Inson huquqlari himoyasini ta’minlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Inson huquqlari himoyasini ta’minlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить

Inson huquqlari himoyasini ta’minlashda ijtimoiy nazoratning
o‘rni
Reja
1.I nson huquqlariga rioya qilinishini ta’minla shda nazorat tizimi ning o‘rni.
2.Korrupsiya inson huquqlarini paymol qiluvchi asosiy sabab.
3.Inson huquqlari paymol qilinishini keltirib chiqaradigan korrupsiyani
tugatish da ichki nazoratni ng o‘rni.

1.I nson huquqlariga rioya qilinishini ta’minla shda nazorat tizimi ning o‘rni.
Inson ijtimoiy ong shakllangandan buyon baxtli hayot kechiriladigan
farovon jamiyatni orzu qilib kelmoqda. Insonning baxtliligi deganda uning moddiy
va ma’naviy ehtiyojlari to‘liq qondirilganlik holati tushunib kelinmoqda.
Vaholanki, insonning baxtliligi nafaqat un i ng moddiy va ma’naviy ehtiyojlari
to‘liq qondirilganlik holati, balki unda qo‘rquvsiz, erkin yashash hissining
mavjudligidir. Agar inson moddiy va ma’naviy jihatdan boy bo‘lsa - yu, lekin
qo‘rqib yashasa, u hech qachon baxtli bo‘la olmaydi. Chunki qo‘rquv inson
organizmiga salbiy ta’sir etadi va bunday odam uzoq umr ko‘ra olmaydi. Inson
qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun uning huquqlari himoyalangan bo‘lishi lozim.
Chunki inson huquqlari himoyalanmagan holda ularning paymol qilinishi
ehtimolidan qo‘rquv paydo bo‘ladi. Bun dan himoyalanish uchun esa inson
huquqlariga rioya qilinishini ta’minlaydigan nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi
kerak.
Inson qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun u, eng avvalo, huquq va axloq
normalariga rioya qilgan holda yashashi lozim. Agar inson huquq va axloqqa rioya
qilib yashab, qo‘rquvni his qilsa, demak bunday jamiyatda inson huquqlari
himoyalanmagan bo‘ladi. Inson ikki holatda, ya’ni qonunni yoki axloq
me’yorlarini buzish ehtimoli paydo bo‘lgandagina qo‘rquvni his qilishi kerak.
Boshqa holatda inson qo‘rqmasdan erkin yashashi kerak. Inson qachon qonunni
buzsa, uni davlat jazolashidan qo‘rqishi yoki axloq me’yorlarini buzsa jamiyat
jazolashidan qo‘rqishi kerak. Inson huquq va axloq me’yorlarini buzmagan holda
qo‘rqmasdan erkin yashashi lozim. Lekin buning uchun inson huquq va erkinliklari
paymol qilinishidan himoyalangan bo‘lishi kerak. Inson huquqlari
himoyalanmagan muhitda huquq va axloq me’yorlarini buzmagan holda ham
qo‘rquvsiz erkin yashash hissi ta’minlanmagan bo‘ladi.
Odamlarning ehtiyojlarini qondirish va huquqlarini himoyalash uchun
davlat tuziladi. Davlat odamlarning huquqlarini himoya qiladi va, shu bilan
birgalikda, qonun buzilish holati ro‘y bersa, qonunbuzarni jazolaydi ham. Davlat

odamni faqat qonun buzilishi holati ro‘y bergan taqdirdagina jazolashi kerak.
Lekin davlat qo‘lida katta hokimiyat va vakolat to‘planganligi uchun u ayrim
hollarda qonunni buzmagan odamlarni ham jazolab qo‘yish holatlari ro‘y berib
turadi. Aslida, bu yerda adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurash namoyon bo‘ladi.
Bu kurashda goh o -gohida razolat g‘alaba qozonib turadi. Bunday holat ro‘y
bermasligi uchun davlat ham nazorat ostida bo‘lishi kerak. Bunday nazoratni
fuqarolik jamiyati amalga oshiradi. Buning uchun fuqarolik jamiyati kuchli
bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham O‘zbekiston kuchli davlatdan – kuchli
fuqarolik jamiyati sari konsepsiyasi asosida fuqarolik jamiyati ni shakllantirmoqda.
Fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lmagan jamiyatlarda korrupsiya va poraxo‘rlik kuchli
bo‘ladi va bunday jamiyatda hech kim o‘zini himoyalangan deb his qilmaydi.
Chunki bunday holatda jamiyatni pul boshqaradi, pul boshqargan jamiyatda , ya’ni
korrupsiya muhitida esa tartib bo‘lmaydi.
Inson huquqlarini himoyalash davlat va jamiyatning sherikligini taqozo
etadi. Shunday ehtiyojdan kelib chiqib, Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov 2010
yilning 12 noyabrida Parlamentning qo‘shma majlisida “ Ijtimoiy sheriklik
to‘g‘risida ” va “ O‘zbekistonda jamoatchilik nazorati to‘g‘risida ”gi qonunlarni
qabul qilishni taklif qil gan e di. Chunki tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, ijtimoiy
nazoratni o‘rnatish uchun faqat davlat nazorati yetarli bo‘lmaydi. Ushbu taklif
qilingan qonunlar fuqarolik jamiyatin i ng nazorat funksiyasini amalga oshirish
uchun huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Fuqarolik jamiyatining nazoratda ishtirok
etishi davlat hokimiyati va boshqaruv organlarini va, eng avvalo, sud-huquq
tizimining o‘zida qonunga rioya qilinishini ta’minlaydi. Sud - huquq tizimining
jamiyatda qonun ustuvorligini o‘rnata olishi uchun oldin uning o‘zida qonunga
rioya qilish ta’minlangan bo‘lishi kerak. Nazorat tizimini ng asosiy ob’ekti qonunga
va axloq me’yorlariga rioya qilish jarayoni bo‘lishi lozim.
Ma’lumki, jamiyat taraqqiyotining eng muhim sharti – bu adolatli ijtimoiy
tartibning o‘rnatilganligidir. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimov tomonidan ilgari surilgan “Mamlakatmizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi ” da

asosiy e’tibor ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat mexanizmini
shakllantirishga qaratilgan. Ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun qonun ustuvorligi va
jazoning muqarrarligi amalda ta’minlangan bo‘lishi lozim. Poraxo‘rlik va
korrupsiya bo‘lgan joyda qonun ustuvorligini ta’minlab bo‘lmaydi, demak,
ijtimoiy tartibni ham o‘rnatib bo‘lmaydi. Shuning uchun korrupsiyaning sababini
topish va uni bartaraf qilish hozirgi kunimizni ng eng dolzarb muammosi
hisoblanadi. Ushbu muammo to‘g‘risida O‘ zbekiston Respublikasi Birinchi
Prezidenti Islom Karimov Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishlaridan birida G‘arb
mamlakatlarning afzalligi ularda qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligi
amalda ta’minlanganligi ekanligiga e’tiborni qaratgan edi. Shuningdek, 2011 yil
yakunlari yuzasidan qilingan ma’ruzasida va Toshkent shahar deputatlari
kengashining 2012 yil sessiyasida so‘zlagan nutqida davlat hokimiyati tizimidagi
bir qator mansabdor shaxslarning jinoiy javobgarlikka tortilganligi t o‘ g‘risida gi
fikrlar i ni bayon etgan edi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev
faoliyatining boshlanishi ham korrupsiyaga kurash to‘g‘risidagi qonun ishlab
chiqish tashabbusidan boshlanganligi ham korrupsiya muammosi qanchalik jiddiy
muammo ekanligini ko‘rsatib turibdi. Bu esa mamlakatimizda korrupsiya
muammosi borligini va eng dolzarb muammo ekanligini inkor etib bo‘lmasligini
ko‘rsatadi.
