Inson falsafasi (falsafiy antropologiya) - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Inson falsafasi (falsafiy antropologiya)

Купить

INSON FALSAFASI (FALSAFIY ANTROPOLOGIYA)
REJA:
1. Sharq va G‘arb falsafasida inson muammosi.
2. Falsafiy antropologiyaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, predmeti va vazifalari.
3. Insonga introvertiv va ekstrovertiv yondashuvlar, biologizatorlik va
sotsiologizatorlik konsepsiyalari.
4. Hayotning mazmuni va unda insonning vazifasi.
5. Inson borlig‘ida o‘zlikni anglashning namoyon bo‘lishi.

Tayanch tushunchalar: Inson, shaxs, individ, antropologiya, inson —
biologik mavjudot, inson — ijtimoiy mavjudot, inson faolligi, inson qadri,
introvertiv, ekstrovertiv, inson ehtiyojlari, manfaatlari,maqsadi, ideallari, inson
huquqi, barkamol inson, praksiologiya, faoliyatning atributlari.
Inson falsafiy muammo sifatida. Falsafa tarixida insonga murojaat etmagan,
inson moddiy va ma’naviy borlig‘ining turli tomonlarini bevosita yoki bilvosita
tahlil qilmagan faylasuf yoki falsafiy yo‘nalishni topish deyarli mumkin emas.
Aksariyat falsafiy va diniy tizimlar, katta olam yoki makrokosmga zid o‘laroq,
insonga mikrokosm yoki kichik Koinot sifatida qarab, uni butun olamni tushunish
kaliti, deb hisoblaganlar. Faylasuflar inson sirining tagiga etish borliq
jumbog‘ining tagiga etish bilan barobar ekanligini qayta-qayta anglab etganlar.
Zero, Forobiy aytganidek, «Odamlar o‘zlarining xos xususiyatlariga va tabiiy
ehtiyojlariga ko‘ra jamiyat tuzadilar. Ularning harakat va fe’llarini dastavval bora-
bora odatlarga aylanadigan tabiiy qobiliyatlar belgilaydi»30. O‘z-o‘zingni angla va
shu orqali dunyoni anglaysan. Dunyoni insonning teran qatlamlariga kirmasdan,
sirtdan bilishga bo‘lgan barcha urinishlar,narsalar haqida faqat yuzaki tasavvur
hosil qilish imkonini beradi. Insondan sirtga qarab harakat qiladigan bo‘lsak,
narsalar mohiyatini hech anglay olmaymiz, zero, bu mohiyat insonning o‘zida
mujassamlashgan. Bu fikr qadimgi mutafakkirlargayoq yaxshi ma’lum bo‘lgan.
Unga turli ko‘rinishlarda Sharqda ham, Yunon-rim falsafiy an’anasida ham duch
kelish mumkin. Xususan, antik davrda Delfidagi Apollon ibodatxonasiga
kiraverishda ustunga o‘yib yozilgan, rivoyatlarga qaraganda, Suqrot takrorlashni
yaxshi ko‘rgan «O‘z-o‘zingni angla», degan ibora, ayniqsa, mashhur bo‘lgan.
Ajablanarlisi shundaki, oradan ikki yarim ming yil vaqt o‘tgach, hozir ham bu fikr
o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. U nafaqat narsalar dunyosini, balki inson
borlig‘ining mohiyatini, inson va ijtimoiy munosabatlarning asl tabiatini
tushunishga harakat qilayotgan har bir odam uchun o‘zo‘zini anglashga chorlovchi
fikr bo‘lib qolmoqda. Buni faqat shu bilan izohlash mumkinki, ayni holda har bir
yangi avlod o‘z davri hamda tabiiy-ilmiy va falsafiy tasavvurlarning tegishli
darajasi nuqtai nazaridan echishga harakat qiladigan o‘ta murakkab, «boqiy»
falsafiy masala lardan biri to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Tarixga boshqa ko‘p sonli
iboralar ham ma’lum bo‘lib, ular vaqt, madaniyat va diniy e’tiqoddan qat’i nazar,
inson barcha zamonlarda butun dunyo mutafakkirlarining diqqat markazida
bo‘lgani va hozir ham shunday ekanligi, tayanch nuqtasi va hatto bilish mezoni
bo‘lib xizmat qilishidan dalolat beradi. Xususan, qadimgi xitoy faylasufi Lao Szi
fikriga ko‘ra, «boshqalarni biluvchi –oqil, o‘zini biluvchi –donishmanddir».
Protagorning: «Inson barcha narsalar mezonidir», degan fikri ham juda mashhur.
«Tangri saltanati bizning ichimizdadir», deb o‘rgatgan Iso Masih.
Buddaviylarning: «O‘zligingga nazar tashla,sen Buddasan», degan chorlovi ham
yuqoridagi fikr bilan hamohangdir. Islomda «Kimki o‘zini bilsa, u Allohni ham
bilgaydir», deyiladi. Demak, inson o‘zini dunyodan oldinroq va ko‘proq biladi,
ayni shu sababli, u dunyoni o‘zidan keyin va o‘zi orqali anglab etadi. Falsafa
dunyoni inson orqali 30 Ал - Фараби . Философия политики . – М .: 1989 г . с .
529ichdan bilishdir, fan esa insondan tashqaridagi dunyoni yuzaki bilish demakdir.
Insonda mutlaq borliq, insondan tashqarida esa – nisbiy borliq namoyon bo‘ladi.

Darhaqiqat, antik davrdan boshlab insonga bo‘lgan qiziqish dam kuchayib, dam
ma’lum vaqt pasayib turgan, lekin hech qachon yo‘qolmagan. «Inson nima», degan
savol bugungi kunda ham avvalgidek jahon falsafasidagi o‘ta muhim masalalardan
biri bo‘lib qolmoqda, insoniyatning eng o‘tkir aql-zakovat sohiblari e’tiboridan
tushmay va ayni vaqtda, o‘zining uzil-kesil, umumiy e’tirof etilgan echimini
topmay kelmoqda. Inson har safar mutafakkirlar diqqat markazidan o‘rin olar ekan,
uning mohiyatini yangi tarixiy sharoitda va yangicha nuqtai nazardan anglab
etishga harakat qilib, uni qayta va qayta yangidan kashf etganlar. Pirovardida,
falsafa fanida insondan murakkabroq va ziddiyatliroq predmet yo‘q, desak, hech
mubolag‘a bo‘lmaydi. Inson barcha yaxshi fazilatlarni o‘zida mujassamlashtirgan
o‘ziga xos, betakror va barkamol mavjudot – cheksiz mikrokosm sifatida ham,
inson tabiatining norasoligi va buzuqligi tufayli halokatga mahkum bo‘lgan tabiat
xatosi sifatida ham, Xudo yaratgan banda sifatida ham, boshqa odamlar
faoliyatining mahsuli sifatida ham talqin qilinadi. Xususan, Sharq mutafakkiri
Beruniy jahon fanida birinchi marta inson va tabiat, odam va olam o‘rtasidagi
munosabatlarni dunyoviy fan nuqtai nazaridan o‘rganadi. U, «odamlar
tuzilishining rang, surat, tabiat va axloqda turlicha bo‘lishi faqatgina nasablarining
turlichaligidan emas, balki tuproq, suv, havo va erning, odam yashaydigan
joylarning turlichaligi hamdir. Tillarning turlicha bo‘lishiga sabab,odamlarning
guruhlarga ajralib ketishi, bir-biridan uzoq turishi, ularning har birida turli
xohishlarni ifodalash uchun zarur bo‘lgan so‘zlarga ehtiyoj tug‘ilishidir. Uzoq
zamonlar o‘tishi bilan bu iboralar ko‘payib, yodda saqlangan va takrorlanish
natijasida tarkib topib, tartibga tushgan»31, deb hisoblaydi. Demak, Beruniy
fikricha, insonning fe’l-atvori va ma’naviy qarashlari, surati va siyrati bevosita
tabiiy muhit ta’sirida shakllanadi. Zero, aynan shu tabiiy muhit, geografik sharoit
xalqlar, millatlar shakllanishining muhim asosi bo‘la oladi. «Inson o‘z tabiatiga
ko‘ra murakkab tanaga egadir. Insonning tanasi bir-biriga qarama-qarshi
qismlardan iborat bo‘lib, bu qismlar tobelik kuchi asosida birlashgan». Beruniy
fikricha, hamma odamlarda o‘zaro bir-biriga o‘xshash va ayni paytda farq qilib
turadigan jihatlar mavjud. Ibn Sino, «Inson boshqa barcha hayvonot olamidan
so‘zi, tili va aqli, tafakkur qilishi bilan farq qiladi. Inson aqli turli fanlarni
o‘rganish yordamida boyiydi»32, deb hisoblaydi. Forobiy fikricha, inson o‘z
tabiatiga ko‘ra hayotini tartibga keltirish, mustahkamlash va takomillashtirish
uchun boshqa insonlarga muhtoj bo‘ladi. Yakka holda hech kim buning uddasidan
chiqa olmaydi. «Inson shunday maxluqotki, u faqat jamiyatda o‘z ehtiyojlarini
qondirishi va oliy ma’naviy darajaga ko‘tarilishi mumkin»33. Inson o‘z hayotining
me’mori, ijodkori bo‘lmog‘i, o‘zida fozila xislatlar, iste’dodlarni tarbiyalashi
lozim. Bunga esa, u jamiyatda yashab faoliyat ko‘rsatgandagina erishadi. Inson
ijtimoiy mavjudot. Yolg‘izlik, uzlat uni qashshoqlashtiradi, insoniy qiyofasini va
baxtga olib boradigan iste’dodini yo‘qotadi. Ibn Xaldun insonga ijtimoiy voqelik
sifatida qaraydi. Undan ijtimoiy mohiyat izlaydi. Inson jonzot sifatida ezgulik va
yovuzlik olamidir. SHunga ko‘ra, u umrining har daqiqasida yovuzlikdan ko‘ra
ezgulikka, yomonlikdan ko‘ra yaxshilikka, nafratdan ko‘ra muhabbatga intilib
yashashga mahkum etilgan aql sohibi, bebaho ne’matdir. Inson barcha ijtimoiy
munosabatlar majmuidir, degan fikr insonga mexanistik nuqtai nazardan

yondashgan Ma’rifat davri mutafakkirlari, xususan,«Inson– mashina» deb
nomlangan asar muallifi fransuz J.Lametri (1709–1751) ilgari surgan g‘oyalar
bilan to‘qnashadi. Boshqa bir mashhur fransuz faylasufi R.Dekart (1596–1650)
asarlarida inson mohiyati masalasiga nisbatan butunlay o‘zgacha yondashuvga
duch kelamiz. U«Inson fikrlovchi narsadir», deb hisoblaydi. «Inson, u uzoq vaqt
o‘ylaganidek, dunyoning statik markazi emas, balki evolyusiyaning o‘ziga va
cho‘qqisi bo‘lib, bu ancha go‘zalroqdir», deb qayd etadi atoqli fransuz faylasufi va
teologi P.T. de Sharden (1881–1955). Unga zid o‘laroq, A.Shopengauer (1788–
1860) 31 Beruniy Abu Rayhon. Tanlangan asarlar. 1-jild. –Т.: «Фан», 1968 y. 16–
17-b. 32 Ибн Сина. Данишнамэ. Душанбе. 1957 г. с. 59. 33 Forobiy. Fozil
odamlar shahri . –Т.: Abdulla Qodiriy nomidagi nashriyot , 2016 y . 69- b inson
nuqsonli mavjudot ekanligini ta ’ kidlaydi , uni « tabiat xalturasi », deb ataydi .
Fransuz yozuvchisi va faylasufi J . P . Sartr (1905–1980) bu fikrni butunlay rad etadi .
Uning fikricha, inson kelajakka qarab intiladi va shu tariqa o‘zini o‘zi yaratadi. U
«Inson – odamzod kelajagidir», deb ta’kidlaydi. Shunday qilib, falsafaning ikki
yarim ming yillik tarixi mobaynida insonga juda ko‘p ta’riflar va tavsiflar berildi, u
ko‘p sonli sinonimlar orttirdiki, falsafiy tahlilning boshqa biron-bir ob’ektida
bunday holga duch kelish mushkul. Zero, falsafa tarixida inson: – «aqlli
mavjudot»; – «siyosiy hayvon»; – «tabiat gultoji»; – «hayotning boshi berk
ko‘chasi»; – «hayotning soxta qadami»; – «mehnat qurollari yasovchi hayvon»; –
«o‘zlikni anglash qobiliyatiga ega mavjudot»; – «ma’naviy va erkin mavjudot» va
hokazolar sifatida talqin qilingan. Inson qaerdan va qanday paydo bo‘lgani
haqidagi ko‘p sonli g‘oyalar orasidan eng muhimlarini ajratib olsak, ularning
barchasini ma’lum darajada shartlilik bilan ikki asosiy konsepsiya – insonning
tabiiy va g‘ayritabiiy kelib chiqishi haqidagi konsepsiyalar doirasida birlashtirish
mumkin. Insonning kelib chiqishi haqidagi birinchi yondashuv insonning paydo
bo‘lishiga olib kelgan tabiatning qonuniy rivojlanishi g‘oyasidan kelib chiqadi.
Bunda inson jonsiz, keyinchalik esa – jonli moddaning tabiiy evolyusiyasi mahsuli
sifatida qaraladi. Mazkur konsepsiya, 1859 yilda, inson kelib chiqishining tabiiy-
ilmiy talqiniga asos bo‘lgan, CH.Darvinning «Hayvon va o‘simlik turlarining kelib
chiqishi haqida» deb nomlangan mashhur asarini e’lon qilgan evolyusion
nazariyasiga tayanadi va hozirgi vaqtda molekulyar biologiya va gen injeneriyasi
sohasida erishilgan eng so‘nggi yutuqlar ta’sirida o‘z shakl-shamoyilini sezilarli
darajada o‘zgartirib, aksariyat olimlar uchun ularning ilmiy faoliyatida o‘ziga xos
dasturilamal bo‘lib xizmat qilmoqda. Ikkinchi yondashuv insonga, Xudo yoki
kosmik Aql mehnatining mahsuli sifatida qarab, uni g‘ayritabiiy asosdan keltirib
chiqaradi. Sharq va G‘arb falsafasida inson muammosi O‘rta asr insoniyat bosib
o‘tgan tarixiy taraqqiyot jarayonining eng uzoq davom etgan bosqichidir. O‘rta asr
falsafasining shakllanish jarayoni Evropada xristian dinining vujudga kelishi va
uning tarqalishi bilan bog‘liq bo‘lsa, Osiyo, Afrika mamlakatlarida, xususan
Markaziy Osiyoda islom dinining kirib kelishi va uning rivojlanishi bilan bevosita
bog‘liqdir. Xristian dini eramizning I-II asrlarida Rim imperiyasining Sharqiy
viloyati Falastinda paydo bo‘lib, O‘rta yer dengizi atrofiga yoyildi. Islom dini
eramizni VII-VIII asrlarida uchta qit’a (Afrika, Osiyo va Evropa)ni qamrab oldi.
Antik dunyoda ko‘p xudolilik dinlari hukmron bo‘lgan bo‘lsa, o‘rta asrlarga kelib

yakka xudolik dinlari hukmron bo‘lib oldi. Shuning uchun o‘rta asr falsafasining
ildizlari iudaizm, xristianlik va islom dinlariga borib taqaladi. Xristian falsafasi
insonda xudoga o‘xshash fazilatlar, xislatlar mavjud ekanligini birinchilardan
bo‘lib isbotlashga harakat qildi. Xususan, xristian cherkovining buyuk
namoyondalaridan biri Grigoriy Niskiyning tushuntirishicha, xudo podshohdir,
butun koinotning jamiki mavjudotning egasidir. Xudoning insonni yaratishdan
muddaosi, uni butun olamning xo‘jayini, chinakam podshoh qilish edi. Xristianlik
dinigacha hech qaerda, hech qachon xudo bilan inson qiyofasi bir-biriga o‘xshaydi
deb tasvirlanmagan. Bu ikki asos: inson va xudo, hech qachon bir-birlari bilan
qo‘shilib ketmagan edi. Xristianlik dini o‘zining transsendental xususiyatiga ko‘ra,
xudo bilan koinotga hukmronlik da’vosini qildi. Xuddi o‘sha hukmdor xudoni
inson tanasiga o‘rnashib olishi ajablanarli holat edi. Xristianlik ta’limotiga ko‘ra,
jon tanadan tashqarida yashay olmaydi degan aqida o‘rta asr xristian falsafasida,
jon va tana muammosining asosini tashkil etadi. Inson to‘g‘risida ta’limot
yaratishga uringan o‘rta asr xristian faylasuflaridan biri Origendir. Uning fikricha,
inson degan tirik mavjudot jon, qalb va tanadan 8-MAVZU. FALSAFIY
ANTROPOLOGIYA (INSON FALSAFASI) 117 iborat. Inson joni o‘ziga bog‘liq
emas, chunki u xudo tomonidan in’om etiladi. O‘rta asr xristian falsafasi qadimgi
Yunon antropologiyasiga xos antik ratsionalizmni qayta ko‘rib chiqdi. Qadimgi
Yunon antropologiyasining butun diqqat e’tibori, inson axloqi, bilimini ulug‘lashga
qaratilgan bo‘lsa, o‘rta asr falsafasida esa, eng muhim insoniy fazilat, e’tiqod,
ishonchga asoslangan inson erki hisoblanadi. Ya’ni, o‘rta asr sharoitida insonning
aql-idroki o‘rniga, erki e’zozlandi. Inson ichki olamini har tomonlama o‘rgangan
mashhur xristian faylasufi Avgustinning tushuntirishicha, inson yaxshilikni biladi,
biroq undagi erk o‘ziga bo‘ysunmaydi, oqibatida u qilishi kerak bo‘lmagan
narsalarni qiladi. Uningcha, Xristianlikka qadar bo‘lgan falsafiy ta’limotlarning
hammasiga bir illat, bid’at yuqqan; ularning hammasi ham tafakkurni insonning
eng oliy kuchqudrati deb ko‘klarga ko‘tarib kelgan. Aqlning o‘zi ham dunyodagi
eng shubhali va noaniq narsa bo‘lib, vahiy kelmaguncha bizni noma’lumlikdan
yorug‘lik tomon olib chiqa olmaydi34 . O‘rta asr falsafiy fikr-mulohazalarida
insonning oliy voqelikka munosabati ham o‘zgacha bo‘ldi. Antik falsafa
ta’kidlaganidek, har bir kishining shaxsi, xudosi, o‘ziga nisbatan bo‘ladigan barcha
munosabatlarni ham belgilab berar edi. Xuddi shu joydan – insonning ichki
olamida bo‘ladigan o‘zgarishlarni bilishga qadam qo‘yilardi. Birdamlikda inson
ichki olamini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish, xatto stoiklar zamonasiga qaraganda
ham ortib ketgan edi. Insonning ma’naviy dunyosi, uning ruhiy olamining
shakllanish jarayoni muammolari, o‘rta asrning mashhur xristian faylasuflaridan
biri, sxolastikaning yirik namoyandasi Foma Akvinskiyning ham diqqat markazida
bo‘ldi. Foma Akvinskiy jamiyat a’zolarining ma’naviy va ijtimoiy muammolari
haqida bosh qotiradi. Ushbu muammolarni Yunon faylasuflariga o‘xshab jamiyat
va davlat doirasida o‘rganadi. Uning fikriga muvofiq, davlat barchaning
farovonligi haqida qayg‘urish uchun yashamog‘i darkor. Lekin u jamiyatda mavjud
bo‘lgan turli tabaqaga mansub kishilarning teng bo‘lishiga mutlaqo qarshi edi.
Hamma xudoga bo‘ysunishi, barcha xristianlar orzu qilgan ezgulikning asosini
tashkil etmog‘i lozim, degan fikrlar olg‘a surildi. Sharq falsafasida inson

muammosi. Inson borlig‘i haqidagi dastlabki tasavvurlar qadimgi Sharq
mamlakatlari, ayniqsa Hindiston, Xitoy, Markaziy Osiyo xalqlari tomonidan
yaratilib, miflar, ertaklar, dostonlar, qo‘shiqlarda o‘z ifodasini topgan. Odamlar
o‘zlari yashab turgan atrofmuhitda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarni turli Xudolar
ramzida ifodalashgan. Odamlar va Xudolarning turmush tarzlari bir xil, hatto ular
bir xil xislatlar, fazilatlar va bir xil nuqsonlarga ega bo‘lganlar. Lekin Xudolar
qudratli, kuchli, salobatli, hamma narsaga qodir, deb ta’riflangan. Asta-sekin o‘sha
qudratlilik, yaratuvchanlik, buyuklik, barcha ishlarni uddasidan chiqa olish
salohiyati odam, tirik mavjudot tomon og‘a boshlagan. Odam hamma narsaga
qodir bo‘lgan. Dastlabki inson obrazini qadimgi Hind Vedalarida tasvirlangan
Purusha misolida ko‘rishimiz mumkin. Eramizdan avvalgi XII-VII asrlarda
yaratilgan Hind Vedalarida 4 asosiy kitob Rigveda, Atxarvaveda, Samoveda,
Yajurveda, ya’ni diniy bilimlar, gimnlar, qo‘shiqlar, to‘plamlarida insonning
qiyofasi haqidagi dastlabki fikr-mulohazalarni uchratish mumkin. Lekin bu erda
inson va uni yashaydigan joyi bo‘lgan jamiyat haqidagi qarashlar mifologik
xarakterga ega. Vedalarda yozilishicha, bir butun yaxlit borliqning ayrim
xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan inson ikki yirik mohiyat: tana bilan
jonning qorishmasidan iborat. Tana bilan jon esa, hamisha o‘zaro aloqadorlikda,
biri ikkinchisi bilan bog‘liq. Qadimgi Hind vedalarida aytilishicha, olam bir butun,
tirik mavjudotlarning hammasi o‘sha butunning ajralmas zarralaridir. Odam esa
o‘sha tirik zotlarning o‘ziga xos shakli, ko‘rinishidir. Hozirgi odamzot tanasining
shakli, jonining bir shakli tanadan boshqa shakl tanaga sonsanoqsiz marta kuchib
o‘tishlari natijasida sodir bo‘lgan. Hind falsafasida axloqiy hatti-harakatlar
o‘zgarishlar zanjiri, hayotning «aylanishi”ga kiritilgan: ..qayta tirilish – hayot –
o‘lim – qayta tirilish – hayot – o‘lim... (sansara). Shunday qilib, renkarnatsiya
g‘oyasi – bu spetsifik hindcha fenomendir. Buddani to‘rt oliy xaqiqati shu tinimsiz
tug‘ilishdan qutilishdan iboratdir. 1. Dunyo azob-uqubatlarga to‘lib ketgan.
Tug‘ilish – azob, qarilik – azob, kasallik va o‘lim – azob.O‘zing yomon ko‘radigan
odam bilan uchrashish – azob, sevimli kishidan judo 34 Qahhorova Sh. Global
ma’naviyat – globallashuvning g’oyaviy asosi. Тошкент : “ Тафаккур ” 2009, 338 b
bo‘lish – azob, xohlagan narsani qondirish uchun kurashish – azob. Aslida xohish-
istaklar va ehtiroslardan ozod bo‘lmagan hayot har doim azob keltiradi. Bu – azob
haqidagi haqiqatdir. 2. YAshashga nisbatan kuchli irodaga asoslangan xohish, agar
hatto uning izlaydigan narsasi ba’zan o‘lim bilan tugasada, o‘zi xohlagan narsani
izlaydi. Bu – azoblarning sababi haqidagi haqiqatdir. 3. Agar insonning barcha
ehtiroslari negizida yotgan xohish bartaraf etilishi mumkin bo‘lsa, unda ehtiros
o‘ladi va odamning azoblari nihoyasiga etadi. Bu – azoblarning to‘xtatilishi
haqidagi haqiqatdir. 4. Xohish-istaklar va azoblar bo‘lmaydigan holatga
(nirvanaga) erishish uchun, to‘g‘ri tafakkur, to‘g‘ri fe’l-atvor, to‘g‘ri turmush tarzi,
kuchg‘ayratga erishish zarur. Bu – azoblarning sababidan xalos bo‘lish haqidagi
haqiqatdir Inson va jamiyat haqidagi dastlabki fikrmulohazalarni qadimgi Xitoy
afsonalarida ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Chunonchi, dastlabki inson Odam
Ato Pango qiyofasida namoyon bo‘ladi. Eramizdan avvalgi XII asrda mavjud
bo‘lgan CHjou davlatida dastlabki inson Odam Ato Pango yashagan ekan. Uning
tanasidan tabiatning turli hodisalari kelib chiqqan ekan. Cheksiz bo‘shliqlardan

iborat bo‘lgan olam uning qudratli zarbasidan er va osmonga bo‘linib ketgan.
O‘zining sehrli kuch qudrati bilan olamda tartibintizom o‘rnatgan Odam Ato
Pangodan odamzot bir umrga qarzdor emish. Inson to‘g‘risidagi mifologik-diniy
qarashlar o‘rnini asta-sekin falsafiy qarashlar egallay boshladi. Inson haqidagi
dastlabki falsafiy qarashlar Qadimgi Xitoyda eramizdan avvalgi VIII-VI asrlarda
vujudga kelgan. Bu davrga kelib, qadimiy Chjou davlatida ijtimoiy munosabatlar
keskinlashib ketdi. Ziddiyatlarning keskinlashib borishi o‘sha zamonning ijtimoiy
tafakkurida ham o‘z ifodasini topdi. Qadimgi Xitoy faylasuflari fuqarolarning
baxtini osmondan emas, balki ular yashayotgan ijtimoiy muhitdan izlay
boshladilar. Inson yashayotgan tabiiy-ijtimoiy muhit o‘zgarishi bilan, uning o‘zi
ham o‘zgarib borishi haqidagi fikr mulohazalar eramizdan avvalgi VI asrda
vujudga kelgan daosizm ta’limotida olg‘a surilgan. Odam degan tirik
mavjudotning paydo bo‘lishi sabablari, tabiati, olamdagi o‘rnini aniqlashda,
odamning inson darajasiga ko‘tarilishida tarbiyaning ahamiyati haqida, jamiyatda
mavjud bo‘lgan axloqiy, huquqiy normalarni tushuntirib berishda Xitoyda keng
tarqalgan Konfutsiy ta’limotining ahamiyati katta bo‘lgan. Konfutsiy ta’limotiga
ko‘ra odamlar bir-birlariga o‘xshab ketadilar lekin ular tarbiyasiga ko‘ra farq
qiladilar. Ayniqsa ijtimoiy shart-sharoitlarning o‘zgara borishi inson xulqatvorining
o‘zgarib borishiga sabab bo‘lgan. Chunonchi, mutafakkirning e’tirof etishicha,
odamlar o‘z tabiatiga ko‘ra bir xil bo‘lib, lekin xulq atvoriga ko‘ra ular bir-biridan
yiroqdirlar. Konfutsiy ta’limotida asosiy axloqiy qonun, asosiy axloqiy tushuncha
– jen (insonparvarlik)dir. Lun Yuy (hikmatlar) kitobida shnday deyiladi: “Kimki
chin dildan insonni sevishga intilsa, u yovuzlik qilmaydi”, “O‘zingga ravo
ko‘rmagan narsani o‘zgaga ham munosib ko‘rma, shunda davlatda ham, oilada
ham o‘zingga nisbatan yovlik his qilmaysan”35 . Inson va jamiyat haqidagi
fikrlarni er. avv. VII-VI asrlarda o‘rta va yaqin SHarq mamlakatlari, xususan
Markaziy Osiyoda keng tarqalgan mifologik-diniy, diniyfalsafiy ta’limotlarda ham
yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Ana shunday ta’limotlardan biri zardo‘shtiylik edi.
Zardo‘shtiylik ta’limotining markaziy muammosi odam bilan olam o‘rtasidagi
o‘zaro aloqadorlik jarayoni tahliliga qaratilganligi edi. Bu ta’limotga ko‘ra, odam
borlig‘i olam borlig‘i bilan bevosita aloqadordir. Ushbu ta’limotga ko‘ra, butun
olam borlig‘i to‘rt unsurdan iborat. Olam borlig‘ining eng murakkab shakllaridan
biri bo‘lgan odamning tabiati ham, shubhasiz o‘sha to‘rt unsur bilan bog‘liq
bo‘ladi. Zardo‘shtiylik diniy-falsafiy qarashlarida ta’kidlanishicha, inson iymon
e’tiqodining uchta yirik tayanchi bo‘ladi: fikrlar sofligi, so‘zdagi sobitlik hamda
faoliyatning insonparvarligi, Avestoda yozilishicha, iymon – e’tiqodning
mustahkamligini ifodalovchi alomatlar turli – tuman bo‘ladi. Xususan bergan
so‘zning ustidan chiqish, unga sodiq qolish, savdosotiqda tuzilgan shartnomalarga
qat’iy amal qilish, aldamchilik va hiyonatdan holi bo‘lish iymon-e’tiqodlilik
alomatidir. «Avesto»da axloqiy ideal voqelik bilan shunchalik chambarchas
bog‘liqki, gap haqiqat yoki yolg‘on, yaxshilik va yomonlik, hayot va o‘lim,
go‘zallik va xunuklik haqida boradimi, barchasi hayotiy amallar orqali er yuzida
boylik va ezgulik bunyod 35 Konfutsiy. Pand o’gitlar.// “Sog’lom avlod uchun”
jurnali 1997 y 5-6 sonlar, 5-6 betlar etishga qaratilgan. «Avestoda «yaxshi» va
«yaxshilik» so‘zi bilan ifodalangan axloqiy idealning mohiyati er yuzini saqlash va

e’zozlashga da’vat etilgan poklanish tushunchasi orqali ifodalanadi»36.
Zardushtiylik ta’limotida jamiyat va insonning hayoti bilan bog‘langan o‘ziga xos
ijtimoiy-tarixiy va falsafiy tizim yaratilgan bo‘lib, ushbu diniy ta’limotda suv,
tuproq, olov, va havoni ilohiylashtirgan holda ularni e’zozlash va ezgu fikr, ezgu
so‘z va ezgu amal birligida uning ekologik sofligini saqlashni o‘zida ifodalagan.
Inson to‘g‘risidagi diniy-falsafiy qarashlarni Markaziy Osiyoda III asrda keng
yoyilgan Moniylik ta’limotida ham ko‘rish mumkin. Moniy (216-277) qarashlari
Zardo‘sht qarashlaridan farq qilar edi. Moniy o‘zining axloqiy ta’limotini yoyish
uchun “Xuastuanift” kitobini yozdi. U turk tilida yozilgan iqrornomadir.
Moniylikni targ‘ib qiluvchi ushbu kitobdagi ma’lumotlar Avestoda uchraydigan
ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurashni yangicha davomiy ko‘rinishidir. V-VI
asrlarda tarqalgan yana bir diniy-falsafiy ta’limot mazdakiylik edi. Mazdak
ta’limotiga muvofiq olamda bo‘layotgan o‘zgarishlar ongli va ma’lum bir
maqsadga qaratilgan bo‘lmog‘i lozim. Ayniqsa, insonning ongli faoliyati ezgulik
ustidan g‘alaba qiladi. Mazdak qarashlarida jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikka
bartaraf etish g‘oyasi markaziy o‘rinlardan birini egallar edi. Uning fikricha,
jamiyatda barcha odamlar teng bo‘lishi, ular orasidagi sodir bo‘ladigan turli
munosabatlar ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanishi darkor. U jamiyatda
xotinqizlar va erkaklarni teng huquqliligini talab qilib chiqqan birinchi islohotchi
edi. Musulmon faylasuflari ham odam bilan olam orasidagi o‘zaro aloqadorlik
muammolarini bilishga intildilar. Odam deb ataluvchi mavjudotni kim yaratgan?
Odamlar qanday unsurlardan tashkil topgan. Odamning inson darajasiga
ko‘tarilishi qanday sodir bo‘ladi? Insonning jismi bilan uning ruhiyati, ma’naviyati
orasida aloqadorlik mavjudlik kabi savollarga javob topmoqchi bo‘ldilar. Bu
savollarga javobni musulmon faylasuflari Qur’oni karimdan izlaydilar. Qur’oni
Karimning 7 A’raf surasining 11, 12, 15 – Xizr surasining 26 oyatlarida dastlabki
odam (Odam Ato) suratini, Olloh qora botqoqdan, ya’ni loydan yasaganligi, keyin
unga tiriklik ya’ni jon ato etganligi, Momo Havoni esa Odam Atoning chap
biqinidan yaratilganligi habar qilinadi. Musulmon madaniyati – ma’naviyatining
nazariy-uslubiy asoslarini shubhasiz, islom dinining ikki yirik muqaddas manbasi:
Qur’oni karim va Hadisi sharif tashkil etadi. Musulmon falsafasida hadisshunoslik
o‘ziga xos o‘rin tutadi. Buyuk hadisshunoslardan Imom Buxoriy 7275 ta sahih
hadislarni to‘pladi. Bu hadislarda umuminsoniy axloq to‘g‘risida batafsil
gapiriladi. Buxoriyni shogirdi Iso at Termiziy musulmon hadislarni to‘plashda va
uni har tomonlama tahlil etishda o‘ta fidoiylik qildi. Ayniqsa, hadislar to‘g‘riligi,
ishonchliligining darajasini aniqlashda o‘z ustozi Imom Buxoriydan ham o‘tib
ketdi. Bunday nozik ishni bajarishda, u ichki ezoterik uslubdan foydalandi.
Birinchidan, u payg‘ambarlar hadislarini vujudga kelishi manbalarini o‘rgandi va
uning mazmunini tushuntirib berdi. Ikkinchidan, har bir hadisni islom manbalari
nuqtai nazaridan tahlil qildi. At-Termiziy Markaziy Osiyo xalqlarining islomgacha
bo‘lgan urfodatlari, rasmrusumlari, marosimlarini musulmon madaniyati va axloqi
qoidalariga moslashtirishda beqiyos ulush qo‘shdi. Musulmon falsafasini yangi
ratsional tamoyillar, normalari bilan boyitdi. Ayniqsa, inson ma’naviy madaniyatini
shakllantirishda va uni yanada rivojlantirishda aqliy bilish muhim ahamiyatga ega
ekanligini ta’kidlab o‘tgan. Qaerda bilim, ilmga e’tibor kamaysa, o‘sha erda

odamlar axloqan tubanlasha boshlaydilar. Bilimsizlik – xurofotga moyillikni
kuchaytirsa, ilm izlamaslik g‘iybatchilikka undaydi va jamiyat ma’naviy inqirozga
yuz tutadi. Odamlar orasidan mehr-oqibat ko‘tariladi. Bilimsizlikning dastlabki
ko‘rinishi, kishining o‘z iffatini yo‘qotishidir, deb tushuntiradi. SHunday qilib,
haqiqiy falsafada muayyan masalalar, ayniqsa, inson bilan bog‘liq murakkab
masalalar xususida bir xil fikrlash hollari kuzatilmaydi. Bundan farqli o‘laroq,
fanda bir fikrlilik u yoki bu muammoning uzil-kesil echimi topilganidan dalolat
beradi. Masalan, «abadiy dvigatel»ni yaratish masalasi xususida olimlar orasida
to‘la bir fikrlilik hukm suradi: hozirgi zamon tabiatshunosligi qonunlariga muvofiq
bunday dvigatelni yaratish mumkin emas. Ammo fandan farqli o‘laroq, falsafaning
o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u har qanday 36 Махмудова Г . Т .
Философская сущность Авесты . – Ташкент : Санъат , 2010. – С .157hodisani
o‘rganish va tushunishda tayaniladigan qadriyatlar va mo‘ljallar tizimidan tashkil
topadi. Ayni shu sababli bu erda u yoki bu faylasufning dunyoni qanday tushunishi,
uning hayotga munosabati, ayniqsa, muhim rol o‘ynaydi. U qaysi aksiomalarni
ilgari surishi, qaysi ustuvorliklarni qayd etishi, nimani muhim deb hisoblashi,
nimaga ishonishi yoki ishonmasligidan faylasufning boshqa narsalarga bo‘lgan
tegishli munosabati, uning umumiy va xususiy masalalarga doir falsafiy pozitsiyasi
kelib chiqadi. Falsafiy antropologiyaning predmeti va vazifalari. Falsafiy
antropologiya izlanishlarining bosh mo‘ljali va o‘zagini inson va faqat inson
tashkil etadi. SHu ma’noda falsafiy antropologiyani antropotsentristik falsafiy
ta’limot deb nomlash mumkin, chunki unda inson atrofida borliqning boshqa
barcha muammolari aylanuvchi o‘ziga xos «markaziy o‘q» hisoblanadi. Falsafiy
antropologiyaning antropotsentrizmi falsafaning tadqiqot markazida inson turishi
bilangina emas, balki uning barcha maktablari uchun inson dunyoning markazi
hisoblanishi bilan ham belgilanadi. Mazkur yondashuv zamirida antik falsafaning
Protagor ta’riflab bergan «Inson hamma narsalar mezonidir», degan tamoyili
yotadi. Falsafiy antropologiyaning antropotsentrizmi Evropa madaniyati
asoslaridan biri sanalgan xristianlik mafkurasidan ham kelib chiqadi. Aynan
xristianlik dunyoviy hayot markaziga insonni qo‘yadi, uni Xudo o‘ziga o‘xshatib
yaratgan, degan g‘oyani ilgari suradi. Shu nuqtai nazardan xristiancha madaniyat
vakilining mentaliteti asosida shakllangan falsafiy antropologiyani sharq falsafiy
maktablari bilan taqqoslash o‘rinli bo‘ladi. Shu narsa diqqatga sazovorki, sharq
falsafasida inson hech qachon dunyoning markazi hisoblanmaydi, zero, u
tabiatning tarkibiy qismi, uning uzviy elementi, Koinotning ko‘p sonli
darajalaridan biri sifatida qaraladi. SHarq falsafasida antropotsentrizm yo‘q,
umuman olganda, falsafiy antropologiya ham mavjud emas. Bu falsafada inson
dunyoning tabiiy bir bo‘lagi, tabiatning ajralmas elementi hisoblanadi. Tabiatning
o‘zi esa mukammal bo‘lib, inson unga qarshi turmasligi, balki uning izmiga
bo‘ysunishi lozim. SHunday qilib, ko‘pgina faylasuflar tomonidan qo‘yilgan
«Inson nima», degan savol Evropa falsafiy antropologiyasi uchun uning falsafiy
muammolari majmuini belgilovchi bosh masala hisoblanadi (va u falsafiy
tafakkurning boshqa yo‘nalishlaridan ayni shu jihatdan farq qiladi). Falsafiy
antropologiya insonning borlig‘i nuqtai nazaridan inson haqidagi ta’limotdir. Inson
va uning borlig‘i to‘g‘risidagi mulohazalar muammolarning keng doirasini qamrab

oladi. Bularning barchasi antropologizm, ya’ni insonning mohiyati muammolarini
izchil o‘rganuvchi tadqiqotlarning alohida yo‘nalishi – tor ma’nodagi falsafiy
antropologiya to‘g‘risida so‘z yuritish imkonini beradi. Keng ma’noda esa, falsafiy
antropologiya, shu jumladan, inson, uning tabiat va jamiyatdagi borlig‘i haqidagi
ta’limotni ham o‘z ichiga oluvchi falsafiy qarashlar tizimi sifatida maydonga
chiqadi. Insonga introvertiv va ekstrovertiv yondashuvlar, biologizatorlik va
sotsiologizatorlik konsepsiyalari. Insonni o‘rganishga nisbatan «introvertiv» va
«ekstrovertiv» yondashuvlar, ayniqsa, ajralib turadi. Introvertiv yondashuv
insonning ong, jon, ruhiyat, instinktlar, nuqsonlar, fazilatlar kabi muhim
xususiyatlarini tahlil etib, uni «ichdan» tushunish, anglab etishni nazarda tutadi.
Bunda insonning jismoniy va ma’naviy mohiyati haqidagi falsafiy mulohazalar
aksariyat hollarda tabiiy fanlarning empirik ma’lumotlariga, avvalambor biologiya
va psixologiya yutuqlariga tayanadi, lekin, ba’zan mistika, ezoterika, okkultizm
bilan belgilanadi. Bunday yondashuvlar, ayniqsa, nemis antropologlari M.SHeler
(1874–1928) va A.Gelen (1904–1976), avstriyalik faylasuf K.Lorens (1903–1989)
ijodiga xosdir. Ekstravertiv yondashuv insonga nazar tashlash, uning mohiyatini
tahlil qilish go‘yoki «sirtdan» amalga oshiriladiki, buning natijasida diqqat
markazidan uning ijtimoiy va tabiiy mohiyati o‘rin oladi; tegishli mo‘ljallarga
muvofiq insonning Xudo, kosmos, universum va shu kabilar bilan aloqasi tahlil
qilinadi. Bu erda falsafa ko‘pincha tarix, sotsiologiya, ekologiya, teologiya bilan
ittifoq tuzadiki, bu hol diniy falsafa vakillari N.A.Berdyaev, S.N.Bulgakov,
S.L.Frank, N.O.Losskiy kabi vakillariga ko‘proq xosdir. Shunday qilib, insonni
falsafiy tushunish uchun yagona asos mavjud emas. Biologizatorlik konsepsiyalari.
Biologizatorlik konsepsiyalarining tarafdorlari, insonni uning tabiiy, biologik
asosidan kelib chiqib tushuntirishga harakat qiladi. XVIII asr oxirida jamiyat
hayotiga ayrim odamlarning o‘z mavjudligi uchun kurash maydoni sifatida
qarashni taklif qilgan T.Maltus nazariyasini bunday tushuntirishga bo‘lgan birinchi
jiddiy urinish, deb hisoblash mumkin. Maltus fikricha, bu kurashda kuchlilar g‘olib
chiqadi, kuchsizlar esa halok bo‘lishga mahkumdir. Mazkur kurashga tabiiy
omillar turtki beradi. Xususan, aholi soni geometrik progressiya bo‘yicha ko‘payib
boradi, tirikchilik vositalari taklifi esa, faqat arifmetik progressiya bo‘yicha o‘sadi,
bu esa muqarrar tarzda ocharchilik, epidemiyalar, urushlar va boshqa ijtimoiy
tangliklarga olib keladi. Mazkur omillarga Maltus kuchlilarning yashab qolishini
ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlarning «tabiiy», muqarrar va hatto zarur tartibga
solish vositalari sifatida qaraydi. Biologizatorlik yondashuvlari XIX va XX asrlar
chegarasida Darvinning tabiiy tanlanish haqidagi ta’limotini mutlaqlashtirib,
nafaqat insonning kelib chiqishi, balki uning mohiyatini, pirovard natijada esa –
butun ijtimoiy munosabatlar tabiatini tushuntirishga harakat qilgan
sotsialdarvinistlarga ham xosdir. Hozirgi vaqtda bu yo‘nalishni odamlarga ham,
hayvonlarga ham teng darajada xos bo‘lgan irsiyatga urg‘u beruvchi
sotsiobiologiya davom ettirmoqda. Sotsiobiologlar fikriga ko‘ra, inson xulq-atvori
ham, hayvon xulq-atvori ham irsiy omillar bilan belgilanadi va hech kim o‘z
irsiyati ta’sirini – u xoh yaxshi bo‘lsin, xoh yomon – engishga qodir emas.
Sotsiologizatorlik konsepsiyalari. Biologizatorlik yondashuviga zid o‘laroq,
sotsiologizatorlik yondashuvi inson tabiatini ijtimoiy munosabatlarda ko‘rishga

harakat qiladilar. Bunda ular ba’zan nafaqat insonning ijtimoiy asosini uning
biologik asosiga qarama-qarshi qo‘yadilar, balki so‘nggi zikr etilgan asosni
hayvoniy va hattoki tuban, shu bois jiddiy e’tiborga loyiq emas, deb hisoblaydilar.
Asosiy e’tibor ijtimoiy munosabatlar tahliliga va individ, shaxsning shakllanishida
jamiyat qanday rol o‘ynashini aniqlashga qaratiladi. Pirovardida ijtimoiy asos
individual asosga qaraganda ustunroq ahamiyat kasb etadi, uni o‘ziga
bo‘ysundiradi va qamrab oladi. Mazkur yondashuv total ijtimoiy tizimlarga va
ularni asoslashga harakat qiluvchi falsafiy ta’limotlarga, xususan, Platon falsafasi,
ayniqsa, xosdir. Umuman olganda, bu individualizm va kollektivizm
muammosidir. Hayotning mazmuni va insonning vazifasi. Inson hayotning
tezoqarligini yodda tutishi, uning shomini kuzatishi, odamzod hayotining
bebaholigi haqida o‘ylashi, o‘lim haq ekanligini unutmasligi lozimligi haqidagi
fikrlarga biz falsafa fani shakllanish jarayonining ilk bosqichidayoq, G‘arb falsafiy
an’anasida ham, Sharq falsafasida ham duch kelishimiz mumkin. SHundan beri
o‘tgan ikki yarim ming yildan ko‘proq vaqt mobaynida bu borada deyarli hech
qanday o‘zgarish yuz bergani yo‘q, zero, avvalgidek, odamzodning hayot yo‘li
tug‘ilish vao‘lish sanalari bilan chegaralanadi. SHuningdek, birinchi sana doim
muayyan, aniq bo‘lsa, ikkinchi sana inson umrining oxirgi soniyalarigacha
mavhum bo‘lib qoladi. Ayni shu sababli hayotning mazmuni muammosi har bir
inson qarshisida ertami-kechmi ko‘ndalang bo‘ladi va u o‘ziga aniq va uzil-kesil
javob topish mumkin bo‘lmagan savollarni beradi. «Bu dunyoda nima uchun
yashayapman», deb so‘raydi o‘zidan inson va agar bu savolga o‘zi javob bermasa,
o‘z hayotiga muayyan mazmun baxsh etmasa, bu ishni uning o‘rniga hech kim va
hech qachon bajarmasligini vaqto‘tishi bilan anglay boshlaydi. Abadiyat
qarshisida, o‘lim qarshisida har kim, oxir-oqibatda, o‘zi bilan o‘zi tanho qoladi.
Albatta, jamiyatda inson o‘zini bu darajada yolg‘iz his etmaydi, biroq,
ekzistensialistlar fikriga ko‘ra, bu hol toki inson boshqalarning ham o‘z hayoti
borligi va ular ham o‘z hayotining mazmuni va o‘zining vazifasi haqidagi o‘ta
shaxsiy muammolarni mustaqil echish zaruriyati qarshisida turganini anglab
etgunga qadar davom etadi. Bundan ekzistensializm falsafasida yolg‘izlik
muammosi kelib chiqadi. Aslida, mazkur muammo falsafiy antropologiyada ham
inson borlig‘i tahlilidagi bosh muammolardan biri hisoblanadi. Hayotni tark etish
bosqichlari. Biologik mavjudot sifatida har bir inson o‘limga mahkumdir. Buni
qadimgi mutafakkirlar ham yaxshi tushungan. Xususan,o‘z muxoliflaridan
birining: «O‘ttiz tiran seni o‘limga hukm etdi», degan gapiga Suqrot: «Ularni esa,
o‘limga tabiat hukm etgan», deb javob bergan. Ammo,odamzod ijtimoiy mavjudot
sifatida ham o‘limga mahkumdir. Hozirgi zamon fanida o‘lish jarayonining to‘rt
bosqichi farqlanadi. Bu bosqichlarga organizmda yuz beradigan va uning qarishini
tavsiflaydigan orqaga qaytarib bo‘lmaydigan biologik o‘zgarishlar sabab bo‘ladi.
Xususan, 25 yoshdan boshlab va ayniqsa, 45 yoshdan keyin insonda har kuni u
tug‘ilgan paytga qadar «jamlangan» va boshqa hech qachon yangilanmaydigan o‘n
minglab nerv hujayra (neyron)lari halok bo‘ladi. Ammo bosh miya qobig‘ida
bunday hujayralar soni 40 milliardga etadi va shu sababli «qariyotgan normal miya
uchun bu jiddiy oqibatlarga sabab bo‘lmaydi, chunki unda yana o‘n milliardlab
neyronlar normal faoliyat ko‘rsatishda davom etadi»37 . Amalda insonning hayotni

tark etishi u odamlardan o‘zini olib qochib, jamiyatdan uzoqlashishi bilan
tavsiflanadigan ijtimoiy o‘lim yuz berganida boshlanadi. Surunkali giyohvand
moddalarini iste’mol qilish, kashandalik, ichki likbozlik, o‘z hayotidan doimiy
norozilik ijtimoiy o‘limni bildiradi. So‘ngra ruhiy o‘lim yuz beradi, bunda inson
hayot tugagani va o‘limning muqarrar ekanligini va o‘z hayoti davomida hech
narsaga erisha olmaganini anglaydi. Miya o‘lishi bilan bosh miya faoliyati
butunlay to‘xtaydi, organizmning turli funksiyalarini boshqarish barham topadi. Bu
jarayon fiziologik o‘lim bilan yakunlanadi. Bunda insonning uni tirik organizm
sifatida tavsiflovchi barcha funksiyalari uzil-kesil to‘xtaydi. Suitsid (lot. sui
caedere – o‘zini o‘ldirish) – maqsadli ravishda o‘zini hayotdan mahrum qilish,
odatda, ixtiyoriy va mustaqil ravishda o‘z joniga qasd qilish. Suitsidga mukammal
ta’rifni fransuz sotsiologi Emil Dyurkgeym bergan. Uning talqini bo‘yicha, shaxs
tomonidan o‘zini kutayotgan natija haqida bila turib, sodir qilingan salbiy xatti-
harakatning bevosita yoki bilvosita natijasi bo‘lmish har bir o‘lim holati o‘z joniga
qasd qilishdir. (Emil Dyurkgeymning 1897 yilda nashr etilgan “Suiqasd” asari
suitsidga oid adabiyotning klassik namunasidir. Ushbu asarda olim mavjud statistik
ma’lumotlarga tayanib suiqasd nafaqat psixologik muammo, balki ijtimoiy ildizga
ega xatar ekanligini isbotlagan.). O‘z joniga qasd qilish jamiyatda, odamlar
orasidagi munosabatlarda inson o‘zi echa olmagan yoki odatiy, hammaga ma’qul
bo‘lgan yo‘l orqali echishni istamagan muammolar borligidan, shaxsiy musibat,
umidsizlik va tushkunlik bilan bog‘liq tashvish mavjudligidan darak beradi. O‘z
joniga qasd qilishga ko‘pincha uzoq davom etadigan kasallik, ba’zan esa
nogironlik ham sabab bo‘lishi mumkin. Adabiyotlarda uchraydigan suitsidal
harakatning 3 turini ko‘rib chiqamiz: ▘ Namoyishkorana (demonstrativ) ▘
Affektli ▘ Haqiqiy Demonstrativ hatti – harakatlar – bu boshqalar uni qutqarishni
ko ‘ zlab, o ‘ z joniga qasd qilishning bir ko ‘ rinishidir. Bunda o ‘ zgalarning diqqatini
o ‘ ziga jalb qilish, o ‘ ziga nisbatan boshqalarda qiziqish uyg ‘ otish, boshqalarning
rahmli bo ‘ lish hissini keltirish, tarafdor (hayrihoh bo ‘ lish), og ‘ ir gunohni (aybni)
qilib, jazodan qochish, ranjiganlik uchun o ‘ ch olish, adolatsizlik atrofdagilar
ranjiganni ayblash holatlari uchraydi. SHuningdek, 16 yoshli bir qiz bir nechta
aspirin va paratsetamol tabletkalarini qabul qilgan. Uning ta’kidlashiga bunga
sabab onasi bir yigit bilan do‘stlashishiga qarshi bo‘lganligi va uni tushunishni
xohlamaslik bo‘lsa, u qizning bu tarzdagi hatti-harakatlari og‘ir jarohatlanish
natijasida o‘z sog‘lig‘iga suiqasd qilib kasalxonamakasalxona yurishi hayoliga
kelmaganida. Affektiv suitsidial hatti – harakat – yuqori affekt holatida ruy berishi
bilan xarakterlanadigan xulq– atvor tipi. Affekt holatidagi suitsidial harakatlar
saxnalashtirilgan (spektakl) shaklida bo‘lishi mumkin, ammo yanada haqiqiy
niyatlar ham bo‘lishi mumkin, hattoki o‘zoq yillar o‘tsa ham. 37 Годфруа Ж . Что
такое психология . Т . 2. – М .: 1996 г . с . 11Affektiv holatlar uzoqqa tuzilishi shuni
ko‘rsatadiki, suitsidial harakatlarda beqarorlik (ikkilanishlar) kuzatilishi mumkin.
Bir kuni 14 yoshli qizoloq otasi o‘gay ona bilan yashayotgan xonadonga keladi,
agar otasi uyga qaytmasa o‘zini o‘ldirishini aytadi, bunga javoban o‘gay ona
qizning qo‘liga pichoqni ushlatib, hoziroq shu ishni qilishi mumkinligini aytadi.
Qiz pichoqni qo‘liga olgan holda chap qo‘liga bir necha marta uradi. Haqiqiy

turdagi suitsidial harakatlar – uzoq vaqtlar puxta o‘ylangan, aniq bir maqsadga
qaratilgan bo‘ladi. O‘smir bu ishni qilishdan oldin, shu ishning xavfsizligini o‘ylab
qo‘yadi. Oiladagi nosog‘lom psixologik muhit va oilaviy tarbiyadagi yo‘l
qo‘yilayotgan nuqsonlar hamda ta’lim jarayonida kuzatilayotgan nuqsonlar, bolalar
va o‘smirlar yashayotgan mahallalar hayoti, ularning psixologik muhiti voyaga
etmaganlarda xulq og‘ishining kelib chiqishiga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan
qolmaydi. Ma’lumki, ob’ektiv shart-sharoitlar va ijtimoiy muhit voqeahodisalari
o‘smirning ongi, xohish-irodasiga bo‘ysunmagan holda ta’sir etadi va uning ongi,
dunyoqarashi, shaxs sifatida shakllanish va xulq-atvori mazmunini belgilab beradi.
I.P.Pavlovning ta’kidlashicha, inson va hayvon xulq-atvori mazmuni nafaqat nerv
sistemasining tug‘ma xususiyatlari, balki organizmga doimo ta’sir etib turuvchi
tashqi ta’sirlar, ya’ni doimiy ravishda berib boriladigan tarbiya yoki ta’lim
jarayoniga ham ham bog‘liq bo‘ladi. «Praksiologiya» (yunon. «praktikos» –
«faol») – falsafaning inson faoliyatini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘limlaridan
biri. Faoliyat tushunchasi inson borlig‘ining tabiati va mohiyatini, uning shaxsiy
imkoniyatlari, ijtimoiy aloqalari va munosabatlarini, inson ma’naviy dunyosi va
moddiy amaliyot jabhasini teranroq tushunish imkonini beradi. Inson faoliyati
o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, hayvonlar faolligidan butunlay farq qiladi. U
individ va umuman jamiyat borlig‘ining alohida usuli hisoblanadi. Faoliyatning
atributlari. Inson faoliyati o‘ta rang-barangdir. Yuqorida qayd etib o‘tilganidek,
faoliyat turlarini tasniflash uchun asos bo‘lib uning inson tomonidan
o‘zgartiriladigan ob’ekt: tabiat, jamiyat, insonning o‘ziga qaratilganligi xizmat
qiladi. Faoliyat atributlari (xossalari) faoliyatni motivlashtirish va amalga oshirish
mexanizmlarini tavsiflaydi. Faoliyat atributlari orasida, avvalo, sub’ektlilik va
moddiylik qayd etiladi. Sub’ektlilik va moddiylik. Faoliyatning sub’ektliligi shu
bilan izohlanadiki, u shaxsning o‘tmishdagi tajribasi, uning ehtiyojlari va
mo‘ljallari, motivlari va maqsadlari, emotsiyalari va irodasini tavsiflovchi
xususiyatlari, bilish qobiliyatlari va hokazolar bilan belgilanadi. Faoliyatning
moddiyligi insondan tashqarida joylashgan va uning qo‘li bilan o‘zgartiriladigan
tabiat va jamiyat kuchlariga qaratilganini anglatadi. Ammo insonning o‘zi, uning
o‘z-o‘zini kamol toptirishi, o‘z-o‘zini tarbiyalashi va shaxs o‘z oldiga qo‘yadigan
maqsadlarga erishishga qaratilgan tegishli harakatlar ham o‘zgartirish faoliyatining
predmeti bo‘lishi mumkin. Inson faoliyati mehnat qurollari yordamida amalga
oshiriladi. Uning hayvonlar faolligidan asosiy farqlaridan biri qurollilik
hisoblanadi. «Quruq qo‘l ham, o‘z ixtiyoriga tashlab qo‘yilgan aql ham katta
kuchga ega emas, – degan edi F.Bekon. – Ish qo‘lga ham, aqlga ham kerak bo‘lgan
qurollar va vositalar yordamida bajariladi»38 . Faoliyatni tartibga solish
mexanizmlari. Faoliyatni tartibga solishning umumiy mexanizmlari qatoriga
insonning dunyoga va o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatlari tizimini to‘la qamrab
oladigan va madaniyat algoritmi bo‘lib xizmat qiladigan rang-barang ijtimoiy
qadriyatlar va me’yorlarni kiritish lozim. Xulq-atvor, odatlar va an’analarning
ijtimoiy-madaniy me’yorlari, qoidalarining mavjudligi va rivojlanishi inson
faoliyatini tartibga solish omili hisoblanadi. Me’yorlar muayyan sharoitda odamlar
o‘zini qanday tutishi lozimligini belgilaydi va inson faoliyatida bevosita ishtirok
etib, ijtimoiy va tabiiy sharoitlarga shaxsning moslashuvini ta’minlaydi, ijtimoiy

jarayonning 38 Бэкон Ф . Новый Органон . Афоризмы об истолковании
природы и царства человека: Соч.:в 2 т. Т. 2. –М.: 1978 г. с. 12 uzluksizligini
ta’minlovchi mexanizm hisoblanadi. Mazmuni, ijtimoiy mustahkamlash usullari va
ijtimoiy funksiyalariga ko‘ra me’yorlar har xil bo‘ladi. Faoliyat maqsadlari,
vositalari va usullarini qat’iy belgilovchi qoidalarning butun bir turkumi mavjud.
Bu qoidalar ijtimoiy amaliyotda yaratilgan narsalar dunyosini va odamlar
o‘rtasidagi munosabatlar dunyosini o‘zgartirish usullarini mustahkamlashga xizmat
qiladi. Bular standartlar – muayyan ishni bajarishda qat’iy rioya qilish lozim
bo‘lgan sifat, shakl va o‘lchamning qat’iy belgilangan namunasi; qoidalar –
tegishli holatlarda qanday ish ko‘rish lozimligini belgilovchi ko‘rsatmalar;
etalonlar – faoliyatda mo‘ljal sifatida foydalanish lozim bo‘lgan qat’iy belgilangan,
standartlashtirilgan qadriyatlardir. Inson faoliyatini tartibga solishni ta’minlovchi
ijtimoiy me’yorlar tizimida huquq normalari va axloq me’yorlari alohida o‘rin
egallaydi. Huquq va axloq. Huquq – davlat tomonidan belgilangan va uning
majburlov kuchiga tayanadigan xulq-atvor umumiy normalarining majmui. Axloq
ham jamoatchilik fikri, ya’ni qilmishni ma’qullash yoki qoralash bilan
mustahkamlanadigan xulq-atvor qoidalari majmuidir. Axloq va huquq normalari
o‘zlari muhofaza qiladigan ijtimoiy munosabatlar mazmuni, normativ talablarni
mustahkamlash usullari, ularning shaxs xulq-atvoriga samarali ta’siri darajasiga
ko‘ra ajralib turadi. Axloq va huquq normalarining mazmuni o‘rtasida jiddiy farq
mavjud emas. Masalan, «o‘g‘rilik qilma» – bu ham axloqiy qoida, ham huquq
normasidir. Ammo huquq normalari o‘z tartibga solish doirasi bilan axloq
me’yorlari bilan tartibga solina- digan ijtimoiy munosabatlarning ulkan hajmini
to‘la qamrab olmaydi. Masalan, oilaviy munosabatlar sohasida huquq ota-onaga
o‘z farzandlarini tarbiyalash majburiyatini yuklaydi, lekin ota-onani bir-birini
sevish, bir-biriga g‘amxo‘rlik qilishga majburlamaydi. Huquq va axloq o‘rtasidagi
farqni ular ko‘rsatadigan ta’sirning samaradorlik darajasida ham ko‘rish mumkin.
Bizning nazarimizda, davlat majburlovi kuchiga tayanadigan huquq axloqqa
qaraganda samaraliroqdir. Ammo, muayyan sharoitda inson uchun huquq axloqiy
me’yorlar nufuzi qarshisida ojiz bo‘lishi mumkin. Bu hol, shaxsning qadriyatlarga
munosabati mazmuni bilan, muayyan inson qaysi axloqiy qadriyatlarga tayanishi,
shuningdek, u yashaydigan muhit, ya’ni individ fikrini qadrlaydigan referent
guruhning qandayligi bilan belgilanadi. Shu sababli axloqiy yo‘l tanlashda ayrim
inson uchun ishlab chiqarish jamoasi yoki maktab (talabalar) guruhining nufuzi
muhim ahamiyat kasb etishi mumkin, boshqa shaxs uchun esa diniy sekta yoki
jinoiy guruh a’zolarining fikri ustunlik qilishi mumkin. Yuqorida ta’kidlab
o‘tganimizdek, axloq jamoatchilik fikriga tayanadi. Ammo, inson xulq-atvoriga
baho berish juda mushkul ish, chunki uning zamirida muayyan sabablar yotadi, u
muayyan sharoitda sodir etiladi, ob’ektiv oqibatlarga olib keladi va maqsadga
erishishning muayyan vositalarini tanlashni nazarda tutadi. Jamoatchilik fikri shaxs
xulqatvoriga baho berishda ijtimoiy mustahkamlangan axloq me’yorlariga amal
qiladi, shaxs esa axloq haqidagi o‘z tasavvurlaridan kelib chiqadiki, ular umumiy
e’tirof etilgan me’yorlardan ancha farq qilishi mumkin. Muayyan sharoitda bir
individ o‘z vijdonining ovoziga quloq solsa, boshqa bir individ umumiy qabul
qilingan axloqiy tasavvurlarga qarab mo‘ljal oladi, ya’ni «har qanday vijdonli

odam» kabi ish ko‘radi. Birinchi yoki ikkinchi individning qilmishini axloqiy deb
hisoblash mumkinmi? Agar birinchi individ vijdonining ovozi umuminsoniy
axloqiy tamo yillarga mos kelsa, uning qilmishiga axloqiy jihatdan shubhali,
murosasoz va qo‘rqoq shaxs, chunki uning qilmishi jamoatchilikning qoralashidan
qo‘rqish bilan izohlanadi. Sirtdan belgilangan qilmish axloqiy sanalmaydi.
Huquqiy majburlov va jamoatchilik fikri yoki Tangri la’natidan qo‘rqish emas,
balki shaxsning ichki mayli axloqiy qilmishning muhim belgisi hisoblanadi.
Xulosalar. Axloq shaxs erkinligini, uning o‘zini, o‘z ehtiroslarini boshqarish
qobiliyatini, insonning o‘z qilmishlari uchun, avvalo, o‘zi oldida javobgarligini
nazarda tutadi. Axloq inson aqlini ezgu ishlarga yo‘naltiradiki, bu shaxsiy
manfaatdorlik tuyg‘usidan xoli yaxshi niyatlarda namoyon bo‘ladi. Individ
erkinligi va axloqiy qadriyatlarning mos kelishi axloqqa xos
xususiyatdir.Jamiyatning axloqiy qoidalari shaxsga bu qoidalarga rioya etish
majburiyatini yuklaydi, shu sababli burch axloqiy qilmishlarga turtki beradigan
muhim ichki omil hisoblanadi. Bundan xulq-atvor me’yorlari va andozalariga
oddiy rioya etish nari borsa ijtimoiy jarayon bir maromda kechishini ta’minlash
imkonini beradi. Uning rivojlanishi uchun esa ijod imkoniyat yaratadi. Bunda
ijodning vazifasi tarix talablariga javob berish, faoliyatning mutlaqo yangi
dasturlarini topishdan iboratdir.
Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.:“O’zbekiston”, 2014. 24 b
2. “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF4947sonli Farmoni.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 488 b.
4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. – 56 b.
5. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar.- T.: O’zbekiston 1996-2016.
6. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. 2 nashr –
T.:Ma’naviyat, 2016 176- b.
7. Falsafa. Axmedova M. Tahriri ostida. – T.: O’FMJ, 2006. 339 b.
8. Shermuxamedova N.A. Falsafa. – T.: Noshir, 2012. 1214 b.
9. Falsafa asoslari. Q.Nazarov tahriri ostida. –T.: «Sharq», 2005 y
10. A.Choriyev. Inson falsafasi. – T.: O’FMJ, 2007 y. 416 b.

Inson falsafasi (falsafiy antropologiya)

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)