Insoning ma’naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Insoning ma’naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli

Купить

Insoning ma’naviy kamolotida
falsafiy dunyoqarashning roli.

Xo’sh falsafa nima? «Falsafa» atamasi
nimani ifodalaydi? «Falsafa» atamasi asli
qadimgi yunon tilidan olingan («filio»-
sevaman, «sofos»-donishmandlik, degan
so’zlar) bo’lib, uning lug’aviy ma‘nosi,
«donishmandlikni se-vish» yoki
«donishmandlik haqidagi ta‘limot»
deganidir. Lekin falsafa fanida «falsafa»
atamasi butunlay bosh-qacha mazmunga
egadir. U falsafa fanida bir butun dunyo,
borliq, materiya, tabiat va jamiyat, inson,
insonning ularga va o’ziga munosabatlarini,
insonning dunyoni nazariy o’zlashtirishini
ifodalaydi. Falsafa fani esa ana shu dunyo,
borliq, materiya, tabiat va jamiyatga
insonning munosabatini, uning jamiyatdagi
o’rni va rolini, inson bilishi-ning eng
umumiy qonunlarini o’rganadi.

Dunyoqarash jamiyat rivojiga mos ravishda asta-sekin takomillashib borgan.
Taraqqiyotning keyingi davrlarida fan sohasida qilingan kashfiyotlar inson
dunyoqarashi naqadar chuqurlashib, uning bilimlar doirasi kengayib ketganini
ko’rsatadi. Bunda vorislik an’anasi yaqqol ko’zga tashlanadi: har bir davrning
dunyoqarashi, g’oyasi o’tmishda yaratilgan ma’naviy qadriyatlarning eng
yaxshilarini, ilg’or va ijobiylarini o’zida saqlab qoladi.

Shu asosda yangi tamoyillarga ega bo’lgan dunyoqarash ham
takomillashib boradi. Oddiy bug’ mashinasidan kosmik
raketalargacha bo’lgan fan-texnika taraqqiyoti bunga yaqqol misol
bo’la oladi. Falsafiy dunyoqarash. Bu tushunchaning mazmuni
insonning olamga, voqea va hodisalarga, o’zgalarga va ularning
faoliyatiga, o’z umri va uning mazmuni kabi ko’pdan-ko’p
tushunchalarga munosabati, ularni anglashi, tushunishi,
qadrlashida namoyon bo’ladi.

Falsafiy dunyoqarash kundalik faoliyat, dunyoviy, diniy, ilmiy bilimlar, hayotiy
kuzatishlar va ijtimoiy tarbiya ta’sirida shakllanadi hamda rivojlanadi. Fanda
ijtimoiy borliqning barcha jihatlari ks etadi. Dunyoqarashning shakllanishida his-
tuyg’u, aql-idrok va tafakkur ham muhim o’rin tutishi tabiiy. Uning shakllanishi
kishilarning hissiy kechinma va kayfiyatlariga ham bog’liq bo’lib, inson
kayfiyatida uning hayot sharoitlari, ijtimoiy ahvoli, milliy xususiyati, madaniy
saviyasi, shaxsiy taqdiri, yoshi va hokazolar aks etadi. Muayyan davr
dunyoqarashida zamon ruhi, ijtimoiy kuchlarning kayfiyati, intilishi ham o’z
ifodasini topadi. Masalan, bugungi O’zbekiston mustaqilligini mustahkamlash
zarurati istiqlol dunyoqarashini shakllantirishga ulkan ta’sir ko’rsatmoqda.

Falsafiy dunyoqarash murakkab tuzilishga ega. U muayyan bilimlar, kelajakka qaratilgan
g’oya va maqsadlar, tabiiy va ijtimoiy fan yutuqlari, diniy tasavvurlar, qadriyatlar, ishonch,
e’tiqod, fikr, hissiyot kabi tarkibiy qismlardan iborat. Bularning ichida e’tiqod muhim
ahamiyat kasb etadi. U dunyoqarashning mazmunini tashkil etadigan asoslardan biridir.
E’tiqod insonning o’z qarashlari va g’oyalari to’g’riligiga, orzu-umidlarining asosli ekaniga,
faoliyati va xatti-harakatining umumiy maqsadlarga va talablarga mosligiga bo’lgan
chuqur ishonchidan paydo bo’ladi.

Hissiyot dunyoqarashning emotsional-ruhiy jihati bo’lib, dunyoni tushunish esa,
dunyoqarashning aqliy shaklidir. Hissiyot – quvonch, shodlik, zavqlanish, hayot
va kasb-kordan mamnunlik yoki norozilik, hayratlanish, xavotirlanish,
asabiylashish, yolg’izlik, zaiflik, ruhiy tushkunlik, g’am-g’ussa, nadomat, o’z
yaqinlari va vatani taqdirini o’ylash kabi xilma-xil shakllarda namoyon bo’ladi.
Ana shular barchasining uyg’unligi dunyoni his etishga olib keladi. Dunyoni his
qilish esa, uni aqliy tushunishga, muayyan dunyoqarashning shakllanishiga asos
bo’ladi. Inson aqli unga xos hissiyot va tasavvurlar asosida ilmiy dunyoqarashni
shakllantiradi va takomillashtiradi .

Har bir kishiga xos hissiyot va fikr, bilim va e’tiqod, intilish va kayfiyat, orzu-
umid va qadriyatlar dunyoqarash tarkibida yaxlitlashadi va olamni bir butun holda
aks ettiradi. Bir butun, yaxlit dunyoqarashning shakllanishi bolalikdan boshlanib,
inson hayotining oxirigacha davom etadi. Bu holat individual dunyoqarashning
asosiy tamoyillaridan birini ifodalaydi. Falsafiy dunyoqarashning shakllanishida
bilim g’oyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Bilimda dunyoqarashning barcha
belgilari mavjud. Lekin, bilim va dunyoqarash aynan bir narsa emas. Olamni
tushunish bilimlar paydo bo’lishi uchun asosdir. Bilim inson ongida hissiy va
aqliy bilish jarayonida hosil bo’ladi, u dunyoqarashning asosi, uning uzviy
qismidir .
Bilim muayyan sharoitda biron bir hodisa yoki narsani
baholashda qo’l keladi va aynan ana shu jarayonda
dunyoqarashga aylanadi. Bunday baho berish jarayonida
mudom muayyan manfaatlar asos qilib olinadi. Shuning uchun
ham ijtimoiy dunyoqarash turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini
ifoda etadi, gohida ularni amalga oshirish uchun kurash
maydoni bo’lib qoladi.

Falsafiy dunyoqarash, mohiyat-mazmuniga ko’ra, ma’naviy faoliyat bo’lgani
bois, u borliqqa bo’lgan ongli, insoniy munosabatning muayyan yo’nalishlarini
vujudga keltirgan. Masalan, kishilarning jamiyatdagi axloqiy munosabatlari –
axloqiy dunyoqarashlarida, huquqiy munosabatlari – huquqiy, siyosiy
munosabatlari – siyosiy, diniy munosabatlari – diniy, ekologik munosabatlari –
ekologik dunyoqarash shakllarida o’z ifodasini topgan. Buni tizim tarzida
izohlaydigan bo’lsak, quyidagicha ko’rinish kasb etadi:
1. Axloqiy.
2. Diniy.
3. Huquqiy.
4. Siyosiy.
5. Ekologik.
6. Estetik.

Dunyoqarash tizimining rivojlanish darajasi jamiyat taraqqiyotiga mos keladi va uni
ifodalab turadi. Bundan tashqari, har bir tarixiy davrda millatning rivojlanishi, uning
mentaliteti va dunyoqarashida namoyon bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda,
dunyoqarash tizimi va ularning xususiyatlari muayyan inson, ijtimoiy guruh, tabaqa va
butun millatning ma’naviy qiyofasini belgilab beradi. «Dunyoqarash» tushunchasi
o’zlikni anglash, vatanparvarlik, milliy g’urur, tarixiy xotira, ma’naviy barkamollik
kabi tuyg’u va tushunchalar bilan uzviy bog’liq holda shakllanadi. Chunki,
dunyoqarash aynan ana shu ruhiy-ijtimoiy hodisalar orqali oydinlashadi, umuminsoniy
qadriyatlarning tarixiy bir bo’lagiga aylanadi.

Xulosa.
Falsafiy dunyoqarash, sodda qilib aytadigan bo’lsak, insonning olam, odam va borliqqa
munosabatini ifodalovchi bilimlar tizimidir. Unga inson borlig’ining mohiyati nuqtai
nazaridan yondashiladigan bo’lsa, moddiy yoki ma’naviy jihatlari nechog’lik
mutlaqlashtirilishiga qarab, uning tarkibida materialistik va idealistik dunyoqarash
yo’nalishlari mavjudligini ko’ramiz. Agar borliq va uning xossalariga mavjudlik, bog’liqlik,
o’zgarish va taraqqiyot nuqtai nazaridan bildirilgan munosabatlarni umumlashtiradigan
bo’lsak, uning tarkibida metafizik va dialektik, sofistik va sinergetik kabi qator
dunyoqarashlar mavjudligini ko’ramiz. Bular sof nazariy-falsafiy masalalar bo’lib, ular
to’g’risida «Olam va odam», «Dunyoni falsafiy tushunish» bo’limlarida maxsus to’xtalib
o’tamiz. Falsafiy dunyoqarash borliq haqidagi ilmiy qarashlar tizimining o’z-o’zicha
shakllangan (mexanik) yig’indisi emas, balki ularning umumiy qonuniyatlar asosidagi
tizimidir. Falsafiy dunyoqarash tarkibida quyidagi tamoyillar nomoyon bo’ladi: - turli
dunyoqarash shakllarining o’zaro aloqadorligi kuchaymoqda; - muayyan dunyoqarash
shakllanish va rivojlanish jarayonida insonga munosabatning ahamiyati ortib bormoqda; -
milliy dunyoqarash umuminsoniy dunyoqarash shakli va uning tarkibiy qismi sifatida
yuzaga kelgan. Falsafiy dunyoqarashning bu umumiy tamoyillari har qanday konkret
dunyoqarash shakllari uchun uslubiy asos bo’lib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov I.A. (1999). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat.
2. G‘afurov U. , Jo‘rayev M. (2015). Falsafa: nazariya va amaliyot. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi.
3. Habermas J. (1990). The Philosophical Discourse of Modernity. Cambridge: MIT Press.
4. Abdullayev A. (2010). Falsafa asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti.
5. Nietzsche F. (1886). Beyond Good and Evil. Germany: C.G. Naumann.
6. Marx K., Engels F. (1845). The German Ideology. Moscow: Progress Publishers.
7. Sartre J.P. (1943). Being and Nothingness. London: Routledge.

Insoning ma’naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)