Ushbu muammo to‘g‘risida gapirmaslik korrupsiyaning kuchayishiga va
uning natijasida ijtimoiy tartibni ng buzilishiga olib keladi, bu esa har qanday
jamiyat uchun halokatlidir. Mavjud muammoni gapirmaslik milliy
xavfsizligimizga tahdid hisoblanadi. Kasalni yashirsang, isitmasi oshkora qiladi,
deb bekorga aytishmagan. Mustaqillik b ergan erkin yashash imkoniyati bizlarga
erkin fikrlash, erkin gapirish va erkin harakat qilishga xizmat qiladi. O‘tgan vaqt
davomida biz asosan erkin fikrlashga o‘rgandik xolos . Endi demokratiya talabi
bo‘lgan erkin gapirish va erkin harakat qilish imkoniyati kuchayib bormoqda. Agar
mustaqillik bergan ushbu imkoniyatlardan foydalanmasak, ertami - kechmi , ijtimoiy
tartibga putur yetadi va buning oqibatida ishonchsizlik, norozilik kelib chiqadi.

Norozilik kelib chiqqan jamiyatda mustaqillik bergan erkin yashash imkoniyati va
hatto mustaqillikning o‘zi ham gumon bo‘lib qolishi mumkin.
2.Korrupsiya inson huquqlarini paymol qiluvchi asosiy sabab.
Korrupsiyani bartaraf qilish uchun, eng avvalo , uni ng sababini topish
lozim. Xo‘sh, korrupsiyaning sababi q aerda? Korrupsiyaning sababi to‘g‘risida
gapirishdan oldin ushbu so‘zning ma’nosini anglab olish lozim. Lug‘atlarda
korrupsiyaga ko‘plab ta’riflar berilgan va shulardan ko‘pchilik e’tirof etgan ta’rif
quyidagicha: Korrupsiya – mansabdor shaxs tomonidan shaxsiy boylik ortirish
maqsadida o‘z mansab vakolatlarini sui i ste’mol qilinishi bilan bog‘liq bo‘lgan
jinoiy harakat. Boshqacha qilib aytganda, korrupsiya jilovlanmagan poraxo‘rlikni
anglatadi, ya’ni pora olgan odam jinoyatiga yarasha jazosini olmasa, ertami
kechmi korrupsiya kelib chiqadi. Demak, byurokratiya va ma’muriy buyruqbozlik
tizimi poraxo‘rlik va uning jilovlanmaganligi natijasida korrupsiyaga zamin
yaratadi.
Korrupsiya tushunchasi poraxo‘rlik tushunchasi bilan bog‘liq, ya’ni
korrupsiya deganda poraxo‘rlik, poraxo‘rlik deganda korrupsiya tushuniladi.
Chunki, korrupsiya so‘zining ma’nosi pul berib “sotib olish”ni, ya’ni o‘z (pul
beruvchini) maqsadiga muvofiq harakatni keltirib chiqarishni anglatadi. Masalan,
pul berib o‘qishga kirish, pul berib o‘qish, pul berib ishga kirish, saylov jarayonida
pul berib ovozni sotib olish, pul berib jinoyatdan jazolanmay qolish, pul berib
rag‘batlantirilish va hokazolar korrupsiyaga misol bo‘la oladi. Ko‘rinib turibdiki,
ularning barchasi pora berish bilan bog‘liq. Lekin, shunday bo‘lsa, ham poraxo‘rlik
bilan korrupsiyani farq qila bilish lozim. Poraxo‘rlik deganda biror - bir maqsadga
erishishda ikki kishi o‘rtasida pora berish va olish holati tushunilishi lozim.
Korrupsiya deganda esa poraxo‘rlik ikki kishi o‘rtasida emas, balki bir
necha kishi o‘rtasida sodir bo‘ladigan va pora mansabdor shaxsga beriladigan holat
tushuniladi. Korrupsiya mansabdor shaxslar bilan bog‘liq va tizimli xarkterda
bo‘ladi. Masalan, agar o‘qituvchi talabadan pora olib dekanga, dekan esa rektorga,
rektor esa yuqoriga bersa, bu oliy ta’lim tizimining korrupsiyalashganini anglatadi.

Yoki kadrlar tanlash va joy joyiga qo‘yishda poraga asoslanish ham ushbu
tizimning korrupsiyalashganini anglatadi. Jamiyat uchun eng xavflisi kadrlarn i
tanlash va joy-joyiga qo‘yish tizimining korrupsiyalashgani hisoblanadi. Chunki
pul berib mansabga ega bo‘lgan shaxs ertaga bergan pulini ortig‘i bilan qaytarib
olishga harakat qiladi. Yana shunisi bilan xavfliki, islohotlarni amalga oshirishga
qodir bo‘lgan kadrlar qolib ketib, nomunosib, bilim va ma’naviyati past kadrlar
islohotlarni amalga oshirish bilan malakasiz ravishda shug‘ullanishlariga to‘g‘ri
keladi. Bundan tashqari, ushbu tizimning korrupsiyalashuvi yoshlarning bilim va
ma’naviyatga bo‘lgan itilishlarining pasayishiga olib keladi. Chunki korrupsiya
bo‘lgan joyda bilim va ma’naviyati kuchli odam qolib ketib, puli ko‘p odam , ya’ni
nomunosib kadr rahbarlik lavozimiga tayinlanadi. Bundan xabardor bo‘lgan
yoshlar bilim va ma’naviyatga intilmay qo‘yadilar.
Bunday holat bo‘lmasligi uchun kadrlar tanlash tizimida bilim va
ma’naviyatning yuksaklik darajasi asosiy mezon sifatida qabul qilinishi lozim. Pul
aralashgan joyda esa ushbu mezonlarga rioya qilishni ta’minlab bo‘lmaydi. Ushbu
muammoni bartaraf qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoev 2019 yil 4 oktyabrda “Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy
sohadagi islohotlar ustidan jamoatchilik nazorati samaradorligini, shuningdek,
fuqarolarning demokratik o‘zgartirishlardagi faolligini oshirishga oid qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori chiqarildi. Mazkur qaror talablaridan kelib
chiqib meritokratiya tamoyiliga asoslangan holda kadrlarni tanlash va joy-joyiga
qo‘yish mexanizmini shakllantirish ushbu sohada korrupsiyani bartaraf qilishda
muhim ahamiyatga ega. 1
Korrupsiya, qaerda bo‘lmasin, jamiyat uchun va milliy xavfsizlik uchun
eng xavfli tahdid hisoblanadi. Ayniqsa, jamiyatda tartib o‘rnatishga mas’ul bo‘lgan
sud-huquq tizimi korrupsiyalashgan bo‘lsa, bu jamiyat uchun o‘ta xavfli
hisoblanadi. Shuning uchun, korrupsiyaga qarshi kurash, eng avvalo, ana shu ikkita
tizimd a , ya’ni sud-huquq tizimida, kadrlarni tanlash hamda joy-joyiga qo‘yish
1
Мирзиёев Ш.М. “Мамлакатимизда ижтимоий-иқтисодий соҳадаги ислоҳотлар устидан жамоатчилик
назорати самарадорлигини, шунингдек, фуқароларнинг демократик ўзгартиришлардаги фаоллигини
оширишга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори. Тошкент. 2019 йил 4 октябрь

tizimida kuchayishi lozim. Bundan tashqari, yana bir tizimda, ya’ni rag‘batlantirish
tizimida korrupsiyaga qarshi kurash muhim ahamiyatga ega. Chunki ushbu tizimda
pora berish ehtimoli kuchli va bundagi adolatsizlik ikki karra adolatsizlik
hisoblanadi. Ushbu tizimlarda korrupsiyani jilovlash ijtimoiy hayotning barcha
sohalarida korrupsiyani yengish imkoniyatini beradi.
Qaerda qonunni inkor qilish, chetlab o‘tish imkoniyati paydo bo‘lsa, usha
yerda korrupsiya kelib chiqadi. Korrupsiyani bartaraf qilish uchun uning tarixiy
ildiziga va o‘ziga xos jihatlariga e’tibor qaratish lozim. Ming afsuski, G‘arb
mamlakatlaridan farq qilib Sharqda huquqni chetlab o‘tish amaliyoti yuzaga
kelgan. Boshqacha qilib aytganda, qadim zamonlarda Sharqda hech qanday qonun
bilan cheklanmagan hokimiyat shakllangan. Buning sababi sug‘orma dehqonchilik
va suv taqsimoti bilan bog‘liq bo‘lgan davlatning funksiyasidir. G‘arbda esa,
lalmikor dehqonchilik iqtisodiyotda muhim o‘rin egallaydi va natijada davlatning
suv taqsimoti funksiyasi deyarli yo‘q. Suv taqsimoti shunday murakkabki, u
ma’lum bir tartib qoidaga rioya qilishga imkoniyat qoldirmaydi. Chunki suv
shunday o‘ziga xos mahsulotki, u kerak bo‘lmaganda oqib yotadi, kerak bo‘lganda
esa taqchil bo‘lib qoladi. Shuning uchun hokimiyat suv taqsimotini amalga
oshirishda huquq bilan cheklanmagan vakolatga ega bo‘lishi kerak bo‘lgan.
Sug‘orma dehqonchilik va suv taqsimoti bilan bog‘liq bo‘lgan huquqni chetlab
o‘tish amaliyoti ijtimoiy hayotning boshqa sohalarida ham o‘zini namoyon qila
boshlagan.
Huquq sohasini chetlab o‘tish esa, korrupsiyani keltirib chiqaradi, chunki
korrupsiya deganda, yuqorida ta’kidlaganimizdek, davlatning mansabdor
shaxslarini pul berib “sotib olish” tushuniladi va buning uchun mansabdor
shaxslarda qonunni chetlab o‘tish imkoniyati mavjud bo‘ladi. Korrupsiya qonunni
buzish va jazolanmay qolish imkoniyatini keltirib chiqaradi. Korrupsiyani bartaraf
qilish uchun uni keltirib chiqargan sabab bartarf qilinishi lozim. Sabab sug‘orma
dehqonchilik va davlatning suv taqsimoti funksiyasi bilan bog‘liq dir. Korrupsiyani
bartaraf qilish uchun mamlakat iqtisodida sug‘orma dehqonchilikning ulushini
qisqartirib borish kerak bo‘ladi. Albatta, bu qisqa vaqtda amalga oshirilib

bo‘lmaydigan jarayon. Buning uchun sug‘orma dehqonchilik beradigan daromadni
boshqa soha hisobidan qoplab borish amaliyotini qo‘llash lozim. Masalan, eng
daromadli sohalardan bo‘lgan turizmning rivojlanishi barobarida sug‘orma
dehqonchilikni qis q artirib borish maqsadga muvofiqdir. Turizm sohasini tartibga
solishda huquq me’yorlariga qat’iy rioya qilish borasida biror-bir muammo kelib
chiqmaydi. Chunki tabiiy sharoit qanday bo‘lishidan kat’i nazar (albatta, tabiiy
ofatlar bundan mustasno) turizm sohasida ma’lum bir tartibga rioya qilish
muammo bo‘lmaydi, ya’ni qonunni chetlab o‘tish kabi zaruriyat kelib chiqmaydi.
Demak, turizm faoliyati korrupsiyaning kelib chiqishiga asos bo‘ladigan huquq
sohasini chetlab o‘tishni keltirib chiqarmaydi. Albatta, ushbu tadbir korrupsiyani
batamom bartaraf qila olmaydi, lekin uni jilovlashga imkoniyat beradi.
3.Inson huquqlari paymol qilinishini keltirib chiqaradigan
korrupsiyani tugatish da ichki nazoratni ng o‘rni.
Jamiyatni pul boshqargan hollarda, ya’ni korrupsiya kuchli bo‘lgan
hollarda hech kim erkin b o‘ la olmaydi, erkin bo‘lmagandan keyin, albatta, baxtli
ham bo‘la olmaydi. Vaholanki, inson unda ijtimoiy ong shakllangan dan buyon
baxtli yashaydigan farovon jamiyatni orzu qilib kelmoqda. Inson baxtliligini ng
muhim sharti – bu nafaqat uni ng moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini ng to‘liq
qondirilgan holati, balki unda qo‘rquvsiz erkin yashash hissining mavjudligidir.
Inson qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun esa, jamiyatda adolatli ijtimoiy tartib
o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Korrupsiya bo‘lgan joyda hech kim, hatto korrupsioner
elementlarning o‘zi ham, erkin va baxtli bo‘la olmaydi. Buni barcha, ya’ni pora
beruvchi ham, pora oluvchi ham anglab olish i juda muhim ahamiyatga ega.
Shuning uchun hech kim korrupsiyaga qarshi kurashdan chetda turmasligi
kerakligini keng aholi qatlamlariga tushuntirish lozim.
Odamlarni ng asriy orzusi bo‘lgan baxtli yashaydigan farovon jamiyat
to‘ g‘ risidagi g‘oyalar tarixiga nazar solsak , odamlarni ng baxtli yashashiga
qandaydir g‘ayri-tabiiy yovuz kuchlarni ng to‘siq bo‘lganlarini ko‘ramiz. Masalan,
barcha xalqlarda mavjud bo‘lgan afsonaviy qahramonlar to‘g‘risidagi ertaklarda

(Alpomish, Rustami doston, Gerakl, Gerkules, Biovulf va boshqalar) odamlar
hayotini baxtli qiladigan farovon jamiyat qurish orzusini ko‘rish mumkin.
Afsonalarda odamlar hayotini baxtli qilishga to‘siq etib tog‘da g i ajdaho
ko‘rsatiladi. Chunki, odamlar ajdohoga qurbonliklar qilib turishi kerak. Agar
ajdaho o‘ldirilsa , qurbonlik qilishdan qutulib , baxtli yashash imkoniyati paydo
bo‘ladi , deyiladi. Ana shunda bir afsonaviy qahramon paydo bo‘lib, uchar otga
minib qo‘l i ga sehrli qilichni olib ajdahoni o‘ldirib kel ga ndan so‘ng odamlarni ng
hayoti baxtli bo‘lib qolishi to‘g‘risidagi ertaklar odamlarda qandaydir afsonaviy
qahramonlarni kutib befarq bo‘lish kayfiyatini keltirib chiqaradi. Bugungi kunda
baxtli yashaydigan farovon jamiyat qurish yo‘lidagi to‘siq bo‘lgan tog‘dagi ajdaho
– bu korrupsiyadir. Korrupsiya qiyofasidagi tog‘dagi dahshatli ajdahoni qandaydir
afsonaviy qahramon emas, balki biz o‘zimiz yengishimiz kerak. Buning uchun
odamlar fuqarolik jamiyati institutlariga birlashib, huquq va axloq me’yor lariga
rioya etishni nazorat qilishlari kerak. Ajdahoni o‘ldirish uchun kerak bo‘lgan sehrli
ot – bu kuchli fuqarolik jamiyati bo‘lsa, sehrli qilich – bu nazoratga doir bilimdir.
Korrupsiya kelib chiqqan joyda jamiyatni bilim va ma’naviyat emas, balki
pul boshqaradi. Pul boshqargan jaiyatda esa ijtimoiy tartib buziladi. Tartib
bo‘lmagan joyda esa taraqqiyot bo‘lmaydi, chunki umume’tirof etilganki , jamiyat
taraqqiyotining muhim sharti – ijtimoiy tartibdir. Bunday tartib o‘r n atilishi va
barqaror bo‘lishi uchun jamiyatni bilim va ma’naviyat boshqarishi lozim. Bilim va
ma’naviyat ta’lim va tarbiya tizimida shakllanib , yuksaladi. Bilim va ma’naviyat
faqat evolyusion tarzdagina rivojlanishi mumkinligini hisobga olsak, bu borada
shoshma-shosharlikka, revolyusion o‘zgarishlarga intilish kerak emas. Bu esa
O‘zbekiston tanlagan evolyusion taraqqiyot yo‘lini ng naqadar to‘g‘ri ekanligini
yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Bilim va ma’naviyatning yuksalishi fuqarolik jamiyatining kuchli bo‘lishini
ta’minlaydi. Fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lgan jamiyatda poraxo‘rlik jilovlanadi va
korrupsiyaga yo‘l qo‘yilmaydi. Chunki tizimga, ya’ni fuqarolik jamiyatiga pora
berib bo‘lmaydi, porani, alohida bir konkret shaxsgagina berish mumkin. Qaerda
korrupsiya kuchli bo‘lsa, o‘sha yerda fuqarolik jamiyati kuchsiz degan xulosa

chiqadi. Qaerda fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lsa, o‘sha yerda korrupsiya
bo‘lmaydi. Shuning uchun asosiy e’tiborni fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga
qaratish lozim. “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyili ham
aynan shuni taqozo etadi. Hozircha bizda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat
bo‘lganligi uchun korrupsiyani jilovlash qiyin kechmoqda.
Poraxo‘rlikni jilovlab , korrupsiyani tugatish uchun fuqarolik jamiyati
kuchli bo‘lishi kerak ekan, asosiy e’tibor fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga
qaratilishi lozim. Kuchli fuqarolik jamiyati bo‘lishi uchun kuchli fuqarolik jamiyati
institutlari bo‘lishi kerak, kuchli fuqarolik jamiyati institutlari bo‘lishi uchun esa
kuchli fuqarolar kerak. Kuchli fuqarolar bilim va ma’naviyati yuksak bo‘lgan,
fuqarolik pozitsiyasi shakllangan, ya’ni befarqlik kayfiyatini jilovlab, daxldorlik
hissi bilan yasha yo tgan shaxslardir. Bunday fuqaroda ichki nazorat kuchli bo‘lib, u
o‘zini xulqini tartibga solishga, ya’ni o‘zini pora olishdan tiyishga qodir bo‘ladi.
O‘zini-o‘zi nazorat qilib, ya’ni ichki nazorat orqali o‘zida tartibni o‘rnatgan
odam o‘zgalarni ham nazorat qilishga qodir bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda,
jamiyatdagi tartib har bir odamdagi tartibdan tashkil topadi. Demak, poraxo‘rlikni
jilovlashda ma’naviyat orqali shakllanadigan ichki nazorat muhim rol o‘ynaydi.
Chunki tashqi nazoratdan yashirinish va qochib qutulish mumkin, lekin ichki
nazoratdan yashirinib ham, qochib ham bo‘lmaydi. Insonda ichki nazorat bo‘lishi
uchun unda oxirat azobidan qo‘rqishni ta’minlaydigan darajada ma’naviyat yuksak
va ruhi pok bo‘lishi kerak. Insondagi ichki nazorat korrupsiya illatini to‘xtatishga
qodir bo‘lgan nazorat tizimini shakllantiradi. Faqat ana shundagina, ya’ni davlat va
jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan ijtimoiy nazorat shakllangandagina inson
huquqlari himoyalanganligi ta’minlangan bo‘ladi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, inson huquqlari paymol qilinishini
keltirib chiqaradigan korrupsiyani tugatish uchun asosiy e’tiborni ichki nazoratni
kuchli qiladigan, axloqiy tarbiya negizida shakllanadigan ma’naviyatni
yuksaltirishga qaratish lozim. Ma’naviyatni yuksaltirishda ma’rifiy Islom dinining
tarbiyaviy imkoniyatlaridan kengroq foydalanish choralarini ko‘rish lozim. Aholi
va , eng avvalo , yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishda ommaviy axborot

vositalari dan eng ta’sirli si bo‘lgan televidenie imkoniyatlaridan kengroq
foydalanish lozim. Buning uchun, oldin bir necha marotaba ta’kidlaganimizdek,
televidenieda ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladigan “MOTIV”
teleko‘rsatuvini joriy qilish maqsadga muvofiqdir. Ushbu ko‘rsatuvda odamni ng
to‘g‘ri yo‘ldan og‘ish holatlarini keltirib chiqaradigan, jumladan, poraxo‘rlik kabi
illatlarni keltirib chiqaradigan motivlar o‘rganiladi va sog‘lom motivlarni
shakllantirish borasida takliflar ishlab chiqiladi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Inson huquqlari himoyasini ta’minlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить