Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 581.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Inklyuziv taʼlim

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISHI (OILA VA BOLALAR BILAN IJTIMOIY ISH) YO’NALISHI NOGIRONLIGI BO’LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH KURS ISHI Bajardi: Qabul qildi: Toshkent 2024 2 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………..….......2 I BOB. INKLYUZIV TA LIMNING NAZARIY METODOLOGIKʼ ASOSLARI ………………………………………………………………..……….7 1.1. Inkluziv ta lim tushunchasi…………………….……………………... ʼ ……….7 1.2. Inklyuziv ta lim mezoni va shakllari…………..………………………..……17 ʼ II BOB. INKLYUZIV TA LIM MODELLARI ʼ …………………………..…… 24 2.1. Inklyuziv ta limning O zbekistondagi rivojlanishi ʼ ʻ …………………………...24 2.2. Inklyuziv ta limning horij davlatlarida ʼ rivojlanishi……………………….......38 XULOSA ………………………………………………………..………………..43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………..………………44 3 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbli gi. Hozirgi vaqtda O’zbekistonda alohida ta’limga muhtoj talabalarni o’qitishda bir vaqtning o’zida uchta yondashuv qo’llaniladi: - maxsus muassasalarida nutq, eshitish, ko’rish, tayanch-harakat va aqliy nuqsonlari, aqliy zaifligi mavjud bo’lgan bolalar uchun tabaqalashtirilgan ta’lim; - umumta’lim muassasalarida maxsus sinflarda (guruhlarda) kompleks o’qitish; - inklyuziv ta’lim, alohida ta’limga muhtoj o’quvchilar oddiy talabalar bilan birgalikda sinfda o’qiganda. Nogironligi bo’lgan o’quvchilarni ta’lim muhitiga to’liq qamrab olish imkoniyatlaridan biri axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) asosida masofaviy ta’limdir. Axborot texnologiyalari nogironligi bo’lgan o’quvchilarga o’qituvchidan uzoqda sifatli ta’lim olish va keyinchalik jamiyat hayotida ishtirok etish imkonini beradi. Axborot texnologiyalari imkoniyati cheklangan o’quvchilarga o’qituvchidan uzoqda sifatli ta’lim olish va keyinchalik jamiyat hayotida ishtirok etish imkonini beradi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Inklyuziv ta’limda axborot texnologiyalaridan maqsadli foydalanish o’quvchilarning individual ta’lim imkoniyatlari va ehtiyojlarini maksimal darajada hisobga olgan holda o’quvchilarning nogironligini tuzatish va qoplash uchun maqbul psixologik- pedagogik sharoitlarni yaratishga imkon berish. Nogironligi bo’lgan o’quvchilarni o’qitishda AKT o’qitish vositalaridan foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri ularning taqdim etilgan o’quv materialini vizualizatsiya qilishda katta imkoniyatlaridir. 4 Axborotni vizual ko’rinishda nomoyish etish har qanday faoliyat samaradorligini oshirishga yordam beradi. Ta’lim ma’lumotlarini kompyuterda vizualizatsiya qilish zamonaviy ta’lim tizimining eng istiqbolli yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. K urs ishi m avzuning o’rganilganlik darajasi . Alohida ehtiyojli shaxslarning ta’lim olish imkoniyatini ta’minlash, birinchi navbatda, maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo’lgan barcha ta’lim bosqichlarida pedagog kadrlarni tayyorlash muammosi bilan tavsiflanadi. Maxsus ta’lim ehtiyojlariga ega bo’lgan o’quvchilarni, umuman, ish usullari va shakllari nuqtai nazaridan ikki toifaga bo’lish mumkin. Birinchisi, ta’lim tilini tushunish, yozish, tadqiqot va kompyuter ko’nikmalarini turli darajada tushunadigan chet ellik talabalar (ko’pincha talabalar). Bunday holda, o’qituvchini qo’llab-quvvatlash, guruhning birgalikdagi faoliyatiga qo’shilish nafaqat o’quv intizomining mazmunini, balki umuman ta’lim muassasasi, mamlakat madaniyatini tushunishga yordam beradi. Qisman, til to’sig’i muammosini masalan matematik tilda masalani qo’yishdan tortib, uning xulosalarigacha bo’lgan hisob-kitoblar orqali yechish mumkin. Ikkinchi eng qiyin toifa - bu nogironligi mavjud bo’lgan o’quvchilar, birinchi navbatda, o’rganishda qiyinchiliklarga duch kelganlar. Bularga ko’rish, eshitish qobiliyati, nutqning buzilishi, nevrologik kasalliklar va tayanch-harakat tizimi kasalliklari bo’lgan shaxslar kirishi mumkin. Ushbu toifalarning har biri idrok etishda juda o’ziga xosdir.. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi, farmonlari hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida» 2020 yil 13 oktyabrdagi PQ-4860- son qarori bilan davlatimizda bu qatlam vakillariga bo’lgan e’tibor yanada mustahkamlandi. 1 1 O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi, farmoni https://lex.uz/docs/5013007 5 Kurs ishining predmeti Yangi O’zbekistonda inson huquqlari, jumladan, nogironligi bo’lgan shaxslar huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash, inklyuziv rivojlanish, aholining barcha qatlamlari teng huquq va imkoniyatlarga ega bo’lishlarini ta’minlashning samarali mexanizmlarini joriy etish, nogironligi bo’lgan shaxslarning jamiyat hayotining barcha sohalarida ishtirok etishlari uchun zarur shart-sharoitlar yaratish bo’yicha davlat tomonidan tizimli ishlar izchil davom ettirilmoqda. Hozirgi kunda O’zbekistonda 1 millionga yaqin nogironligi bo’lgan shaxs, jumladan, 100 mingdan ortiq 16 yoshgacha nogironligi bo’lgan bola istiqomat qilmoqda. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada aholining barcha qatlamlari manfaatlari aks ettirilgan. Har bir O’zbekiston fuqarosi ishonch bilan "Bu mening Konstitutsiyam" deb ayta oladi deyish uchun barcha asoslar mavjud. Jumladan, Yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning X bobi 57-moddasiga muvofiq, mehnatga layoqatsiz va yolg’iz keksalar, nogironligi bo’lgan shaxslar hamda aholining ijtimoiy jihatdan ehtiyojmand boshqa toifalarining huquqlari davlat himoyasidadir. 2 Kurs ishining obyekti Davlat nogironligi bo’lgan shaxslarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalar ob’ektlari va xizmatlaridan to’laqonli foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratadi, ularning ishga joylashishiga, ta’lim olishiga ko’maklashadi, ularga zarur bo’lgan axborotni to’sqinliksiz olish imkoniyatini ta’minlaydi. Shu bilan bir qatorda uning XIII bobi 70-moddasida O’zbekiston Respublikasida kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo’lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari jamoat birlashmalari sifatida e’tirof etiladi, deb belgilanmoqda. Yuqorida bayon qilingan qonun moddalari va qarorlar har bir insonning ehtiyojlari, rivojlanish xususiyatlari va qobiliyatlari bo’yicha ta’lim olish huquqini kafolatlaydi. Qonunga kiritilgan qo’shimchalar har bir shaxsga, sog’lig’idan qat’i 2 O‘zbekiston Respublikasining “Konstitutsiyasi”ning 57-moddasi 6 nazar, butun umri davomida ta’lim olish kafolatlarini ta’minlaydi hamda jismoniy, aqliy, intellektual, hissiy rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalarning ta’lim olish va ta’lim olish huquqlarini ta’minlashning davlat kafolatlarini mustahkamlaydi. Respublikamizda qabul qilingan bu kabi qonun va qarorlarimiz nogironligi mavjud bo’lgan bolalar uchun ta’limni tashkil etishni, shu jumladan maxsus pedagogik yondashuvlar va o’qitish, tarbiyalash usullarini biladigan pedagogik kadrlar tayyorlashni ta’minlash masalasini bevosita belgilaydi. S.V.Alyohinaning fikricha, inklyuziv ta’lim inson hayotining g’ayrioddiy qadriyatiga, uning jismoniy holatidan qat’iy nazar, uning munosib hayotga bo’lgan huquqiga asoslangan gumanistik g’oyalarning rivojlanishi natijasidir. 3 Kurs ishining tuzilishi. Mazkur ish kirish, ikki bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat. 3 O‘zbekiston Respublikasining “Keksalar, nogironlar va aholining boshqa ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlar to‘g‘risida”gi Qonuni 2016 yil 26 dekabrdagi PQ-415-son https://www.lex.uz/docs/3083192 7 I BOB. INKLYUZIV TA LIMNING NAZARIY METODOLOGIKʼ ASOSLARI 1.1. Inkluziv ta lim tushunchasi ʼ Inklyuziv ta’lim - bu alohida ehtiyojli o’quvchilarning maxsus ta’lim ehtiyojlarini hisobga olgan holda, namunaviy dasturlarga muvofiq ta’lim muassasasida tengdoshlari orasida ta’lim olishni ta’minlaydigan maxsus tashkil etilgan o’quv jarayoni. Inklyuziv ta’limdaasosiy maqsadlardan biri tengdoshlari bilan bir qatorda ta’lim olish va ijtimoiy tajriba orttirishdir. O’quv fanlarini yanada mukammalroq o’zlashtirish vazifasi masofaviy qo’llab-quvvatlash elektron va an’anaviy ta’lim integratsiyasiga asoslangan inklyuziv ta’limning samarali modelini yaratish imkonini beradi. Umumiy ta’lim muassasalarida nogironligi bo’lgan bolalarni inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillarini amalga oshirish quyidagi mazmun va tashkiliy yondashuvlar, usullar va shakllarga asoslanadi: - o’quvchilarning individual o’quv rejasi va individual o’quv dasturi - akademik bilim va hayotiy kompetentsiyalarni rivojlantirish; - ta’lim muassasasida va undan tashqarida nogironligi mavjud bo’lgan o’quvchini ijtimoiy reabilitatsiya qilish; - ta’lim va ijtimoiylashuv jarayonida nogiron o’quvchilarni psixologik va pedagogik qo’llab-quvvatlash; - ta’lim muassasasining psixologik va pedagogik kengashi; - nogironligi mavjud bo’lgan o’quvchilarni rivojlanishining individual psixologik va pedagogik xaritasi; - nogironligi mavjud bo’lgan o’quvchilarning portfoliosi; - o’qituvchining ta’lim sohasidagi maxsus ta’lim elementlari, ijtimoiy moslashuv va reabilitatsiya sohasidagi vakolatlari; - inklyuziv ta’lim sohasida o’qituvchining malakasini oshirish; - nogironligi bo’lgan o’quvchilarni ta ‘lim standartlariga muvofiq inklyuziv ta’lim sharoitida ta’lim dasturi fanlarini o’zlashtirish bo’yicha ishchi dasturlari; - o’quv jarayonida nogironligi bo’lgan o’quvchilarga tyutor yordami; 8 - oliy ta’lim muassasalarida tyutorlar tayyorlash.; Inklyuziv ta’limni amalga oshirish uchun moslashuvchan ta’lim muhitini shakllantirish: - o’quv xonalari, kabinetlar, laboratoriyalar va muassasaning boshqa binolaridan foydalanish imkoniyati (to’siqlarni olib tashlash, muassasada do’stona muhitni ta’minlash); - o’quv jarayonini yordamchi vositalar va texnologiyalar bilan jihozlash (qulay va samarali foydalanishni ta’minlashning texnik vositalari); - ta’lim va ijtimoiylashuv uchun korreksiyalovchi va rivojlantiruvchi fan muhiti; - dam olish, ish faoliyatini tiklash uchun xonalar (zonalar) yaratish; - o’quvchilar jamoasini birlashtirish, hamkorlik, o’zaro hamkorlik va o’zaro yordam ko’nikmalarini rivojlantirish; - muassasa ta’lim tizim jarayoda ishtirokchilarining bag’rikenglik idrokini va munosabatlarini shakllantirish hamda rivojlantirishga yo’naltirilganligi. Nogironligi mavjud bo’lgan o’quvchilarning ta’lim ehtiyojlari juda xilma- xildir. Shunday qilib, ko’rish qobiliyati zaif odamlar matnni muqobil formatga (ekranni o’qish moslamalari, klaviaturalar, displeylar va Brayl printerlari) tarjima qilish uchun maxsus qurilmalar va dasturlarni talab qiladi. Shu bilan birga, texnologiyadan foydalanishning etarli emasligi ko’proq diskriminatsiyaga va ijtimoiy tengsizlikka olib keladigan yangi to’siqlarni keltirib chiqaradi. Imkoniyati cheklangan o’quvchilar jamiyatda yashash uchun zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalarni egallashlari kerak. Biroq, ular funktsional cheklovlar tufayli yuzaga keladigan qo’shimcha qiyinchiliklarga duch kelishadi, bu ularning ta’lim olish imkoniyatiga turli yo’llar bilan ta’sir qiladi. 