Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 50.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Imom at-Termiziy - buyuk muhaddis va etuk alloma

Sotib olish
USHBU HAFTA “AXBOROT VA MURABBIYLIK SOATI”
MASHG ULOTLARINI O TKAZISH UCHUN TAYYORLANGANʼ ʼ
YORDAMCHI MATERIALLAR
Mavzu: “Yangi O'zbekiston uchinchi renessans ostonasida: tarix va bugun.
Imom at-Termiziy - buyuk muhaddis va  ye tuk alloma ”
IMOM AT-TERMIZIY - BUYUK MUHADDIS VA  Y ETUK ALLOMA
O rta   asrlarda   yashagan   ko pgina   olimlar   ilm-fanning   turli   sohalariga   oid	
ʻ ʻ
dunyoviy fanlar bilan birga diniy ilmlar rivojiga ham katta e tibor berganlar. Zotan	
ʼ
diniy   ilmlar   jamiyat   taraqqiyotida,   insonlarning   kamol   topishi   va   dunyoqarashi
shakllanishida alohida ahamiyat kasb etgan.
Jahonshumul   ahamiyatga   ega   asarlar   yaratgan   buyuk   allomalardan   biri   –
mashhur   muhaddis   (hadis   ilmi   olimi)   Abu   Iso   Muhammad   at-Termiziydir.   Uning
to liq   ismi   Abu   Iso   Muhammad   ibn   Savra   ibn   Muso   ibn   ad-Dahhok   as-Sullamiy	
ʻ
(umrining   oxirlarida   ko zi   ojiz   bo lib   qolganligidan   ad-Dariyr   taxallusi   bilan   ham	
ʻ ʻ
atalgan)   at-Termiziy   bo lib,   u   hijriy   hisobda   209   (milodiy   824)   yilda   Termizda,
ʻ
uncha badavlat bo lmagan oilada tavallud topdi. Markaziy osiyolik mashhur olim va	
ʻ
tarixchi  Abu Saad Abdulkarim as-Sam oniy (113/1167) “Al-Ansob” nomli asarida	
ʼ
yozishicha, at-Termiziy Bug  (hozirgi Sherobod tumani) qishlog ida vafot etganligi	
ʻ ʻ
uchun   uning   nomiga   al-Bug iy   taxallusi   ham   qo shilgan.   Uning   yoshlik   yillari
ʻ ʻ
Termiz   shahrida   o tib,   dastlabki   ma lumotni   ham   shu   shaharda   olgan.   Chunonchi,	
ʻ ʼ
yozma   manbalar   va   tarixiy   osori   atiqalardan   ma lumki,   o rta  asrlarda   Termiz   ham	
ʼ ʻ
Markaziy   Osiyoning   Urganch,   Buxoro,   Samarqand   singari   ilm-fan   va   madaniyati
rivojlangan shaharlaridan  biri  bo lgan. Mana  shunday madaniy muhitda o sgan  at-	
ʻ ʻ
Termiziy   yoshligidan   turli   ilmlarni   egallashga   zo r   qiziqish   bilan   intilgan.	
ʻ
Bolaligidan   o ta   ziyrakligi,   yodlash   qobiliyatining   kuchliligi   va   noyob   qobiliyati	
ʻ
bilan   o z   tengqurlaridan   ajralib   turgan   at-Termiziy   diniy   va   dunyoviy   fanlarni,	
ʻ
ayniqsa, hadis ilmini alohida qiziqish bilan egallagan va bu boradagi o z bilimlarini	
ʻ
muttasil oshirish uchun ko pgina Sharq mamlakatlarini ziyorat qilgan. Jumladan, u	
ʻ
uzoq   yillar   Iroqda,   Isfahon,   Xuroson,   Makka   va   Madinada   yashagan.   Ko p   yillar	
ʻ
davom   etgan  safarlari   chog ida   at-Termiziy  ilm-fanning  turli   sohalaridan  –  ilm   al-	
ʻ
qiroat, ilm al-bayon, fiqh, tarix, ayniqsa, o zi yoshligidan qiziqqan hadis ilmidan o z	
ʻ ʻ
davrining yirik olimlari – mashhur muhaddislaridan ta lim oladi. Uning ustozlaridan	
ʼ
imom al-Buxoriy, imom Muslim, imom Abu Davud, Qutayba ibn Sa iyd, Is hoq ibn	
ʼ ʼ
Muso, Mahmud ibn G aylon va boshqa mashhur muhaddislarni ko rsatish mumkin.	
ʻ ʻ
Manbalarda   yozilishicha,   hadislarni   to plashda   va   o rganishda   at-Termiziy   har   bir	
ʻ ʻ
qulay fursatdan unumli foydalangan. U yo lda, safarda bo lganda ham yoki bir joyda	
ʻ ʻ
muqim   turganda   ham   o z   ustozlaridan,   uchratgan   roviylaridan   eshitgan   hadislarni	
ʻ
darhol yozib olib, ularni tartibli ravishda alohida-alohida qayd qilib borgan.
O z   davrining   yetuk   muhaddis   olimi   sifatida   tanilgan   at-Termiziy   ko pdan-	
ʻ ʻ
ko p shogirdlarga ustozlik qilgan. Hadis ilmidagi uning shogirdlaridan Makhul ibn	
ʻ
al-Fadl, Muhammad ibn Mahmud, Anbar, Hamad ibn Shokir, Abd ibn Muhammad
an-Nasafyun, al-Haysam ibn Kulayb ash-Shoshiy, Ahmad ibn Yusuf an-Nasafiy va
Abul   Abbos   Muhammad   ibn   Mahbub   al-Mahbubiylarni   sanab   o tish   mumkin.	
ʻ
Musofirchilikdan   qaytgan   at-Termiziy   o z   yurtida   yirik   muhaddis   olim   sifatida	
ʻ
shuhrat   qozondi   va   ijodiy   ish,   shogirdlar   tayyorlash   bilan   mashg ul   bo ldi.   U   279	
ʻ ʻ hijriy (milodiy 892) yilda Termizdan uzoq bo lmagan Bug  qishlog ida vafot etadiʻ ʻ ʻ
va shu yerda dafn qilinadi.
O z ijodiy va ilmiy faoliyati davrida at-Termiziy bir qancha asarlar yaratdiki,	
ʻ
ularning   aksariyat   qismi   bevosita   hadislarga   bag ishlangan.   Gap   shundaki,   Islom	
ʻ
dini   chegaralarining   kengayishi,   uning   qonun-qoidalariga   asoslangan   jamiyat
rivojlangan   sari   turli-tuman   yangi   g oyaviy   fikr-mulohazalar   va   ko rsatmalarga	
ʻ ʻ
ehtiyoj tobora kuchaya borgan. Shu sababdan ham barcha jihatlardan namunali zot
hisoblangan   payg ambar   Muhammad   alayhissalomning   o zlari   aytgan   ibratomuz	
ʻ ʻ
pand-nasihatlar,   diniy,   axloqiy   masalalarga   doir   qarashlari,   qo rsatmalari   hamda	
ʻ
payg ambar alayhissalom  hayoti, faoliyati xususida qarindosh-urug lari, sahobalari,	
ʻ ʻ
yaqin safdoshlari aytgan hikoyat va rivoyatlari – hadislarni to plash keng ko lamda	
ʻ ʻ
avj   olgan.   Shunga   ko ra,   islom   ta limotida   hadislar   Qur ondan   keyin   turadigan	
ʻ ʼ ʼ
muhim   manbalar   hisoblanadi.   Islom   ulamolari   o rtasida   ilk   davrdan   boshlab	
ʻ
hadislarning   to g riligi,   ularni   ishonchli   manbalarga   asoslanishiga   katta   e tibor	
ʻ ʻ ʼ
berilgan. Chunonchi, o sha davrning o zidan boshlaboq noaniq, chala-chulpa, hatto	
ʻ ʻ
soxta hadislar ham el orasida tarqay boshlagan. Shunday paytlarda ular qayta-qayta
tekshirilib, muhaddislarning betinim mehnati natijasida asl holiga qaytarilib, yozma
ravishda   qayd   qilingan.   Natijada   islomshunos   yirik   ulamolar   orasida   ishonchli
manbalar asosida to plangan va tartibga keltirilgan oltita hadislar to plami (As-sihoh	
ʻ ʻ
as-sitta) mualliflari eng nufuzli va mo tabar muhaddislar deb tan olingan. Mana shu	
ʻ
e tirof etilgan mashhur muhaddislardan biri – Imom at-Termiziydir.	
ʼ
At-Termiziy   qalamiga   mansub   asarlarning   aksariyati   bizgacha   yetib   kelgan.
“Al-jomi ”   (“Ja mlovchi”).   “Ash-shamoil   an-nabaviya”   (“Payg ambarning   alohida	
ʼ ʼ ʻ
fazilatlari”), “Al-ilal fi-l-hadiys” (“Hadislardagi og ishishlar”), “Risola fi-l-xilof va-	
ʻ
l-jadal”   (“Hadislardagi   ixtilof   va   bahslar   haqida   risola”),   “At-tarix”   (“Tarix”),
“Kitob   az-zuhd”   (“Taqvo   haqida   kitob”),   “Kitob   ul-asmo   va-l-quna”   (“Ismlar   va
laqablar haqida kitob”) kabi asarlar shular jumlasiga kiradi.
At-Termiziyning   asarlari   ichida   eng   mashhuri,   shubhasiz,   “Al-jomi”   bo lib,	
ʻ
avval   eslatib   o tganimizdek,   payg ambar   alayhissalomga   doir   oltita   ishonchli	
ʻ ʻ
hadislar to plamlaridan biridir. Ushbu asar ilmiy adabiyot va manbalarda “Al-jomi	
ʻ ʼ
al-kabir” (“Katta to plam”), “Al-jomi  as-sahiyh” (“Ishonchli to plam”), “Jomi  at-	
ʻ ʼ ʻ ʼ
Termiziy”   (“Termiziy   to plami”),   “Sunan   at-Termiziy”   (“Termiziy   sunnatlari”)	
ʻ
nomi bilan ham atalib, payg ambar alayhissalom  hayoti va faoliyatiga doir muhim	
ʻ
manbalardan hisoblanadi.
At-Termiziyning mashhur ta liflaridan yana biri “Ash-shamo-il an-nabaviya”	
ʼ
(“Payg ambarning   alohida   fazilatlari”)   bo lib,   ba zi   manbalarda   “Ash-shamoil   fi	
ʻ ʻ ʼ
shamoil   an-nabiy  sallolohu  alayhi   vasallam”  nomi  bilan  ham  keltirilgan. Nomidan
ham   ko rinib   turibdiki,   bu   asar   payg ambar   alayhissalomning   shaxsiy   hayotlari,   u
ʻ ʻ
kishining suvrat va siyratlari, ajoyib fazilatlari, odatlariga oid 408 hadisi sharifni o z	
ʻ
ichiga   qamragan   manbadir.   Bu   o rinda   shuni   ta kidlash   kerakki,   payg ambar	
ʻ ʼ ʻ
alayhissalomning   fazilatlari,   odatlari   haqidagi   hadislarni   to plash   bilan   juda   ko p	
ʻ ʻ
muhaddislar   shug ullanganlar   va   bu   xildagi   hadislar   turli-tuman   kitoblardan   o rin	
ʻ ʻ
olgan.   Lekin   at-Termiziy   asarining   afzalligi   shundaki,   u   hadislarni   muntazam
ravishda   to plab,   muayyan   tartibga   solgan   va   yaxlit   bir   kitob   holiga   keltirgan.	
ʻ
Muhammad   alayhissalomning   hayotiga   doir   muhim   manba   sifatida   “Ash-shamoil
an-nabaviya”   qadimdan   islomshunos   olimlar,   tadqiqotchilarning   diqqatini   o ziga	
ʻ
tortib keldi. Arab tilida yozilgan ushbu asarga bir qancha sharhlar ham yozilgan. Shu bilan   bir   qatorda   ushbu   asarning   tili   ravon,   uslubi   g oyatda   oddiyligini   ham   qaydʻ
qilib   o tish   o rinlidir.   Asarning   fors   va   turk   tillariga   tarjima   qilinishi   ham   unga	
ʻ ʻ
bo lgan qizqishning kattaligidan dalolat beradi.	
ʻ
“Ash-shamoil   an-nabaviya”ning   birinchi   qismida   keltirilgan   hadisi   shariflar
payg ambarimiz sallallohu alayhi vasallamning suvrat (tashqi qiyofa)lariga, ikkinchi	
ʻ
qismida keltirilgan hadisi shariflar esa ichki dunyolari-yu axloqiy fazilatlarini bayon
qilishga bag ishlangan.	
ʻ
“Ash-shamoil  an-nabaviya”ning  XVI  asrga  oid bir  qo lyozmasi  Toshkentda,	
ʻ
O zbekiston   musulmonlari   idorasi   kutubxonasida   saqlanmoqda.   1980   yilda	
ʻ
Toshkentdagi   Diniy   boshqarma   buyurtmasi   bilan   “Ash-shamoil   an-nabaviya”ning
ushbu   qo lyozmasi   ofset   uslubida   nashr   etilgan   bo lib,   unga   qisqacha   so zboshi	
ʻ ʻ ʻ
O rta   Osiyo   va   Qozog iston   musulmonlari   Diniy   boshqarmasi   hay atining   sobiq	
ʻ ʻ ʼ
raisi,   marhum   muftiy   Ziyovuddinxon   ibn   Eshon   Boboxon   hazratlari   tomonidan
yozilgan.
“Ash-shamoil   an-nabaviya”   so nggi   yillarda   ham   Toshkentda   bir   necha   bor	
ʻ
nashr   etildi.   Bundan   tashqari   allomaning   1200   yillik   yubileyi   (1990)   munosabati
bilan gazeta va jurnallarda u haqida ko plab maqolalar chop etildi.
ʻ
Xulosa qilib aytganda, buyuk vatandoshimiz Abu Iso Muhammad at-Termiziy
bizga boy va katta ilmiy meros qoldirgan. Afsuski, hozircha bu qimmatbaho meros
jumhuriyatimizda   yetarlicha   o rganilgani   yo q.   Keng   jamoachilik   ommasi   ham	
ʻ ʻ
uning hayoti va ijodi haqida g oyatda oz ma lumotga ega.	
ʻ ʼ

Imom at-Termiziy - buyuk muhaddis va etuk alloma

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский