Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 43.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Inklyuziv ta’lim va nogironlik turlarining mutanosibligi

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH” FANIDAN KURS ISHI MAVZU:INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIK TURLARINING MUTANOSIBLIGI Bajardi: . Qabul qildi: TOSHKENT-2024 2MUNDARIJA KIRISH .........................................................................................................…..…..3 I.BOB.INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIKNING MUTANOSIBLIGI ……………………………………………………………... .6 1.1. Inklyuziv ta’lim tushunchasi va ta’rifi ……..…………………….…..…….…..6 1.2. Inklyuziv ta’limning maqsadlari va tarixiy rivojlanishi………………...…… .11 1.3. Ta’lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv………………....……14 II.BOB.INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIK TURLARINING XALQARO TAJRIBASI ………………………………………………..………18 2.1. Turli mamlakatlardagi inklyuziv ta’lim tizimlari …………………..…......…..18 2.2 .Nogironlar uchun inklyuziv ta’lim………..…………………………. ……….23 XULOSA ………………………………………….………………………….......28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………......30 3KIRISH. Mavzuning dolzarbligi: O ‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini, jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘shilishni ta’minlaydigan demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda.Inson, uning har tomonlama uyg‘un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro‘yobga chiqarishning sharoitlarini va ta’sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy xulq-atvorning andozalarini o‘zgartirish respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi va harakatlantiruvchi kuchidir. Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish o‘zbekiston taraqqiyotining muhim shartidir. “Ta’lim to‘g‘risida”gi o‘zbekiston Respublikasi Qonunining qoidalariga muvofiq holda tayyorlangan bo‘lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon miqyosidagi yutuqlar asosida tayyorlangan hamda yuksak umumiy va kasb- hunar madaniyatiga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo‘ljalni to‘g‘ri ola bilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga yo‘naltirilgandir. 1 O`zbekiston Respublikasi fuqarolariga bir qancha imtiyozlar, yengilliklar mavjud bo`lib, uning salmoqli qismini imkoniyati cheklangan, ya’ni nogironligi bo`lgan shaxslarga tegishlidir. Ularga berilgan imtiyozlar quyidagilar: Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun OTMda davlat granti asosida qo‘shimcha qabul kvotasi ajratiladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarning avtotransport vositalari uchun ajratilgan to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun haq olinmaydi. 1 O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘ zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor y o‘ nalishi b o‘ yicha Harakatlar stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar t o‘ g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi ; 4I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarga DXM va (yoki) YIDXP orqali xizmat ko‘rsatishda 50 foiz miqdorida chegirma qo‘llaniladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar jamoat birlashmalari ramzlarini davlat ro‘yxatidan (qayta ro‘yxatdan) o‘tkazish uchun davlat boji undirilmaydi . Nogironligi bo‘lgan 18 yoshgacha bolalar, 18 yoshdan katta bolalikdan nogironligi bo‘lgan shaxslarga nafaqa tayinlashda davlat xizmatlari bepul ko‘rsatiladi. I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar bolalarini davlat maktabgacha ta'lim muassasalariga qabul qilishda imtiyozli ro‘yxatga kiritilgan. Tegishli tibbiy xulosa asosida muhtoj shaxslarga protez-ortopediya moslamalari va reabilitasiya qilishning texnik vositalari beriladi. Nogironligi bo‘lgan shaxslar sanatoriy-kurortda bepul so g 'lomlashtirish huquqiga ega. I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarning mulkida bo‘lgan mol-mulk 60 kvadrat metr doirasida soliq solishdan ozod qilinadi. Mehmonxonalarda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun alohida sharoitga ega xona tashkil etiladi. Xizmat turar joylarida yashayotgan I va II guruh nogironlari xizmat uyidan boshqa turar joy bergan holda ko‘chiriladi. Nogironligi bo‘lgan yoshlarga BHMning 50 baravarigacha (15 mln so‘mgacha) subsidiya ajratiladi. Budjet mabla g 'lari hisobiga moliyalashtiriladigan basseynlarda shu g 'ullanish va ulardan foydalanish uchun nogironligi bo‘lgan bolalar to‘lovdan ozod etiladi. 2 Kurs ishining maqsadi : Inklyuziv ta ʼ lim va nogironlik turlarining mutanosibligi mavzusini ilmiy adabiyotlar orqali o ‘ rganish , tahlil qilish , hamda ilmiy nazariyalar asosida tafsiyalar ishlab chiqish ; Kurs ishing vazifalari : Inklyuziv ta ʼ lim va nogironlik turlarining mutanosibligi mavzusiga bo g‘ liq ilmiy adabiyotlarni o ` rganish va tahlil qilish ; 2 https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=53301 5- kurs ishimiz mavzusidan kelib chiqqan holda mavjud muammolarga ilmiy xulosa va tafsiyalar berish kabi vazifalarni o ‘ z ichiga oladi ; Kurs ishining obekti va predmeti : Inklyuziv ta ʼ lim va nogironlik to ‘g‘ risidagi qonunlar hamda bosh qomusimiz bo ‘ lgan konstitutsiya kurs ishimizning asosiy obekti hisoblanadi . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi : Kirish qismi , 2 bob , 5 paragraf , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar qismidan iborat . 6I. I . BOB . INKLYUZIV TA ’ LIM VA NOGIRONLIKNING MUTANOSIBLIGI . 1.1. Inklyuziv ta ’ lim tushunchasi va ta ’ rifi hamda nogironlikning o ‘ zaro mutanosiblik . II. Inkluziv ta ' lim va nogironlikni ijtimoiy himoya qilish zamonaviy jamiyatda muhim o ' rin tutadi . Bu sohalarda amalga oshiriladigan islohotlar , nogironligi bo ' lgan shaxslar uchun teng imkoniyatlar yaratish , ularning jamiyatga faol ishtirok etishini ta ' minlashga qaratilgan . Quyida inkluziv ta ' lim va nogironlikni ijtimoiy muhofazasi haqida ba ' zi asosiy jihatlarni ko ' rib chiqamiz . 3 Inklyuziv ta ’ lim va nogironlikning o ‘ zaro bog ‘ liqligi . Ta ’ limda tenglik : Inklyuziv ta ' limning asosiy g ‘ oyasi — har bir bola , uning qobiliyati yoki ehtiyojiga qaramay , ta ’ lim olish imkoniyatiga ega bo ‘ lishi kerak . Bu prinsip nogiron bolalarni ham o ‘ z ichiga oladi . Inklyuziv ta ' lim modelida nogiron talabalar o ‘ zlari uchun moslashtirilgan materiallar va usullar yordamida umumta ’ lim muassasalarida o ‘ qiydilar . Yondashuvlar va metodlar : Nogiron talabalarga ta ’ lim berishda maxsus metodlar , usullar va pedagogik vositalar zarur . Masalan , maxsus o ‘ qish materiallari ( Braille yozuvi , audiokitoblar ), texnologiyalar ( ko ‘ rish yoki eshitish imkoniyatlarini yaxshilash uchun ), maxsus dasturlar ( rehabilitatsiya va terapiya uchun ) hamda individual yondashuvlar bu jarayonda muhim rol o ‘ ynaydi . Jamiyatdagi inklyuziya : Nogironlarni ta ' lim tizimiga qo ‘ shish , ularning jamiyatga integratsiyasini yaxshilaydi . Inklyuziv ta ' lim nogironlarni faqat ta ' lim muassasalarida emas , balki jamiyatda umumiy qabul qilishga yordam beradi . Ularning mehnat bozori va ijtimoiy hayotdagi muvaffaqiyati inklyuziv ta ' limning natijasi bo ‘ lishi mumkin . Pedagoglarning roli : Inklyuziv ta ' limni samarali amalga oshirish uchun o ‘ qituvchilar o ‘ z bilimlarini kengaytirishlari , turli metodlarni o ‘ rganishlari va nogiron talabalar bilan ishlashda tajriba orttirishlari zarur . O ‘ qituvchilar nogiron 3 R.R o 'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Ch o' lpon, 2011 ; 7talabalarning o ‘ ziga xos ehtiyojlarini tushunib , individual yondashuvni qo ‘ llashlari kerak . Resurslar va infratuzilma : Inklyuziv ta ' limning muvaffaqiyatli bo ‘ lishi uchun ta ' lim muassasalarida kerakli infratuzilma va resurslar mavjud bo ‘ lishi zarur . Masalan, nogiron talabalarga moslashtirilgan sinf xonalari, asbob-uskunalar, kompyuterlar, o‘qish materiallari va boshqa vositalar. Jamiyatning o‘zgarishi : Inklyuziv ta'lim jamiyatdagi nogironlarga bo‘lgan qarashlarni ham o‘zgartirishi mumkin. Bu yondashuv nogironlarning imkoniyatlarini kengaytirish, ularning salohiyatini rivojlantirish va ijtimoiy muammolarni hal etishga yordam beradi. Nogironlar uchun ta'limni takomillashtirishga yo‘naltirilgan masalalar: Maxsus ehtiyojlarga mos ta'lim : Har bir nogiron talabaning o‘ziga xos ehtiyojlarini aniqlash va ularga mos o‘quv rejasi tuzish zarur. Kengaytirilgan texnologiyalarni joriy etish : Kompyuter dasturlari, interaktiv ta’lim vositalari va qo‘shimcha texnologiyalar nogironlar uchun ta’limni osonlashtirishda yordam beradi. Reabilitatsiya va qo‘llab-quvvatlash : O‘quvchilarning akademik muvaffaqiyati uchun psixologik, pedagogik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Inklyuziv ta’lim nogiron bolalarga jamiyatning barcha sohalarida teng imkoniyatlar yaratish imkonini beradi. Bu jarayonni amalga oshirishda barcha tomonlar — ta'lim muassasalari, o‘qituvchilar, ota-onalar va davlat tashkilotlari birgalikda harakat qilishlari kerak. Inklyuziv ta'lim nogironlarning potentsialini maksimal darajada rivojlantirishga imkon yaratadi va ularning jamiyatga integratsiyasini ta’minlaydi. 1.2.Inklyuziv ta’limning maqsadlari va tarixiy rivojlanishi. Inkluziv Ta'limning Maqsadlari. Inkluziv ta'limning asosiy maqsadi — barcha bolalar, shu jumladan nogironligi bo'lganlar, ta'lim olishda teng imkoniyatlarga ega bo'lishlari, ijtimoiy integratsiyani ta'minlash va har bir bola uchun individual ehtiyojlarni hisobga olgan holda ta'lim 8sharoitlarini yaratishdir. Bunga quyidagi maqsadlar kiradi: Teng imkoniyatlar yaratish : Inkluziv ta'lim barcha bolalarga, ularning ehtiyojlariga qaramay, teng ta'lim olish imkoniyatlarini yaratishni ta'minlaydi. Bu nogironligi bo'lgan bolalar uchun ham, boshqalar uchun ham teng huquqlilikni anglatadi. Ijtimoiy integratsiyani rivojlantirish : Inkluziv ta'lim turli yoshdagi va ehtiyojlarga ega bolalar o'rtasida hamkorlik va bir-birini hurmat qilishni rivojlantiradi. Bu jamiyatda bo'lingan va ajratilgan guruhlarni birlashtirishga yordam beradi. Shaxsiy rivojlanish va o'z-o'zini anglash : Har bir bola o'ziga xos individual imkoniyatlar va ehtiyojlarga qarab ta'lim olish imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. Inkluziv ta'lim individual yondashuvni talab qiladi va har bir bolaning o'z imkoniyatlariga ko'ra rivojlanishiga yordam beradi. Maxsus yordam va resurslar taqdim etish : Inkluziv ta'lim nogironligi bo'lgan bolalar uchun maxsus yordam, qo'llab-quvvatlash va moslashtirilgan resurslar (masalan, maxsus o'qituvchilar, yordamchi texnologiyalar, pedagogik vositalar) taqdim etishni maqsad qiladi. Jamiyatda nogironlikka bo'lgan salbiy munosabatlarni o'zgartirish : Inkluziv ta'lim jamiyatda nogironlikni qabul qilish va hurmat qilishni targ'ib qiladi, shuningdek, nogironlarga nisbatan diskriminatsiyaga qarshi kurashadi. Ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirish : Inkluziv ta'lim o'quvchilarga o'zaro hamkorlik qilish, tenglik va hurmatni qadrlash, boshqalarni tushunish va empatiya ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Inkluziv Ta'limning Tarixiy Rivojlanishi. Inkluziv ta'limning tarixiy rivojlanishi, avvaliga nogironligi bo'lgan bolalar uchun alohida maktablar va muassasalar tashkil etish bilan boshlangan bo'lsa, keyinchalik bu tizim jamiyatda tenglikni ta'minlashga qaratilgan ijtimoiy 9islohotlarga aylanib borgan. 4 1. Erta Tarix : Erta tarixda nogironligi bo'lgan shaxslar ko'pincha jamiyatdan ajratilgan yoki yashirin holda qolgan. Ular uchun alohida ta'lim tizimi mavjud emas edi, va ko'pincha ular o'z huquqlari va imkoniyatlaridan mahrum bo'lishgan. 2. 19-asr – Maxsus Maktablar va Xususiy Ta'lim : 19-asrning ikkinchi yarmida nogironligi bo'lgan bolalar uchun alohida maktablar tashkil etila boshladi. Bu davrda ta'lim tizimi nogiron bolalar uchun alohida va maxsus bo'lgan shakllarda taklif qilindi. Bunday ta'lim ko'pincha nogiron bolalar va sog'lom bolalar orasidagi ajratishni mustahkamladi. 3. 20-asr boshlarida: Jamiyatda O'zgarishlar : 20-asrning boshlarida nogironlarga nisbatan munosabatlar o'zgarib, ularga nisbatan xulq-atvor va tashxislar ijobiy tomonga o'zgaradi. Ta'limda inklyuzivlikni yaratish haqida g'oyalar rivojlana boshladi, ammo ular ko'pchilik ta'lim tizimlarida qo'llanilmagan. 4. 1960–1980-yillar: Inkluziv Ta'limning Ilk Bosqichlari : 1960-yillarda nogironlar uchun ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar boshlandi. 1975-yilda AQShda "Education for All Handicapped Children Act" (EHA) (Nogiron bolalar uchun ta'limni ta'minlash haqidagi qonun) qabul qilindi. Ushbu qonun nogiron bolalarga umumta'lim maktablarida ta'lim olish imkoniyatini berdi. 1980-yillarda Inkluziv ta'limning tamoyillari butun dunyo bo'ylab e'tirof etildi. Shuningdek, nogironlarni jamiyatga integratsiyalashga oid yondashuvlar kengayib, ular boshqa bolalar bilan birga o'qish imkoniyatiga ega bo'lishdi. 5. 1990-yillar va Keyingi Davr: Xalqaro Kengashlar va Konventsiyalar : 1990-yillardan boshlab inkluziv ta'lim global miqyosda rivojlanib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan "Nogironlar huquqlari to'g'risida" 4 Mitchell, D. T., & Snyder, S. L. (2000). The Body and Physical Difference: Discourses of Disability . University of Michigan Press.(Madaniyatda nogironlik va jismoniy farqlilik haqida tahlillar.) ; 1 0Konventsiya imzolandi. Bu konventsiya nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. 2006-yilda BMT tomonidan Nogironlar huquqlari to'g'risidagi konventsiya qabul qilindi, bu esa inkluziv ta'limni targ'ib qilishda muhim huquqiy asos bo'lib xizmat qiladi. 6. Hozirgi Davr : Bugungi kunda inkluziv ta'lim dunyoning ko'plab mamlakatlarida asosiy ta'lim yondashuvi sifatida qabul qilinadi. Nogiron bolalar uchun alohida maktablar o'rniga, ular umumta'lim maktablarida o'qib, jamiyat bilan integratsiyalanadi. Raqamli texnologiyalar va maxsus yordamchi vositalar (masalan, brajlilar uchun moslashtirilgan materiallar, ovozli tizimlar) yordamida nogiron bolalarga ta'lim olishda qo'llab-quvvatlash tizimlari yanada kengaygan. 1.3.Ta’lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv. Ta'lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv, har bir bolaning o'ziga xos ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta'lim olish imkoniyatlarini yaratishni anglatadi. Nogironlik turi va uning darajasi o'quvchining o'qish, rivojlanish va jamiyatga integratsiyalashishida muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun, inkluziv ta'limda nogironlikning har xil turlari uchun maxsus yondashuvlar, metodlar va texnologiyalar ishlab chiqiladi. Quyida nogironlikning asosiy turlariga mos yondashuvlarni ko'rib chiqamiz. 1. Jismoniy nogironlikka mos yondashuv. Jismoniy nogironlikka ega bo'lgan bolalar ko'pincha harakatlarining cheklanganligi yoki o'zini boshqarishdagi qiyinchiliklar tufayli ta'limda yordamga muhtoj bo'lishadi. Ularning ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirish uchun bir nechta yondashuvlar qo'llaniladi: Fizikaviy yordam va moslashtirish : O'qish muhitida jismoniy nogironlar uchun maxsus texnik yordamlar (masalan, ko'proq qulay joylar, maxsus stullar yoki shkaflar) va jismoniy harakatlarni yengillashtirish uchun moslashtirilgan 1 1vositalar (masalan, maxsus yurish vositalari) taqdim etiladi. Ko'proq harakat erkinligini ta'minlash : Jismoniy imkoniyatlari cheklangan bolalar uchun maktabda harakatlanish va boshqa faoliyatlarni bajarishda yordam beruvchi pedagoglar, terapevtlar yoki yordamchi xodimlar jalb qilinishi mumkin. Maxsus moslashtirilgan o'quv materiallari : Jismoniy nogiron bolalar uchun matnlar va materiallar moslashtirilishi, masalan, katta shriftda yozilgan kitoblar yoki audio- kitoblar taqdim etilishi mumkin. 2. Aqliy nogironlikka mos yondashuv. Aqliy nogironlik (intellektual nogironlik) bo'lgan bolalar, aqliy rivojlanishning kechikishi yoki qiyinchiliklari tufayli o'qish va o'rganish jarayonida qo'shimcha yordamga muhtoj bo'lishadi. Bunday o'quvchilar uchun ta'lim jarayonida quyidagi yondashuvlar qo'llaniladi: Maxsus pedagogik usullar : Aqliy nogironlikka ega bolalar uchun o'quv jarayonini soddalashtirish va individual tarzda o'qitish usullari qo'llaniladi. Misol uchun, vizual yordamlar, takrorlash, kichik qismlarga bo'lib o'qitish va o'yin metodlari keng qo'llaniladi. Ko'rgazmali materiallar va amaliy mashqlar : Aqliy nogiron bolalar ko'proq vizual va amaliy o'qish usullariga muhtoj bo'lishadi. O'qituvchilar ko'rgazmali materiallar (rasmlar, diagrammalar) va real hayotdagi vaziyatlarni misollar sifatida ishlatishadi. Ko'p vaqt va o'rgatishning qayta takrorlanishi : Bu bolalarga yangi ma'lumotlarni o'zlashtirishda ko'proq vaqt kerak bo'lishi mumkin, shuning uchun o'quv jarayoni sekinlashtiriladi va tez-tez takrorlanadi. 3. Quloqni eshitish nogironligi (eshitish qobiliyatining yo'qolishi) bo'lgan bolalarga mos yondashuv. Eshitish nogironligi bo'lgan bolalar uchun ta'lim jarayonida maxsus usullar, texnologiyalar va qo'llab-quvvatlash tizimlari zarur: Signallarni vizual yoki teginish orqali taqdim etish : Eshitish qobiliyati cheklangan bolalar uchun o'quv muhitida vizual signal, indikatorlar va yozuvlar 1 2ko'proq ishlatiladi. Misol uchun, o'qituvchi darsda xatlarni yoki belgilarning o'zgarishini vizual tarzda ko'rsatishi mumkin. Qo'llaniladigan texnologiyalar : Eshitish qobiliyatining cheklanishiga ega bo'lgan o'quvchilar uchun signallarni ko'rsatuvchi texnologiyalar (masalan, ovozli tizimlar, ovoz chiqaruvchi asboblar) yoki raqamli qurilmalar (masalan, transkriptsiya yoki subtitrlar) foydalaniladi. Ismlar yordamida ta'lim : O'qituvchilar, agar kerak bo'lsa, gaplashishda yozma shakllar va qo'l harakatlarini (sign language) ishlatadilar. Eshitish nogironligi bo'lgan bolalar uchun, ba'zida darslarni jismoniy harakatlar (sign language) orqali tushuntirish kerak bo'ladi. 4. Ko'rish nogironligi (korlik yoki ko'rish qobiliyatining cheklanishi) bo'lgan bolalarga mos yondashuv: Ko'rish qobiliyati cheklangan bolalar uchun ta'limda quyidagi yondashuvlar ishlatiladi: Braille alifbosi : Braille tizimi yordamida matnlarni o'qitish. Braille alifbosi kor bolalarga matnlarni hissiy ravishda o'qish imkonini beradi. Ovozli materiallar : Kitoblar va darsliklar ovozli formatda taqdim etilishi mumkin. O'qish jarayoni orqali bola eshitish organlari yordamida o'qib o'rganadi. Texnologik yordam : Kompyuter va mobil qurilmalarda maxsus dasturlar, ovozli tizimlar, ekran o'qiydigan dasturlar (screen readers) orqali ko'rish qobiliyati cheklangan bolalarga yordam beriladi. Ko'rgazmali yondashuv : Ko'rish qobiliyati cheklangan o'quvchilar uchun turli xil sezgi vositalari (masalan, teginish orqali) yordamida o'rgatish amaliy usullari qo'llaniladi. 5. Emotsional va xulq-atvor muammolari (xulq-atvor va ruhiy sog'liqni tiklash) bo'lgan bolalarga mos yondashuv. Emotsional va xulq-atvor muammolari bo'lgan bolalar ko'pincha o'z hissiy holatlarini boshqarishda qiynalishadi va darslarda diqqatni jamlashda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bunday bolalar uchun ta'limda: 1 3Sabrli va qo'llab-quvvatlovchi muhit : O'qituvchilar bolalarga o'zlarini erkin his qilishlari uchun qulay va qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratishlari kerak. Bu, o'quvchilarning psixologik holatlarini yaxshilashga yordam beradi. Emotsional va xulq-atvorni boshqarish usullari : Emotsional va xulq-atvor muammolariga duch kelayotgan bolalar uchun xulq-atvorni boshqarish bo'yicha maxsus o'quv metodlari qo'llaniladi. Masalan, meditatsiya, nafas olish mashqlari yoki psixologik yordam. Individual yondashuv : Bu bolalarga ta'limda individual yordam ko'rsatiladi, o'z vaqtida psixologik maslahatlar va terapevtik yordamlar tashkil etiladi. 5 5 G ‘ anieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011; 1 4III. BOB.INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIK TURLARINING XALQARO TAJRIBASI. 2.1.Turli mamlakatlardagi inklyuziv ta’lim tizimlari. Inkluziv ta'lim — bu nogironligi bo'lgan bolalar va boshqa ehtiyojlarga ega bolalar uchun umumta'lim maktablarida birga o'qish imkoniyatlarini yaratish orqali ta'lim olishda tenglikni ta'minlashni maqsad qilgan ta'lim tizimi. Dunyo bo'ylab inkluziv ta'limni amalga oshirishda har xil tajribalar va usullar mavjud. Xalqaro tajriba ko'plab muvaffaqiyatli amaliyotlar, yondashuvlar va qonuniy islohotlarni o'z ichiga oladi. Quyida ayrim mamlakatlarda inkluziv ta'lim va nogironlik turlariga mos yondashuvlar haqida ma'lumot beriladi. 1. AQSH: Inson Huquqlari va Ta'limdagi Inkluzivlik. AQShda nogironlar va maxsus ehtiyojli bolalar uchun ta'lim tizimi 1975- yilda qabul qilingan "Education for All Handicapped Children Act" (hozirda IDEA - Individuals with Disabilities Education Act ) qonuni bilan boshlandi. Ushbu qonun nogironlikka ega bo'lgan bolalar uchun ta'lim olishda teng huquqlarni ta'minladi. IDEA qonuni nogiron bolalarni umumta'lim maktablarida o'qishga majbur qiladi va maxsus yordam va xizmatlar ko'rsatishni ta'minlaydi. Ta'lim jarayonida o'quvchilarga individual yondashuvlar, maxsus ta'lim materiallari, qo'llab-quvvatlash xizmatlari (masalan, yordamchi texnologiyalar, psixologik va pedagogik maslahatlar) taqdim etiladi. O'qituvchilar nogiron bolalar uchun professional rivojlanish va maxsus treninglar olishadi, bu esa ularning ta'lim jarayonida yordam berish imkoniyatlarini oshiradi. AQShda inkluziv ta'lim, kengaytirilgan resurslar va ijtimoiy xizmatlarni 1 5taqdim etish orqali nogiron bolalarning jamiyatga integratsiyasini kuchaytirishga yordam beradi. 2. Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya). Skandinaviya mamlakatlari, ayniqsa, Shvetsiya, inkluziv ta'limni rivojlantirishda o'zlarining ilg'or tajribalari bilan tanilgan. Bu mamlakatlar nogironlikni ijtimoiy masala sifatida ko'rib, nogironlarga nisbatan kamsitishni bartaraf etishga harakat qilmoqda. Shvetsiya : 1980-yillardan boshlab, Shvetsiyada barcha bolalar uchun inkluziv ta'lim tizimi joriy qilingan. Ta'lim tizimi har bir bolaning ehtiyojlarini inobatga oladi va barcha maktablar, shu jumladan maxsus ehtiyojli bolalar uchun moslashtirilgan. Shvetsiyada jamiyatdagi nogironlarni qo'llab-quvvatlashga doir ko'plab qonunlar qabul qilingan, masalan, "Disability Discrimination Act" va "Act on Special Education" . Norvegiya : Norvegiya ham inkluziv ta'limni amalga oshiruvchi mamlakatlardan biridir. Norvegiyada nogironligi bo'lgan bolalar uchun ta'limda asosiy tamoyil — "ta'lim va rivojlanish uchun teng imkoniyatlar" hisoblanadi. Norvegiya hukumati nogiron bolalar uchun ijtimoiy integratsiyalashuvga yordam beradigan maxsus dasturlar ishlab chiqgan, masalan, qo'llab-quvvatlash xodimlari, ta'limda moslashtirish va sinflarda maxsus resurslar. Daniya : Daniyada ham inkluziv ta'lim tizimi o'rganilmoqda, va bunday bolalar uchun ta'lim umumta'lim maktablarida amalga oshiriladi. Maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan bolalar uchun o'quv rejalariga moslashtirilgan metodlar qo'llaniladi va barcha ta'lim muassasalari ularni jamiyatga integratsiyalashish uchun zarur imkoniyatlar yaratadi. Skandinaviya mamlakatlarida inkluziv ta'limni amalga oshirishda, jamiyatning nogironlarga bo'lgan hurmatini oshirish, ijtimoiy tenglikni ta'minlash va nogironlikni inson huquqlari nuqtai nazaridan ko'rish muhim ahamiyatga ega. 3. Buyuk Britaniya. Buyuk Britaniyada inkluziv ta'limni rivojlantirish 1990-yillardan 1 6boshlangan. "The Special Educational Needs and Disability Act (SENDA)" (2001) qabul qilinishi nogiron bolalarga ta'lim olishda teng imkoniyatlar yaratish yo'lida muhim qadam bo'ldi. SENDA qonuni nogiron bolalar uchun ta'lim olish huquqlarini himoya qilishga qaratilgan va ularning umumta'lim maktablarida o'qish imkoniyatlarini oshiradi. Shuningdek, qonun nogironlikni maktablarda kamsitmaslikni ta'minlaydi. Buyuk Britaniyada, inkluziv ta'limda yordamchi texnologiyalar va qo'llab- quvvatlash xizmatlari (masalan, individual o'quv rejalari, maxsus o'qituvchilar va yordamchi xodimlar) keng qo'llaniladi. Bu yondashuv bolalarga o'z bilimlarini rivojlantirishga va o'zlarining imkoniyatlarini amalga oshirishga yordam beradi. 4. Kanada. Kanada, inkluziv ta'limni amalga oshirishda ilg'or tajribaga ega mamlakatlardan biridir. Kanadada, ta'lim tizimi davlat tomonidan qo'llab- quvvatlanadigan va maxsus ehtiyojli bolalar uchun maxsus xizmatlar va yordamlar taqdim etiladi. Kanadada inkluziv ta'lim davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanadi va bunda barcha maktablar, shu jumladan nogironligi bo'lgan bolalar uchun umumiy ta'lim muassasalariga kirish imkoniyatlarini yaratishga e'tibor qaratiladi. Yordamchi texnologiyalar va qo'llab-quvvatlash : Kanada maktablarida nogiron bolalarga yordam berish uchun keng tarqalgan texnologiyalar (kompyuterlar, ovozli tizimlar, Braille alifbosi va boshqalar) ishlatiladi. Shuningdek, maxsus o'qituvchilar va yordamchi xodimlar taqdim etiladi. 5. Avstraliya. Avstraliya inkluziv ta'limni rivojlantirishda ham izchil ishlarni amalga oshirmoqda. 2005-yilda "Disability Standards for Education" qonuni qabul qilindi, bu qonun nogiron bolalar uchun ta'lim olishda teng imkoniyatlarni ta'minlashni maqsad qilgan. Avstraliyada nogiron bolalar uchun umumta'lim maktablariga kirish imkoniyatlari yaratildi. Ta'lim tizimida, ayniqsa, jismoniy, aqliy va eshitish yoki 1 7ko'rish nogironligi bo'lgan bolalar uchun moslashtirilgan o'quv rejalariga va yordamchi xizmatlarga e'tibor qaratiladi. Tarmoq va resurslar : Avstraliyada ta'lim tizimi inkluziv yondashuvni amalga oshirish uchun keng tarmoq va resurslarni yaratgan. Maktablarda nogiron bolalarga yordam berish uchun psixologlar, ijtimoiy ishchilar va maxsus pedagoglar ishlaydi. Inkluziv ta'lim — bu nogironligi bo'lgan bolalar va boshqa ehtiyojlarga ega bolalar uchun umumta'lim maktablarida birga o'qish imkoniyatlarini yaratish orqali ta'lim olishda tenglikni ta'minlashni maqsad qilgan ta'lim tizimi. Dunyo bo'ylab inkluziv ta'limni amalga oshirishda har xil tajribalar va usullar mavjud. Xalqaro tajriba ko'plab muvaffaqiyatli amaliyotlar, yondashuvlar va qonuniy islohotlarni o'z ichiga oladi. Quyida ayrim mamlakatlarda inkluziv ta'lim va nogironlik turlariga mos yondashuvlar haqida ma'lumot beriladi. 1. AQSh: Inson Huquqlari va Ta'limdagi Inkluzivlik. AQShda nogironlar va maxsus ehtiyojli bolalar uchun ta'lim tizimi 1975- yilda qabul qilingan "Education for All Handicapped Children Act" (hozirda IDEA - Individuals with Disabilities Education Act ) qonuni bilan boshlandi. Ushbu qonun nogironlikka ega bo'lgan bolalar uchun ta'lim olishda teng huquqlarni ta'minladi. IDEA qonuni nogiron bolalarni umumta'lim maktablarida o'qishga majbur qiladi va maxsus yordam va xizmatlar ko'rsatishni ta'minlaydi. Ta'lim jarayonida o'quvchilarga individual yondashuvlar, maxsus ta'lim materiallari, qo'llab-quvvatlash xizmatlari (masalan, yordamchi texnologiyalar, psixologik va pedagogik maslahatlar) taqdim etiladi. O'qituvchilar nogiron bolalar uchun professional rivojlanish va maxsus treninglar olishadi, bu esa ularning ta'lim jarayonida yordam berish imkoniyatlarini oshiradi. AQShda inkluziv ta'lim, kengaytirilgan resurslar va ijtimoiy xizmatlarni taqdim etish orqali nogiron bolalarning jamiyatga integratsiyasini kuchaytirishga yordam beradi. 1 82. Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya). Skandinaviya mamlakatlari, ayniqsa, Shvetsiya, inkluziv ta'limni rivojlantirishda o'zlarining ilg'or tajribalari bilan tanilgan. Bu mamlakatlar nogironlikni ijtimoiy masala sifatida ko'rib, nogironlarga nisbatan kamsitishni bartaraf etishga harakat qilmoqda. Shvetsiya : 1980-yillardan boshlab, Shvetsiyada barcha bolalar uchun inkluziv ta'lim tizimi joriy qilingan. Ta'lim tizimi har bir bolaning ehtiyojlarini inobatga oladi va barcha maktablar, shu jumladan maxsus ehtiyojli bolalar uchun moslashtirilgan. Shvetsiyada jamiyatdagi nogironlarni qo'llab-quvvatlashga doir ko'plab qonunlar qabul qilingan, masalan, "Disability Discrimination Act" va "Act on Special Education" . Norvegiya : Norvegiya ham inkluziv ta'limni amalga oshiruvchi mamlakatlardan biridir. Norvegiyada nogironligi bo'lgan bolalar uchun ta'limda asosiy tamoyil — "ta'lim va rivojlanish uchun teng imkoniyatlar" hisoblanadi. Norvegiya hukumati nogiron bolalar uchun ijtimoiy integratsiyalashuvga yordam beradigan maxsus dasturlar ishlab chiqgan, masalan, qo'llab-quvvatlash xodimlari, ta'limda moslashtirish va sinflarda maxsus resurslar. Daniya : Daniyada ham inkluziv ta'lim tizimi o'rganilmoqda, va bunday bolalar uchun ta'lim umumta'lim maktablarida amalga oshiriladi. Maxsus ehtiyojlarga ega bo'lgan bolalar uchun o'quv rejalariga moslashtirilgan metodlar qo'llaniladi va barcha ta'lim muassasalari ularni jamiyatga integratsiyalashish uchun zarur imkoniyatlar yaratadi. Skandinaviya mamlakatlarida inkluziv ta'limni amalga oshirishda, jamiyatning nogironlarga bo'lgan hurmatini oshirish, ijtimoiy tenglikni ta'minlash va nogironlikni inson huquqlari nuqtai nazaridan ko'rish muhim ahamiyatga ega. 3. Buyuk Britaniya. Buyuk Britaniyada inkluziv ta'limni rivojlantirish 1990-yillardan boshlangan. "The Special Educational Needs and Disability Act (SENDA)" (2001) qabul qilinishi nogiron bolalarga ta'lim olishda teng imkoniyatlar yaratish yo'lida 1 9muhim qadam bo'ldi. SENDA qonuni nogiron bolalar uchun ta'lim olish huquqlarini himoya qilishga qaratilgan va ularning umumta'lim maktablarida o'qish imkoniyatlarini oshiradi. Shuningdek, qonun nogironlikni maktablarda kamsitmaslikni ta'minlaydi. Buyuk Britaniyada, inkluziv ta'limda yordamchi texnologiyalar va qo'llab- quvvatlash xizmatlari (masalan, individual o'quv rejalari, maxsus o'qituvchilar va yordamchi xodimlar) keng qo'llaniladi. Bu yondashuv bolalarga o'z bilimlarini rivojlantirishga va o'zlarining imkoniyatlarini amalga oshirishga yordam beradi. 4. Kanada. Kanada, inkluziv ta'limni amalga oshirishda ilg'or tajribaga ega mamlakatlardan biridir. Kanadada, ta'lim tizimi davlat tomonidan qo'llab- quvvatlanadigan va maxsus ehtiyojli bolalar uchun maxsus xizmatlar va yordamlar taqdim etiladi. Kanadada inkluziv ta'lim davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanadi va bunda barcha maktablar, shu jumladan nogironligi bo'lgan bolalar uchun umumiy ta'lim muassasalariga kirish imkoniyatlarini yaratishga e'tibor qaratiladi. Yordamchi texnologiyalar va qo'llab-quvvatlash : Kanada maktablarida nogiron bolalarga yordam berish uchun keng tarqalgan texnologiyalar (kompyuterlar, ovozli tizimlar, Braille alifbosi va boshqalar) ishlatiladi. Shuningdek, maxsus o'qituvchilar va yordamchi xodimlar taqdim etiladi. 5. Avstraliya. Avstraliya inkluziv ta'limni rivojlantirishda ham izchil ishlarni amalga oshirmoqda. 2005-yilda "Disability Standards for Education" qonuni qabul qilindi, bu qonun nogiron bolalar uchun ta'lim olishda teng imkoniyatlarni ta'minlashni maqsad qilgan. Avstraliyada nogiron bolalar uchun umumta'lim maktablariga kirish imkoniyatlari yaratildi. Ta'lim tizimida, ayniqsa, jismoniy, aqliy va eshitish yoki ko'rish nogironligi bo'lgan bolalar uchun moslashtirilgan o'quv rejalariga va yordamchi xizmatlarga e'tibor qaratiladi. 2 0Tarmoq va resurslar : Avstraliyada ta'lim tizimi inkluziv yondashuvni amalga oshirish uchun keng tarmoq va resurslarni yaratgan. Maktablarda nogiron bolalarga yordam berish uchun psixologlar, ijtimoiy ishchilar va maxsus pedagoglar ishlaydi. 6 2.2.Nogironlar uchun inklyuziv ta’lim. Nogironlar uchun inkluziv ta’lim — bu nogironligi bo‘lgan bolalar va yoshlarning umumta’lim tizimida, jamiyatning barcha bolalari bilan birga, teng imkoniyatlar asosida ta’lim olishlarini ta’minlashga qaratilgan yondashuvdir. Inkluziv ta’limning asosiy maqsadi nogironlar uchun ta’lim jarayonini maksimal darajada moslashtirish, ularning intellektual va jismoniy rivojlanishini qo‘llab- quvvatlash hamda ijtimoiy integratsiyasini ta’minlashdir. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning mohiyati. Inkluziv ta’lim — bu nogironlar va maxsus ehtiyojlarga ega bolalarning umumta’lim maktablarida o‘qishi, o‘qish jarayonida teng huquqlarga ega bo‘lishi, va jamiyatga to‘liq integratsiyalashishi maqsadida amalga oshiriladigan ta’lim tizimi. Bu yondashuvda ta’lim muassasalari nogiron bolalar uchun maxsus sharoitlar yaratadi, shu jumladan: Maxsus pedagogik yondashuvlar : Ta’lim jarayonida nogiron bolalar uchun individual o‘quv rejalarini ishlab chiqish. O‘quvchilarning ehtiyojlariga mos ravishda o‘quv jarayoni moslashtiriladi. Bu o‘quvchilar uchun maxsus metod va texnikalar qo‘llaniladi. Maxsus yordamchilar va resurslar : Nogiron bolalar uchun yordamchi texnologiyalar (kompyuterlar, ovozli tizimlar, braille alifbosi, va boshqalar), o‘quv materiallari va qo‘llab-quvvatlash xizmatlari taqdim etiladi. O‘qituvchilar, yordamchilar va psixologlar nogiron o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash uchun tayyorlanadi. 6 Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011; 2 1Ijtimoiy integratsiya : Inkluziv ta’limning asosiy tamoyillaridan biri shundan iboratki, nogiron bolalar jamiyatning ajralmas qismiga aylanishi kerak. Ta’lim jarayonida ular jamiyatdagi boshqa bolalar bilan birga o‘qib, ular bilan ijtimoiy va madaniy aloqalar o‘rnatishadi. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning maqsadlari. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: Teng ta’lim imkoniyatlarini ta'minlash : Nogiron bolalarga umumta’lim maktablarida o‘qish imkoniyatlarini yaratish. Bu barcha o‘quvchilarga teng ravishda ta’lim olish huquqini beradi, nogironlarni jamiyatning faol a'zolariga aylantiradi. Ijtimoiy integratsiya : Inkluziv ta’limning eng muhim jihati bu nogiron bolalarni jamiyatga integratsiyalashishdir. Ular maktabda o‘qib, jismoniy, intellektual va ijtimoiy jihatdan rivojlanadilar. Maxsus ehtiyojlarni hisobga olish : Ta’lim jarayonida nogiron bolalar uchun individual yondashuvlar qo‘llaniladi. Bu o‘quvchilarning aqliy, jismoniy yoki ruhiy holatlariga mos ravishda ta’limni tashkil etish va rivojlantirishni anglatadi. Pedagogik tayyorgarlik va resurslar : O‘qituvchilarni nogiron bolalar uchun pedagogik va metodik tayyorgarlikni kuchaytirish. Bu o‘qituvchilarga maxsus ehtiyojlari bo‘lgan bolalar bilan ishlashda yordam beradi. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning tarixiy rivojlanishi. Nogironlar uchun inkluziv ta’limning rivojlanishi va joriy etilishi dunyo bo‘ylab turli bosqichlarda amalga oshirilgan. Bu jarayon ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlarga, inson huquqlari va ta’lim tizimining rivojlanishiga asoslangan. 1980-1990-yillarda : Inkluziv ta’limning rivojlanishi asosan ijtimoiy yondashuvning o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bu davrda nogironlikning faqat tibbiy emas, balki ijtimoiy muammo sifatida ko‘rilishi boshlandi. Ta’lim tizimi nogiron bolalarning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga harakat qildi. 1994-yil — Salamanca deklaratsiyasi : 1994-yilda Salamanca (Ispaniya) 2 2shahrida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada inkluziv ta’limning asosiy tamoyillari muhokama qilindi. Bu konferensiya nogiron bolalar uchun inkluziv ta’limni rivojlantirishda muhim qadam bo‘ldi. Unda barcha davlatlarga nogiron bolalar uchun umumta’lim maktablarida ta’lim olish imkoniyatlarini yaratish taklif etildi. 2006-yil — BMT Konvensiyasi : BMTning Nogironlik huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi nogironlar huquqlarini himoya qilishni va ularni jamiyatda teng huquqlarga ega bo‘lishlarini ta’minlashni maqsad qilgan. Ushbu konvensiya inkluziv ta’limni qo‘llab-quvvatladi va nogiron bolalar uchun ta’limni kengaytirish zarurligini ta'kidladi. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning xususiyatlari. Nogironlar uchun inkluziv ta’lim tizimi bir qator asosiy xususiyatlarga ega: Har bir bola uchun individual yondashuv : Inkluziv ta’limda har bir bolaga uning ehtiyojlariga mos ravishda individual yondashuv taqdim etiladi. Masalan, aqliy yoki jismoniy nogironligi bo‘lgan bolalar uchun o‘quv jarayoni moslashtiriladi. Yordamchi texnologiyalar va vositalar : Inkluziv ta’limda nogiron bolalar uchun yordamchi texnologiyalar (kompyuterlar, ovozli tizimlar, braille alifbosi, o‘quv materiallari va boshqa maxsus vositalar) keng qo‘llaniladi. O‘qituvchilarni tayyorlash : Inkluziv ta’lim tizimining samarali ishlashi uchun o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash zarur. O‘qituvchilar nogiron bolalar bilan ishlashga tayyor bo‘lishlari, ularga individual yordam ko‘rsatish uchun kerakli pedagogik bilimlarga ega bo‘lishlari lozim. Ijtimoiy va pedagogik qo‘llab-quvvatlash : Maktabda nogiron bolalar uchun ijtimoiy va pedagogik xizmatlar (psixologlar, yordamchi xodimlar, ijtimoiy ishchilar) taqdim etiladi. Bu yordamchilar o‘quvchilarning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga yordam beradi. Nogironlar uchun inkluziv ta'limning afzalliklari. Teng huquqlarni ta'minlash : Nogiron bolalar uchun inklyuziv ta’lim tizimi ta’lim olishda teng imkoniyatlar yaratadi va ularni jamiyatda to‘laqonli fuqarolar sifatida tarbiyalashga yordam beradi. 2 3Ijtimoiy integratsiya : Inkluziv ta’lim nogiron bolalarning jamiyatda boshqa odamlar bilan birga yashash va ishlashga integratsiyasini kuchaytiradi. Maxsus ehtiyojlarni hisobga olish : Nogiron bolalar o‘zlarining maxsus ehtiyojlariga moslashtirilgan o‘quv jarayonida rivojlanishadi va o‘z imkoniyatlarini maksimal darajada namoyon etishadi. O‘quvchilar uchun imkoniyatlar yaratish : Inkluziv ta’lim nogiron bolalarga o‘z bilimlarini rivojlantirishga va ijtimoiy qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi. Nogironlar uchun inklyuziv ta'lim — bu jamiyatning barcha a'zolariga, shu jumladan nogiron bolalarga ham teng imkoniyatlar yaratishni maqsad qilgan tizimdir. Bu tizimda o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashtirilgan ta’lim jarayonlari, yordamchi texnologiyalar va individual yondashuvlar qo‘llaniladi. Inkluziv ta’lim nogiron bolalar uchun faqat ta’lim olish imkoniyatlarini emas, balki ijtimoiy va madaniy integratsiyani ta’minlaydi, ularni jamiyatda faol va teng huquqli fuqarolar sifatida rivojlantiradi. 7 7 Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2006; 2 4XULOSA. Inkluziv ta'limning rivojlanishi o'zgaruvchan va har tomonlama rivojlanayotgan bir jarayondir. Uning asosiy maqsadi jamiyatda tenglik va adolatni ta'minlash, har bir bola uchun eng yaxshi ta'lim sharoitlarini yaratishdir. Inkluziv ta'limning tarixiy rivojlanishi, birinchi navbatda, nogironlikka bo'lgan salbiy munosabatlarni o'zgartirishga, ularni jamiyatga to'liq integratsiyalashishga va ularning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Ta'lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv, har bir bolaning o'ziga xos ehtiyojlarini inobatga olib, ta'limni maksimal darajada samarali va qulay qilishga imkon yaratadi. Har bir nogironlik turi uchun moslashtirilgan yondashuvlar, metodlar va texnologiyalar yordamida inkluziv ta'lim muhitida har bir bola o'z imkoniyatlariga ko'ra o'qish va rivojlanish imkoniyatiga ega bo'ladi. Xalqaro tajriba, inkluziv ta'limni amalga oshirishda har xil yondashuvlar va strategiyalarni ko'rsatadi. Mamlakatlar o'rtasida farq bo'lishiga qaramay, nogiron bolalar uchun ta'lim tizimida asosiy maqsad — teng imkoniyatlar yaratish va ularni jamiyatga integratsiyalashishidir. Inkluziv ta'limni amalga oshirishda asosiy tamoyillar — yondashuvlar, texnologiyalar, resurslar va maxsus xizmatlarni ishlab 2 5chiqishdir, bu esa nogiron bolalar uchun o'qish va rivojlanish imkoniyatlarini ta'minlaydi. Har bir mamlakatda nogiron bolalarning huquqlari va imkoniyatlarini himoya qilishda ijtimoiy hamkorlik va maxsus qonunlar muhim o'rin tutadi. Xalqaro tajriba, inkluziv ta'limni amalga oshirishda har xil yondashuvlar va strategiyalarni ko'rsatadi. Mamlakatlar o'rtasida farq bo'lishiga qaramay, nogiron bolalar uchun ta'lim tizimida asosiy maqsad — teng imkoniyatlar yaratish va ularni jamiyatga integratsiyalashishidir. Inkluziv ta'limni amalga oshirishda asosiy tamoyillar — yondashuvlar, texnologiyalar, resurslar va maxsus xizmatlarni ishlab chiqishdir, bu esa nogiron bolalar uchun o'qish va rivojlanish imkoniyatlarini ta'minlaydi. Har bir mamlakatda nogiron bolalarning huquqlari va imkoniyatlarini himoya qilishda ijtimoiy hamkorlik va maxsus qonunlar muhim o'rin tutadi. 8 Kurs ishining birinchi bobida inklyuziv ta'lim va nohironlikni ijtimoiy muhofazasi keltirib o‘tilgan. Mazkur bobning birinchi paragrafida inklyuziv ta’lim tushunchasi va ta’rifi to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. Kurs ishining ikkinchi paragrafida inklyuziv ta’limning maqsadlari va tarixiy rivojlanishi ham alohida izohlab o‘tiladi. Kurs ishimizning uchinchi paragrafida t a’lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv qayd etilgan. Kurs ishimizning II bob birinchi paragrafida turli mamlakatlardagi inklyuziv ta’lim tizimlari haqida yoritib o‘tiladi. Kurs ishimizning ikkinchi paragrafida nogironlar uchun inklyuziv ta’lim to‘g‘risida keltirib o‘tiladi. Ishimizning so‘ngi xulosa qismida esa ushbu kurs ishimizning umumiy tasnifi yoritib o‘tilgan. 8 https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=53301; 2 6FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. I.O‘ zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2017-2021 yillarda o‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar stratiegiyasini amalga oshirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 2017- yil 14- fevraldagi F–4849-sonli Farmoyishi; 2.Mirziyoyev SH.M. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir //Xalq so‘zi,2017- yil, 8- dekabr; II.Rahbariy adabiyotlar: 1.Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017; 2.Sh.M.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik o‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.Toshkent: “o‘zbekiston”, 2017 yil; 3.Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: o‘zbekiston, 2017. – 491 b; 2 7 III. o‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.Toshkent-2023; 2. R.Ro'ziev, V.Topildiev. Fuqarolik huquqi. Umumiy qism – T.: Ch o' lpon, 2011 ; 3. Krahn, G. L., Walker, D. K., & Correa-De-Araujo, R. (2015). Persons with Disabilities as an Unrecognized Health Disparity Population . American Journal of Public Health, 105(2), 16-22 ; 4. Mitchell, D. T., & Snyder, S. L. (2000). The Body and Physical Difference: Discourses of Disability . University of Michigan Press.(Madaniyatda nogironlik va jismoniy farqlilik haqida tahlillar.) ; 5) Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011; 6.Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2006; IV. Internet ma‘limotlari: 1. http://ziyonet.uz; 2. http://psychol.ras.ru; 3.https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=53301; o‘

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIKNING MUTANOSIBLIGI

1.1. Inklyuziv ta’lim tushunchasi va ta’rifi

1.2. Inklyuziv ta’limning maqsadlari va tarixiy rivojlanishi

1.3. Ta’lim jarayonida nogironlik turlariga mos yondashuv

II BOB. INKLYUZIV TA’LIM VA NOGIRONLIK TURLARINING XALQARO TAJRIBASI

2.1. Turli mamlakatlardagi inklyuziv ta’lim tizimlari

2.2. Nogironlar uchun inklyuziv ta’lim

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить