eng Yangi davr G arbiy Yevropa ʻ falsafasi (XVII-XX asrlar). -Toshkent: Sharq, 2002. 9. Yo’ldoshev S., Usmonov M., Karimov R. Qadimgi va o’rta asr G’arbiy Yevropa falsafasi. -Toshkent: Sharq, 2003. 21

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Immanuel Kant falsafasi

1.1. Immanuel Kantning hayoti

1.2. Immanuel Kantning falsafiy qarashlari

II bob. Immanuel Kantning antinomiyalar haqidagi qarashlari

2.1. Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limoti

2.2. Immanuel Kantning antinomiyalar ta’limotining bugungi kundagi ahamiyati va dolzarbligi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить