Insonning ma'naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	303.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Insonning ma'naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli

Купить

Reja:

1. Inson shaxsining rivojlanishi va tarbiyasi
2. Ma’naviy barkamol inson tushunchasi va uning sharqona
ta’rifi
3. Falsafa dunyoqarash sifatida
4. Falsafa tarixiy davrning o‘z-o‘zini idrok qilish sifatida

Falsafa insoniyatning bir necha ming yillik tarixiy taraqqiyoti davomida
yaratilgan madaniyatining ajralmas tarkibiy qismi bolib, ilmiy bilimlar
orasida muhim orin tutadi. U borliqning umumiy rivojlanish
qonuniyatlarini organib, kishilarda olam haqida yaxlit ilmiy tasavvur hosil
qiladi.
Falsafa dunyoqarash xarakteridagi fan hisoblanadi. Dunyoqarash esa
kishilarning olam va uning ozgarishi, rivojlanishi haqidagi ilmiy, falsafiy,
siyosiy, huquqiy, ax-loqiy, estetik, diniy qarashlari va tasavvurlari
majmui-dan iborat.
Odatda, falsafani organishga kirishuvchi har bir kishida, qanday
bolmasin, falsafa togrisida oziga xos biron bir tasavvur mavjud boladi.
Bu tasavvurni u oz hayoti davomida: oilada, maktabda, kundalik
turmushda, oz atrofidagi kishilar, narsalar, buyumlar bilan bolgan
munosa-batlari asosida, u yoki bu manbani oqishi, boshqa kishi-lardan
eshitishi, kinofilmlarni korishi orqali hosil qilgan boladi. Kishi bunda
ozining hayoti, yashashi, hayotdagi orni, kundalik ishlari haqida,
hayotdagi quvonch va sevinch-lar, gam-tashvishlar, baxt va baxtsizlik
haqida, kishilarning dunyoga kelishi, yashashi va olamdan otishi haqida
malum ta-savvurga ega bolib boradi.

Shaxs tarbiyasi va rivojlanishi pedagogika fanining
muhim muammosi hisoblanadi. O’sib va rivojlanib
boruvchi inson tarbiya ob'yekti hisoblanadi.
Insonning rivojlanishi butun hayoti davomida
davom etadi. Bunda u turli o’zgarishlarni jismoniy,
ruhiy, miqdor va sifat o’zgarishlarni o’z boshidan
kechiradi. Insonda bo’ladigan jismoniy
o’zgarishlarga – bo’yinning o’sishi, vaznining
og’irlashib borishi, suyak va mushak tizimlarining
ichki a'zolari va asab tizimining o’zgarib borishi
kiradi. Ruhiy o’zgarishlari esa uning aqliy rivojiga
aloqador bo’ladi va insonda ruhiy sifatlarning
shakllanib borishi, unda hayot uchun zarur bo’lgan
sotsial sifatlarni tarkib topishi hisoblanadi. Odam
bolasining rivojlanishi – bu muhim jarayon
hisoblanadi. Shaxsning kamol topishida va uning
xulqiga ijtimoiy va biologik omillarning ta'sir kuchi
hamisha bir xil bo’lavermaydi. Shaxsning
fazilatlarini to’g’ri aniqlash va bexato baholash
uchun uni turli munosabatlar doirasida, turli
vaziyatlarda kuzatib ko’rish lozim. Islom Karimov

Ma’naviy barkamol inson tushunchasi va uning sharqona ta’rifi
Komil insonni tushuntirishda dunyoviy fikrning asosida nima yotadi?
Prezidentimiz
uqtirganidek odam tabiiy omillarga ko‘ra, o‘zi mansub
bo‘ladigan irq va elatni tanlay olmaydi. Lekin dunyoqarashini, axloqiy
madaniyatini hech kimning tazyiqisiz va, ayniqsa, zo‘ravonligisiz o‘zi tanlab
olishi mumkin va lozim. Modomiki, shunday ekan, mamlakatimizda huquqiy
demokratik tamoyillarga asoslangan davlat, fuqarolik jamiyati qurish sari
borayotgan ekanmiz, qanday dunyoqarashga asoslanishimiz kerak?Hozirgi
zamon odamlari yashayotgan ijtimoiy muhitda asosan ikki yo‘nalishdagi –
ilmiy – falsafiy va diniy – mistik dunyoqarash mavjudligi o‘z - o‘zidan ayon.
Ularni bir biriga qarama – qarshi qo‘ymagan holda – shuni ta’kidlash
kerakki, O‘zbekistonning asosiy qomusi – Konstitutsiyasida dunyoviy
davlat qurish nazarda tutilganligi bois bog‘cha, maktab,
oliy o‘quv yurtlari
va boshqa muassasalardagi ta’lim - tarbiya tizimi jarayonida ilmiy - falsafiy
dunyoqarash shakllantiriladi.
Komil inson to‘g‘risidagi nazariya va
uslubiyat metodologik jihatdan
O‘zbekiston Prezidenti asarlarida, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasida, “Ta lim to‘g‘risida”gi
Qonunda, Kadrlar tayyorlash milliy
dasturida va boshqa hujjatlarda har tomonlama ishlab chiqilgan.

Komillikning bosh mezoni insoniylik hisoblanadi. Insonning eng noyob
fazilatlaridan biri
uning komillikka intilishidir. Mehnat, aql, idrok, odob –
axloq, odamlarga yaxshilik qilish – insonning oddiy fazilati.
Har bir xalqning o‘zi yetuk allomalari, komil inson unvoniga musharraf
bo‘lgan ajdodlari bor. Ularning mehnati, merosi avlodlar ko‘ksini g‘urur
bilan to‘ldiradi.
Xorazmiy, Farobiy, Farg‘oniy, Ibn Sino,
Ismoil
Buxoriy, Margiloniy, Beruniy, Ulug‘bek, Navoiy, Muqumiy va
boshqalar inson qadr qiymatini hamma narsadan ustun qo‘yishga
harakat qilganlar.
Farobiy
insonnig yaratuvchanlik qobiliyatiga yuksak baho beradi. U
inson biologik mavjudot emas, balki aql zakovat sohibi ekanligini, o‘z
mehnati bilan ijtimoiy mohiyat kasb etishini uqtiradi. Yusuf Xos Hojib
ham insonga aql berib qo‘yilgan, shuning uchun ham yer yuzida har
qanday mushkullikni oson yenga oladi, degan fikrni bildiradi. Navoiy
dunyoda insonga qaraganda ulug‘roq kamolot yo‘q, deydi: “Menga
ne
yoru, ne oshiq havasdir. Agar men odam o‘lsam ushbu basdir.”

Har qanday falsafa insonning dunyoga nisbatan u yoki bu munosabatini
ifodalab, muayyan dunyoqarashni shakllantiradi. Falsafaga berilgan eng
oddiy va dastlabki ta'riflar: falsafa - bu dunyoqarash yoki boshqacha
aytganda: falsafaning mavzusi - «dunyo - inson» tizimidir.
Dunyoqarash nima? Hamma zamonlarda ham inson oldida uning atrof
muhitga, boshqa odamlarga, o‘z-o‘ziga nisbatan munosabatini
belgilovchi savollar ko‘ndalang turadi. Har birimiz unday yoki bunday
tarzda ularga duch kelamiz. Bizni o‘rab turgan dunyo nimadan tashkil
topgan? Uni bilib bo‘ladimi va agar bilish mumkin bo‘lsa, qay darajada?
Insonni o‘zi nima? U qanday bo‘lishi kerak? O‘limdan so‘ng bizni nima
kutadi? Dunyoni nima boshqaradi? Dunyoda yovuzlik muqarrarmi?
Inson dunyoni o‘zgartira oladimi?
Mana shunday savollarga javoblardan inson dunyoqarashi
shakllanadi.
Dunyoqarash - bu insonni o‘rab turgan dunyo va uning
unda tutgan o‘rniga
nisbatan qarashlar majmuidir . Dunyoqarashning
asosiy masalasi - « Men » (sub'ekt dunyosi) va «Men - emas» (sub'ektga
nisbatan tashqarida bo‘lgan dunyo) o‘rtasidagi munosabatdir.

Har qanday dunyoqarash tarkibiga: bilim, baholash,
e'tiqod
va aqidalar kiradi. Dunyoqarash turli shaklda mavjud bo‘lishi
mumkin:
kundalik, mifologik, afsonaviy, diniy, badiiy,
falsafiy
va ilmiy tusdagi tasavvurlar. Dunyoqarash shaxsiy ong
va
ijtimoiy ong dalili tarzida bo‘lishi mumkin. Masalan, afsonaviy
dunyoqarash to‘g‘risida gapirganda biz muayyan shaxsning olam
to‘g‘risidagi tasavvurlari emas, balki qadimgi zamon jamoasi
tasavvurlari haqida fikr yuritamiz. Yohud biz xristianlar, musulmonlar,
buddaviylar va boshqa diniy guruhlar dunyoqarashi to‘g‘risida
gapiramiz. Shu bois dunyoqarash
shaxs, ijtimoiy guruh (diniy, milliy,
yoshga oid, jinsiy, kasbiy va b.),
davlat, davlatdan tashqari tuzilmalar
dunyoqarashi sifatida ham bo‘lishi mumkin.

Falsafa nazariylash-tirishning yakuniy usuli sifatida
Ta jriba (yakka, alohida narsalarni bilish) bilan fan (narsalar sababi va
ibtidosini umumiy bilish) Qadimgi Yunon falsafasida bir muncha aniq
ajratilgan. Qadimgi Yunon faylasuflari e'tiborni ibtido va sababni bilishga
qaratganlar, «chunki qolgan hammasi ular orqali tushuniladi» 5
. Qadimgi
(antik) falsafa nazariy tafakkurning muhim xususiyati bo‘lmish ta'rif aniq
farqlagan. Masalan: yunon faylasufi Arastu (eramizdan avvalgi 384-322
yillar) shunday deb yozgan edi: «Ta jribaga ega bo‘lganlar «nima»
ekanligini biladilar, ammo «nima uchun ekanligini, ya'ni sababini
bilmaydilar» 6
.
Dunyoning an'anaviy diniy-afsonaviy manzarasi bilan qanoatlanuvchi
ko‘pchilik odamlardan farqli o‘laroq, eng ilk davrlardagi faylasuflar turli
tabiiy va ijtimoiy jarayonlar hamda hodisalarni aqliy yo‘l bilan (nazariy)
tushunishga va uni kelib chiqish hamda kechish sabablari va
qonuniyatlarini tushuntirishga uringanlar. Faylasuf nigohiga tushgan
barcha narsa, ya'ni Quyosh, Oy va ularning tutilishi, yulduzlar,
mavsumlarning almashishi,
musiqiy asboblarning tuzilishi, hayvon va
odamlarning kelib chiqishi, daryolarning toshishi, davlatning siyosiy
tuzilishi kabi boshqa hamma narsalar faylasufona fikr yuritish (nazariy
fikrlash) mavzusi bo‘lgan.

Falsafa tarixiy davrning o‘z-o‘zini idrok qilish sifatidaU yoki bu falsafiy
tizimlarni ular shakllangan ijtimoiy-tarixiy sharoitga murojaat qilmay,
ularning tarixiy asosini ko‘rib chiqmay turib, ularning o‘zidan, ya'ni
falsafiy matndangina kelib chiqqan holda, to‘la to‘kis tushunish mumkin
emas. Har qanday falsafa, ya'ni u xoh antik davr falsafasi, xoh o‘rta asr
falsafasi yoki Uyg‘onish davri falsafasi bo‘lsin - o‘z davrining mahsulidir.
Masalan, Uyg‘onish davri yevropa falsafasining vujudga kelishi va
rivojlanishi feodal jamiyatga qarshi turuvchi ilk burjuaziya jamiyati
madaniyati asosida yuz bergan. Aynan shunday tarixiy asosda
Uyg‘onish davri falsafasining insonparvarlik, klerikalistik (cherkoviy) va
qotib qolgan aqidalarga bo‘lgan
qarshiligi, qadimgi davr orzulariga
bo‘lgan yo‘nalishi kabi xususiyatlari o‘z ifodasini topadi. Masalan, XIX
asr ikkinchi yarmi XX asr birinchi yarmida G‘arbiy yevropa falsafasidagi
irratsionalizmning avjga chiqishi Yangi davr sivilizatsiyasidagi bo‘hron,
kapitalizm bo‘hroni yevropa bo‘ylab tarqalgan ijtimoiy inqiloblarda,
birinchi jahon urushi va dunyoni ikki qutbga bo‘linib ketishi o‘z ifodasini
topdi. Bundan tashqari, u mexanistik tabiatshunoslik bo‘hroni, Yangi
davrning qadriyatlari yo‘nalishi va dunyoqarashi asoslarining natijasi
bo‘lib: ssientizm, akademizm, gnoseologizm va «mutlaq tizimlar»
tuzilishidagi bo‘hronlar natijasi hamdir.

Etiboringiz uchun rahmat

Insonning ma'naviy kamolotida falsafiy dunyoqarashning roli

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)