4 Shubhasiz, barcha funktsional cheklovlar o’quvchilarning etarli bilim darajasini egallashiga to’sqinlik qiladi. Bunday talabalarning imkoniyatlari 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-son Farmoni. https :// lex . uz / docs /3107036 9 ko’pincha o’qituvchilar tomonidan pastroq baholanadi. Shuning uchun, eng maqbul dasturiy va apparat uskunalarini tanlash uchun o’quvchilarning individual ehtiyojlarini to’liq qondirish uchun zaruriylarini aniqlash, ularning sog’liglaridagi funktsional holatini hisobga olish, shuningdek, bunday talabalar uchun o’quv jarayonidagi AKTning roli va imkoniyatlari to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lish muhimdir. Biroq, faqat mos texnologik infratuzilmani yaratish barcha muammolarni hal qila olmaydi. Inklyuziv ta’limga AKTni to’liq joriy etishni amalga oshirish uchun o’qituvchilarning innovatsion o’qitish usullarini yaratish va amalda qo’llash, shuningdek, mavjud yondashuvlarni eng zamonaviy texnologiyalarni inklyuziv ta’limga integratsiyalashning yangi ochilgan imkoniyatlariga muvofiq o’zgartirish va moslashtirishga tayyorligi talab etiladi. Inklyuziv ta’limda Masofaviy ta’lim - bu alohida ehtiyojli bolalarga ta’lim muassasalaridan istalgan masofada ixtisoslashtirilgan axborot-ta’lim muhitidan foydalangan holda ta’lim xizmatlari ko’rsatiladigan ta’lim tizimi. Tadqiqotga asoslanib, masofaviy o’qitishning quyidagi tamoyillarini ajratib ko’rsatamiz: 1. Ta’limning asosiy sub’ektlari sifatida talabalarning faolligi va mustaqilligi printsipi, bu ta’lim olishning ichki motivining mavjudligini anglatadi. 2. O’quv jarayonini rejalashtirish, amalga oshirish, baholash va tuzatishda ta’lim oluvchining o’qituvchi bilan birgalikdagi faoliyatini ta’minlaydigan hamkorlikdagi faoliyat tamoyili. Masofaviy ta’limning axborot tomoniga nisbatan faollik tomoni ustun bo’lishi kerak, demak, birinchidan, o’quv materiallari mazmuni talabaning asosiy faoliyati atrofida quriladi; ikkinchidan, o’quv jarayonini tashkil etish o’quvchilarning o’z tajribasi va ta’lim faoliyati natijalarini aks ettirishiga asoslanadi. 3. Talabaning hayotiy tajribasiga tayanish tamoyili o’rganish manbalaridan biri sifatida ishlatiladi. 4. Ta’limni individuallashtirish. Ushbu tamoyilga muvofiq, har bir kishi ta’lim ehtiyojlari va maqsadlarini, tajribasini, psixologik va jismoniy imkoniyatlarini hisobga olgan holda o’z ta’lim dasturini tanlaydi. 10 5. Olingan bilimlarni amaliyotda darhol qo’llashni o’z ichiga olgan ta’lim natijalarini yangilash printsipi. 6. Refleksivlik printsipi. Bu talabalar tomonidan o’quv jarayonining barcha parametrlarini, faoliyat usullarini va eng muhimi, o’zlarining o’zgarishlarini tushunishni anglatadi. 7. Ta’lim mazmuni va talabalar faoliyatini modulli-blokli tashkil etish printsipi. 8. O’quv jarayonidagi o’zaro ta’sirning mazmuni va tabiatining muammolari, dialogikligi va amaliyotga yo’naltirilganligi. 9. Ta’limning izchilligi va yaxlitligi. Ushbu tamoyil mazmuni, usullari, o’qitish vositalari va faoliyatining muvofiqligini ta’minlaydi. 10. O’zaro aloqa turlarini birlashtirish printsipi. Masofaviy ta’limni innovatsion texnologiya sifatida joriy etish bir qator afzalliklarni ochib berdi: - imkoniyati cheklangan o’quvchilarning o’quv va boshqa axborot resurslaridan foydalanishi; - nogironligi mavjud bo’lgan talabalarni ijtimoiylashtirish va jamiyatga integratsiyalashuvi (talabalar auditoriyasini keng qamrab olish); - o’quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish; - interaktiv ta’lim; - ta’lim olishdagi vaqtning chegaralanmaganligi; - doimiy texnologik takomillashtirish. Hozirgi vaqtda global tarmoqlarning rivojlanishi ta’lim olish uchun tubdan yangi shart-sharoitlarni yaratdi. Ta’limda yangi audiovizual, multimedia texnologiyalariga o’tish og’ir rivojlanishida nuqsoni bo’lgan o’quvchilarga teng o’rganish imkoniyatlarini taqdim etadi. Nogironligi bo’lgan bolalarni masofadan o’qitishni tashkil etishda yangi axborot texnologiyalaridan foydalanish multimediali kompyuter o’qitish vositalarini taqdim etish imkoniyatiga asoslanadi, 11 bu esa o’quvchilarning idrok etishning kompensatsiya mexanizmlarini faollashtirishga imkon beradi. 5 Internet orqali masofaviy ta’lim - bu ta’lim oluvchilar o’quv materiallari bilan ta’minlangan va global Internetning texnik, dasturiy va ma’muriy vositalaridan foydalangan holda o’qituvchi bilan o’zaro aloqada bo’lgan ta’lim berish turidir. Masofaviy ta’limning o’ziga xos xususiyati talabalarga zamonaviy axborot texnologiyalari tomonidan taqdim etilib ishlab chiqilgan axborot resurslaridan foydalangan holda kerakli bilimlarni o’zlari olish imkoniyatini berishdir. Masofaviy ta’limda axborot va telekommunikatsiya texnologiyalarining asosiy roli masofaviy ta’lim jarayonida o’qituvchi va talabalar o’rtasidagi o’quv muloqotini ta’minlashdan iborat. Inklyuziv ta’limni masofaviy qo’llab-quvvatlash modulli tamoyilga asoslanib, bunda har bir alohida kurs muayyan fan sohasining yaxlit ko’rinishini yaratadi. Bu o’qituvchiga imkoniyati cheklangan o’quvchining individual ehtiyojlarini qondiradigan mustaqil modul kurslari to’plamidan o’quv dasturini yaratish imkonini beradi. Masofaviy yordamni amalga oshirish uchun o’qituvchi odatdagi masofaviy kursning tuzilishini shakllantirishi kerak, uning modeli quyidagi bloklarni o’z ichiga olishi kerak: 1. Dars mazmuni bloki (ma’ruzalar, o’quvchilar uchun ko’rsatmalar, manbalar, lug’atlar). 2. Boshqaruv bloki: 3. joriy (test, veb-kvest, maqola, vaziyatni tahlil qilish, test, on-layn maslahat); 4. yakuniy (davra suhbati, loyiha ishi, masofaviy dars). 5. Tashkiliy blok (tanishuv forumi, o’quv jarayoni hujjatlari, joriy e’lonlar). 6. Shaxsiy va guruhli o’qitish uchun aloqa vositalari bloki (forum, elektron pochta, 5 O ‘ zbekiston Respublikasining Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi “ Nogironligi bo ‘ lgan shaxslarni davlat tomonidan qo ‘ llab - quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora - tadbirlari to ‘ g ‘ risida ” gi PF -5270- sonli Farmoni . https://www.lex.uz/acts/3436192 12 videokonferentsiyalar, ovozli chat, bloglar, tarmoq hamjamiyatlari saytlari, chat, pochta ro’yxati va boshqalar). 7. Xulosa bloki (har bir modulni o’rganib chiqqandan keyin va kurs oxirida aks ettirish). 1 va 2 - bloklar kurs (tayyorgarlik) oldidan uslubiy ishlarni tashkil etish, 3 va 4 - bloklar kursni o’tkazishni va 5 - blok - natijalarni qayd qilishni ifodalaydi. Har bir blok masofaviy ta’lim tizimiga kiritilishi yoki an’anaviy sinf formatida tashkil etilishi mumkin. Shu bilan birga, inklyuziv ta’limni masofadan qo’llab-quvvatlashni amalga oshirish uchun o’qituvchi internetning ta’lim segmentini bilishi, pedagogik tarmoq jamoalarida harakat qilishi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda o’quv jarayonini o’tkazish ko’nikmalariga ega bo’lishi, masofadan o’qitishning pedagogik texnologiyalarini bilishi va qo’llay olishi, o’z fanini har qanday shaklda o’qitishi ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak. - Ta’lim resurslarining xilma-xilligi: Masofaviy ta’lim alohida ehtiyojli o’quvchilarning ishtirokini qo’llab-quvvatlash uchun maxsus materiallar va dasturiy ta’minotni o’z ichiga olgan keng doiradagi ta’lim resurslaridan foydalanish imkonini beradi. - Kengaytirilgan qulaylik: Masofaviy ta’lim uzoq masofali yoki borish qiyin bo’lgan hududlardagi talabalar, shuningdek, harakatlanish imkoniyati cheklanganlar uchun ta’lim olish imkoniyatini oshiradi. Bu, ayniqsa, inklyuziv ta’lim uchun juda muhim, chunki barcha talabalar sifatli ta’lim olish uchun teng imkoniyatlarga ega bo’lishi kerak. - O’qituvchilarni qo’llab-quvvatlash va malakasini oshirish zarurati: Inklyuziv ta’limda masofaviy ta’limni samarali amalga oshirish o’qituvchilarni tayyorlash va doimiy malakalarini oshirib borishni talab qiladi. Ular turli xil o’quvchilar bilan ishlashda va barcha o’quvchilarni ta’lim jarayoniga qamrab olishni ta’minlash uchun turli xil texnologiya vositalaridan foydalanishda malakali bo’lishi lozim. Inklyuziv ta’limda masofaviy ta’lim barcha o’quvchilar uchun ochiq va foydalanish mumkin bo’lgan ta’lim muhitini yaratishga hissa qo’shadigan, ta’lim 13 muassasalari, o’qituvchilar, ota-onalar va butun jamiyatning birgalikdagi sa’y- harakatlarini talab qiluvchi kuchli vositadir. Inklyuziv ta’lim (ingliz tilidan olingan bo’lib, inclusive, inclusion - uyg’unlashmoq, uyg’unlashtirish, qamrab olmoq, qamrab olish ma’nolarini bildiradi) nogiron va sog’lom bolalar o’rtasidagi to’siqlami (diskriminatsiyani) bartaraf etish, maxsus ta’limga muhtoj bolalar, (ayrim sabablarga ko’ra nogiron bo’lgan) o’smirlar rivojlanishida uchraydigan nuqsonlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklardan qat’iy nazar ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo’naltirilgan umum ta’lim jarayoniga qo’shishni ifodalovcbi ta’lim tizimidir. Inklyuziv ta’lim siyosati turli xil ehtiyojli bolalaming ta’lim olishini qo’llabquwatlaydi, va yutuqga erishishiga yordam beradi hamda yaxshi hayot qurishiga imkon yaratadi. Inklyuziv ta’lim umumta’lim jarayonini rivojlantiradi va barcha bolalarga mos bo’lgan ta’limni joriy qiladi. Nogironligi bo’lgan bolalaming ta’lim olishiga oid qo’shimcha inoslamalami tashkil qilib, qulay sharoit yaratadi. Inklyuziv ta’lim turli xil ehtiyojli bolalaming ta’lim olishiga qaratilgan metodologiyani rivojlantirishga harakat qiladi. Inklyuziv ta’lim turli xil ehtiyojlami 188 qondirishga qaratilgan ixcham turdagi dars berishga yondashadigan ta’limni ishiab chiqishni amalga oshiradi. Agarda inklyuziv ta’limni tatbiq etishda dars berish, o’qitish bir muncha samarali va unumli bo’lsa, bu nafaqat nogironligi bo’lgan bolalar balki barcha bolalar uchun foydali boladi. Inklyuziv ta’Km maktablari bolalaming bilim olishi uchun shaxsiy huquqlarini himoyalaydi.Bunday yondashuv diskriminatsiyani bartaraf etadi, kamaytiradi. Imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim-tarbiyasi masalasi bugungi kunda eng dolzarb masalalar sirasiga aylanib bormoqda.Maxsus ta’lim nogironligi bo’lgan bolalar uchun ta’lim tizimi sifatida rivojlangan. Ushbu ta’lim nogironligi bo’lgan bolalaming ehtiyojlarini umumta’lim muasasalarida qondirib bo’lmaydi degan taxminlar asosida qurilgan. 6 Maxsus ta’lim butun dunyoda maktab yoki intemat shaklida, shuningdek umumta’lim maktablarining uncha katta bo’lmagan qismi sifatida faoliyat yuritadi. 6 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2007 yil 17 maydagi “Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlari faoliyati to‘g‘risida” 2007 yil 17 maydagi PQ-100- son Qarori. https://lex.uz/docs/1203085 14 Imkoniyati cheklangan bolalaming maxsus ta’lim tizimida o’qitilishi ulaming maktabni tugatgach ijtimoiy jamiyatga moslashib ketishlarini qiyinlashtiradi. Shuningdek, ulaming o’z oilasidan uzoqda bo’lishga majbur qiladi. Bu toifa bolalar boqimandalikka o’rganib qoladilar, o’z-o’ziga xizmat qilishlarida qiyinchiliklarga duch keladilar. Bundan tashqari juda ko’plab maxsus ehtiyojli bolalar ta’limdan chetda qolib ketmoqdalar. Bu toifa bolalar boqimandalikka o’rganib qoladilar, o’z-o’ziga xizmat qilishlarida qiyinchiliklarga duch keladilar. Bundan tashqari juda ko’plab maxsus ehtiyojli bolalar ta’limdan chetda qolib ketmoqdalar. Hozirgi kunda Respublikamizda alohida yordamga muhtoj bolalaming rivojlanish darajasi, imkoniyati, nuqson xususiyatlari va qobiliyatlariga ko’ra maxsus yoki umumta’lim tizimida ta’lim olishini amalga oshirish maqsadida inkyuziv ta’lim siyosati faol amalga oshirilmoqda. Inklyuziv ta’lim madaniyati. ≪ Salamanka deklaratsiyasi ≫ ga muvofiq, har bir o’quvchining tafovut, xususiyatlarini qo’llabquwatlovchi va ma’qullovchi islohot sifatida qarashadi. Uning maqsadi, jinsi, irqi, madaniyati, ijtimoiy millati, dini, individual imkoniyat va qobiliyatidagi tafovutlar oqibatida yuzaga keladigan ijtimoiy segregatssiyaga yo’l qo’ymaslikdir. Biroq bu kontsepsiya universal foydalanish uchun yaroqsiz bo’lib chiqdi. Dunyo bo’yicha maktablarda inklyuziyaga ko’pincha umumta’lim maktablarida nogironlami o’zlarining tengdoshlari bilan birga ta’lim olish deb qaraladi. Biroq inklyuziv ta’limning mazmun-mohiyati to’g’risidagi 189 bilim va ma’lumotlar hali jamiyatda yetarli emas. ≪ Inklyuziv ≫ va ≪ integratsiyalashgan ≫ atamalari ko’pincha bir xil ma’noda ishlatiladi. 7 Nogiron bolani oddiy sharoitga moslashtirish integratsiyaga qarab qo’yilgan birinchi qadamdir. Nogironligi bo’lgan bolalaming umumta’iim muassasalari tarkibiga qamrab olinishi jahon miqyosida ≪ inklyuziv ≫ yoki ≪ integratsion ≫ ta’lim atamalari bilan ataladi. Integratsiyalashgan ta’lim bu - diqqat markazida bolaning aynan maktabga kelib-ketish muammosi turgan, maxsus ehtiyojli bolaning maktab 7 O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2020 yil 13 oktyabrdagi “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4860- son Qarori. https://lex.uz/docs/5044711 15 ta’limiga qamrab olishdir.Integratsiyalashgan ta’limda bolaga alohida yordamga nuhtoj shaxs sifatida qaraladi. Ushbu ta’lim tiziminmg quyidagi shakllari mavjud: Jismoniy integratsiya. Integratsiyaning bu shakli nogiron va nogiron bolmagan bolalar o’rtasidagi jismoniy farqni kamaytirishga qaratilgan. Oddiy maktab bilan yomna-yon joyda nogiron bolalar uchun maxsus bo’lim yoki sinf tashkil qilish mumkin. Funksional integratsiya. Bu shakl nogiron va nogiron bo’lmagan bolalar o’rtasidagi funksional muammolami kamaytirishga qaratilgan. Ijtimoiy integratsiya. Integratsiyaning bu shakli ijtimoiy muammolami kamaytirishga qaratilgan va u nogiron hamda nogiron bo’lmagan bolalar o’rtasidagi o’zaro aloqani qo’llab-quwatlavdi. Inkyuziv ta’limning maqsad va vazifalari. Inklyuziv ta’lim tizimida quyidagi maqsad va vazifalami hal etish talab etiladi: talim muassasasida nogironligi bo’lgan bolalar va o’smirlarning bilim olishlari uchun zaruriy psixologikpedagogik,korrektsion sharoitlami yaratish, ulaming imkoniyatiga yo’naltirilgan umumta’iim dasturlari va korrektsion ishlami amalga oshirish orqali ruhiy va ijtimoiy moslashtirishni amalga oshirish; o’quvchilaming ta’limdagi teng huquqliligini kafolatlash;jamiyatning va oilaning faol ishtirokida nogiron va soglom bolalaming ehtiyojlarini qondirish, ijtimoiy hayotga erta moslashtirish; nogironligi bo’lgan bolalar va o’smirlami oilalardan ajramagan holda yashash huquqini ro’yobga chiqarish;190 jamiyatda imkoniyati cheklangan bolalar va o’smirlarga nisbatan do’storm va mehr- muhabbat munosabatini shakllantirish. Inklyuziv ta’Iimda resurs pedagog va uning vazifalari. Maxsus ehtiyojli bolalarni umumta’lim sharoitida o’qitish maktablararo qatnab yuruvchi o’qituvchi, ya’ni, resurs o’qituvchi faoliyatini talab etadi. Inklyuziv ta’lim amaliyotida maktablararo qatnab yuruvchi o’qituvchi va oddiy sinf o’qituvchisining hamjihatlikdagi harakatlari orqali amalga oshirilishi mumkin. Ba’zi sinflarda bolani ma’lum bir vaqtga sinfdan ajratib olish kerak bo’li.shi mumkin. Hamma vaqt resurs o’qituvchi sinf o’qituvchisi bilan birgalikda faoliyat ko’rsatishi va maxsus ta’lim sohasida mutaxassislikka ega bo’lishi talab qilinadi. Maktablararo qatnab yuruvchi resurs pedagog nogiron bolalarni ular uchun zarur bo’lgan qo’llanmalar, jihozlar bilan ta’minlaydi,homiylar topadi, 16 nogironligi bo’lgan bolalar, sog’lom bolalar hamda sinf o’qituvchisi o’rtasidagi mustahkam aloqani o’matadi,ota-onalar, bolalar, oddiy sinf o’qituvchilari va maktabma’muriyatiga rnaslahatlar beradi.Resurs o’qituvchi faoliyatidan ko’zlangan asosiy maqsad: umumta’lim muassasalarida ta’lim olayotgan maxsus ta’limga muhtoj O’quvchilar va ulaming o’qituvchilariga yordam ko’rsatishdan iborat. 1. Inklyuziv ta’Iimda deganda nimani tushinasiz? 2. Inklyuziv ta’limning asosiy mohiyati nimadan iborat? 3. Inklyuziv ta’lim qanday vazifalarni hal etishga yordamlashadi? 4. Inklyuziv ta’lim madaniyati tushunchasini izohlang. 5. Inklyuziv ta’limning vazifalarini aytib bering 6. Inklyuziv ta’Iimda resurs pedagogning rolini tushuntirib bering. 17 1.2. Inklyuziv ta lim mezoni va shakllariʼ Inklyuziv ta’lim va uning mohiyati Har qanday jamiyatda kelajak vorislari bo’lmish farzandlarni mas’ulayatni his etadigan, ularni davlat taraqqiyoti va gullab-yashnashiga salmoqli ulush qo’shadigan munosib fuqarolar bo’lib etishishlariga katta umid bilan qaraladi. Dunyoga “O’zbek modeli” deb nom olgan rivojlanish yo’li bilan tobora ko’proq tanilayotgan O’zbekistonda ham bolalar huquqlarini himoya qilishga juda katta e’tibor berilmoqda. Mamlakatimizda maktab, litsey, gimnaziya, kollej kabi bilim dargohlari bilan birgalikda turli maxsus maktab internatlar, mehribonlik uylari faoliyat ko’rsatayotganligi ham fikrimizning isbotidir. Ko’plab davlatlarda bo’lgani kabi O’zbekistonda ham imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus tashkillangan maktablar bor. Ularning vazifasi bolalarni maxsus o’quv yurtlariga tayyorlashdir. Bolalarni himoya qilish xalqaro tashkiloti Konvensiya tizimiga o’zining asosiy maqsadi etib bola huquqlarini asos etib oladi. Bola huquqlari xalqaro Konvensiya hamma bolalarning ehtiyojini hisobga olgan, huquq va qobiliyatlarini hurmat qiladigan ta’lim tizimini yaratish g’oyasini ilgari surdi. Chunki har bir bolada – u sog’lommi yoki nogironmi – takrorlanmaydigan xarakter, qiziqish , imkoniyat va bilimga ehtiyoj bor. Hamma bolalarning ehtiyojlarini hisobga olgan, huquq va qobiliyatlarini hurmat qiladigan, ijtimoiy adolat hamda tenglikka erishishni maqsad qilib olgan ta’limtizimi inklyuziv ta’lim deyiladi. Inklyuziv ta’lim nogiron bolalarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish hamda umumta’lim maktablarini nogiron bolalarga moslashtirishni ko’zda tutadigan, ijtimoiy adolat va tenglikni bosh maqsad qilib olgan jarayondir. Inklyuziv ta’lim ijtimoiy modelga asoslanadi va u muammoni bolada emas, balki dastur va metodologiyada deb hisoblaydi. Bunday ta’lim tizimiga ba’zi bir o’zgartirishlar kiritishni taqazo etadi. 8 Bunda har bir bolaning ehtiyojini hisobga olgan holda o’quv rejalari tayyorlanadi, uslubiyotning psixologik muammolari bilan bog’liq tomonlari to’g’ri yo’lga qo’yiladi. Inklyuziv ta’lim hamma bolalarni, 8 2020-2025 yillarda Xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’lim Inklyuziv ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi. O‘z.Res.Prezidenti. 13.10.2020y PQ 4860-son 18 shu - 8 - jumladan, nogiron bolalarni ham o’zlari xohlagan maktabda o’qishi mumkin, deb xulosa chiqaradi. Bolaning nogiron bo’lib qolishiga jamiyat, undagi muhit, tushunmovchiliklar, yo’l qo’yilgan xatolar sababchi bo’lgan. Demak, uning o’qishi uchun ham shu jamiyatning o’zi jon kuydirishi shart. Bolahuquqlari Konvensiyadan kelib chiqib , yaxshi maktab ta’limini uch xil ibora bilan ta’riflash mumkin, ya’ni: - mos keluvchi; - rivojlantiruvchi; - inklyuziv; Konvensiyaning 6- moddasida shunday satrlar bor: “Tirik qolish va rivojlanish”. Bu modda mos keluvchi ta’limga taalluqli. Rivojlantiruvchi ta’lim 29-moddada ko’rsatilgan: “Ta’lim shaxsning yuqori darajada rivojlanishiga, iqtidorli, aqliy va jismoniy qobiliyatlarini o’stirishga yo’naltirlgan bo’lishi, bolani erkin jamiyatda faol yashashga tayyorlash kerak”. 2-va 28-moddalar inklyuziv ta’limga tegishli bo’lib, ularda kamsitishning olsini olish, ta’lim hamma uchun qobiliyatiga yarasha ekanligi belgilab qo’yilgan. Maxsus ehtiyojli bolalar, boshqa bolalar, o’qituvchi va tarbiyachilar faoliyati inklyuziv ta’limda o’ziga xos o’rin tutadi. Bunday ta’lim tufayli maxsus ehtiyojli bolalar: - jismoniy va ruhiy ehtiyojlarini qondiradilar; - ijtimoiy xulq va o’ziga-o’zi xizmat ko’rsatish malakalarini yaratadilar; - ularning imkoniyatlarini hisobga olgan o’quv materiallarini o’zlashtiradilar; - tengqurlari bilan turli o’yinlarda ishtirok etib rivojlanadilar ; - jismoniy tarbiya darslarida shaxmat-shashka o’yinlari, turli sport musobaqalarida vaqtni kuzatuvchi hakam yoki darvozabon bo’lishlari mumkin; - do’stona muhitda do’st orttiradilar; - turli ko’ngilochar va bayramona dasturlarda ishtirok etadilar. Boshqa bolalar esa; - do’stona muhitni yaratadilar; - 9 - - maxsus ehtiyojli bolalarga g’amho’rlik qiladilar,ularni turli o’yinlarga jalb qiladilar; - sinf tadbirlarida ishtirok etadilar; - tozalik va ozodalikni ta’minlaydilar; - jamoa oldida ma’suliyat hissini rivojlantiradilar; - didaktik va o’yin vositalarini tayyorlashda birgalikda ishtirok etadilar; - o’qituvchi va tarbiyachilar bolalarni bir-birlarining ichki dunyolarini tushunishga o’rgatadilar; - har bir bolaning qobiliyati va imkoniyatini hisobga oladilar; - har bir bolada hayotiy malaka va mustaqillikni shakllantiradilar; - ishlarni tahlil qiladilar va baholaydilar ; - ota-onalarga amaliy yordam ko’rsatadilar; 19 - barcha bolalarga birdek bilim berib, tarbiyalaydilar; Demak; inklyuziv ta’lim maxsus ehtiyojli, nogiron bolalar ham faqat maxsus maktablarda emas, balki sog’lom bolalar o’qiydigan umumta’lim maktablarida ham ta’lim-tarbiya olishlari mumkin ekanligini e’tirof etadi. Buning uchun esa maktab ham, o’qituvchi-tarbiyachilar ham inklyuziv ta’lim tizimiga tayyor bo’lishi, maktab darajasi, jismoniy sharoit va o’qishga imkon omillari shu ta’lim talablariga to’la javob berishi kerak. Maktab darajasida integratsiyani muvaffaqiyatli kiritishga bir necha o’zaro bog’liq omillar ta’sir ko’rsatadi. Markaziy omil o’quv dasturiga kiritish imkoniyatidir. Shuningdek, binolarning jismoniy joylashuvi, o’qish uchun imkoniyat va moliyalashgan imkon ham asosiy omilllardandir. Inklyuziv ta’limda maktabdagi jismoniy sharoit ham katta o’rin tutadi. Oddiy qilib aytadigan bo’lsak, barcha maktablar eshigiga o’quvchilar zinapoyalar orqali kirib boradilar. Lekin bu zinapoyalardan maxsus aravachalarda yuradigan nogiron bolalar ko’tarila olmaydilar, hatto qo’ltiqtayoqda yuradigan bolalar ham, qiynalishlari mumkin. Demak, zinapoyalardan ham , eshiklardan ham sog’lom bolalar bilan birga nogiron bolalar ham bemalol o’tishlari uchun qulay sharoit - 10 - yaratilishi shart. Bundan tashqari, sinf xonalari va laboratoriyalardagi maxsus o’rindiq hamda moslamalar ham nogiron bolalarga mos bo’lishi kerak. O’qishga imkon yaratish ham juda muhimdir. Yozish qobiliyatlarida buzilish mavjud bo’lgan bolalarga tovush va tasvirni kattalashtirish etarli bo’lmaydi. Bunda o’quvchilar imo-ishora yoki Brayl xatini puxta o’rganishlari kerak. Aqliy nuqsoni bor bolalar soddalashtirilgan yozma yoki og’zaki informatsiyani olishlari kerak. O’quv rejasini bunday differensiyalash o’qituvchilarda o’z ishlariga ijodiy yondashishni taqozo etadi. Maktab ma’muriyati buning uchun o’qituvchilarga imkon yaratib berishi kerak. Bunday ijodiy yondashuv o’quv rejasiga qattiq talab qo’yilgan joylarda birmuncha qiyinchilik tug’dirishi mumkin. “Bolalarni qutqaring” (Buyuk Britaniya) tashkiloti, uning boshqa mamlakatlardagi tashkilotlari inklyuziv ta’limdagi asosiy to’siqlarni xalq ta’limi tizimi va maktablarga qo’yadi. Bizning 20 fuqarolik jamiyatiga qadam qo’yayotgan davlatimizda bunday to’siqlarni o’z- o’zini boshqarishning milliy modeli bo’lgan mahallalarda hal etish mumkin. E’tiborsizlik, yashirish, mablag’ masalasi , sharoitga moslashmaslik, kambag’allik , sinfda o’quvchilar sonining ko’pligi , kamsitish , qaramlilik, kutilmagan holatlar kabi to’siqlarni mahallalarda bemalol bartaraf etsa bo’ladi, yoki bu muammolarni hal etishni quyidagi jadval asosida shunday taqsimlash mumkin .Bir qancha davlatlar tajribasi, jumladan, Norin (Qirg’iziston) va Qo’qon shaxarlaridagi inklyuziv ta’lim loyihasining tajribasi maxsus ehtiyojli bolalarni sog’lom tengqurlari bilan birgalikda o’quv-tarbiya ishlarida har tomonlama faol ishtirok etishlari mumkinligini tasdiqladi. Maxsus yordamga muhtoj bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiyasi ularni o’qish va yozishga o’rgatish muammolarini ijtimoiy hayotga moslashtirishga ko’mak berish, bu ishlarni samarali amalga oshirish, maxsus soxa xodimlari hamda nogron bolalar ota-onalariga amaliy yordam berish kabi masuliyatli ishlar jumlasiga kiradi. Maxsus yordamga muhtoj bolalar asosiy muamolarini ular o’zlari yashab turgan muxitdan, oiladan uzoqda ta’lim tarbiya berish bilan hal qilib bo’lmaydi. Jamiyat o’z a’zolariga javobgarlikni o’z bo’yniga olmas ekan, cheklab qo’yilgan huquq va imkoniyatlar qaytarib berilmas ekan ijtimoiy integrasiyaga erishish qiyin. Maxsus ehtiyojli bolalarni ta’lim tarbiyasida tenghuquqlilik muammosini hal etish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Ammo bugungi kunda ham juda ko’plab bolalar turli xildagi sabablarga ko’ra ta’limdan chetda qolib ketmoqdalar. Inklyuziv ta’limga jalb qilishning tashkiliy, ilmiy-uslubiy choralarini ko’rib chiqish ya’ni mutaxassislarini tayyorlash, malakasini oshirishga oid tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Alohida yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim muassasalariga jalb qilishning ikki asosiy omili bor: Birinchidan, alohida ehtiyojga ega bo’lgan bolalar ham sog’lom bolalar bilan birgalikda o’zaro faoliyat ko’rsatishlari mumkin. Inklyuziv ta’lim maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilsa , maxsus ehtiyojli bolalar ijtimoiy tomondan himoyalanadilar, sog’lom bolalar esa ijtimoiy adolat va tenglikning tan olinishi buyukligini nogiron bolalarga nisbatan yanada mehribon va e’tibor bilan munosabatda bo’lishni his etadilar. Ikkinchidan, nogiron bolalar 21 ham sog’lom tengdoshlari bilan yonmayon o’qish, tarbiyalanish huquqiga ega ekanligi. Bu ishlarni muvaffaqiyati xar bir davlatning qonunlarida aks etilishi zarur. Chunki, qonunlar, ularni kerakli moddiy va ma’naviy resurslar bilan ta’minlanishini amalga oshirishni kafolatlaydi. Imkoniyati cheklangan bolalaro’quvchilarga ta’lim berishda, ota-onalar, mahallalar pedagoglar, mutaxassislar - 12 - hamkorligida faoliyat ko’rsatishlarini talab qilinadi va majburiy shart hisoblanadi. Alohida ehtiyojli bolalar ham sog’lom tengdoshlari bilan birgalikda o’z qobiliyat darajasida faoliyat ko’rsatish, ta’lim olishi, kasb- xunar o’rganishi va rivojlanishi mumkin. Inklyuziv ta’lim maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilsa maxsus yordamga muhtoj bolalar ijtimoiy tomondan himoyalandilar, ijtimoiy hayotda teng xuquqliligini, o’z tengdoshlari bilan birga bilim olishlari mumkinligini his etadilar. Alohida ehtiyojli bolalar uchun tashkil etilgan segregasion-maxsus, yopiq turdagi muasasalarda bolalardagi mavjud nuqsonlar ancha-muncha yuqori darajada korreksiyalansada, ammo bolalarning maktab jamoasidagi tor doiraga tushib qolishlari natijasida ijtimoiy jamiyatga moslashishi , kelajakda normal rivojlanishdagi boalalar qatori faoliyat yuritishlarida juda katta qiyinchiliklarga duch keladilar. Maxsus maktablar mana shu jihatlari bilan juda katta kamchiliklarga ega. Bundan tashqari nogironligi bo’lgan bolalarni barcha qatori keng jamoatchilik davrasidan ajratgan holda yashashlari ham demokratiya nuqtai nazariga to’g’ri kelmaydi. Chunki maxsus ehtiyojli bolalar ham barcha qatori haqhuquqlarga ega. Shuning uchun ham 1990 yilda Djonpiyeyen (Tailand)da juda muhim koferensiya o’tkazildi. Bu konferensiya “Ta’lim hamma uchun” maqsadini shakllantirishga qaratilgan bo’lib, unga 155 ta davlat vakillari va 150dan ortiq nodavlvt tashkilotlari qo’shildilar. Tahlil shuni ko’rsatadiki, taxminan 10-15% bolalar maxsus ta’limga muhtoj ekanligi aniqlandi. Djomtiyen (Tailan)da o’tkazilgan konferensiya asosida “Ta’lim hamma uchun” shiorini qo’llab-quvvatlash va amaliyotga tadbiq qilishni tahlil etish maqsadida 1994 yilda YuNESKO tashkiloti va Ispaniya davlati bilan hamkorlikda Salamanka - Ispaniya umumjahon konferensiyasi o’tkazildi. Ushbu 22 konferensiya ishtirokchilarining maqsadi va vazifasi butun dunyodagi nogironligi bo’lgan bolalarning umumta’lim muassasalarida ta’lim olishlari uchun qulayliklar yaratish, maktabda o’qitish vazifasini amalga oshirish - 13 - uchun maktab isloxotlarini o’tkazish zarurligi to’g’risida fikr-muloxazalar yuritishga qaratilgan edi. Nogironligi bo’lgan bolalarni umumta’lim muassasalariga jalb etishga bo’lgan ehtiyoj bu shunda namoyon bo’ladiki, ta’lim tizimidan butunlay chetda qolib ketayotgan nogironligi bo’lgan bolalarni ta’limga jalb etish, maxsus muasasalarga borishga yashash joyi juda uzoqda bo’lganligi yoki moddiy mablag’ning yetishmasligi yoki ota-onalarning o’z farzandini maxsus muassasaga borishini hohlamasligi oqibatida qiynlalayotgan ota-onlalargan ko’mak berish, maxsus ehtiyojli bolalarni ijtimoiy jamiyatga erta va to’laqonli moslashtirish, teng huquqlilik masalasini hal etish, kamsitishlarni oldini olishdadir. Inklyuziv ta’lim masalasi 90-yillarning diqqat markazija bo’lib qoldi. Janubiy Afrika va Janubiy Sharqiy Osiyodagi integrasiyalashgan ta’lim dasturlari asosida yakuniy ish hujjatlari o’rganilib chiqildi. Natijada barcha davlatlarning Ta’lim Vazirliklarida maxsus maktablar qoshidagi maxsus bo’limlarga muqobil sifatida inklyuziv ishlash uslublari qabul qilindi. Inklyuziv ta’limga bo’lgan ehtiyoj uning jamiyatga va maxsus ehtiyojli bolalar uchun quyidagi nafli jihatlari mavjudligidan kelib chiqadi: Inklyuziv ta’lim maxsus ehtiyojli bolalarga doimo o’z oilasi mahallasi va qarindosh-urug’lari davrasida bo’lishga imkon beradi. Bolalarni oilasidan, uyidan uzoqda bo’lgan iternatlarga joylashtirish ularning uyi, oilasi hamjamiyat hayotiga ishtirok etish huquqiga to’sqinlik qiladi. Uyidan, oilasidan, ota-ona mehridan uzoqda bo’lgan bola diydasi qattiq bo’lib o’sadi. Chunki oila tarbiyaning bosh markazidir. Inklyuziv ta’lim barcha uchun ta’lim sifatini yaxshilaydi. Inklyuziv ta’lim ta’lim sifatini yaxshilashga olib keladigan katalizator bo’lib xizmat qilishi mumkin. Maxsus ehtiyojli bolalrni umumta’lim muassasalariga qabul qilinishi o’quvchilarni yanada bolaga qaratilgan faolroq va ko’proq o’quvchilarni qamraydigan yangi o’qitish uslublarini ishlab chiqishga undaydi. Buning nafi esa hamma bolaga tegadi. Inklyuziv ta’lim 23 kamsitishlarni oldini olishga yordam beradi. - 14 - Jamiyatda nogironlargan nisbatan yanglish fikr va munosabat juda yuqoridadir. Ular haqida ma’lumotlarning kamligi va ularni yoshligidan maxsus muassasalarda yopiq tarzda ta’lim tarbiya berilishi bunga sababa bo’lishi mumkin. Bunday munosabatni yo’qotish yoki kamaytirish ancha mushkul ishdir. Lekin tajribadan shu narsa ma’lumki, kattalarga nisbatan bolalar farqli va o’xshashlik jihatlarni tezroq anglar ekanlar. Agarda maxsus ehtiyojli bolalar normal rivojlanishdagi bolalar bilan birgalikda ta’lim tarbiya olsalar, bu barcha bolalarni nogironlarga nisbatan o’zlari singari bola ekanliklarni anglab, kasitmasliklarini ta’minlagan bo’lar edi. 1.3.O’zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’lim tizimining joriy etilish masalalari. O’zbekiston Respublikiasida nogiron bolalar bilan bog’liq tahlil va dastlabki baholash ishlari 1966 yilda boshlangan. Hozirgi kunda O’zbekistonda 250000 ga yaqin turli ko’rinishdagi nogiron bolalar (16 yoshgacha) ta’lim olish ehtiyojiga ega. Nogiron bolalar uchun ta’lim bilan birgalikda maxsus xizmatlar tashkil etish lozim. Ko’zi ojizlar, kar va eshitish nuqsoniga ega bo’lgan bolalar, poliyemiyelit bilan kasallanganlar, aqli zaif bolalar , nutqida nuqsoni bor va soqov bolalarga mo’ljallangan 86 ta maxsus ta’lim va aralash maxsus muassasalar, 982 ta maxsus bolalar bog’chalari mavjud. O’zbekistonda maxsus ta’lim sohasida quyidagi tadbirlar amalga oshirilmoqda: - yordamga muhtoj bolalar uchun moslashuvchan va ko’p qirrali ta’lim tizimini yaratish; - mahalliy va mintaqaviy miqyosda maxsus ta’limning tobora oshib borayotgan ahamiyati asosida ta’lim boshqaruvini markazlashtirish; yordamga muhtoj bolalarga yoshlikdan toshhis qo’yish va kasalpiklarni aniqlash uchun sharoit yaratish; - 15 - - milliy ta’lim standartlari asosida yordamga muhtoj bolalarga mo’ljallangon o’quv qo’llanmalar sifatini yaxshilash; ta’pim muassasalarining moddiy-texnika bozasini mustahkamlash; - nogiron bolalar bilan ishlashga ixtisoslashgan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik aloqalarini kengaytirish; - ko’zi ojiz bolalar uchun mo’ljallangan turli kitoblar, metodologik adabiyotlarni chop ztish; - nogiron bolalarni maxsus aravachalar, eshitish 24 moslamalari , ko’zoynaklar, sport anjomlari,ish asbob-uskunalari, kanselyariya mollari, maxsus mebellar va tibbiy uskunalar bilan ta’minlash; - maxsus talim sohasida kadrlar tayyorlash. II BOB. INKLYUZIV TA LIM MODELLARIʼ 2.1. Inklyuziv ta limning O zbekistondagi rivojlanishi ʼ ʻ Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlar zamirida, eng avvalo, kelajak avlodning barkamol bo lib ulg ayishi, hech kimdan kam bo lmay ʻ ʻ ʻ dunyo arenalarini zabt etishga qodir farzandlar bo lib yetishishi kabi dolzarb ʻ masalalarni hal etish turadi. Ayniqsa, yetim va ota-ona qaramog isiz qolgan, ʻ nogiron, rivojlanishida nuqsoni bor bolalarning ijtimoiy himoyasi hamisha davlat va jamiyatning ustuvor vazifasi hisoblangan. Ushbu vazifani amalga oshirish borasida O zbekiston Respublikasida rivojlanishida nuqsoni bo lgan kishilarning ʻ ʻ huquq va erkinliklarini, teng imkoniyatlarini ta’minlash, turmush faoliyatidagi cheklanish, chegaralarni bartaraf etish, ta’limni tashkil etish va boshqarishga zamonaviy yondashuv, uning sifati va samaradorligini oshirish, jamiyatda aholining turli qatlamlari uchun ta’limning uzviylik va uzluksizligini ta’minlash borasida talaygina ishlar amalga oshirib borilmoqda. Bolalik bosqichida inson psixologo-pedagogik jihatdan kuchli ta’sirlanadi. O sib kelayotgan bola organizmi, uning miya tuzilishining ichki imkoniyatlari ʻ chegarasizligini inobatga olgan holda tashkil etilgan korreksion-pedagogik, psixologik hamda tibbiy ishlar bolaning birlamchi nuqsonini kamaytirib, ikkilamchi nuqsonlarning oldini olishga yordam beradi. Bularning hammasi rivojlanishida nuqsoni bo lgan bolani mustaqil, hech kimga qaram bo lmagan ʻ ʻ holda hayot kechirishga tayyorlash omillaridir. Bolalarning ijtimoiy reabilitatsiyasi (tiklash) va ijtimoiy adaptatsiyasi (moslashuvi)-bu nafaqat qalbdagi sifatlarni, balki yangi texnologiya va innovatsiyalarning paydo bo lishi bilan tadrijiy rivojlanib boradigan bu nozik ʻ sohada professional yondashuvni talab qiladigan sermashaqqat mehnatdir. Bu sohaning takomillashuvida nogironligi bo lgan bolalar bo yicha idoralararo muhtoj ʻ ʻ 25 bolalarning ijtimoiy moslashuvi holatini o rganish bo yicha tadqiqotlar olibʻ ʻ borildi. Respublikamizda ijtimoiy tashabbuslarni qo llab-quvvatlash jamg armasi ʻ ʻ tomonidan 2007-yilda «O zbekistonda inklyuziv ta’lim» loyihasi amalga ʻ oshirilgan bo’lib, loyihada O zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, Oliy va ʻ o rta maxsus ta’lim vazirligi, Navoiy shahridagi «Umr» nogironligi bo’lgan ʻ bolalarga yordam berish markazi, Samarqand shahridagi «Hayot» nomli nogironlarga yordam berish markazi, Jizzax shahridagi «Istiqbolli avlod» markazi, Qashqadaryo viloyatining Qarshi shahridagi «Umid» tashabbuslarga ko mak ʻ berish va rivojlantirish markazi, Termiz shahridagi «Imkon» imkoniyati cheklangan bolalar va oilalarga ko mak berish markazi, Farg ona viloyatining ʻ ʻ Qo qon shahridagi «Ziyo» maxsus zaruratli bolalarga ijtimoiy ko mak berish ʻ ʻ markazi, maqsadli hududlar hokimliklari, O zbekistondagi Shvetsariya elchixonasi ʻ hamkorlik qilishdi. Ushbu loyiha doirasida Toshkent, Guliston, Qarshi, Samarqand, Termiz, Andijon, Qo qon, Nukus, Buxoro, Urganch shaharlarida ʻ joylashgan ayrim maktabgacha ta’lim muassasa, maktab, kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarda nogironligi bo’lgan bolalar aralash guruhlarda inklyuziv texnologiya asosida ta’lim-tarbiya olishdi. Mamlakatimizda nogironligi bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiyasi va ularning ijtimoiy hayotga moslashuviga qulay sharoitlar yaratib berilmoqda. Ularni jamiyatga integratsiya qilish, avvalo, imkon qadar salomatligini tiklash maqsadida « Nogironligi bo’lgan bolalar uchun umumiy ta’lim loyihasi» asosida ish yuritib kelinmoqda. Bunda, asosan, inklyuziv ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish ko zda tutilmoqda. Natijada inklyuziv ta’limni tashkil etishning pedagogik- ʻ psixologik xususiyatlarini, o ziga xos imkoniyatlarini ʻ 9 chuqurroq o rganish, u bilan ʻ bog liq muammolarni aniqlash, samaradorlik jihatlarini asoslab berish dolzarb ʻ ilmiy muammoga aylanmoqda. Chunki inklyuziv ta’lim usuli barcha bolalarning ruhiyjismoniy holatidan qat’iy nazar ta’lim jarayonida to laqonli ishtirok etishini ʻ ta’minlashga qulay imkoniyat yaratadi. 9 YUNESCO : Jamiyatga va inklyuziv ta ’ limga muhtojlarga qaratilgan Dastur . – 1994. 26 Ayniqsa, u alohida yordamga muhtoj bolalarning atrofdagilar bilan muloqotda bo lishi, ijtimoiy muhit talablariga javob bera oladigan bo lib ulg ayishi, o zʻ ʻ ʻ ʻ kundalik-maishiy ehtiyojini qondira olish ko nikmalarini egallashi, hayotga ʻ moslashib, umumta’lim maktablarida sog lom tengdoshlari bilan teng sharoitlarda ʻ o qiy olishi, ular bilan o zaro do stona munosabatga kirishishi, darslarni o z ʻ ʻ ʻ ʻ vaqtida o zlashtirishi, topshiriqlarga mas’uliyat bilan yondashishi uchun ʻ qulayliklar tug diradi. Shuni nazarda tutib, mazkur monografiyada inklyuziv ʻ ta’limning o ziga xos samaradorlik belgilarini asoslash, uni oiladan, maktabgacha ʻ ta’lim muassasalaridan boshlab oliy ta’limgacha bo lgan uzluksiz ta’lim jarayonida ʻ yo lga qo yish uchun zaruriy pedagogik-psixologik yondashuv yo llarini aniqlash ʻ ʻ ʻ ko zda tutildi. Shunisi borki, inklyuziv ta’lim nafaqat nogiron bolalar o rtasida, ʻ ʻ balki sog lom turmush tarziga asoslangan oilada tarbiyalanayotgan bolalar ʻ o rtasida, maktabgacha ta’lim muassasalarida, maktablarda, akademik litsey va ʻ kasb-hunar kollejlarida ham fanlarni o zlashtirish darajasi turlicha bo lgan ʻ ʻ o quvchilar uchun qulay imkoniyatlar yarata oladi. U orqali o quvchilarning bir- ʻ ʻ biriga ijobiy ta’sir ko rsata olishiga erishish yaxshi natija keltiradi. Lekin ba’zan ʻ sog lom bolalar bilan nogiron bolalar orasidagi tafovut sezilib qolishi, nogiron bola ʻ o z tengdoshlariga qo shilmay, tortinishi, o z imkoniyatlaridan foydalana olmasligi ʻ ʻ ʻ sabab uyalib turishi, kamsitilishi, ayrimlari esa oilada haddan tashqari erka o stirilganligi tufayli qaysarlik, injiqlik qilishi kuzatiladiki, bunday sharoitda ta’lim ʻ amaliyoti va ta’lim xizmatlarini tashkillashtirishda o zgarishlar qilishga to g ri ʻ ʻ ʻ keladi. Bularning barchasi inklyuziv ta’lim jarayoni o ziga xos murakkabliklarga ʻ ega ekanligini va shu sohada ishlaydigan o qituvchilar, sinf rahbarlari, ʻ tarbiyachilar, kasbiy mahorat ustalari zimmasiga jiddiy talablar va mas’uliyatlar yuklashini oydinlashtiradi. Inklyuziv ta’lim. Inklyuziv ta’limni oiladan maktabgacha ta’lim muassasalarida, umumta’lim maktablarida, kasb-hunar kollejlari va oliy o quv muassasalarida joriy etish ʻ natijasida imkoniyati cheklangan insonlarga nisbatan umumiy munosabat o zgarayotgani ma’lum bo ldi. ʻ ʻ 27 Bu esa ularning hayotda muvaffaqiyat qozonishi uchun omil bo lib xizmatʻ qilishi mumkin. Inklyuziv ta’lim nogironligi bo’lgan bolalarga umumta’lim jarayonidagi barcha tadbirlarda faol va muntazam ishtirok etish imkonini beradi. Buning natijasida stereotiplar shakllanishining oldi olinib, ko rsatiladigan ʻ individual yordam imkoniyati cheklangan bolalarni jamiyatdan ajratib qo ymaydi. ʻ Ular olgan ko nikmalarini umumlashtirish imkoniga ega bo lishadi. Nogironligi ʻ ʻ bo’lgan insonlar uchun ishlab chiqilgan va jamiyatga reja asosida joriy etilayotgan inklyuziv ta’lim strategiyasi o qishning uzluksiz va muttasilligini ta’minlaydi. Oila ʻ – bolalar bog chasi – maktab – kasb-hunar kolleji – ish bilan ta’minlash – ushbu ʻ tizim kelajakda ota-onalarga imkoniyati cheklangan bolalarini umumta’lim muassasalari va oliy o quv yurtlariga bemalol, xavfsiramasdan olib kelishlari ʻ uchun zamin yaratadi. Inklyuziv ta’lim – o quvchilarning imkoniyatlari, individual-psixologik, ʻ jismoniy nuqson va o zlashtirish xususiyatlarini hisobga olgan holda tashkil ʻ etiladigan ta’lim jarayonidir 10 . Shuningdek, inkluziv ta’lim davlat siyosati bo lib, nogiron va sog lom bolalar ʻ ʻ o rtasidagi to siqlarni bartaraf etish, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarni ʻ ʻ rivojlanishidagi nuqsonlari yoki iqtisodiy qiyinchiliklaridan qat’i nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo shishni ʻ ʻ ifodalovchi ta’lim tizimidir. Inklyuziv ta’lim jismoniy va psixik nogironligi bo’lgan o quvchilarni sog lom ʻ ʻ o quvchilar bilan birgalikda o qitishni anglatadi. Inklyuziv ta’lim bir qator muhim ʻ ʻ tamoyillarga tayanilgan holda amalga oshiriladi. Jumladan,  inson qadri uning layoqatlari va yutuqlariga bog liq emasligi prinsipi; ʻ  har bir shaxsning his qilish va o ylash layoqatiga egaligi prinsipi; ʻ  har bir shaxsning muloqot qilish va tinglash huquqiga egaligi prinsipi;  har bir shaxsning bir-biriga kerakliligi prinsipi;  shaxsga yo naltirilgan ta’lim jarayonining aniq hamkorlik asosida amalga ʻ oshirilishi prinsipi; 10 Педагогик атамалар луғати. – Т.: “Фан”, 2008. –Б.47. 28  har bir o quvchining o z tengdoshlarining qo llab-quvvatlovi va do stonaʻ ʻ ʻ ʻ munosabatlariga ehtiyojmandligi prinsipi;  turli-tumanlik o quvchi hayotining barcha jabhalarini rivojlantirishni ʻ ta’minlashi zarurligi prinsipi kabilar. Inklyuziv ta’limning maqsadi - alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan ʻ o quvchilar uchun maktabda maxsus vosita va metodlarni qo llash orqali maxsus ʻ ʻ pedagoglarni jalb etgan holda to siqsiz moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, ʻ ularning jamiyatga samarali moslashuvi hamda to laqonli uyg unlashuviga xizmat ʻ ʻ qiladigan sifatli ta’lim berishni ta’minlashdan iborat 11 . Inklyuziv ta’limning vazifalari quyidagilardan iborat:  rivojlanishning turli imkoniyatlariga ega bo lgan o quvchilar uchun ʻ ʻ har qanday kamsitilishni istisno qiladigan, barcha bolalarga teng munosabatda bo lishni ta’minlaydigan yagona moslashtirilgan ijtimoiy muhitni yaratish; ʻ  jamoatchilik hamda ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarida alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan o quvchilar muammolariga nisbatan ʻ ʻ bag rikenglik munosabatini shakllantirish; ʻ  ta’lim jarayonida sog lom bolalar bilan bir qatorda alohida ta’lim ʻ ehtiyojlari bo lgan bolalarning aqliy va ijtimoiy salohiyatlarini rivojlantirish; ʻ  barcha o quvchilar uchun davlat ta’lim standartlariga muvofiq ʻ maktabgacha, umumiy o rta, kasb-hunar va oliy ta’lim dasturlarini o zlashtirish ʻ ʻ uchun imkoniyat yaratish;  o quvchilarning har tomonlama rivojlanishi, emotsional-irodaviy ʻ sohasi, bilish faoliyatini faollashtirish, ijtimoiy ko nikma va salohiyatini ʻ shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratish;  alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan bolalarni tarbiyalayotgan oilalarga ʻ maslahat yordami berish hamda ota-onalarni farzandlariga ta’lim-tarbiya berish, pedagogik texnologiyalar, ta’lim-tarbiya metod va vositalarini qo llash sohasida ʻ xabardorlik darajasini oshirish, ularni psixologikpedagogik jihatdan qo llab- ʻ quvvatlash. 11 Умумий ўрта таълим ташкилотларида инклюзив таълимни ташкил этиш тартиби тўғрисидаги Низом. – Т.: “Вазирлар Маҳкамасининг 638-сон қарори иловаси”, 2021. 29 Inklyuziv ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega bo lgan o quvchilarʻ ʻ sog lom bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda o qitiladi. Nogironligi bo’lgan ʻ ʻ bolalar maktabga qadam qo ygan kunlaridan boshlab alohida qo llab-quvvatlashga ʻ ʻ muhtoj bo ladilar. Bunday qo llab-quvvatlash ularning butun hayotlari davomida ʻ ʻ zarur hisoblanadi. Shuning uchun ham maktab ta’limining dastlabki bo g inlaridan ʻ ʻ boshlab, bunday o quvchilarning ijtimoiy rivojlanishlari uchun qulay shart-sharoit ʻ yaratish talab etiladi. Nogironligi bo’lgan o quvchilar bilan tashkil etiladigan ta’lim jarayoni ʻ inklyuziv ta’lim shakllarini aniqlash va uni umumiy ta’lim jarayoni bilan integratsiyalashni talab etmoqda. Bunday integratsiya ularning o zlariga xos ʻ bo lgan ta’limiy ehtiyojlariga mos kelishi lozim. ʻ Nogironligi bo’lgan o quvchilarning ta’lim muassasasida o qishni davom ʻ ʻ ettirishlari va faqatgina o zlari kabi nogironligi bo’lganlar muhitida bo lishlari ʻ ʻ ularning rivojlanishlari, ijtimoiylashishlariga salbiy ta’sir ko rsatishi mumkin. ʻ O quvchilar bir turda bo lishi ularning muhitga moslashishlari uchun qulay sharoit ʻ ʻ yaratadi. Bunday o quvchilarning imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda o qitish ʻ ʻ metodlarini ularga moslashtirish, biroq aloqa o rnatish sohasida muammolarga ega ʻ bo lgan o quvchilarni ular bilan uyg unlashtirish ularning ijtimoiy rivojlanishlariga ʻ ʻ ʻ sharoit yaratmaydi. Nogironligi bo’lgan bolalar boshqa o quvchilar bilan bir ʻ xildagi xatti-harakatlarni amalga oshirish tajribasiga ega bo lishlari kerak. ʻ Nogironligi bo’lgan o quvchilarga ta’lim berishning istiqbolli shakllaridan ʻ biri ularni guruhlar yoki sinflarga izchil tarzda asta-sekin uyg unlashtirishdan ʻ iborat. Bunda o quvchilarning sinfdoshlari yoki guruhdoshlari bilan aloqa o rnata ʻ ʻ olishlari va o qish layoqatlarini hisobga olishlari talab etiladi. ʻ Nogironligi bo’lgan o quvchilar taraqqiyotining ko lami shu qadar kattaki, ʻ ʻ ular uchun bir xildagi ta’lim jarayonini tashkil etish imkonsizdir. Bunday sharoitda ko plab o quvchilar ta’lim jarayoniga qamrab olinmaydi. Nogironligi bo’lgan ʻ ʻ o quvchilar tarkibining turli-tumanligi shuni ko rsatadiki, ularga ta’lim berish ʻ ʻ jarayoni bir qator holatlarni mujassamlashtirishi kerak. 30 Nogironligi bo’lgan o quvchilar ta’limining keng ko lamliligi vaʻ ʻ serqirraliligini hisobga olgan holda umumiy o rta ta’lim jarayonini tashkil etish ʻ talab qilinadi. Ularda me’yorda rivojlanuvchi tengdoshlari bilan qiyoslagan holda umumiy o rta ta’lim jarayonida hayot uchun zarur bo lgan bilim, ko nikma, ʻ ʻ ʻ malakalarni shakllantirish maqsadga muvofiqdir. O quv jarayonida nogironligi ʻ bo’lgan o quvchilarning pedagogik-psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ʻ bilimlarni taqdim etish asosida o z tengdoshlari va yaqinlari bilan birgalikda ʻ hayotiy ko nikmalarni egallashlari uchun sharoit yaratiladi. ʻ Nogironligi bo’lgan o quvchilarga turli variantlarda ta’lim berish uchun qulay ʻ sharoit yaratish kerak. Masalan: O quvchining bilimlarni egallash imkoniyatini hisobga olgan holda ʻ cheklangan ta’lim beriladi. Bunday ta’limning mazmuni umumiy o rta ta’limning ʻ mazmuniga muvofiq kelishi kerak. Bunda tengdoshlari orasida hamda ular bilan umumiy tarzda muayyan vaqt davomida o qitish amalga oshiriladi. Bu jarayonda ʻ o quvchilarni tizimli tarzda pedagogik-psixologik qo llab-quvatlash talab etiladi. ʻ ʻ Mazkur yo nalishda o quvchilar o z tengdoshlari orasida bo lib, ular uchun ʻ ʻ ʻ ʻ cheklangan ta’lim olish imkoniyati yaratiladi. Bunda ularning rivojlanishi bilan bog liq holda kelib chiqqan muammolarni bartaraf etish nazarda tutiladi. O quv ʻ ʻ jarayoni va sinf xonasidagi shart-sharoitlar imkoniyati cheklangan o quvchilarning ʻ ehtiyojlariga muvofiq kelishi lozim. Bunday sharoitda ta’lim jarayoni individuallashtirilgan, uning muddatlari esa cho zilgan bo ladi. Jumladan, ko zi ʻ ʻ ʻ ojiz o quvchilar uchun to qqiz yillik umumiy o rta ta’lim jarayoni o n yil davom ʻ ʻ ʻ ʻ etishi mumkin. Masalan, tayanch harakat a’zolarida nuqsoni bo lgan o quvchilar ʻ ʻ uchun boshlang ich ta’limning maqbul varianti sifatida umumiy o rta ta’lim ʻ ʻ dasturlari yoki ruhiy jihatdan cheklangan o quvchilar uchun tuzilgan maxsus ʻ dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Integratsiyaning bunday shakli samarali bo lib, nogironligi bo’lgan bolalarga ta’lim berishda qiyoslash imkoniyati vujudga ʻ keladi. Bunda o quvchilarning nutqi, muloqot imkoniyatlari, xattiharakatlaridagi ʻ muammolar tengdoshlariniki bilan solishtiriladi. Ruhiy jihatdan orqada qolayotgan 31 nogironligi bo’lgan o quvchilardagi murakkab holatlar bilan oddiy holatlarʻ orasidagi darajalanish sog lom sinfdoshlarinikiga ko ra boshqacha ko rinishga ega ʻ ʻ ʻ bo ladi. Shuning uchun ham o quv jarayonida bunday o quvchilar sinfdoshlaridan ʻ ʻ ʻ orqada qolishi yoki ulardan o zib ketishi mumkin. Bu o z navbatida o quv ʻ ʻ ʻ dasturlariga o’zgatrishlar kiritish, o quvchilarga korreksion yordam ko rsatish, ʻ ʻ intellektual yuklamalarni ko paytirish, ularning imkoniyatlarini cheklamagan holda ʻ dastur doirasidan tashqariga chiqishni taqozo qiladi. nogironligi bo’lganmagan bolalar uchun inklyuziv ta’lim berish rivojlanishida muammolar mavjud bo lgan o quvchilarni o z tengdoshlari bilan birgalikda ʻ ʻ ʻ o qitishni nazarda tutar ekan, mazkur yo nalish aksariyat bolalar uchun umumiy ʻ ʻ o rta ta’lim maktablarida jismoniy va aqliy rivojlanishda orqada qolgan ʻ o quvchilar uchun maxsus sinflar ochish imkonini beradi. Bunday o quvchilarga ʻ ʻ muvaffaqiyatli ta’lim berish uchun mohirlik bilan tashkil etilgan maxsus pedagogik-psixologik qo llab-quvvatlash hamda ularni integrallashtirilgan ʻ sinflardagi o quvchilar sonini keskin kamaytirish talab etiladi. ʻ 12 Inklyuziv ta’limning ushbu varianti individual tarzdagi yakuniy natijalarni qo lga kiritishni taqozo qiladi. ʻ Shuning uchun inklyuziv ta’limning sifatini aniqlash maqsadida muayyan parametrlar va ko rsatkichlarni (indikatorlar) belgilab olish lozim. ʻ Jahon ta’limi amaliyotida ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga moslashuvchan o quv muhitini yaratish, variativ o quv dasturlaridan foydalanishga bo lgan ehtiyoj ʻ ʻ ʻ kun sayin ortmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’lim sohasidagi siyosati yo nalishlaridan biri bolalarning alohida ta’lim ehtiyojlari xilma-xilligini hisobga ʻ olgan holda ta’lim berishni nazarda tutadigan inklyuziv ta’lim g oyalarini ʻ ishtirokchi davlatlar tomonidan keng amalga oshirilishini ta’minlash hisoblanadi. YUNESKOning ijtimoiy fanlar sohasidagi dasturlari inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan bilimlar, standartlar hamda intellektual hamkorlikni rivojlantirishga yo naltirilmoqda. Inson huquqlari umumjahon ʻ 12 Sh . Mirziyoyev . “ Bilimli avlod - buyuk kelajakning , tadbirkor xalq - farovon hayotning , do ’ stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir ”. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 26 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimidagi ma‘ruzasi. Xalq so’zi gazetasi, 2018-yil 8dekabr. 32 deklaratsiyasi qoidalarini amalga oshirishda gender tenglik, ta’lim olish huquqi kafolatlarini kuchaytirish mexanizmlarini amaliyotga joriy etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Dunyoda kadrlar tayyorlash tizimining asosiy va hal qiluvchi bosqichi sifatida boshlang ich ta’limni innovatsion texnologiyalar asosida tashkilʻ etish, ta’lim jarayonining tashkiliy, metodik komponentlarini, didaktik tizimini takomillashtirish bo yicha qator ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Shu jihatdan ʻ o qituvchilarni ta’limda alohida ehtiyojlari bor bolalar bilan ishlashga kasbiy ʻ tayyorlashning nazariy-pedagogik jihatlarini aniqlashtirish orqali inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang ich ta’limda ʻ sog lom tengqurlari bilan birgalikda nogironligi bo’lgan bolalarning ta’lim olish ʻ ehtiyojini jahon standartlari asosida ta’minlashda tashkilotlararo maqsadli va amaliy natijalarga yo nalgan hamkorlik hamda integrativ chora-tadbirlar taqozo ʻ etiladi. Ta’lim klasteri sharoitida barcha bolaga birdek sifatli ta’limni tashkil etishda o qituvchining roli va mavqei, ota-onalar va keng jamoatchilikning ʻ pedagogik savodxonligini oshirish taqozo etiladi. 13 Mamlakatimizda inklyuziv ta’limni ta’lim oluvchilarning ijtimoiy ehtiyojlari va shaxsiy manfaatlaridan kelib chiqqan holda, fan, ta’lim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini ta’minlash asosida tashkil etishning huquqiy me’yorlari ishlab chiqilgan. O zbekistonda nogironlarni davlat tomonidan qo llab-quvvatlash, ʻ ʻ tibbiyijtimoiy yordam ko rsatish, hayot sifatini yaxshilash tizimini ʻ takomillashtirish, ularga ta’lim olish va ishga joylashishda har tomonlama ko maklashish bo yicha qator ishlar amalga oshirilib, xalqimizga xos bo lgan ʻ ʻ ʻ mehr-shafqat hamda ezgulik tuyg ularini hisobga olgan holda nogironlarning ʻ muhim ehtiyoj va talablariga alohida e’tibor qaratilmoqda. O zbekiston ʻ Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son “O zbekiston ʻ Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida”, ʻ ʻ ʻ 2017 yil 1 dekabrdagi PF-5270-son “Nogironligi bo lgan shaxslarni davlat ʻ tomonidan qo llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari ʻ 13 Sh. Mirziyoyev “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag`ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi ma‘ruzasi Toshkent - «O‘zbekiston» - 2016 33 to g risida”, 2019 yil 29 apreldagi PF5712-son “Xalq ta’limi tizimini 2030ʻ ʻ yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to g risida”, 2020 yil 6 noyabrdagi PF-6108- ʻ ʻ son “O zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini ʻ rivojlantirish choratadbirlari to g risida”gi farmonlari, 2020 yil 13 oktyabrdagi ʻ ʻ PQ–4860-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish ʻ tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarori, O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021 yil 12 oktyabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ huquqiy ʻ hujjatlarni tasdiqlash to g risida”gi qarori, O’zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli «2022-2026-yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida»gi farmoni hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. 14 Inklyuziv ta’lim tizimini joriy qilish bo’yicha qator normativhuquqiy hujjatlar qabul qilindi. Mazkur hujjatlarda jamiyatimizning bir bo’lagi bo’lgan maxsus yordamga muhtoj bolalarni ijtimoiy qo’llab-quvvatlash, ularga ta’lim-tarbiya berish, ularning sog’lom bolalar qatoridan o’rin olib o’z qobiliyati, imkoniyatlarini ko’rsata olishiga, ma’naviy kamol topishiga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berilgan. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 sentyabrdagi "Xalq ta’limi tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish choratadbirlari to’g’risida"gi PQ-3931-son qarorida alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarning ijtimoiy kafolatlarini ta’minlovchi chora-tadbirlar samaradorligini yanada oshirish, ularning ta’lim-tarbiya (shu jumladan, inklyuziv ta’lim-tarbiya) olishiga xizmat qiladigan moslashuv muhitini yaratish bo’yicha alohida vazifalar qayd etib o’tilgan. Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoni bilan tasdiqlangan O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi 14 Sh. Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” - Toshkent: «O‘zbekiston», 2017. 34 tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarga ko’rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash bo’yicha: alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalar ta’lim oladigan ta’lim muassasalari binolariga qo’yiladigan talablarni ishlab chiqish va tasdiqlash; alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalar o’qitiladigan ta’lim muassasalarini zarur adabiyotlar, metodik qo’llanmalar, turli kasblarga o’qitish uchun uskuna va jihozlar bilan ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish; alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarni o’qitish uchun inklyuziv ta’lim tizimini tashkil etish, umumta’lim muassasalarini maxsus moslamalar (ko’tarish qurilmasi, pandus, tutqich va boshqalar), shuningdek tegishli kadrlar (maxsus pedagog, bolalarni ruhiy-pedagogik kuzatish bo’yicha mutaxassislar) bilan ta’minlash; jamoatchilik o’rtasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarning bilim olish huquqi, inklyuziv o’qitishning mazmun-mohiyati haqida tushuntirish ishlarini olib borish; o’quvchilarning jismoniy va aqliy talab-ehtiyojidan va ta’lim muassasalarining geografik joylashuvidan kelib chiqqan holda alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalar o’qitiladigan ta’lim muassasalarini optimallashtirish; alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarning moslashishi va integratsiyasi uchun maktab-internatlarni bosqichma-bosqich maxsus jihozlar bilan ta’minlash; alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan har bir bolaning inklyuziv ta’lim olish huquqini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish kabi vazifalar belgilangan. “Zamonaviy maktab”larni qurishda ushbu maktablarda alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarni o’qitish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish, ular uchun maxsus infratuzilma bo’lishi va jihozlanishini ta’minlash maqsadida inklyuziv ta’limni tashkil etish bo’yicha “Zamonaviy maktab”ga qo’yiladigan me’yoriy talablar loyihasi ishlab chiqildi. 15 Bundan tashqari, a lohida ta’lim olish ehtiyoji bo lgan bolalar va ularningʻ otaonalariga korreksion pedagogik yordam olishida va kasbga yo naltirishda ta’lim ʻ muassasalari har tomonlama yordam ko rsatishi Vazirlar Mahkamasining 2021 yil ʻ 15 Amirsaidova SH.M. “Maxsus pedagogika fani taraqqiyotida sharq mutafakkiri g‘oyalarining o‘rni va roli” . Ped. fan. nom... diss. – T., 2006. 35 12-oktyabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan “Umumiy o rta ta’limʻ tashkilotlarida inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi to g risida”gi Nizomda ʻ ʻ belgilab berilgan. Nogironligi bo’lgan bolalar bilan olib boriladigan korreksion tarbiyaviy ishlarning huquqiy asoslarini yanada takomillashtirib borish zamon talabidir. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo lgan yordamga muhtoj bolalar ʻ davlatimizning teng huquqli a’zolari. Ularni uzluksiz ta’lim tizimidagi barcha muassasalarda hamma qatori ta’lim olishi va tarbiyalanishini ta’minlash bizning asosiy vazifalarimizdan biridir. Insonlarning nogironlarga nisbatan munosabatini o zgartirish, atrofdagilarni ʻ ularning jamiyatda to liq va teng huquqli ishtiroki haqida xabardor qilish ʻ nogironlarning dolzarb muammolarini hal etishda o ta muhim ahamiyatga ega. ʻ “Nogiron” tushunchasini muomaladan chiqarish va uning, eng avvalo, inson ekanligini hisobga olgan holda umume’tirof etilgan “nogironligi bo lgan shaxs” ʻ atamasini kiritish va BMTning Nogironlar huquqlari to g risidagi konvensiyasini ʻ ʻ ratifikatsiya qilishga tayyorgarlik ko rish bo yicha amaliy chora-tadbirlar tashkil ʻ ʻ etilishi ham quvonarlidir. O zbekiston Respublikasining «Bola huquqlari ʻ kafolatlari» haqidagi Qonuni har bir bola o z oilasida tarbiyalanish huquqini ʻ kafolatlaydi, bola huquqlarini himoya qilish bo yicha davlat siyosatini belgilaydi, ʻ davlat organlarini bola huquqlarini ta’minlash bo yicha kafolatlarini belgilaydi. ʻ BMT tomonidan 1948 yilda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi”da “Ta’lim olish har bir insonning asosiy va ajralmas huquqi” ekanligi alohida e’tirof etilgan. “Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi” barcha insonlarning huquq va erkinliklarini kafolatlar ekan, bu Deklaratsiyaning barcha bandlari maxsus ehtiyojli insonlarga ham tegishliligi aniqlandi. Nogiron shaxslarning huquqlarini yanada mustahkamlash va kafolatlash maqsadida BMT 1975 yilda “Nogiron shaxslar huquqlari to’g’risida”gi Deklaratsiyani qabul qildi. 16 Mazkur Deklaratsiyada ta’kidlanishicha 16 IIektra Spandagou, Cathy Little, David Evans, Michelle L. Inklusive Education in Schools and Early. Childhood Settings.springer Springer Singapore. 2020. 36 Xuddi shunday bolalarni huquqlarini muhofaza qilish maqsadida BMT 1989 yilda “Bolalar huquqlari to’g’risidagi Konvenitsiya”ni qabul qildi. “Bolalar huquqlari to’g’risidagi Konvensiya” bolalarning huquqlarini hamma joyda himoyalash maqsadida ishlab chiqilgan inson huquqlari borasidagi halqaro shartnoma hisoblanadi. U qariyb butun jahon mamlakatlari tomonidan ratifikatsiya qilingan. Konvensiyani ratifikatsiya qilgan 191 mamlakat ko’ngilli tarzda zimmalariga “Bolalar huquqlari to’g’risidagi Konvensiya” qoidalarini ma’muriy qonunchilik, sud va boshqa chora-tadbirlar yordamida hayotga tatbiq etish majburiyatini oldilar. “Bolalar huquqlari to’g’risidagi Konvensiya” kompleks va ko’p qirrali xarakterda bo’lib, bu barcha bolalar uchun inson huquqlarining fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy singari jabhalarni qamrab olgan yagona Konvensiyadir. Nuqsonli bolalarning o’quv imkoniyatlari asosiy o’rinda turadi. Barcha nuqsonli bolalarning nuqsonlarini erta aniqlab ta’limga jalb qilish imkoniyatini topmoq kerak. Shunday qilib, yuqorida keltirilgan barcha xuquqiy me’yoriy hujjatlar, xalqaro forum Konferensiyalar asosida maxsus ehtiyojli bolalar hamjamiyatning to’laqonli va tenghuquqli a’zosi ekanligi e’tirof etilib, ular ta’limida alohida yangicha yondashuv maydongan keldi. Ushbu ta’lim shakllari inklyuziv va integratsion ta’lim deb ataldi. “Nogiron shaxslar huquqlari to’g’risida”gi Deklaratsiyaning mazmunidan shu narsani tushunish mumkinki, nogiron fuqarolar uchun jamiyat hayotida to’liq ishtirok etish kafolatlanadi. Ammo mazkur dekloratsiyada nogiron bolalar, ularning ta’lim olish imkoniyatlari va barcha davlatlar tomonidan imkoniyati cheklangan bolalarning huquqlari batafsil yoritilganligi aniqlandi. Bu xususda Suleymenova R.A. fikricha “Agarda nogiron bolalarning uz jamoalari va butun jamiyat ijtimoiy hayotiga jalb etish imkoniyatlari rad etilsa ularning imkoniyatlari keskin kamayadi” degan fikrni bildirdi. 37 “Ta’limning uzluksizligi, yangi global iqtisodiyotning kalitidir. Ta’lim rivojlanish, ijtimoiy taraqqiyot va inson ozodligi uchun tub ahamiyatga ega” deb ta’kidlaydi. Nogironligi bo’lgan har bir bolaning o z oilasida yashab tarbiyalanishʻ huquqini ta’minlash maqsadida ta’limning ustuvor shakli sifatida umumiy, ya’ni inklyuziv ta’lim belgilangan. Bu ta’lim imkoniyati cheklangan bolalarga oilada yashash, ota-ona mehridan bahramand bo lib o z mahallasida tengqurlari orasida ʻ ʻ umumiy ta’lim olish imkonini beradi. «Bolalar huquqlari to g risidagi Konvensiya» maxsus ehtiyojli bolalarning ʻ ʻ ham barcha huquqlarini kafolatlar ekan, «barcha huquqlar – barcha bolalarga» tamoyili e’tirof etiladi. Bu borada «Bolalar huquqlari to g risidagi Konvensiya»da maxsus ehtiyojli ʻ ʻ bolalarning ta’lim tarbiyasi xususida: «Nogiron bolaning maxsus ehtiyojlarini aniqlab, uning ijtimoiy hayotga qo shilishi va shaxs sifatida rivojlana olishiga ʻ yetaklovchi vosita hisoblangan ta’limga, ta’lim olishga har tomonlama yordam berilishi lozim», deb ta’kidlangan. 17 Bu qonunga binoan, maxsus ehtiyojli bolalar ham jamiyat hayotida to liq ishtirok etishi, milliy e’tiqod va madaniyatga ʻ hamohang bo lib o sishi, uning boyliklaridan, go zalligidan bahra olib jamiyatning ʻ ʻ ʻ rivojiga hissa qo shishlari katta ahamiyatga egadir. ʻ Alohida ehtyojli bolalar barcha bolalar kabi, teng huquqli bo lib ular bilan bir ʻ jamoada yashash va birgalikda ta’lim olish huquqiga egadirlar. Alohida ta’lim olish esa bu huquqni cheklaydi va o z-o zini namoyon qilish imkoniyatlaridan ʻ ʻ mahrum qiladi. Alohida ehtiyojli bolalar ularning cheklangan imkoniyatlari tufayli alohida o qitilishi ularning ijtimoiylashuvini chegaralab, mustaqil hayotga tayyor ʻ bo lishini qiyinlashtirishiga olib keladi. Birlashtirilgan, inklyuziv ta’lim – inson ʻ huquqlarining dolzarb muammosi bo lib kelgan. Hali juda ko p bolalar ʻ ʻ otaonalarining bola uchun qulay sharoiti mavjud, deb hisoblagan maxsus internatlarda o qitishi tarafdori bo lib kelmoqda. Lekin voyaga yetgan katta yoshli ʻ ʻ nogironlar, o zlarini inklyuziv ta’lim shartlarini boshidan kechirgan deb ta’riflab, ʻ 17 Инклюзивное образование в Испании . Пашкова . М , Скуднова . Т.Д.2018. 38 alohida ta’limning bekor qilinishini talab qilmoqdalar. Chunki “qulay, imtiyozli sharoitda, hamma narsa tayyor bo lgan sharoitdan chiqgach, tashqarigaʻ moslashish, o z o rnini topish mashaqqati uzoq yillar davom etadi ʻ ʻ 2.2. Inklyuziv ta limning horij davlatlarida rivojlanishi ʼ Inklyuziv ta’lim bo yicha xorijiy tajribalar tahlil qilinganda, masalan, Rossiya ʻ Federatsiyasida o qituvchini imkoniyati cheklangan bolalar ta’limiga ʻ tayyorlashning asosiy yo nalishlari “Umumta’lim tashkilotlari pedagog xodimlari ʻ kasbiy darajasini oshirishning kompleks dasturi”da (2014 y.) aks ettirilgan bo lib, ʻ bugungi kunga qadar ushbu kasbiy standart pedagogik ata’lim sohasi bo yicha ʻ kadrlar tayyorlash tizimi malaka talablarini ishlab chiqishda asos sifatida qo llanilib kelinmoqda. ʻ Ushbu davlatning bir qator oliy ta’lim muassasalarida oliy kasbiy ta’lim standartlariga muvofiq pedagoglar va inklyuziv ta’lim sohasidagi mutaxassislarni “Psixologik-pedagogik ta’lim” yo nalishida tayyorlab kelinmoqda.Bugungi kunda ʻ imkoniyati cheklangan bolalarni normal rivojlanayotgan tengqurlari bilan teng ta’lim jarayoniga jalb qilishga zaruratni hozirgi kunda ta’minlash zarur. 18 Sruning uchun inklyuziv ta’lim rivojlanishining hozirgi bosqichida uni amalga oshirish uchun pedagoglarni tayyorlashda hududiy xalq ta’limi boshqarmalari metodik xizmati, OTMlari darajasida ta’lim klasteri tizimiga alohida rol ajratiladi. Xalqaro mutaxassislar orasida “inklyuziv ta’lim” atamasi 1994 yilda Nogironlar huquqlari to g risidagi Konvensiya va Alohida ehtiyojli shaxslar ta’limi sohasidagi ʻ ʻ tamoyillar, siyosat va amaliy faoliyat to g risidagi Salamanka deklaratsiyasida ʻ ʻ rasmiy qabul qilingan edi. O zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi ʻ 18 Екатерина Михальч. Инклюзивное образование. 2021 . 39 amaliyotga inklyuziv ta’lim g oyalarini joriy qilish bir qator me’yoriy-huquqiyʻ hujjatlar, jumladan, ... va boshqalar bilan mustahkamlab qo yilgan. ʻ “Inklyuziya”, “inklyuziv ta’lim” atamalari keng qo llanishiga qaramasdan, ʻ ushbu tushunchalarning mohiyatini aniqlash masalasi hozirgacha bahsli bo lib ʻ qolmoqda, bu bizning fikrimizcha, tadqiqotchilarning ushbu fenomenga har turli metodologik yondashuvlari bilan bog liq. Ta’lim sohasida inklyuziv ʻ yondashuvning evolyusiyasi jamiyatning nogironlik to g risidagi tushunchasi ʻ ʻ o zgarishiga asoslangan edi: XX asrning 1960-yillari o rtasigacha mavjud bo lgan ʻ ʻ ʻ salomatlik nogironligi bo’lgan odamlarni ajratib qo yishni nazarda tutuvchi tibbiy ʻ model o rniga XX asrning 1980-yillari o rtasigacha davom etgan normallashtirish ʻ ʻ modeli keldi. Bu model salomatlik nogironligi bo’lgan odamlarni jamiyatga integratsiyalashni nazarda tutar edi. Hozirgi vaqtda salomatlik nogironligi bo’lgan bola ta’limidagi to siqlar va muammolar jamiyat ta’lim tizimining atrofdagi ʻ odamlar bilan o zaro munosabatlari nomukammalligini keltirib chiqarishi mumkin ʻ bo lgan ijtimoiy modelga o tish tendensiyasi kuzatilmoqda. ʻ ʻ N.V.Borisova, S.A.Prushinskiy ta’kidlaydilarki, inklyuziv ta’lim tayanadigan ijtimoiy modelga ko ra, “nogironlikning sababi faqat kasallikning o zida emas, ʻ ʻ balki jamiyatdagi mavjud jismoniy (ijtimoiy tuzilmalar va tartiblarga doir) va tashkiliy (munosabatlarga doir) to siqlar, stereotiplar va noto g ri qarashlardir.” ʻ ʻ ʻ 19 S.V.Alexinaning fikricha, “inklyuziya - ijtimoiy munosabatlarni insonparvarlashtirish va imkoniyati cheklangan shaxslarning birgalikda sifatli ta’lim olishga huquqlarini tan olish maqsadlarini tushunishning bir xil ma’noda bo lishini nazarda tutuvchi ijtimoiy konsepsiya” hisoblanadi. Inklyuziv ta’limni ʻ eng umumiy tarzda ta’lim siyosati va amaliyotining umumiy ta’lim asoslariga eng ko p darajada tegishli bo lgan yangi istiqbolli strategik yo nalishi sifatida ʻ ʻ ʻ belgilanadi. Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirishning xalqaro tajribasi uzoq muddatli izchil, uzluksiz, bosqichma-bosqich va kompleks yondashuv xususiyatiga ega strategiya sifatida 1960 yillardan hozirgi kunlargacha amalga oshirilmoqda. 19 Наталья Микляева, Татьяна Чудесникова, Анна Виленская, Ольга Кудравец, Светлана Семенака. Инклюзивное образование детей с ограниченными возможностями здоровья. Москва Юрайт. 2021 40 Xorijda inklyuziv ta’limni joriy qilish tajribasining tahlili ko rsatdiki, uningʻ rivojlanishi turli mamlakatlarda nogiron bolalarning ta’lim olish huquqlarini amalga oshirishga, me’yoriy-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish va manfaatdor doiralarda inklyuziyani tashkil qilish muammolarini muhokama qilishga yo naltirilgan fuqarolik munosabatining shakllanishidan boshlangan. ʻ N.N.Malofeyevaning fikricha, faqat shu bosqichlardan keyingina inklyuziv ta’lim g oyalarini amaliyotga tatbiq qilishga o tish amalga oshirildi. Inklyuziv ta’limni ʻ ʻ joriy qilish jarayonida to siqlarsiz muhitni tashkil qilish qiyinchiliklarigina: ʻ panduslar borligi, maktabning bir qavatli dizayni, umumiy foydalanish joylarini qayta jihozlash, shtatlar jadvaliga mutaxassis defektologlarni kiritishgina emas, balki “keng tarqalgan stereotiplar va noto g ri tushunishlar, shu jumladan, ʻ ʻ o qituvchilar, o quvchilar va ota-onalarning integratsiyaga tayyorligi yoki rad ʻ ʻ etishidan iborat” ijtimoiy xususiyatli qiyinchiliklar ham mavjud. SHu munosabat bilan inklyuziv ta’lim g oyalarini amaliyotga joriy qilish, birinchi navbatda, ʻ maktab jamoasi tomonidan inklyuziya qadriyatlarini tan olish, har bir bolani uning “boshlanishdagi” imkoniyatlaridan qat’iy nazar, rivojlanishga ehtiyojini amalga oshirish, individuallikni qo llab-quvvatlash zarurligini tushunish bilan bog liq ʻ ʻ ta’lim muaassasasining inklyuziv madaniyatini yaratishni nazarda tutadi. T.But va M.Eynskouning fikrlaricha, “o tkaziladigan islohotlar va o zgartirishlarning asosi ʻ ʻ hisoblanadi .., hamkorlikda ishlash g oyalariga qo shilishadigan, o zining barcha ʻ ʻ ʻ ishtirokchilari rivojlanishini rag batlantiradigan ..., xavfsiz va murosali jamoani ʻ yaratishga yordam beradi, ta’lim va o qitish siyosati va amaliyotini o zgartiradi.” ʻ ʻ 20 Inklyuziv madaniyat kasbiy pedagogik faoliyat jihatidan kasbiy pedagogik madaniyatning tarkibiy qismi hisoblanadi va olimlar tomonidan “inklyuziv ta’lim qadriyatlari va texnologiyalarini yaratish va o zlashtirishga yordam beruvchi, ʻ bilimlar, ko nikmalar, ijtimoiy-shaxsiy va kasbiy kompetensiyalar tizimini ʻ integratsiyalovchi, pedagogga inklyuziv ta’lim sharoitida samarali ishlash imkonini beruvchi integratsiyalashgan shaxsiy sifat” deb belgilanadi.Tadqiqotchilar ta’kidlaydilarki, “inklyuziv madaniyatning rivojlanishi uchun imkoniyati 20 Nurmuhamedova L.SH. Nogiron bolalarning huquqiy asosalari va ilmiy-nazariy masalalari. Defektolog kadrlarni tayyorlash jarayoniga innovatsion ta’lim texnologiyalarini tadbiq etish: muammolar va istiqbollar.-T.,2014 41 cheklangan bolalarning o zlari va ularning ota-onalari ta’lim sharoitlari vaʻ natijalari uchun mas’uliyatni o zlariga olishda faol bo lishlari prinsipial jihatdan ʻ ʻ muhim.” O zbekistonda bolalar baxtiyor, jipslashgan jamoa bo lib kamol topishi ʻ ʻ uchun hamma sharoitlar yaratilgan. Juda ko’plab davlatlarda maxsus yordamga muhtoj bolalarni yuqori natijali kamol toptirishda kompensator imkoniyatlarni rivojlantirish hamda ijtimoiy moslashtirishni to’laligicha yo’lga qo’yish maqsadida umumta’lim maktablarida ta’lim berish ilmiy va amaliy davlat siyosati rejasiga kiritildi. “Ta’lim tizimi shunday bo’lishi keraki deb yozadi L.S.Vigotskiyning fikricha nuqsonli bolaning tarbiyalashning vazifasi boladagi nuqsonlarni kompensatsiya qilish va uning hayotga integratsiyasini ta’minlash deb xisoblaydi va buning uchun shunday ta’lim tizimini yaratish kerakki maxsus yordamga muxtoj bola o’qish jarayonida xar tomonlama rivojlansin. Ya’ni, L.S.Vigotskiy umumiy va maxsus ta’limni uyg’unlashtiradigan ta’lim tizimini tashkil etish-maxsus yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim tizimida o’qitishni e’tirof etgan. Bir qator chet mamalakatlarning tajribasini o’rganish jarayonida bizga shu narsa ma’lum bo’ldiki, taxminan 1970-yillardan boshlab nogironlarning ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida normativ aktlar paketi ishlab chiqildi va joriy qilinmoqda. Shunday qonunlarni va boshqa shunga o’xshash hujjatlarni hayotga tadbiq etish, sog’lom bolalar bilan nogiron bolalarni xuquq jixatidan barobar ko’rishning kompleks chora-tadbirlarida ifodalanmoqda. Bu imtiyozlar tartibi sog’lom bolalar bilan nogiron bolalarning jamiyatda bir xil imkoniyatlarga ega bo’lishlariga yordam beradi. AQSH va Yevropa ta’limi siyosati tarixi davomida o’zlarining bir qancha rivojlanish yo’nalishlarini ishlab chiqdilar:  maktab desegregatsiyasi;  ta’limga kirish imkoniyatlarini kengaytirish;  meynsriling;  integratsiya; inklyuziya. 42 Meynstriling – bu shunday strategiyaki, bunda nogiron bolalar o’z tengdoshlari bilan bayramlarda, turli xil darsdan tashqari vaqtlarda muloqot qiladilar, ayrim bolalar ommaviy maktablarning sinflariga ham kiritilib, ular ta’lim olish maqsadida emas, balki o’z tengdoshlari bilan ijtimoiy munosabatlarga kirishish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida kiritiladi. Integratsiya -bu ruxiy va jismoniy nuqsonga ega bo’lgan bolalar ehtiyojlariga ko’ra ta’lim jarayonini amalgam oshirish; ular nogiron bolalar uchun moslashtirilmagan maktablarga boradilar, lekin maktabga borish majburiy emas, bu ularning xoxish-istaklaridan kelib chiqadi. Yuqoridagi yondashuvlar bir qancha nazariy yo’nalishlarga asoslanadi:  ijtimoiy odiyllik nazariyasi;  inson xuquqlari, insonning rivojlanishiga nisbatan ijtimoiy tuzim nazariyasi; Ø strukturalizm;  ijtimoiy tanqid. Agar nogiron o’quvchilarning ta’lim tizimi nazariyasi xaqida gapiradigan bo’lsak, u xolda U.Bronfenbrennerning 1979 yil ishlarini esga olish kerak. Bu olimning fikricha inson rivojlanish jarayonida ya’ni ulg’ayotgan, o’sayotgan individ atrof-olamni keng, differensatsiyalashgan va adekvat anglay boshlaydi. Bunday bo’lishning sababi vaqt o’tishi bilan bolalar o’zlarining ijtimoiy-ijtimoiy muxitlarini o’zgartirib, xarakat va muloqotga katta qiziqish bilan qaraydilar. Shuning uchun ham o’quvchilarning xulq-atvorlarini nazorat qilish emas, balki ularda o’z-o’zini boshqarish malakalarini rivojlantirish kerak. Yana bir shunga o’xshash konsepsiya Brim konsepsiyasidir, 1975 yilda konsepsiya yuqoridagi fikrning davomi xisoblanadi, ya’ni uning ta’kidlashicha xar bir insonning o’z ta’lim dasturi, qonun-qoidalari bor. Shuning uchun ham biror bir guruhning faoliyatida, ularning qonun-qoidalarini o’rganmay turib, ishtirok eta olmaymiz. 43 XULOSA Xulosalar. Inklyuziv ta’limni masofadan qo’llab-quvvatlash nogironlar uchun samarali ta’lim modelidir. Bunday holda, elektron va an’anaviy ta’limning integratsiyasi mavjudligi ahamiyatlidir. Inklyuziv ta’limda masofaviy ta’lim barcha talabalar uchun, ularning maxsus ehtiyojlaridan qat’i nazar, teng ta’lim imkoniyatlarini ta’minlash uchun samarali vositadir. Bu mavzu bo’yicha asosiy xulosalar quyidagilardan iborat: - Inklyuzivlikni rivojlantirish: masofaviy o’qitish ta’limda inklyuzivlikni rivojlantirishga yordam beradi, chunki u turli xil maxsus ehtiyojlarga ega bo’lgan o’quvchilarga jismoniy yoki fazoviy cheklovlar bilan bog’liq to’siqlarga duch kelmasdan boshqa o’quvchilar bilan teng ravishda o’rganish imkonini beradi. - Individuallashtirish va moslashish: Masofaviy ta’lim o’quv jarayonini individuallashtirish va uni har bir o’quvchining ehtiyojlariga moslashtirish imkoniyatini beradi. Bu, ayniqsa, turli darajadagi qobiliyat va ehtiyojlarga ega bo’lgan o’quvchilar uchun juda muhimdir 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga ega nashrlar 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026-yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi, farmoni https://lex.uz/docs/5013007 2. O’zbekiston Respublikasining “Konstitutsiyasi”ning 57-moddasi 3. O’zbekiston Respublikasining “Keksalar, nogironlar va aholining boshqa ehtiyojmand toifalari uchun ijtimoiy xizmatlar to’g’risida”gi Qonuni 2016 yil 26 dekabrdagi PQ-415-son https://www.lex.uz/docs/3083192 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar Strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-son Farmoni. https://lex.uz/docs/3107036 5. O’zbekiston Respublikasining Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi “Nogironligi bo’lgan shaxslarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-5270-sonli Farmoni. https://www.lex.uz/acts/3436192 6. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2007 yil 17 maydagi “Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlari faoliyati to’g’risida” 2007 yil 17 maydagi PQ-100-son Qarori. https://lex.uz/docs/1203085 7. O’zbekiston Respublikasining Prezidentining 2020 yil 13 oktyabrdagi “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-4860-son Qarori. https://lex.uz/docs/5044711 8. 2020-2025 yillarda Xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’lim Inklyuziv ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi. O’z.Res.Prezidenti. 13.10.2020y PQ 4860-son 9. YUNESCO : Jamiyatga va inklyuziv ta ’ limga muhtojlarga qaratilgan Dastur . – 1994 45 II. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari: 10. Педагогик атамалар луғати. – Т.: “Фан”, 2008. –Б.47. 11. Умумий ўрта таълим ташкилотларида инклюзив таълимни ташкил этиш тартиби тўғрисидаги Низом. – Т.: “Вазирлар Маҳкамасининг 638-сон қарори иловаси”, 2021. 12. Sh . Mirziyoyev . “ Bilimli avlod - buyuk kelajakning , tadbirkor xalq - farovon hayotning , do ’ stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir ”. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 26 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimidagi ma’ruzasi. Xalq so’zi gazetasi, 2018-yil 8dekabr. 13. Sh. Mirziyoyev “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag`ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi ma’ruzasi Toshkent - «O’zbekiston» - 2016 14. Sh. Mirziyoyev. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” - Toshkent: «O’zbekiston», 2017. II. Monografiya, ilmiy maqola, ilmiy to’plamlar 15. Amirsaidova SH.M. “Maxsus pedagogika fani taraqqiyotida sharq mutafakkiri g’oyalarining o’rni va roli” . Ped. fan. nom... diss. – T., 2006. 16. IIektra Spandagou, Cathy Little, David Evans, Michelle L. Inklusive Education in Schools and Early. Childhood Settings.springer Springer Singapore. 2020. 17. Инклюзивное образование в Испании . Пашкова . М , Скуднова . Т.Д.2018. 18. Екатерина Михальч. Инклюзивное образование. 2021 . 19. Наталья Микляева, Татьяна Чудесникова, Анна Виленская, Ольга Кудравец, Светлана Семенака. Инклюзивное образование детей с ограниченными возможностями здоровья. Москва Юрайт. 2021. 20. Nurmuhamedova L.SH. Nogiron bolalarning huquqiy asosalari va ilmiy-nazariy masalalari. Defektolog kadrlarni tayyorlash jarayoniga innovatsion ta’lim texnologiyalarini tadbiq etish: muammolar va istiqbollar.-T.,2014 46 47

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. INKLYUZIV TAʼLIMNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Inkluziv taʼlim tushunchasi

1.2. Inklyuziv taʼlim mezoni va shakllari

II BOB. INKLYUZIV TAʼLIM MODELLARI

2.1. Inklyuziv taʼlimning Oʻzbekistondagi rivojlanishi

2.2. Inklyuziv taʼlimning horij davlatlarida rivojlanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить