Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 52.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Insonni qashshoq qiluvchi omillar

Купить
Kurs ishi Mavzu: Insonni qashshoq qiluvchi omillar Mundarija Kirish ................................................................................................................................................................. 3 I BOB. Milliy tarbiyaning yangi davrga xos xususiyatlari ................................................................................... 6 1.1. Axloqiy munosabatlarning globallashuvi ................................................................................................... 6 1.2. Shaxs axloqiy sifatlarining shakllanishi milliy tarbiya bilan bog‘liqligi va Yevropa ta’siri .......................... 10 1.3. Milliy tarbiya tizimining globallashuvi yagona umuminsoniy madaniyat shakllanishi jarayoni sifatida . . . 14 II BOB. Tarbiya tizimining yangi davr Yevropa madaniyati bilan bevosita to‘qnashuvi ................................... 19 2.1. Milliy taraqqiyotning ma’naviy-axloqiy negizlarining Prezident asarlarida yoritilishi ............................... 19 2.2. Umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, vatanparvarlik, milliy o‘zlikni anglash, o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon etish masalalari ............................................................................................................................... 23 Xulosa ............................................................................................................................................................. 28 Foydalanilgan adabiyotlar ............................................................................................................................... 30 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Mamlakatimiz tarixidagi har ikkala Uyg onish davrida ham eng muhim jihat – davlatning, davlat rahbarining yuksakʻ e tibori bo lib kelgan. ʼ ʻ Ma mun akademiyasining barpo etilishida xorazmshoh Ma muniylar ʼ ʼ sulolasining, Ikkinchi Uyg onish davrining yuzaga kelishida esa buyuk bobomiz ʻ Amir Temurning va temuriy avlodlarning hissasi beqiyosdir. Har ikki sulola hukmdorlari o z davrining yorqin iste dodlarini, olimlarini davlat qanoti ostiga ʻ ʼ to plagan va g amxo rlik qilib, kerakli shart sharoitlarni yaratib bergani uchun tarixan ʻ ʻ ʻ qisqa davr ichida ona yurtimiz dunyo ilm-faniga poydevor bo lgulik buyuk ʻ kashfiyotlarni yaratdilar. Barcha davrlarda ma rifatchilik yo nalishi asosan uch soha orqali taraqqiy ʼ ʻ topib borgan. Bular – maorif (yangicha maktablar ochish, ta lim usulini yangilash), ʼ san at (badiiy adabiyot, teatr) va matbuot (gazeta va jurnallar). ʼ XX asr jadid namoyondalari Mahmudxo ja Behbudiy, Munavvarqori, Abdulla ʻ Avloniy, Is hoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho lpon, ʼ ʻ Usmon Nosir singari ma rifatparvar bobolarimiz o z davrida ham yangi avlod ta lim ʼ ʻ ʼ va tarbiyasi muammolari faqat orzu bo lganligi, jamiyat taraqqiyotida o zgarishlar ʻ ʻ qilish esa oson kechmasligini, ulug maqsadlarga erishish esa millat madaniyati, ʻ ma rifati, ilm-fanning rivoji bilan bog liqligini har tomonlama teran anglaganlar. ʼ ʻ Jamiyatda ma naviy muhitni shakllantirishdagi muhim omil esa mamlakat ʼ yoshlarining ta lim-tarbiya tizimi bo lib, uning dolzarbligini jadidlarning yetuk ʼ ʻ namoyondalaridan biri Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asaridagi quyidagi satrlar ham isbotlaydi: “Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur”, “Ilm insonlarning madori hayoti, rahbari, najotidur” degan fikrlari hozir ham o z ahamiyatini yo qotgani yo q. Shunga ko ra, millatimiz ʻ ʻ ʻ ʻ uchun yosh avlod tarbiyasi jarayoni, jumladan, ma naviy tarbiya nechog liq muhim, ʼ ʻ 3 dolzarb va u davlat siyosati darajasiga ko tarildi. Davr talablariga javob bermayʻ qolgan ta lim-tarbiya tizimi tubdan isloh qilinishining zaruriyat ekanligi ʼ mamlakatimizning mustaqilligini dastlabki kunlaridanoq yo lga qo yilganligi ayni ʻ ʻ haqiqatdir 1 . Jumladan, ta lim va tarbiya to g risida fikr yuritganda avvalambor shu sohaga ʼ ʻ ʻ daxldor tizimlarni isloh etish yangicha yo nalishlarni kashf etish taqozo etadi va ʻ bugungi davr talabi hamdir. Kurs ishining obyekti. Umuman mamlakatimizda xalq ta limi sohasida ʼ amalga oshirilgan ishlar islohotlarga nazar soladigan bo lsak, so ngi to rt yil ʻ ʻ ʻ davomida davlat rahbari Shavkat Mirziyoyev tomonidan xalq ta limini isloh qilish ʼ bo yicha 2 ta Farmon, 14 ta qarorlari hamda Vazirlar Mahkamasi tomonidan 16 ta ʻ qarorlar qabul qilinishi, ta lim tizimi uchun tarixiy yil bo ldi, desak mubolag a ʼ ʻ ʻ bo lmaydi. Shuningdek xalq ta limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi ʻ ʼ qabul qilindi. Davlatimiz rahbari 1-oktyabr “O qituvchilar va murabbiylar” kuni munosabati ʻ bilan so zlagan nutqida keyingi yillarda yurtimizni har tomonlama taraqqiy ettirish, ʻ yangi O zbekistonni yaratish maqsadida barcha sohalar qatori ta lim tizimida ham tub ʻ ʼ islohotlar olib borilayotganiga to xtalib, “Biz keng ko lamli demokratik o zgarishlar, ʻ ʻ ʻ jumladan, ta lim islohotlari orqali O zbekistonda yangi Uyg onish davri, ya ni ʼ ʻ ʻ ʼ Uchinchi Renessans poydevorini yaratishni o zimizga asosiy maqsad qilib belgiladik. ʻ Bu haqda gapirar ekanmiz, avvalo, uchinchi Renessansning mazmun-mohiyatini har birimiz, butun jamiyatimiz chuqur anglab olishi kerak” deb ta kidlab o tdilar. ʼ ʻ Kurs ishining predmeti. Ana shu maqsadlarni amalga oshirishda sohada yangicha “Mamlakatimiz ta lim-tarbiya tizimini yana-da takomillashtirish, ilm-fan ʼ sohasi rivojini jadallashtirishga oid qo shimcha chora-tadbirlar to g risida” Prezident ʻ ʻ ʻ farmoni loyihasi muhokamaga qo yildi. Mazkur Farmon loyihasi sohada o tgan yillar ʻ ʻ davomida qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarning yangilangan tarixiy hujjatdir. Farmonda xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari deputatlariga katta mas uliyat yuklanmoqda. Endilikda har bir maktab direktori lavozimiga munosib ʼ 1 Zunnunov A . Pedagogika nazariyasi. – T.: “ Aloqachi” nashriyoti ,2006, 163 bet. 4 nomzodni tegishli xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari bilan kelishilgan holda amalga oshirish tartibi joriy qilinmoqda. Shu bilan birga, milliy ta lim-tarbiyaʼ tizimining amaldagi holati uni zamon talablari asosida modernizatsiya qilish, yoshlarni yuksak bilim-ma rifat egalari, jismoniy va ma naviy sog lom insonlar etib ʼ ʼ ʻ tarbiyalash, ta lim muassasalarining rahbar va pedagog xodimlari nufuzini oshirish, ʼ ularning samarali faoliyat yuritishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish bo yicha ʻ izchil chora-tadbirlarni amalga oshirishni talab etmoqda. Kurs ishining maqsadi. Men o‘z oldimga mavzuni atroflicha, ilmiy-nazariy tahlillarga tayangan holda yoritib berishni, jamiyatimizdagi mavzuga doir hodisalarni chuqur o‘rgangan holda ularga munosabat bildirishni maqsad qillib qo‘ydim. Kurs ishining vazifasi. Kurs ishi quyidagi vazifalarni o’z ichiga oladi:  Insonning shaxs sifatida shakllanishini o‘rgansh;  Insonni qashshoq qiluvchi jihatlarni topish hamda yechim taklif qilish. Kurs ishining o’rganilganlik darajasi. Kurs ishini tayyorlash jarayonida To’raqulov X.A. Tayloqov N.I. Xoliqova M. Ziyomuhamedov B. A.Ortiqov. E. Maxmudov. Tojiyev M. va boshqa olimlar tomonidan nashrga tayyorlangan bir qancha adabiyotlardan keng foydalanildi. Kurs ishi tuzilmasining tavsifi. Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 I BOB. Milliy tarbiyaning yangi davrga xos xususiyatlari 1.1. Axloqiy munosabatlarning globallashuvi XIX-XX asrlar davomida fan va madaniyat taraqqiyoti jihatidan Yevropa mintaqasi boshqalardan uzil-kesil ilgarilab ketdi va natijada “jahon fani”, “umuminsoniy qadriyatlar” deganda birinchi navbatda Yevropa madaniyati unsurlari tasavvur etila boshlandi. Yangi davrdagi bu mintaqaning yutuqlari ko‘p jihatdan madaniy integratsiya jarayonlari bilan bog‘liq. Bu davrda Yevropa xalqlari (inglizlar, nemislar, fransuzlar va h.k.) mintaqa miqyosidagi o‘zaro madaniy axborot almashinuv doirasidan chiqib, o‘zga mintaqalarda yaralgan boyliklarni o‘zlashtira boshladilar. SHarqshunoslik keng rivoj oldi. Turli fan sohalari sharqshunoslarning yutuqlaridan ijodiy foydalana boshladilar. Yevropaliklarning Osiyo va Afrika mamlakatlari va xalqlari hayotini o‘rganishi, bir tomondan, ularning olam haqidagi tasavvurlarini kengaytirib, turli mintaqa xalqlarining bir-birlarini tushunish, o‘zaro erkin muloqot qilish imkoniyatlarini oshirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, muayyan g‘arazli kuchlar uchun o‘zlariga qaraganda iqtisodiy va harbiy jihatdan zaifroq bo‘lgan yurtlarni bosib olish, qaramlik asoratiga solishga bo‘lgan intilishlari yo‘lida xizmat qildi. XX asr oxiri - XXI asr boshlariga kelib integratsiya jarayonlari yanada avj oldi, zamonaviy axborot texnologiyalarining bemisl rivoji va yagona jahon axborot maydonining shakllanishi bu jarayonning yangi bosqichga ko‘tarilishiga, Prezidentning yangi kitobida topib aytilganidek, “sivilizatsiyalararo muloqotning yangicha sifat kasb etishi”gaolib keldi. Siyosatga doir ilmiy adabiyotlarida bunday jarayon “globallashuv fenomeni” deb nomlanmoqda 2 . Bashariyat taraqqiyotidagi bunday o‘zgarishlarni uzil-kesil “yaxshi” yoki “yomon” deb, salbiy yoki ijobiy hodisa sifatida baholab bo‘lmaydi. Kitobda 2 Karimov. I.A.O’zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoillari. —T.: "O’zbekiston"- 1995. 57 bet. 6 yozilganidek,“har qanday taraqqiyot mahsulidan ikki xil maqsadda – ezgulik va yovuzlik yo‘lida foydalanish mumkin.” Prezident kitobida globallashuv va integratsiya jarayonlarining talay ijobiy imkoniyatlari birma-bir sanab o‘tiladi. Ularni umumlashtirib aytiladigan bo‘lsa, birinchi navbatdaturli sohalarda(jumladan, iqtisod, siyosat, madaniyat sohalarida)“davlatlar va xalqlar o‘rtasidagi integratsiya va hamkorlik aloqalarining kuchayishi”ga xizmat qilishi mumkin, va darhaqiqat, bunday hamkorlik munosabatlari kundan-kunga kengayib va rangbaranglashib borayotganini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rib turibmiz. Shu bilan birga dunyoda barcha odamlar ham ezgu niyatlar bilan ish olib boradi, deyish qiyin. Ba’zilar uchun bu hayotda vujudga kelgan har bir yangilik ularning o‘z g‘arazli maqsadlariga qulay bir vosita xizmatini bajarishi kerak. Jumladan, jahonda yagona axborot maydonining vujudga kelishi ham bunday buzg‘unchi kuchlar uchun “ayni muddao” bo‘ldi. Ular zudlik bilan bu qudratli vositani ham o‘z qabih niyatlari yo‘lida ishga solish harakatiga tushdilar. Vaziyatning murakkabligi shundaki, bunday yovuz niyatli kuchlarning Vatani ham, millati ham, dinu imoni ham yo‘q. Ular goh “islomiy” qiyofada, goh “erkinlik va demokratiyani olg‘a siljitish”niqobi ostida harakat qilishlari mumkin. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning kitobida insonlarning Borliq haqiqatiga munosabatidagi ikki xil yondoshuv, “bir-birini inkor qiladigan ikki xil hayotiy qarash” haqida gap boradi: “Birinchisi – o‘z nonini halol mehnat bilan topadigan, xolis va ezgu ishlar bilan el-yurtga naf etkazadigan, tiriklik mazmunini teran anglab, nafaqat bugungi hayot lazzatlari, balki oxirat haqida, uning obod bo‘lishi haqida o‘ylab yashaydigan insonlarga xos hayotiy qarashlar 3 . Ikkinchisi – bunga mutlaqo qarama-qarshi bo‘lgan yondoshuv, ya’ni, hayotning ma’no-mazmuni haqida bosh qotirmasdan, bunday savollar bilan o‘zini qiynamasdan, faqat nafs qayg‘usi va o‘tkinchi hoyu havasga, huzur-halovatga berilib, 3 Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. — T.: O’zbekiston, 1992. — 71 b. 7 engil-elpi umr kechiradigan, o‘zining ota-ona va farzand, el-yurt oldidagi burchiga umuman befarq bo‘lib yashaydigan odamlarning fikr-qarashlari. Mana shunday ikki xil dunyoqarash asosida paydo bo‘ladigan og‘ir savollar odamzot ongli yashay boshlagan zamonlardan buyon uni o‘ylantirib, qiynab keladi...” SHu o‘rinda savol tug‘iladi: befarqlik, loqaydlik bilan yovuzlik orasidagi munosabat qanday? Tan olish kerakki, dunyoda son jihatidan olinsa, mutlaq yovuz odamlar juda kamchilikni tashkil qiladi. Ular aslida odam ham emas, sunami, to‘fon yoki zilzila kabi “xudoning bir balosi”. SHunday ekan, qanday qilib juda ozchilik bo‘lgan bu toifa ba’zan millionlab insonlar ustidan o‘z hukmini yurgiza boshlaydi? Ayni yuqorida aytilgan hayotning ma’no-mazmuni haqida bosh qotirishni oshiqcha ish deb biladigan, Alloh va bashariyat oldidagi o‘z burchini eslashni ham istamaydigan, faqat nafs qayg‘usi va o‘tkinchi hoyu havasga berilib kun kechiradigan odamlarning befarq va loqaydligi tufayli bunday yovuz kuchlar o‘z makru hiylalarini bemalol amalga oshirishga muvaffaq bo‘ladilar. CHunki bunday kimsalar ko‘pincha o‘zlari sezmagan holda yovuzlik kuchlariga xizmat qiluvchi dahshatli qurolga aylanib qoladilar. SHu sababli birinchi Prezidentning kitobida befarqlik va loqaydlik asl insoniylikka zid turuvchi qusur sifatida qattiq qoralanadi. Aytilganlarga eng yorqin misol sifatida bugungi kunda butun dunyodagi fikrlovchi insonlarni borgan sari qattiqroq tashvishga solayotgan “ommaviy madaniyat” hodisasining kelib chiqishiga e’tibor qarataylik. Bu hodisa bugun butun dunyoga ko‘proq Yevropa va SHimoliy Amerikaning rivojlangan mamlakatlaridan tarqalayotganini hisobga olib, ushbu mintaqalardagi hozirgi ma’naviy-axloqiy muhitning shakllanish tarixiga qisqa (eng umumiy bir tarzda) to‘xtab o‘tish kerak bo‘ladi. Ma’lumki, shu kungacha jahon ilmida “ma’naviyat” hodisasi yaxlit tushuncha sifatida izchil ilmiy tahlilga tortilmadi. Bu sohaga oid mavjud izlanishlar boshqacha tushunchalar va tizimlar doirasida kechdi. Xususan, Yevropada inson ma’naviyatiga oid bahslar falsafa va uning tarkibiy qismi hisoblangan axloqshunoslik ilmi doirasida rivojlandi. Inson axloqi aslida zohiriy, aniqrog‘i, ikkilamchi hodisa bo‘lib, shaxs ma’naviyatining insonlar aro munosabatlarda namoyon bo‘lishidir. Uning botinida 8 ma’naviy omillar yotgani tufayli faylasuflar asosan axloqning botiniy omillariga e’tibor qaratganlar. Agar bu sohadagi Yevropa an’anasini umumiy bir tarzda ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, axloqshunoslik ilmi ko‘proq insonning iroda erkinligi, aql va bilim, baxt va lazzatlanishga intilish, manfaatdorlik kabi masalalarga e’tibor qaratganligini ko‘ramiz. Aksariyat holatlarda mas’uliyat va burchmasalalari ham inobatga olinadi. Axloqning imonga bog‘liq jihatlari xristian axloqida alohida ta’kid etilsa-da, Yangi davrda bu masala ko‘pincha aktuallashmaydi. Umuman, insonning dunyoviy maqsadlariga alohida e’tibor qaratilishi Yevropa axloq ilmining ustivor jihati deyish mumkin 4 . Insonning iroda erkinligiga e’tibor masalasida Yevropa faylasuflari SHarqqa nisbatan ancha ilgari ketganliklarini e’tirof etish lozim. Islom mintaqa madaniyatining ilk shakllanish davrida ushbu masala atrofida ancha qizg‘in bahslar bo‘lib o‘tgani tarixdan ma’lum. Jabariylar va qadariylar orasidagi munozaralar, mo‘’tazila kalomida bu muammoga ayricha e’tibor axiyri borib Imom Abu Mansur Moturidiy ta’limotida uzil-kesil hal qilingach, keyinchalik bu muammoga ko‘p ham e’tibor qaratilmadi. Vaholanki, imom Moturidiy va izdoshlari o‘z davridagi turli bid’atlar bilan mubohasa jarayonida ko‘proq Alloh qudrati va irodasining mutlaqligini ta’kidlashga urg‘u berish bilan band bo‘lishib,insonning iroda erkinligi masalasida ixtiyor, kasb va fe’l tushunchalarini sharhlash bilan chegaralangan edilar. Yangi davr Yevropa axloq ilmida insonning iroda erkinligi masalasi deyarli doimo faylasuflar diqqat markazida bo‘ldi. Ayniqsa, nemis mumtoz falsafasining asoschisi Immanuil Kantning g‘ayb olami (“Ding an sich”), “nazariy aql” va “amaliy aql”, insoniy bilim chegaralari haqidagi qarashlari, shu asosda iroda erkinligi va mas’uliyat (burch) nisbatiga alohida e’tibori diqqatga sazovordir. Kantning fikriga ko‘ra, inson shaxs sifatida erkin iroda egasi bo‘lib, o‘z hayotiy maqsadlarini o‘zi erkin belgilaydi. SHu bilan birga bani basharning har bir a’zosi o‘zgalar erkini cheklovchi harqanday xatti-harakatdan o‘zini tiyishi kerak. Bunday oliy mas’uliyatni faylasuf “qat’iy qoida” (“kategoricheskiy imperativ”) deb nomlaydi. 4 Kenjaboev A. Pedagogik texnologiyalar samaradorligini oshirishning muhim omili. Uslubiy qo’llanma. T. ― Navro’z 2012.‖ 9 1.2. Shaxs axloqiy sifatlarining shakllanishi milliy tarbiya bilan bog‘liqligi va Yevropa ta’siri Immanuil Kantning falsafasi inson ruhining abadiyligi va yagona oliy ilohiy qudratning mavjudligini bevosita axloq bilan bog‘lab izohlagan bo‘lsa, keyingi asrlar Yevropa falsafasi rivojida yana umumbashariy meyorlardan uzoqlashuv kuchayib bordi. YAngi Davr Yevropa ilmida axloqni o‘rganuvchi aksariyat yo‘nalishlar moddiyunchilik asosiga qurilib, axloqiy meyorlarningshakllanishinifaqat insonning moddiy (dunyoviy) ehtiyojlaridan keltirib chiqarishga urindilar. Ularga ko‘ra axloqning negizida baxtli bo‘lishga intilish, lazzatlanishga intilish, manfaatdorlik, sharoitga moslashish kabi sof dunyoviy maqsadlar nazarda tutiladi. Milliy ma’naviyatimiz an’analarida shaxs ma’naviyatining asosiy jihatlari – imon, ilm, mas’uliyat, mehrning o‘zaro uyg‘unligi masalasi ustivor yo‘nalish ekanligi ma’lum. Muayyan tarixiy sabablarga ko‘ra Yevropa axloq ilmida ayni shu o‘zaro mutanosiblikka etarli e’tibor qaratilmadi. Natijada, bugungi kunga kelib, ushbu mintaqada ma’naviy-axloqiy sohada juda og‘ir muammolar kelib chiqmoqda. Bizning nazarimizda, axloqning ikki jihati bor, birinchisi – zohiriy (tashqi) tomoni bo‘lib, insonlar aro munosabatlarda o‘rtacha mo‘’tadil meyorni saqlab turishga xizmat qiladi va u sharoitga moslashib o‘zgarib turishi mumkin. Ikkinchisi – botiniy (ichki), ya’ni shaxs ma’naviyati bilan bog‘langan tomoni bo‘lib, bu jihat endi tashqi shart-sharoitga emas, balki shaxsning imon-e’tiqodiga bog‘liq bo‘ladi. Agar bunday inson sharoit taqozosi bilan imon-e’tiqodiga zid xatti-harakat qilishga majbur bo‘lsa, unda vijdon azobiga uchraydi. Demak, “vijdon azobi” hodisasi zohiriy axloq talablari bilan shaxs imoni orasida ziddiyat mavjud bo‘lgan holatlarda paydo bo‘ladi. Materialistik (aniqrog‘i, dahriyona) dunyoqarashga asoslangan axloqiy ta’limotlarda odatan zohiriy tomonga e’tibor qaratiladi va imon hisobga olinmaydi. Axloqni ijtimoiy muhit bilan yoki insonning fiziologik (biologik) ehtiyojlari bog‘lab 10 izohlashga urinish ana shunday qarashlar natijasida tug‘iladi. Vaholanki, na ijtimoiy muhitning, na fiziologik ehtiyojlarning axloqqa bevosita aloqasi yo‘q. SHaxs axloqining zohiriy jihati – jamiyatdagi mavjud axloqiy meyorlarga bo‘ysunish, rioya qilish bilan ifodalanadi. Jamiyatning axloqiy meyorlari esa mohiyatan ma’naviyatga emas, balki siyosat sohasiga taalluqli bo‘lib, jamiyatdagi umumiy osoyishtalik va barqaror vaziyatni ta’minlashga qaratilgandir. Aslida ular meyoriy (yozilmagan) qonun-qoidalar shaklida bo‘lib, siyosatdagi axloq qatlamining yuza qismini tashkil etadi. Bizning mintaqada mukammal ishlangan shaxs axloqining botiniy asoslari, o‘z navbatida, uning ma’naviyati va tabiati (xulqi) orasidagi munosabatlari zaminiga qurilgan bo‘lib, imon-e’tiqod masalasi bu o‘rinda etakchi ahamiyatga egadir 5 . Jahon axloq ilmining falsafiy ildizlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, unda ham ikki xil yondoshuvni kuzatish mumkin.Biri – inson faqat moddiylikdan iborat, uning hayoti (borlig‘i) faqat tug‘ilgandan jisman o‘lgungacha davom etadi, o‘lgach, jasad tuproqqa qorishib ketadi, “ruh” degani ruhiyat (psixika) bo‘lib, insonning moddiy vujudi tirikligi paytidagina asab tolalarining yashash tarzi sifatida mavjud bo‘lib, inson jismi halok bo‘lgach, o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketadi, degan materialistik e’tiqod. Bu e’tiqodga ko‘ra, inson hayvondan faqat moddiy a’zo – bosh miya yarim sharlari po‘stlog‘ining funksiyasi bo‘lmish aqlning rivojlanish darajasiga ko‘ra farqlanadi, ya’ni inson va boshqa biologik mavjudotlar orasidagi farq aslida miqdoriydir, sifatiy emas. Tabiiyki, miya o‘lgach, uning funksiyasi ham yo‘q bo‘ladi. Bundan shunday xulosa chiqadi: demak inson o‘z xatti-harakati uchun bu dunyoda, tiriklik davrida, jamiyat, ya’ni o‘zga insonlar oldida javob beradi, xalos. Bunda u boshqalar ko‘zi tushgan amali uchungina javob beradi, uning ko‘ngli, niyatlari boshqalar ko‘zidan yashirin, nimani o‘ylasa, o‘zi biladi, o‘zgaga daxli yo‘q, xatto boshqalar nigohidan pinhona qilgan ayb ishlari ham agar birov bilmasa, unga zarar keltirmaydi (mabodo birov bilib qolsa, o‘sha guvohni “sotib olish” yoki “gumdon qilish” imkoni ham yo‘q emas), siyosatda esa kim g‘olib chiqsa, o‘sha haq degan yozilmagan “qonun” 5 Imomnazarov M.Milliy ma'naviyatimiz asoslari. – T.: O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2006- 448 bet. 11 mavjud. Qisqasi, ruslardagi “ne poyman – ne vor” qoidasi asosida yashayverasan, har qancha jinoyatlar qilma, kimdir ularni fosh qilmasa (yoki muayyan sabablarga ko‘ra fosh qila olmasa), umring oxirigacha rohat-farog‘atda yashab o‘ta berasan. Qani bu erda “vijdon” degan tushunchaning o‘rni? Bunday dunyoqarash sohiblarining axloqi faqat zohiriy bo‘lib, jamiyatdagi mavjud axloqiy meyorlarga rasman rioya qilish bilan cheklanadi. Yevropa axloqshunosligidagi gedonizm, evdemonizm, utilitarizm, relyativizm axloqiy prinsiplari ayni shunday moddiyunchilik asosiga qurilgan bo‘lib, bunday qarashlarga ko‘ra axloqning negizida baxtli bo‘lishga intilish (albatta, bu dunyoda, chunki oxiratda inson o‘z erki bilan taqdirini o‘zgartira olmaydi), lazzatlanishga intilish (bu lazzat xoh shahvoniy bo‘lsin, xoh intellektual), manfaatdorlik, sharoitga moslashish kabi sof dunyoviy maqsadlar nazarda tutiladi. Ikkinchi yondoshuv – inson moddiy mavjudot, ammo undagi ruh abadiy, bu dunyo hayoti inson uchun sinov maydoni bo‘lib, uning har bir qadami o‘lchovli, u har bir xatti-harakati, amali uchun Oliy qudrat oldida javob beradi, agar savobli ish qilsa, ham bu dunyoda, ham oxiratda mukofotini oladi, agar gunoh qilsa, yoki bu dunyoda, yoki oxiratda jazosini oladi, deb e’tiqod qilish. YA’ni Borliqning asosi moddiylikdangina iborat emas, balki bu olamni yaratgan va boshqarib turgan azaliy va abadiy Oliy qudrat mavjud, deb ishonish, shunga imon keltirish. Imon keltirish bilan ushbu Oliy qudrat oldida mas’uliyat tuyg‘usi paydo bo‘ladi. Ana shu asosda shakllangan axloq haqiqiy axloq bo‘ladi. “Axloq – ma’naviyatning o‘zagi” degan ta’rifda ayni shu jihat inobatga olinadi. SHaxsning xulqi uning ma’naviyati ta’sirida takomillashib (ya’ni tabiiy xislatlari qusurdan fazilatga aylanib) borgan sari uning axloqi zamima axloqdan (insonni xudbinlik sari tortuvchi tarbiya ko‘rmagan xulqdan)hamida axloqqa (ma’naviy kamolot natijasida go‘zallashgan xulqqa) aylanib boraveradi. Nafs tarbiyasi – ma’naviy kamolot yo‘li bo‘lib, axloqi hamidaning shakllanish yo‘li hamdir. Ammo ma’naviyat faqat nafs tarbiyasidan iborat emas. Ma’naviyat imondan boshlanadi, ilm bilan mukammallashadi, tahliliy imon orqali inson nafs tarbiyasi(samovospitanie)ga o‘tadi va oxiri mehr ma’rifati orqali ma’naviy kamolotga 12 erishadi. “Axloq – ma’naviyatning o‘zagi ” degan hikmatning mazmuni shundaki, insonning ma’naviy kamolot darajasi uning axloqida eng yorqin shaklda namoyon bo‘ladi. Agar inson faqat taqlidiy imon darajasida qolgan bo‘lsa, u Allohning borligi va birligini tan olgan bo‘ladi, buyurilgan farzlarni baqadri imkon bajarishga urinadi, ammo axloqi hamida sohibi bo‘lmaydi. Yuqoridagi mulohazalar I.A.Karimov kitobida bir jumlada bayon etilgan: “G‘arb olamida esa odamlarning hayot tarzida jamoaviylikdan ko‘ra individualizm, shaxsiy manfaat tamoyillari ustunlik qilishini kuzatish mumkin. Bu ham muayyan, ob’ektiv ijtimoiy-tarixiy omillar tufayli shakllangan voqelik bo‘lib, uni ham inkor etib bo‘lmaydi” 6 . 6 Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. — T.: O’zbekiston, 1992. — 71 b. 13 1.3. Milliy tarbiya tizimining globallashuvi yagona umuminsoniy madaniyat shakllanishi jarayoni sifatida Yangi davr Yevropa axloq ilmidagi asosiy kamchilik xristian dinidagi yanglishuvlar bilan bog‘liq, bu yanglishuvlar esa Allohning so‘ziga (ya’ni muqaddas kitob bo‘lmish asl Injil matniga) bandalarning so‘zlari aralashib ketganligi sababli yuzaga kelgandir. Milodiy I-III asrlarda yashagan ilk xristianlar o‘z tarixiy sharoitlaridan va o‘sha davr tafakkur darajasidan kelib chiqib, Iso(a.s.)ning risolatlari va da’vatlari mohiyatini o‘zlaricha talqin etishlari, IV asrga kelib xristian dini rasmiy maqomga erishgach, xristian ulamolarining katta yig‘inlarida qabul qilingan mohiyatan xato aqidalarning muqaddaslashtirilishi natijasida bu sohada tuzatish mushkul bo‘lgan chalkashliklar vujudga keldi. Bu chalkashliklar zaminida shakllangan “cherkov otalari”ning ta’limoti keyingi ming yil davomida butun mintaqada odamlar ongi-shuurida hukmronlik qildi. Bora-bora bu xato qarashlar xristian dinining mohiyati darajasida qabul qilinadigan bo‘ldi. O‘z vaqtida islomning yoyilishiga hukmron cherkov doiralari butun qudrati bilan qarshilik qildi (salb yurishlarini eslaylik). YAngi davrga kelib ilm-fanning rivoji yanglish diniy qarashlar bilan borgan sari ziddiyatga kirishib, ilg‘or fikr egalari ongida dahriylik tamoyillari kuchayib bordi. Afsus bilan qayd etish kerakki, bu masalada islom dunyosi ulamolari ham mohiyatga chuqur kirib borib, Yevropadagi yangicha tamoyillarni diqqat bilan kuzatish yo‘lidan bormadilar, qaytaga XV asrdan keyin musulmon olami tafakkurida turg‘unlik, kibrlanish va yalqovlanish kuchaydi, IX-X asrlarning o‘ziga xos sharoitida shakllangan ahli sunna va jamoa aqidalarini tanqidiy qayta ko‘zdan kechirish hech kimning xayoliga kelmadi. Eng asosiysi, bu erda ham Alloh kalomi va bandalarning talqinlari orasidagi sifatiy farqqa e’tibor kamaydi. Natijada, Yangi davr Yevropa tadqiqotchilari tabiiy va aniq fanlar taraqqiyotiga mahliyo bo‘lib, ma’naviyat sohasida borgan sari imondan uzoqlashib, chalkash nazariyalar girdobiga tortilib ketayotganliklarini sezmay qoldilar. Bu e’tiborsizlik va chalkashliklarning og‘ir 14 asoratlari bugungi kunga kelib endi butun zalvori bilan insoniyat kelajagiga jiddiy xavf sola boshladi. Qisqasi, Yevropa xalqlari ijtimoiy va madaniy sohalarda o‘z tarixiy tajribalaridan kelib chiqib, o‘z ajdodlari qoldirgan merosga mos holda, ilmiy andoza va o‘lchovlar yaratganlar, ta’rif va tizimlar shakllantirganlar. Biz ulardan kamchilik topishga yoki qoralashga balki haqqimiz yo‘qdir. Ammo o‘zbekning milliy tafakkuri oxirgi 70 yilda shakllangan deb bo‘lmaganidek, bugun endi ma’naviy-axloqiy sohalarda ilmiy mulohazalar yuritish uchun ongimizga kechagi zo‘raki joylashtirilgan sun’iy qoliplardan o‘ylamay-netmay foydalanishga urinishimiz ham o‘rinli emas. “Ommaviy madaniyat” hodisasi asosida birnecha omillarning chatishuvi yotadi. Ulardan birinchisi - imonsizlik, o‘z insoniy burchi va mas’uliyatini tan olishni istamaslik, befarqlik va loqaydlik. Ikkinchisi - sanab o‘tilgan qusurlarni oqlashga xizmat qiluvchi “dunyoni manfaat boshqaradi” (demak, bu dunyoda har kim o‘z foydasi uchun qo‘lidan kelgan harakatini qilsa, bo‘laveradi, degan) dahriyona (aniqrog‘i, xudbinona) tezis (“qoida”) asosida yashash. Bu ikki omil azaldan bo‘lgan. Uchinchisi – oldingilaridan kelib chiqadigan axloqiy relyativizm, ya’nidunyodaazaliy va abadiy qat’iy axloqiy meyorlar mavjud emas, ko‘pchilik o‘zini qanday tutayotgan bo‘lsa, biz ham shunga qarab ketaveramiz, degan o‘ysizlik, fikriy dangasalik tamoyili. Va nihoyat to‘rtinchisi - bugungi axborot vositalarining cheksiz imkoniyatlari sharoitida yuqoridagi Prezident ta’rifiga muvofiq, befarqlik va o‘ysizlik botqog‘iga botgan kimsalarning dunyoni boshqarishga intilayotgan kichik bir guruh qo‘lida qo‘g‘irchoqqa aylanib, o‘zlarining eng tuban hayvoniy xohish va istaklarini ochiqdan-ochiq namoyon qilishni “umuminsoniy axloqiy meyorlar” darajasiga ko‘tarishga urinishlaridir. Bunday holatlar Yevropa mintaqasi tarixida ilgari ham bo‘lgan, ammo hech qachon bu daraja jahon miqyosida keng ko‘lam kasb etmagan va bu darajada kuchli targ‘ibot imkoniyatlariga ega bo‘lmagan edi. Prezident kitobida bu haqda shunday deyiladi: “SHuni unutmaslik kerakki, bugungi kunda inson ma’naviyatiga qarshi yo‘naltirilgan, bir qarashda arzimas bo‘lib tuyuladigan kichkina xabar ham axborot olamidagi globallashuv shiddatidan kuch olib, ko‘zga 15 ko‘rinmaydigan, lekin zararini hech narsa bilan qoplab bo‘lmaydigan ulkan ziyon etkazishi mumkin.” 7 Axloq, bu – ezgulik va yomonlikni ajrata oluvchi mezon hisoblanadi. Inson qalbining asosiy vazifalaridan biri hayot va umumbashariy axloqiy qarashlarni shakllantiruvchi bvrometrdir. CHunki alohida inson axloqi umuminsoniy ong va uning aksiomalari asosida shakllanadi. SHuning uchun inson axloqi axloqiy tartib va butun dunyodagi axloq o‘rtasidagi ko‘prik hisoblanadi. Barcha axloqiy harakatlarning yagona maqsadi – insonga ezgulik yo‘lini ko‘rsatishdir. Agar axloqiy tubanlashsa, inson erkinlikdan yiroqlashadi. Bizning nazarimizda, axloqqa rostlik, sotilmaslik, to‘g‘rilik va qalbning axloqiy darajasidagi aniqlik xosdir. Ammo inson tabiati gumrohlikka moyil bo‘lib, bu sifatlarni to‘laligicha qabul qila olmaydi. Ishonch bilan tasdiqlanib turadigan, muhabbat bilan oziqlantiriladigan axloq sof, ezgulikka, poklikka evrila boradi. Inson xatti-harakatlarining sifati axloqiy darajasini ko‘rsatadi. Axloq qo‘rquv orqali bilinadi. Axloqni saqlashning o‘zi katta qadriyatdir, vijdonni, soflikni ziyoniz, manfaatsizlikdir. Inson ongli ravishda tanlagan yo‘li orqali boradi, ichki niyatlarni baholash qobiliyatini o‘zlashtirib, chunki aynan u qaror qabul qilish asosida yotadi. Axloqsizlik, g‘azab, boylikka o‘chlik, hasad, shuhratparastlik, g‘urur bilan bir qatorda baholanadi. Va buning teskarisi bo‘lgan axloq esa insonning shohona kuchi va qobiliyatidir. O‘z davrida Epikur “YOqimli yashash aqlli yashashsiz bo‘lmaydi, axloqiy va adolatli hayot, va teskarisi, aqlli yashash mumkin emas, axloqiy va adolatli, yoqimli yashashsiz” degan edi. O‘zining “Axloqi Kabir” ya’ni “Katta axloq kitobi” asarida Arastu axloqning mazmun-mohiyati haqida quyidagilarni yozadi: “Gapning lo‘ndasini aytsak, axloq siyosatning tarkibiy qismidir. CHindan ham muayyan axloqiy fazilatlarga ega bo‘lmagan, ya’ni munosib bo‘lmagan odam (taniqli jamoat arbobi sifatida) faoliyat ko‘rsatishi mumkin emas. Munosib odam bo‘lmoq – fazilatlar egasi – fozil bo‘lmoq, demakdir”. Bu fikrlardan ma’lum bo‘ladiki, axloq o‘zlikni anglash, vatanparvarlik, milliy g‘urur, tarixiy xotira, ma’naviy barkamollik kabi tuyg‘u va tushunchalar bilan 7 Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adib, al-mufrad. T.: "O’zbekiston",1992 yil. 16 uzviy bog‘liq holda shakllanadi. CHunki, axloq aynan ana shu ruhiy-ijtimoiy hodisalar orqali oydinlashadi, umuminsoniy qadriyatlarning tarixiy bir bo‘lagiga aylanadi. Ayni shu ma’noda, Arastu “Axloqiy fazilat lazzatlanish va azoblarda aks etadi: zero lazzatlanish uchun yomonlik qilsak, unda azoblanmaslik uchun go‘zal ishlardan bosh tortamiz”, - deb yozadi. Arastudan keyin SHarqda Forobiychalik ulkan zot may donga chiqmagan. Forobiy o‘z bilimi, ma’naviyati, fikr doirasining keng ligi bilan SHarqda katta shuhrat qozongan va unga Arastudan keyingi yirik mutafakkir – “muallim as-soniy” – “ikkinchi muallim” degan unvon berilgan. Forobiy “Fozil shahar ahli qarashlari haqida kitob”, “Siyosat al-madaniya” (“SHaharlar ustidan siyosat yurgizish”) va boshqa asarlarida axloqiy fazilatlar haqida o‘z fikr-mulohazalarini bayon qilgan. Jumladan, baxt-saodat tushunchasi haqida fikr yuritib, u “faol aqlga eng yaqin turgan narsadir”, va: “uning ma’no-mohiyati faol aql bilan qo‘shiluvida yashiringandir” - deb ta’kidlaydi. SHuning barobarida Forobiy baxt-saodat fazilatga tashqaridan yopishtirilgan yoki yuklangan amal bo‘lmasdan, balki uning o‘z jinsidan va zotning umumiyligidan chiqqan sifatiy holati ekanligini isbotlashga harakat qiladi. Zero, baxt – insonning o‘z ichki borligidan qoniqish hissi, hayotdan zavqlanishi va insoniyligidan mamnun bo‘lishdir. Bundan ko‘rinadiki, inson o‘zini qanchalik o‘rgansa, idrok qilsa, shunchalik axloqan poklanib boradi. Darhaqiqat, axloqiylik bilan uzviy bo‘lmagan bilim qancha kuchli bo‘lsa, shuncha zararlidir. CHunki axloqsiz inson o‘z bilimidan boshqalar va jamiyat zarariga foydalanishi mumkin va bu zarar bilimsiz kishinikidan ko‘p marta ortiq bo‘ladi. Buni eng kamida oddiy kissavur o‘g‘ri bilan komp’yuterni yaxshi bilish orqali bankni o‘maradigan odamning jinoyatlari darajalari orasidagi farq misolida ko‘rish mumkin. Mashhur yunon donishmandi Arastu aytganiday, “Kimki bilimda ilgarilab, axloqda oqsaydigan bo‘lsa, bilingki u oldinga emas katta tezlik bilan tubanlik sari ketipti”. Axloqning bu yuksak vazifasi nemis klassik falsafasining taniqli namoyandasi I.Kant oldinga surgan “kategorial imperativ” g‘oyasida o‘z ifodasini topgan edi. Dinlarda esa bu imperativ g‘oya hurofiy qarashlarda aks etadi 8 . 8 Vatan va millat, muqaddasdir. -T.: "Ma'naviyat", 2000 yil.   17 18 II BOB. Tarbiya tizimining yangi davr Yevropa madaniyati bilan bevosita to‘qnashuvi 2.1. Milliy taraqqiyotning ma’naviy-axloqiy negizlarining Prezident asarlarida yoritilishi Axloqiy fazilatlarni tarbiyalash barcha fazilatlarning sarchashmasidir. Axloqning amaliy ko‘rinishi axloqiy madaniyat hisoblanadi. Axloqiy madaniyat shaxsning olamga, voqea va hodisalarga, o‘zgalarga va ularning faoliyatiga, o‘z umri va uning mazmun-mohiyati kabi ko‘pdan-ko‘p tushunchalarga munosabati bo‘lib, ularni anglashi, tushunishi va qadrlashi oqibatida o‘z faolligini oshirishga e’tibor sifatida qarash nazariy jihatdan uning mazmun-mohiyatini yanada rivojlantirib boyitib borishda muhim ahamiyatga egadir. SHuning uchun, axloqiy madaniyat va shaxs faolligini mustaqillik bergan imkoniyat va sharoitlarni e’tiborga olib, o‘rganib chiqish kelajagi buyuk davlatning etuk insonlarini tarbiyalashda alohida o‘rin tutadi. Sivilizatsiyaning axloqiy mezonlari tegishli ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Ijtimoiy munosabatlarning o‘zgarishi dunyoqarash printsiplari ham, u bilan bog‘liq axloqiy mezonlarning o‘zgarishiga olib keladi deb uqtiriladi. Masalan, tsivilizatsiya shakllanishining ilk davrlarida ruhoniylardan tashkil topgan ierarxiya qatlamidan, ehromlar, muqaddas davlatchilik urflari, jamiyatni bu dunyodan, tabiatdan yuqori turuvchi olam tomonidan boshqarilishi haqidagi tasavvurlardan kelib chiqadigan tashkillanish strukturalari intizomi kabilar. Sivilizatsiyaning keyingi yuqoriroq bosqichlarida esa ma’lumotli yuqori qatlam tomonidan maxsus tartibga solingan axloqiy meyorlar ishlab chiqiladi. Jamiyat strukturasida sodir bo‘lgan yangi o‘zgarishlar natijastda yangi axloqiy qadriyatlar yaratiladi. “Madaniyat” tushunchasining SHarq va G‘arbdagi talqinlariga kirishar ekanmiz, avvalo madaniyatshunoslikka bag‘ishlangan maxsus ishlarda lotincha lug‘aviy ma’nosi “ishlov berish”ni anglatuvchi bu tushunchaning 1000 ga yaqin ta’rifi mavjudligini ta’kiblab o‘tishimiz joiz. Ushbu talqinlar labirintida adashib 19 qolmaslik uchun esa avvalo ularning birqancha tiplari mavjudligiga e’tibor berish kerak. Ular quyidagicha: 1. Tavsifiy talqin. Ushbu talqinda madaniyat tushunchasi inson faoliyatining barcha xillarini, ularning turli namunalarini o‘z ichiga oladi: turli tillar, kitoblar, tasviriy san’at asarlari, urf-odatlar, dinlar. 2. Tarixiy talqin. Bu talqinda madaniyat deyilganda insoniyat tomonidan yaratilgan barcha narsa va hodisalar, ya’ni sun’iy tabiat nazarda tutiladi. 3. Normativ talqin. Bunda madaniyat qadriyatlar majmuasidan iborat bo‘ladi. 4. Mafkuraviy talqin. Bunda madaniyat avloddan avlodga o‘tib keladigan g‘oyalar oqimini tashkil etadi. Va hokazo. Madaniyat talqinlarining bunchalar ko‘pligi ushbu hodisaning juda murakkabligini bildiradi. YUqoridagi talqinlar tipologiyasida shu murakkab hodisaning muayyan biron tomoni oldinga surilgan, umumiy va yagona talqin esa yo‘q. Falsafaning vazifasi shu talqinlar orasidan eng umumiy va to‘g‘risini ajratib ko‘rsatishdan iborat. Lekin, yuqorida ko‘rganimizday, hozirgi davr falsafasining krizis xolatida ekani uning bu vazifasiga tayanish qiyinligini ko‘rsatadi. SHunga qaramay, bu borada falsafiy tafakkurda oldinga surilayotgan asosiy g‘oyalarni iloji boricha chuqurroq tahrir etib, ular orasidan o‘z yondoshuvimizni ajratib olishga harakat qilish joiz va zarur. Avvalo, Rossiyada nashr etilgan “Eng yangi falsafiy lug‘at”da berilgan ta’rifga to‘xtalamiz. “Madaniyat, - deyiladi unda, - ijtimoiy hayotning barcha asosiy tomonlarini qayta ishlash va o‘zgartirish uchun sharoit bo‘lib xizmat qiladigan, biologiyaviy jarayonlardan yuqori bo‘lgan, tarixan rivojlanib boradigan insoniy faoliyat va aloqalarning dasturiy tizimidir. Madaniyat binosini (korpusini) tashkil etadigan faoliyat, xatti-harakat va aloqa dasturlari turli xildagi shakllar rang- barangligida namoyon bo‘ladi: bilim, ko‘nikmalar, norma va ideallar, faoliyat va xatti harakat namunalari, g‘oyalar va farazlar, ishonch va e’tiqod shakllari, ijtimoiy maqsad va mo‘ljallar va h.k. SHularning hammasi birgalikda va o‘zgaruvchanlikda tarixan to‘plab (jamlab) boriladigan ijtimoiy tajribani tashkil etadi. Madaniyat 20 faoliyat, xatti-xarakat va odamlar orasidagi aloqalar dasturlarini o‘ziga jo etadi, ularni avloddan avlodga uzatadi (translyatsiya qiladi) va yangilab turadi “. Ushbu ta’rifning asosiy kamchiligi, bizningcha, avvalo uning juda murakkabligi, mavhumligi, nokonkretligidadir va cheklanganidadir. Zero, unda madaniyatning ijtimoiy hodisa sifatidagi barcha ikir-chikirlari sanab o‘tilgan esada (ta’rifni murakkablashtirgan jihat), uning eng muhim, zaruriy belgisi (xarakteristikasi) - inson faoliyatini va xatti-harakatlarini yo‘naltiruvchi vazifasi mutlaqo nazardan soqit qilingan. Madaniyatga ayni shunday, cheklangan yondoshuv aslida, nafaqat sobiq sovet madaniyatining, balki butun hozirgi davr G‘arb madaniyatining krizisi asosida yotgan asosiy faktordir. Zero, bu qarash ayni G‘arb dunyoqarashida shu kungacha madaniyatga XU11- XU111 asr marifatparvarlik davrida shakllangan shaxs va jamiyatning tabiat ustidan hukmronlik qilish ko‘rsatkichi sifatida qarashning natijasidir. Tabiat ustidan hukmronlik qilish imkonini beradigan asosiy vosita esa shu kungacha fan va texnika bo‘lib keldi. SHuning uchun ham madaniyatni G‘arbcha tushunish mazmunida vijdon, haqiqat, ezgulik, mehr-oqibat, hamdardlik, fidoyilik, muhabbat, ruhiyat(ma’naviyat) kabi sof sharqona qadriyatlarga o‘rin yo‘q. Ular asosan dinga va o‘tmish madaniyatiga ko‘proq xos tushunchalarga aylangan. SHuning uchun G‘arbda ma’naviy madaniyat deyilganda asosan intellektuallik, texnika va texnologiya bilan qurollanganlik nazarda tutiladi. SHundan kelib chiqib, odatda hozirgi davrda G‘arbda ko‘pchilik kishilar o‘zlarini SHarq kishilaridan ancha madaniyatli hisoblashadi. Vaholanki, G‘arbda ham ilgari madaniyatga ayni SHarqniki kabi qarash mavjud bo‘lgan va shu qarashlarni saqlash va himoyalashga intilishlar hozir ham mavjud. Lekin, ilmiy dunyoqarash, fan texnika taraqqiyotining keyingi davrlari mobaynida bunday yondoshuv tobora cheklanib bordi 9 . SHuningdek, postsovet Rossiyasida ham endilikda madaniyatga G‘arbnikidan mutlaqo boshqacha yondoshuv mavjudligi diqqaga sazovor. Masalan, V.Porus madaniyatga quyidagicha ta’rif beradi. “Madaniyat - deydi U,- inson xulqu atvori, ijodi, har qanday faoliyatining bosh qoidalariga (printsiplariga) aylangan o‘zini-o‘zi 9 Begmatov A. Ma'naviyat falsafasi yoxud Islom Karimov asarlarida yangi falsafiy tizimning yaratilishi. - T.: Sharq, 2000. - 94 b. 21 ichdan (ruhiy, ma’naviy) tiyib (jilovlab) turishning poydevoriy tizimidir. Madaniyatli inson shunchaki qizil gap uchun emas, balki jiddiy ravishda “Men hech qachon, hech qanday sharoitda bunday (yomon, noto‘g‘ri) ish qila olmayman. CHunki, agar shunday ish qilsam, men odam bo‘lmayman” deb ayta oladigan insondir.” (Bu erda va ishimizning butun keyingi mazmunida “madaniyat” deyilganida asosan ma’naviy madaniyatni nazarda tutamiz.) Bu erdagi “Men hech qachon, hech qanday sharoitda bunday (yomon, noto‘g‘ri) ish qila olmayman. CHunki, agar shunday ish qilsam, men odam bo‘lmayman” degan ibora SHarq ma’naviyatidagi “vijdon” tushunchasiga (rus tilida esa “sovest’”ga ) to‘g‘ri keladi. Nemis mumtoz faylasufi I.Kant ta’limotida esa bu tushunchalar o‘rniga “kategorial imperativ” degan maxsus atama ishlatilgan. Bu atama islom diniy falsafasida “shariat”, xristian diniy falsafasida “qonun”, yunon falsafasida “etika”, Xitoy falsafasida “dao” deb atalgan ta’limotlar mazmuniga kirgan asosiy tushunchalardan (kategoriyalardan) biridir 10 . Porus tomonidan berilgan ta’rif, bizningcha, ancha tolerant va, ayni paytda, konkretroqdir. SHuningdek, bunda inson xatti-harakatlarini yo‘naltiruvchi faktor ham mavjudligi diqqatga sazovor. Bu faktor V.Porusda “vijdon”ga, I.Kantda esa “qalb (yurak) qonuni”ga to‘g‘ri keladi. Mashhur nemis faylasufi yurakdan chiqarib aytgan “Qancha ko‘p va uzoq o‘ylasam, har safar qalbimni shuncha ko‘p va avvalgidan kuchliroq hayrat va ehtirom bilan to‘ldiruvchi ikki narsa bor: biri boshim uzra yulduzli osmon, ikkinchisi qalbimdagi axloq qonuni”degan gapi ayni shu haqidadir. U o‘z qalbidagi shu axloq qonunini lotincha “imperativ” tushunchasi bilan ifodalagan edi. “Imperativ” tushunchasi “hukmronlik qiluvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu bilan faylasuf o‘z qalbidagi vijdon uning hukmdori, hatti-harakatlarini yo‘naltiruvchi kuch ekanini ta’kidlaydi. 10 Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. -T.: "Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi", 1993 yil. 22 2.2. Umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, vatanparvarlik, milliy o‘zlikni anglash, o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon etish masalalari Biz madaniyatning yuqoridagi ikki (Kant va Porus) ta’rifi ham to‘g‘riligini tan olganimiz holda oldimizda turgan maqsadni amalga oshirish uchun uni yanada ham to‘liqroq, kengroq va tushunarliroq qilish mumkin va kerak deb o‘ylaymiz. Bizningcha, madaniyat inson va insoniyat hayotining ma’no va maqsadini to‘g‘ri ko‘rsatib bera oladigan hamda uning faoliyatini shunga muvofiq yo‘naltira oladigan g‘oyalar, tasavvurlar va his-tuyg‘ularning organik birligidan iboratdir. Ushbu ta’rifning afzalligi shundaki, unda avvalo hayotning ma’nosini belgilab beradigan faktor nimalardan iboratligi konkret ko‘rsatadi. To‘liqroqligi shundaki, unda madaniyatning boshqa odatiy ta’riflarida hisobga olinmaydigan muhim faktor - his- tuyg‘ularga ham e’tibor qaratildi. Bunda biz insoniyat dunyoqarashning eng teran asosi bo‘lgan ezoterik ta’limotlarda his-tuyg‘ular, ayniqsa fidoyi (beminnat, pok) muhabbat (ishq) tuyg‘usi harqanday bilim yoki g‘oyadan muhimroq o‘rin egallashini hisobga oldik. Ta’rifning kengligi esa shundaki, u nafaqat individga, balki butun insoniyatga nisbatan keltirildi. Ta’rifning kengligi esa biz tahlil etmoqchi bo‘lgan asosiy mavzu, ya’ni “globallashuv davri insoniyat hayotining ma’nosi muammosi”ni yoritish ehtiyojidan kelib chiqdi. Lekin shuni alohida ta’kidlash joizki, hozirgi davr SHarq falsafasida biz bergan ta’rifdan chuqurroq va konkretroq yondoshuv ham mavjud. Bu yondoshuv Hind ezoterik faylasufi Aurobindo Gxoshga tegishli bo‘lib, uning uqtirishicha, “Madaniyat ruh, intellekt va vujud (tana) orasida uyg‘unlikka erishuv demakdir.” Bunda madaniyat insonni tashkil etuvchi uch asosiy jihat - vujud, aql va ruh - uyg‘unlashuvining mezoni (kriteriysi) sifatida maydonga chiqadi. Ushbu ta’rifning biznikidan ustunligi shundaki, unda inson ma’naviy evolyutsiyasining uch asosiy parametri - ruh, intellekt va vujud – konkretlikda qamrab olingan va ular orasidagi uyg‘unlik sharti alohida uqtirilgan . SHuning uchun ta’rif mutloq to‘liqlik va konkretlik kasb etgan. Bu ta’rif ruhiy jihatga e’tibor 23 qaratilgani bilan madaniyatga G‘arbcha yondoshuvlardan farqlanadi. Ayni shunga ko‘ra bu ta’rif umuman SHarq madaniyati bilan va, xususan, o‘zimizning teran va buyuk milliy ma’naviy qadriyatlarimiz bo‘lgan tasavvuf ta’limoti bilan uzviy va uyg‘un. Ammo bizning Yevropalashgan (g‘arblashgan, moddiyunlashgan) hozirgi (postsovet davridagi) ongimiz umuman olganda uni teran qabul qilishga xali yaxshi tayyor emas. Zero unda biz bilmagan “ruh” tushunchasi fundamental kategoriyalardan biri sifatida qatnashmoqda. SHuning uchun madaniyatni tushunishning dastlabki bosqichida biz keltirgan ta’rifdan foydalanish qulayroq. Lekin bu ikki ta’rif uchun umumiy bo‘lgan bir g‘oya bor. Bu ularning ikkisida ham madaniyatning teran ildizi, inson hayotining qandaydir oliy ma’no-mohiyati mavjudligi haqidagi g‘oyadir. Lekin, agar biz “ruh” nimaligini tasavvur eta olsak , u holda A.Gxoshning ta’rifi biznikidan ancha teran, to‘liq va konkretligi ma’lum bo‘ladi. SHuning uchun mazkur ishimizning navbatdagi boblarida “ruh” tushunchasiga oydinlik kiritishga urinib ko‘ramiz. SHunda o‘z ta’rifimizni A.Gxoshniki bilan almashtirishimiz ham mumkin bo‘ladi. Hozircha biz “ruh” madaniyatning abadiyatga dahldor aspekti ekanini ta’kidlab o‘tish va ayni shuning uchun ham ruhiyatga tayangan madaniyat va tsivilizatsiya vayron bo‘lmasligini ta’kidlash bilangina cheklanamiz. To‘g‘ri, G‘arb mutafakkirlari orasida ham madaniyatning tub asosini ruh, ruhiyat tashkil etishi haqidagi fikrlarni oldinga surganlar bo‘lgan. Masalan, nemis faylasufi V.fon-Gumbol’dt madaniyatni tarixda amal qiluvchi xalq “ruhi” deb qaragan, uni xalqni organik bir butun sifatida tashkillaydigan jihat sifatida talqin etgan. Uning “Tarixiy bilish” nazariyasiga ko‘ra jahon tarixi inson bilimlaridan yuqori turuvchi ruhiy kuch faoliyatining natijasidir, shuning uchun bu kuchni sababiylik nuqtai nazaridan tushunish mumkin emas. “Men o‘z qalbimda tug‘iladigan har bir hodisa yagona bir kuchning nuzuloti bo‘lib, bir butunlik tashkil etishini va har bir ayrim deb qaraladigan narsa ayni shu kuch bilan yo‘g‘rilgan kabi shu kuchning belgilariga ega bo‘lishi kerakligini chuqur his etaman”, - degan edi Gumbol’dt. 24 Vaholanki, bu fikrlar tasavvuf ta’limotining “Vahdati vujud” haqidagi ta’limoti bilan uyg‘un. Nemis falsafasida Gyote, SHelling kabilar ham Gumbol’dtniki kabi g‘oyalarni oldinga surganlar. Lekin, G‘arb falsafiy tafakkurida bu g‘oyalar, tasavvuf yoki boshqa SHarq ta’limotlaridagi kabi ommalashgan emas, balki juda noyob hodisalar edi. SHuning uchun ham G‘arbda tez orada ratsionalizm tamoyili g‘alaba qildi va uning asosida fan va texnologiya gurkirab rivojlandi. Xatto Gegelning “Mutloq ruh”ni ulug‘lagan idealistik falsafasi ham ratsionalistik xarakterdagi falsafa edi. Buning uchun uning ta’limoti keyinchalik, XX asr o‘rtalarida “panlogizm” deya talqin etildi. SHuning uchun XX asr G‘arb falsafasida ham “ruh” tushunchasi xatto butkul iste’moldan ham chiqib ketishga ulgurgan edi. SHuning uchun ham bu davr qomusiy lug‘atlarida ruh, jon, qalb kabi tushunchalar xatto uchramaydi 11 . Buning asosiy sababi shundaki, bu davrga kelib dunyoni ilmiy manzarasida ham, butun insoniyat borlig‘ida ham juda katta, global o‘zgarishlar sodir bo‘ldi va global muammolar yuzaga chiqdi. Fan mikroolam va makroolamni bilishda katta marralarga erishdi va bu uning tabiat ustidan behad hukmronligini ta’minlaydigan texnologiyalarni yaratishiga olib keldi. Buning natijasida insoniyat makondagi cheklanish doirasidan ancha tashqariga chiqdi, global makonda harakatlanish imkoniyatini qo‘lga kiritdi. Ikkinchi tomondan, jahon miqyosidagi iqtisodiy tizimlar (jahon bozori, xalqaro banklar, transkontinental monopoliyalar) tashkil topdi; ayrim mamlakatlarda bo‘layotgan ishlardan butun dunyoni xabardor qiladigan global informatsiya (axborot) tarmog‘i vujudga keldi (informatsion cheklanish barham topdi); ko‘p mamlakatlar birgalikda echishi mumkin bo‘lgan ekologik muammolar yuzaga chiqdi; bir emas, bir necha o‘nlab xalqlar va davlatlarni qamrab oladigan, odamlarni mislsiz qirilishiga olib kela oladigan jahon urushlari chiqishi xavfi tug‘ildi va h.k. Fan va texnika taraqqiyoti avvallari inson jismoniy quvvatlarini kuchaytigan vositalarni ishlab chiqqan bo‘lsa, endilikda uning intellektual qobiliyatlarini kuchaytiradigan vositalar ishlab chiqildi. 11 Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. -T.: "O‗qituvchi", 1996 yil.   25 SHu jarayonning oqibati o‘laroq endilikda G‘arb falsafasida madaniyatning ikki tipi – ommaviy va elitar madaniyat bir-biridan keskin ajratiladi. Ammo ommaviy va elitar madaniyatni xalq madaniyatidan va milliy madaniyatdan farqlash zarur. Halq madaniyati (ingliz tilida “folklor”) deyilganida odatda madaniyatning o‘z ildizlari bilan xalq o‘tmish tarixi bilan tutashib ketadigan, o‘tmishda shakllangan qadriyatlarga tayanadigan, milliy xarakterni aks ettiradigan jihati nazarda tutiladi. Xalq madaniyatining o‘ziga xosligi uni yaratgan konkret mualliflarning yo‘qligida, ularning rivoyat (mif), asotir, afsona, epos, ertak, ashuvla, raqslar, xatto latifalar, ommaviy bayram va urf odatlar tarzida namoyon bo‘ladi. Xalq madaniyati an’anaviyligi (traditsiyaviyligi), jamoaviyligi, teran ildiz otgani va barqarorligi bilan xarakterlidir. Milliy madaniyat tushunchasining falsafaga kiritilishi esa barcha xalqlar uchun umumiy bo‘lgan yagona madaniyat mavjud bo‘la olmasligi, har bir millatning faqat o‘zigagina xos madaniyati mavjud ekanini ta’kidlovchi, masalan, N.YA. Danilevskiy, O. SHpengler, A. Toynbi kontseptsiyalar shakllanishi bilan bog‘liq. Har ikki tushunchaning ham madaniyatni xarakterlashda o‘z o‘rni bor. Birinchisida (“xalq madaniyati” tushunchasida) madaniyatning eng umumiy, muallifsiz tarixiy ildizi mavjudligi nazarda tutilayotgan bo‘lsa, ikkinchisida uning xalqlar millatlarga ajralganidan keyingi differentsiallashgan, o‘ziga xoslik kasb etgan tarixiy shakllari vujudga kelgani hisobga olinmoqda. SHu ma’noda bularning ikkisi ham madaniyatning umumiy ta’riflari emas, balki uni evolyutsiya jarayonida tushunishga xizmat qiluvchi muhim tushunchalardir. Va milliy madaniyatlarda internatsional tomonlarning mavjudligi, bir tomondan, barcha millatlarning bir vaqtlar hali millatlarga ajralmagan tarixiy davrdagi yalpi umumiy, differentsiallashmagan , muallifsiz tarixiy ildizi mavjudligi tufayli bo‘lsa, ikkinchi tomondan, millatlar madaniyati taraqqiyoti mobaynida ularning o‘zaro bog‘lanib, aloqa qilganlari natijasida shakllangan yangi umumiyatlarning yuzaga kelishi tufaylidir. 26 27 Xulosa Xulosa shuki, yuqoridagilarni inobatga olgan holda hamda mamlakatimiz ta lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini takomillashtirish, jamiyatimizda o qituvchi vaʼ ʻ pedagog xodimlar, ilmiy va ijodkor ziyolilarga bo lgan hurmat-e tiborni yana-da ʻ ʼ oshirish, ta lim oluvchilarning kasbiy mahoratini rivojlantirish, ta lim tizimida ʼ ʼ xususiy sektor ishtirokini kengaytirish imkoni bermoqda. Bu borada ta lim ʼ xizmatlarini ko rsatish bo yicha xususiy sektorning salmog ini kengaytirish, ʻ ʻ ʻ hududlarda nodavlat ta lim tashkilotlarini tashkil etish orqali raqobat muhitini ʼ shakllantirish, ta lim sohasida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish orqali ta lim ʼ ʼ jarayoniga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo llagan xolda ʻ ta limni boshqarishni avtomatlashtirish va har tomonlama tahlil qilib borish tizimini ʼ yaratish, elektron resurslar va masofaviy ta lim texnologiyalarini yana-da ʼ rivojlantirish, ta lim oluvchilar o rtasida IT-sohasidagi kasblarni ommalashtirish, ʼ ʻ shuningdek ilm-fanni iqtisodiyotning asosiy drayveriga aylantirish, ilmiy tadqiqotlar ko lamini kengaytirish, iqtidorli yosh olimlarning innovatsion faoliyatini ʻ rag batlantirish, mavjud ilmiy tashkilotlar salohiyatini yana-da mustahkamlash va ʻ rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yurtimizda Uchinchi Renessans g oyasi ham davlatning, ham yoshlarning, ʻ ham ota-onalar va ustozlarning orzu istaklarini birlashtirib, bugun va kelajakni birlashtiruvchi hayotbaxsh g oya bo lgani uchun ham Prezidentimiz Uchinchi ʻ ʻ Renessans masalasini milliy g oya sifatida ko tardilar. ʻ ʻ Globallashuv jarayonida yoshlarda mas’uliyatlilik hissini shakllantirish va milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash muammolari bugungi kunning eng katta dolzarb masalasidir. SHu nuqtai nazardan ularning ma’naviy bo‘shliqlarini to‘ldiruvchi o‘rindosh vositalar, milliy qadriyatlar ruhidagi tarbiyaviy uslublar ishlab chiqish lozim bo‘ladi. Bugungi murakkab, axborotlashuv jarayoni juda tez kechayotgan davrda yoshlar ma’naviyatini e’tiborda tutib, ulardagi mas’uliyatlilik hissini oshirish, qiziqish doiralariga mos vositalar orqali ta’sir qilish talab etiladi. 28 Loyihada mana shu omillarni hisobga olib metodik qo‘llanma yaratish ko‘zda tutiladi. Yoshlarni milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash ulkan ijtimoiy jarayonni qamrab oluvchi ma’naviy islohotdir. Ayniqsa ularda ijtimoiy voqeliklarga tez kirishib ketuvchi, barcha narsa va hodisalarga mas’uliyatli etib tarbiyalash vositalari o‘rganiladi. Yoshlarni nafaqat ijtimoiy, balki, shaxsiy hayotlarida ham mas’uliyatlilik eng zarur va muhim kategoriyadir. Mamlakat va millat or-nomusini, faxru-iftixorini, istiqboli va kelajagini yoshlar, ularning faoliyatisiz tasavvur qilish mushkul. SHu boisdan mamlakatimiz aholisining 64 % tashkil etgan yoshlar vatanimizning strategik maqsadlarini amalga oshirishda katta kuch ekanligini hisobga olgan holda, ularga bo‘lgan munosabat, hayotga, faoliyatga bo‘lgan qiziqish va mas’uliyatlilik hissini shakllantirish dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. 29 Foydalanilgan adabiyotlar Prezident asarlari: 1. Mirziyoyev Sh.M “ Ta’lim-tarbiyaga ” oid fikrlari Ilmiy, badiiy adabiyotlar: 2. Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. -T.: "O‘qituvchi", 1996 yil. 3. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. T.: "Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi", 1993 yil. 4. Abu Rayhon Beruniy. Hikmatlar. -T.: "Yosh gvardiya", 1973 yil. 5. Begmatov A. Ma’naviyat falsafasi yoxud Islom Karimov asarlarida yangi falsafiy tizimning yaratilishi. - T.: Sharq, 2000. - 94 b. 6. Vatan va millat, muqaddasdir. -T.: "Ma’naviyat", 2000 yil. 7. Imom Ismoil al-Buxoriy. Al-adib, al-mufrad. T.: "O‘zbekiston",1992 yil. 8. Imomnazarov M.Milliy ma’naviyatimiz asoslari. – T.: O‘zbekiston 9. faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2006. -448 bet. 10. Kenjaboev A. Pedagogik texnologiyalar samaradorligini oshirishning 11. muhim omili. Uslubiy qo‘llanma. T. ―Navro‘z 2012. 12. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. — T.: O‘zbekiston, 1992. — 71 b. 13. Karimov.I.A. O‘zbekistonning siyosiy ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoillari. —T.: "O‘zbekiston"-1995. 57 bet. 14. Zunnunov A . Pedagogika nazariyasi. – T.: “ Aloqachi” nashriyoti ,2006, 163 bet. 30

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Milliy tarbiyaning yangi davrga xos xususiyatlari

1.1. Axloqiy munosabatlarning globallashuvi

1.2. Shaxs axloqiy sifatlarining shakllanishi milliy tarbiya bilan bog‘liqligi va Yevropa ta’siri

1.3. Milliy tarbiya tizimining globallashuvi yagona umuminsoniy madaniyat shakllanishi jarayoni sifatida

II BOB. Tarbiya tizimining yangi davr Yevropa madaniyati bilan bevosita to‘qnashuvi

2.1. Milliy taraqqiyotning ma’naviy-axloqiy negizlarining Prezident asarlarida yoritilishi

2.2. Umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik, vatanparvarlik, milliy o‘zlikni anglash, o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon etish masalalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить