Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 97.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI 60420100-Yurisprudensiya (biznes huquqi) “FUQAROLIK HUQUQI” FANIDAN MAVZU: INTELLEKTUAL MULK HUQUQI OBYEKTLARIGA NISBATAN MUTLAQ HUQUQLARNI AMALGA OSHIRISHNING HUQUQIY ASOSLARI KURS ISHI TOSHKENT 2026 1 MUNDARIJA BOBLAR VA PARAGRAFLARNING NOMLANISHI BETLAR Kirish 3-5 I.BOB. Intellektual mulk huquqi obyektlari va ularga nisbatan mutlaq huquqlarning nazariy asoslari 6-13 1.1 Intellektual mulk huquqi tushunchasi, asosiy xususiyatlari va ijtimoiy ahamiyati 6-7 1.2 Intellektual mulk obyektlari va ularning turlari 8-11 1.3 Mutlaq huquqlar tushunchasi va uning intellektual mulk huquqidagi o‘rni 11-13 II.BOB. Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari va xalqaro me’yorlari 14-19 2.1 Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning qonunchilik 14-15 2.2 Intellektual mulk sohasidagi davlat boshqaruvi 15-16 2.3 Xorijiy mamlakatlar tajribasi va o‘zbekistonda intellektual mulk huquqlarining amalga oshirilishi 17-19 XULOSA 20-22 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 23-24 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti va globallashuv sharoitida intellektual mulk huquqlari mamlakat va jamiyat taraqqiyotida asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Zamonaviy davrda yangilik va ijod, ilm-fan muvaffaqiyatlari jamiyat farovonligi va iqtisodiy taraqqiyotning negiziga aylanmoqda. Shuning uchun intellektual mulk obyektlariga nisbatan huquqiy munosabatlarni tartibga solish va ularni himoya qilish har qanday davlat oldidagi asosiy vazifalardan hisoblanadi. XXI asrda dunyo taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida intellektual mulk huquqlari va ularni huquqiy himoya qilish tizimi tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal rivojlanib borayotgan, ilm-fan va innovatsiyalar iqtisodiyotining ustuvor sohalariga aylanayotgan hozirgi zamonda intellektual mulk huquqlari jamiyat va davlat hayotida ustuvor o‘rin tutmoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida insoniyat aql-idroki, intellektual salohiyati asosida yaratilayotgan mahsulotlar va ularning natijalarini huquqiy jihatdan himoya qilish davlatning qadriyatlari va manfaatlarini ta’minlashning, xalqaro miqyosda raqobatbardoshlik darajasini oshirishning zaruriy omili bo‘lib qolmoqda. Intellektual mulk subyektlari – ixtirochilar, mualliflar, tadbirkorlik subyektlari, investorlar va boshqa manfaatdor tomonlarning huquqlari davlat tomonidan kafolatlanishi esa, innovatsion faoliyat samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Intellektual faoliyat natijalari moddiy shaklga ega bo‘lmasa-da, iqtisodiy va ma’naviy qiymat jihatidan muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli ularni huquqiy jihatdan muhofaza qilish, ayniqsa intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning samarali mexanizmlarini yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish jarayonida intellektual mulk huquqini takomillashtirish alohida ahamiyatga ega. Yuqoridagi omillar sababli, bugungi kunda intellektual mulk huquqlarini amalga oshirish hamda ularni amaliyotda samarali himoya qilish masalasi nazariy va amaliy jihatdan alohida ahamiyat kasb etadi. Intellektual mulk huquqlari hamda 3 ayniqsa, mutlaq huquqlarning mazmun-mohiyatini chuqur tahlil qilish, milliy va xalqaro huquq normalari asosida ularni amalga oshirishning samarali strategiyasini ishlab chiqish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Mazkur kurs ishida intellektual mulk huquqining asosiy jihatlari, uning xalqaro huquqdagi o‘rni va bugungi kunda intellektual mulk huquqlarining fuqarolik-huquqiy himoyasi borasida yurtimizda qanday imkoniyatlar mavjudligi haqida gap ketadi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Jahon hamjamiyati tomonidan intellektual mulkka nisbatan erkin muomalani rag‘batlantirish hamda uni himoya qilish masalalari xalqaro va milliy huquqiy tizimlar doirasida keng ko‘lamda tadqiq qilinmoqda. Jahon Savdo Tashkiloti (WTO), Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) va boshqa xalqaro institutlar tomonidan ishlab chiqilgan TRIPS (Intellektual mulk huquqlarining savdo jihatlari bo‘yicha xalqaro kelishuv) va boshqa hujjatlar mualliflik, sanoat mulki, selektsion yutuqlar, tovar belgilari kabi obyektlarning huquqiy muhofazasini ta’minlash jarayonini tashkil etmoqda. Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti uchun har bir davlat intellektual mulk huquqlari sohasida takomillashgan va samarali qonunchilik tizimini yaratishi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, milliy huquqiy tizimda intellektual mulk huquqlari instituti barpo etildi va izchil rivojlantirilib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonun, “Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisida”gi Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlari orqali intellektual mulk huquqi obyektlari tartibga solinadi. Shuningdek, intellektual mulk huquqi sohasida yurtimiz olimlari, tadqiqotchilari o‘z ilmiy ishlari, olib borgan tadqiqot natijalari bilan ushbu sohaga doir qonunchilikni takomillashtirishga o‘z hissalarini qo‘shishmoqda. Kurs ishi maqsadi. Mazkur mavzuning o‘rganilishi O‘zbekiston Respublikasida intellektual mulk huquqining asosiy jihatlari, uning xalqaro 4 huquqdagi o‘rni va bugungi kunda mualliflik huquqlarining fuqarolik- huquqiy himoyasi borasida yurtimizda qanday imkoniyatlar mavjudligi to‘g‘risidagi bilimlarni shakllantirishdan iborat. Kurs ishi vazifalari quyidagilar etib belgilandi: • intellektual mulk obyektlariga mutlaq huquqlarning nazariy asoslarini ochib berish; • ularning huquqiy asoslarini milliy va xalqaro qonunchilik asosida tahlil qilish; • intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirish va himoya qilishda yuzaga kelayotgan amaliy muammolar va ularning huquqiy yechimlarini ko‘rsatib berish; • yurtimizda ushbu sohada yanada samarali tizimni shakllantirishga oid taklif va xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti. Mazkur kurs ishining predmeti — intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirish bilan bog‘liq huquqiy normalar va amaliyotdir. Intellektual mulk huquqi institutining mazmun-mohiyati, huquqiy asoslari, amaldagi qonunchilikdagi o‘rni va uning ijodiy faoliyat natijalarini himoya qilishdagi rolini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti – intellektual mulk sohasida vujudga keladigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Bu mavzu orqali talabalar huquqiy tafakkur va tahliliy yondashuv ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Intellektual mulk huquqining tarixiy shakllanishi, xalqaro huquqiy asoslari va milliy qonunchilikdagi o‘ziga xosliklar ilmiy jihatdan yoritiladi. Kurs ishi natijalari mualliflik huquqini amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash, ushbu sohada huquqiy madaniyatni oshirishga xizmat qiladi. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ish umumiy hajmi 24 betni tashkil etadi. 5 I.BOB. Intellektual mulk huquqi obyektlari va ularga nisbatan mutlaq huquqlarning nazariy asoslari 1.1 Intellektual mulk huquqi tushunchasi, asosiy xususiyatlari va ijtimoiy ahamiyati “Intellektual mulk” atamasi lotincha intellectus (aql, tafakkur) va proprietas (mulk) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, insonning aqliy faoliyati natijasida yaratilgan nomoddiy boyliklarni anglatadi. 1 Intellektual faoliyatning dastlabki belgilari insoniyat jamiyati rivojlanishining boshida paydo bo‘lgan. Adabiyot va san’at asarlarining ijtimoiy, siyosiy va keyinchalik iqtisodiy ahamiyati qadimgi Yunoniston davrida tan olingan. Intellektual mulk huquqi ko‘p yillik tarixga ega. U qadimgi dunyoda adabiyot va san’atning rivojlanishi bilan bog‘liq holda paydo bo‘lgan va bir necha bosqichda shakllangan. Qadimgi Yunoniston va qadimgi Rim hukumati mualliflik asarlaridan ruxsatsiz foydalanishni taqiqlovchi qonunlarni qabul qildi. Intellektual mulk obyektlarini himoya qilish davlat tomonidan ta’minlandi. Asarlarning qo‘lyozmalari maxsus arxivlarda saqlangan. Shunday qilib, qadimgi Yunonistonda va keyinchalik qadimgi Rimda intellektual faoliyatning rivojlanish davrida ushbu sohada birinchi huquqiy munosabatlar shakllandi: bu yerda, birinchi navbatda, mualliflik huquqi haqida, boshqa odamlarning asarlarini, masalan, teatr asarlarini qarz olish yoki buzish taqiqlangan. Shuning uchun o‘sha paytda mashhur bo‘lgan tragediya va komediyalarning barcha qo‘lyozmalari xususiy shaxslar (mualliflar) tomonidan emas, balki rasmiy arxivda saqlangan. Bu yerda ularning to‘g‘ri himoyasi ta’minlangan. Kelajakda intellektual faoliyatni, shuningdek, intellektual mulkni huquqiy tartibga solish bir qator bosqichlardan o‘tadi, bu nafaqat munosabatlarni va boshqa odamlarning intellektual faoliyat natijalaridan noqonuniy foydalanishda yuzaga keladigan huquqiy javobgarlikni kuchaytiradi. 2 Intellektual mulk to‘g‘risidagi normativ-huquqiy hujjatlar o‘rta asrlarda Yevropada qabul qilingan. O‘sha paytda davlat hokimiyati organlari tomonidan turli 1 2 Intellektual mulk huquqi [Matn]: darslik / I.B. Yakubova, A.A. Yuldashov, M.B. Bahramova, N.A. Turaqulova. – T.: TDYU nashriyoti, 2025. – 344 b. 6 sohalardagi hunarmandlarning gildiyalari yoki birlashmalariga sanoat tarmoqlari ustidan nazoratni amalga oshirish, shuningdek, ularning faoliyati yo‘nalishi bo‘yicha vakolatlar berilgan edi. Bundan tashqari, bunday gildiyalar qaysi tovarlar import qilinishi, sotilishi va yaratilishi, shuningdek, yangi ixtirolar bozorga qanday kiritilishi mumkinligi ustidan nazoratni amalga oshirdi. Ammo bunday gildiyalarning faoliyati tahlil qilinsa, ular ixtironi rag‘batlantirishdan ko‘ra, uning oldini olishga intilishgan deb aytish mumkin. 3 Saybil Foreman yozganidek, Yevropaning aksariyat davlatlarida mualliflik huquqining paydo bo‘lishi hunarmandlar, ya’ni matbaachilar faoliyati natijalarini davlat tomonidan tartibga solish va nazorat qilishni amalga oshirish istagi natijasida yuzaga kelgan. 4 Ko‘pgina tadqiqotchilar mualliflik huquqi masalalariga oid birinchi normativ-huquqiy hujjatlarni Venetsiyadagi imtiyozlar tizimiga kiritadilar. 5 Shunday qilib, XV asrda Venetsiya Respublikasida rasmiy tuzilgan mualliflik huquqi tizimi mavjud bo‘lib, unda ixtirolarga mualliflik huquqi bilan bog‘liq normalar doimiy ravishda qo‘llangan. Ularga o‘sha paytda mavjud bo‘lgan monopoliyalar ta’sir qilmagan. Bunday huquqlarning amal qilish muddati juda cheklangan edi. Har qanday intellektual mulk obyektini yaratish negizida, avvalo, inson tafakkuri va qobiliyati yotadi. Shu nuqtayi nazardan inson kapitalini rivojlantirish bilan birga mualliflik huquqi obyektlari muhofazasini ta’minlash, mutlaq huquqlardan foydalanishga imkoniyat yaratish bu borada muhim o'ringa ega. Bu-gungi kunda jadallik bilan rivojlanib borayotgan iqtisodiyot sohalari intellektual mulk sohasiga ham o‘z hukmini o‘tkazib bormoqda. Buning natijasida ushbu sohani yanada rivojlantirish bugungi kun talabiga aylandi. Pirovardida mualliflik huquqi obyektlaridan foydalanish bilan bir qatorda, mutlaq huquqlarni himoya qilish, shartnomaviy-huquqiy munosabatlarni qonuniy asosda tartibga solish, intellektual mulk obyektlaridan boshqa shaxslarning noqonuniy foydalanishining oldini olish kabi vazifalar yuzaga kelmoqda. 3 May C., Sell S.K. Intellectual Property Rights: A Critical History. – Boulder: Lynne Rienner Publishers, 2006. 4 Foreman S. Copyright Law: World Study. – Delhi: University Publications, 2012. 5 Prager F.D. History of Intellectual Property From 1545 to 1787 / / Journal of the Patent Office Society. – 1944. –№ 26 (11). - Р. 711-760. 7 1.2 Intellektual mulk obyektlari va ularning turlari O‘zbekisto n Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1031- moddasida intellektual mulk huquqi obyektlariga nimalar kirishi belgilangan. Unga ko‘ra: “Intellektual mulk obyektlari jumlasiga quyidagilar kiradi: 1) intellektual faoliyat natijalari: fan, adabiyot va san at asarlari; ʼ ijrolar, fonogrammalar, efir yoki kabel orqali ko rsatuv yoxud eshittirish ʻ beruvchi tashkilotlarning ko rsatuvlari yoki eshittirishlari; ʻ elektron hisoblash mashinalari (bundan buyon matnda EHM deb yuritiladi) uchun dasturlar va maʼlumotlar bazalari ; ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalari; seleksiya yutuqlari; oshkor etilmagan axborot, shu jumladan ishlab chiqarish sirlari (nou-xau); 2) fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalar: firma nomlari; tovar belgilari (xizmat ko rsatish belgilari); ʻ geografik ko rsatkichlar; ʻ tovarlar chiqarilgan joy nomi; 3) ushbu Kodeksda yoki boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollarda intellektual faoliyatning boshqa natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalar.” 6 Intellektual mulk obyektlari fuqarolik huquqining alohida o‘ziga xos obyekti hisoblanadi. Intellektual mulk obyektlari fuqarolik huquqining boshqa obyektlari – ashyolar, qimmatbaho qog‘ozlardan quyidagi xususiyatlari bilan farq qiladi: a) ko‘p hollarda intellektual mulk obyektlari moddiy ko‘rinishda emas, balki g‘oya, bilim, axborot shaklida namoyon bo‘ladi. Obyektiv shaklda ifodalangan g‘oya, bilim moddiy eltuvchida, moddiy ifodada, masalan, chizma, maket, apparat, 6 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – T.: O‘zbekiston 2023. 8 qurilmada mujassamlashgan bo‘lishi mumkin, biroq bunda g‘oya, bilim birlamchi, uning moddiy mujassami har doim ikkilamchi bo‘ladi; b) g‘oya, bilim shaklidagi intellektual mulk obyektiga odatdagi moddiy ashyoga egalik qilganday egalik qilish mumkin emas; d) bunday obyektlardan bir vaqtning o‘zida cheksiz doiradagi shaxslar foydalana olishi mumkin; e) intellektual mulk huquqi obyektlariga mulk huquqining muddatsizligi haqidagi qoida qo‘llanilmaydi. Binobarin, ko‘pchilik hollarda (nou-xauga nisbatan istisnoni hisobga olmaganda) intellektual mulk huquqi amal qilishi qonunlarda belgilangan muddatlar bilan chegaralangan bo‘ladi; f) qonunlarda belgilangan muddatlar o‘tishi bilan intellektual mulk huquqi sohibining intellektual mulkning muayyan obyektiga nisbatan huquqları bekor bo‘ladi va bu obyektlar umuminsoniy boylikka aylanib, har kim undan ma’lum shartlar asosida (muallifining shaxsiy huquqlariga rioya qilgan holda) tekin va ruxsatsiz foydalanishga haqli bo‘ladi; g) intellektual mulk huquqi obyektlari g‘oya ko‘rinishida bo‘lgan hollarda, ularni ashyolar singari egallash mumkin emasligi, ulardan bir vaqtning o‘zida cheksiz doiradagi shaxslar foydalana olish imkoniyatlari mavjudligi sababli bunday obyektlarga nisbatan mulk huquqini himoya qilishda vindikatsion da’voni qo‘llash imkoniyati amalda mavjud emas; h) intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan odatdagi mulk huquqi emas, balki mutlaq huquqlar haqidagi qoidalar qo‘llaniladi; i) intellektual mulk huquqining amal qilishi ayni vaqtda ma’lum hudud bilan ham chegaralangan bo‘ladi. Masalan, ixtiroga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Intellektual mulk agentligi tomonidan berilgan patent O‘zbekiston Respublikasi hududida, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi bilan xorijiy davlatlar o‘rtasida tuzilgan ikki tomonlama shartnomalar asosida belgilangan hududlardagina amal qiladi; 9 j) ko‘pgina intellektual mulk obyektlariga nisbatan ularning mualliflari shaxsiy huquqlari mavjud bo‘lib, bu obyektlardan foydalanuvchilar ushbu shaxsiy huquqlarga rioya qilishlari lozim. 7 Intellektual mulk obyektlari bu obyektlarning qanday faoliyat mahsuli ekanligi, ularning huquqiy rejimi va shu kabi xususiyatlariga qarab, quyidagi turlarga bo‘linadi: Intellektual faoliyat o‘z xarakteriga ko‘ra, inson faoliyatining eng oliy ko‘rinishi ijodiy faoliyat hisoblanadi. Inson ijodiy faoliyati bu faoliyatni amalga oshirish usul-vositalari, faoliyat mahsullari xususiyatlariga ko‘ra, inson ongli faoliyatining boshqa ko‘rinishi odatdagi, kundalik faoliyatdan farq qiladi. Odatdagi, kundalik faoliyat doimiy, takrorlanib turuvchi faoliyat bo‘lib, bunda faoliyat o‘zi ham, undan vujudga keladigan natijalar ham ilgaridan ma’lum bo‘ladi. Shu sababli ham odatdagi, kundalik faoliyat reproduktiv faoliyat hisoblanib, bunda tayyor o‘y-fikrlar formal mantiq yoki boshqa qonun-qoidalar asosida qaytadan, takroriy hosil bo‘ladi. Ijodiy faoliyat (aqliy, tafakkur) intellektual faoliyat bo‘lib, uning natijasida fan, texnika, adabiyot yoki san’at sohasida yangi, ijodiy mustaqil mahsul yaratiladi. 8 Intellektual faoliyat natijalariga quyidagilar kiradi: - fan, adabiyot, san’at asarlari, ijrolar, fonogrammalar, efir yoki kabel orqali ko‘rsatuv yoki eshittirish beruvchi tashkilotlarning ko‘rsatuvlari yoki eshittirishlari; - elektron hisoblash mashinalari uchun dasturlar va ma’lumotlar bazalari; - ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalari; - seleksiya yutuqlari; - oshkor etilmagan axborot, shu jumladan, ishlab chiqarish sirlari (nou-xau). Fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining tovarlari, ishlar va xizmatlarning xususiy unsurlarini aks ettiruvchi vositalarga nisbatan bo‘lgan huquqlarga ham mutlaq huquqlar haqidagi qoidalar qo‘llaniladi. Ma’lumki, fuqarolik muomalasida turli-tuman subyektlar ishtirok etadi, ayni vaqtda muomalada xilma-xil mahsulotlar 7 Intellektual mulk. Darslik. Mas’ul muharrirlar: yu.f.d., prof., O.Oqyulov, yu.f.f.d. (phd), dotsent N.E.G‘afurova / / Mualliflar jamoasi. -T.: TDYU nashriyoti, 2019. – 588 bet. 8 Иолас В.Л. Произведение творчества в гражданском праве. М., 9-10 стр. 1972 г. 10 va xizmatlar ham harakatda bo‘ladi. Mana shunday sharoitda subyektlar, ular ishlab chiqargan tovarlar va ko‘rsatadigan xizmatlar alohida farqlash belgilariga ega bo‘lishi shart, aks holda, turli anglashilmovchilik, qiyinchiliklar vujudga kelishi mumkin. Ana shunday farqlash belgilari fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining o‘zlarini, uning ishlab chiqargan tovarlari, bajaradigan ishlari va ko‘rsatadigan xizmatlarining xususiy alomatlari (individual belgilari)ni aks ettiruvchi vositalar hisoblanadi. Bunday alohida farqlash belgilarining quyidagi turlari mavjud: -firma nomlari; -tovar (xizmat ko'rsatish) belgilari; -tovar chiqarilgan joy nomi. 9 Ko‘plab olimlar intellektual mulk obyektlarini tasniflash nuqtayi nazaridan turli fikr va nazariyalarni ilgari surishgan. Xususan, ba’zi bir manbalarda intellektual mulk obyektlari quyidagicha tasniflanishi keltirilgan: - mualliflik huquqi obyektlari; - turdosh huquqlar obyektlari; - patent huquqi obyektlari; - intellektual mulkning noan’anaviy obyektlari; - yuridik shaxslar hamda tashkilotl ar tovar va xizmatl arining individuallashtirish vositalari. 10 1.3 Mutlaq huquqlar tushunchasi va uning intellektual mulk huquqidagi o‘rni Fuqarolik huquqi nazariyasida mutlaq huquqlar deganda, bunday huquq sohiblari (egalari)ni turli harakatlar sodir etish (ijodiy faoliyat mahsulidan foydalanish, uni tasarruf etish va sh.k.) boʻyicha haqdorligi, vakolatliligi va ayni vaqtning o‘zida boshqa har qanday shaxslarga bunday yuqorida ko‘rsatilgan 9 Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: darslik / O.Oqyulov va boshqalar. – Toshkent: TDYU, 2023. – 896 bet. 10 Intellektual mulk huquqi [Matn]: darslik / I.B. Yakubova, A.A. Yuldashov, M.B. Bahramova, N.A. Turaqulova. – T.: TDYU nashriyoti, 2025. – 344 b. 11 harakatlarni sodir etishning taqiqlanishini ta’minlovchi subyektiv mutlaq huquq tushuniladi. 11 Mutlaq huquqlar huquqiy mexanizmi odatdagidek egallab turishi mumkin bo‘lmagan, bir vaqtning o‘zida nomuayyan doiradagi shaxslar foydalana olishi mumkin bo‘lgan obyektlarga nisbatan huquq sohibi mulkiy huquqlarining amalga oshirilishini ta’minlovchi muhim vositadir, biroq mulk huquqi va mutlaq huquqlar aslo o‘xshash tushunchalar emas. Intellektual faoliyat natijasi yoki xususiy alomatlarni aks ettiruvchi vositaga nisbatan mulkiy huquqlar egasiga ana shu intellektual mulk obyektidan o‘z xohishiga ko‘ra, har qanday shaklda, har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalanish huquqi tegishli bo‘ladi. Ushbu mutlaq huquqlar o‘z xarakteri va mazmuniga ko‘ra mulkiy huquq hisoblanadi. Intellektual mulk obyektidan o‘z xohishiga ko‘ra foydalanish deyilganda, huquq sohibining o‘z erki, irodasi bilan, hech qanday majburlashsiz, tazyiqlarsiz foydalanishi tushuniladi. Obyektlardan har qanday shaklda va har qanday usulda foydalanish deyilganda, undan turli obyektiv shaklda qo‘lyozma, bosma asar, apparat, qurilma, etiketka, har xil yorliqlar, maket, inshootlar, haykallar va shu kabilarda hamda turli vositalar yordamida qo‘lyozma shaklida tarqatish, nashr etish, og‘zaki o‘qish, reklama prospektlariga joylashtirish, qurilishlarda mujassamlashtirish va hokazo usullarda ekspluatatsiya qilish, foydalanish tushuniladi. Obyektdan foydalanish shakllari va usullari qonun yo‘l qo‘ygan asoslarga to‘la muvofiq bo‘lishi shart. Buning uchun mutlaq huquq sohibi belgilangan talablarga rioya qilmog‘i zarur. Huquq egasiga mutlaq huquq asosida tegishli bo‘lgan intellektual mulk obyektlaridan boshqa shaxslarning foydalanishiga faqat intellektual mulk egasi roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi. 11 Гражданское право, Т.1.- М.: Бек, 1994.-6314. 12 Agarda mutlaq huquq bir necha shaxsga tegishli bo‘lsa (masalan, mualliflarga), uchinchi shaxslar mutlaq obyektdan foydalanish uchun barcha huquq sohiblaridan ruxsat olmog‘i shart. 12 Intellektual mulk huquqidagi mutlaq huquq “har kimga qarshi huquq” ( ius in re aliena emas, balki ius excludendi alios ) deb ataladi. Masalan, patent egasi o‘z ixtirosini ishlab chiqarish, foydalanish, sotish, import qilish huquqiga ega va buni hech kim uning ruxsatisiz amalga oshira olmaydi. Xuddi shunday, mualliflik huquqi egasi asarni ko‘paytirish, tarqatish, ijro etish, efirga uzatish huquqlarini mutlaqo nazorat qiladi. Ammo bu mutlaq huquq cheklangan mutlaqlikdir. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni (48-modda: “Ijrochining ushbu Qonun 47-moddasining nazarda tutilgan huquqlari shartnoma bo yicha boshqa shaxslarga o tkazilishi ʻ ʻ mumkin. Bunday shartnomaga nisbatan tegishincha ushbu Qonunning va - moddalari qoidalari qo llaniladi. Ijrolardan foydalanish uchun ruxsatnomalar ʻ ijrochi tomonidan, ijrochilar jamoasi ijro etganda esa ijrochilar jamoasining vakolatli vakili tomonidan yozma shartnoma tuzish orqali beriladi.” 13 ) va “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalarini huquqiy muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunida majburiy litsenziya, shaxsiy foydalanish uchun erkin ko‘chirish, kutubxonalarning nusxa olish huquqi kabi istisnolar mavjud. Shuningdek, adolatli foydalanish ( fair use ) tamoyillari ham qo‘llaniladi. 14 12 O.Oqyulov va boshqalar. – Toshkent: TDYU, 2023. – 896 bet. 13 O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida” qonuni. 14 Turg‘unov A. Mualliflik huquqida mutlaq huquqlarni amalga oshirish mexanizmlari. Toshkent. 2022. 13 II.BOB. Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari va xalqaro me’yorlar 2.1 Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning qonunchilik asoslari O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida intellektual mulk huquqi obyektlariga (mualliflik huquqi, turdosh huquqlar, sanoat mulki obyektlari) nisbatan mutlaq huquqlar, huquq egasiga har qanday uchinchi shaxsga qarshi o‘z huquqini himoya qilish imkonini beruvchi eng kuchli huquqiy mexanizm hisoblanadi. Mutlaq huquqning mohiyati shundaki, u huquq egasiga obyekt ustidan to‘liq va mutlaq nazorat beradi hamda boshqa shaxslarning ruxsatsiz foydalanishiga yo‘l qo‘ymaydi. O‘zbekis ton Respublikas ida intellektual mulk huquqlarini amalga oshirishning asosiy qonunchilik manbalari quyidagilardan iborat: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – davlatning asosiy qonuni sifatida fuqarolarning huquq va erkinliklarini belgilab beradi va ularning himoya qilinishini kafolatlaydi. Konstitutsiyamizning 53- moddasida intellektual mulk huquqi bilan bog‘liq quyidagi asosiy normalar belgilangan: “Har kimga ilmiy, texnikaviy va badiiy ijod erkinligi, madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi kafolatlanadi. Intellektual mulk qonun bilan muhofaza qilinadi. Davlat jamiyatning madaniy, ilmiy va texnikaviy rivojlanishi haqida g’amxo’rlik qiladi.” 15 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (IV bo‘lim. “Intellektual mulk”): bu kodeksda intellektual mulk obyektlari va ularga bo‘lgan huquqlar ko‘lami hamda asosiy prinsiplari aniq belgilab berilgan. Mazkur kodeksning 1034-moddasiga binoan, intellektual faoliyat natijasiga bo‘lgan huquqlar mutlaq mulkiy huquqlar sifatida e’tirof etiladi. 16 “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun . Ushbu hujjatda muallif va turdosh huquq subyektlarining huquqlari, ularni amalga oshirish 15 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 16 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. 14 va himoya qilish usullari, o‘z huquqlarini boshqalarga mos ravishda berish belgilangan. 17 “Tovar belgilari, xizmat ko rsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy ʻ nomlari to g risida”gi qonun ʻ ʻ . Tovar va xizmat belgilarining ro‘yxatdan o‘tkazilishi, huquq egalarining mutlaq huquqlari, huquqlarni boshqalarga o‘tkazilishi (litsenziyalash yoki o‘tkazma shartnomasi asosida) va buzilish holatlaridagi muhofaza choralarini belgilaydi 18 . Davlat patent idorasi to‘g‘risida nizom va qator boshqa normativ hujjatlar ham soha uchun asosiy manba hisoblanadi. 2.2 Intellektual mulk sohasidagi davlat boshqaruvi Intellektual mulk sohasidagi davlat boshqaruvi ham xuddi uning obyektlari kabi o‘ziga xos xususiyatga ega. U o‘zining yo‘nalishlaridan (patent huquqi va mualliflik huquqi) kelib chiqib, alohida-alohida yoki yagona davlat organi sifatida faoliyat yuritishi, shuningdek bo‘ysunuv tarzida esa to‘g‘ridan to‘g‘ri hukumatga yoki biron-bir vazirlik (savdo, iqtisodiyot yoki adliya) tarkibida bo‘lishi mumkin. Jahon amaliyotida ko‘plab bu kabi misollar mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 13-apreldagi PQ- 3666-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi to‘g‘risidagi nizomning 9-bandida Adliya vazirligining asosiy vazifalaridan biri intellektual mulk sohasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish ekanligi belgi-langan. 19 Vazirlik intellektual mulk sohasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish bo‘yicha quyidagi funksiyalarni bajaradi: - intellektual mulk sohasini rivojlantirish bo‘yicha asosiy yo‘nalishlarni ishlab chiqishni; 17 O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to 18 Oʻzbekiston Respublikasining “Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisida” qonuni. 19 Intellektual mulk huquqi [Matn]: darslik / I.B. Yakubova, A.A. Yuldashov, M.B. Bahramova, N.A. Turaqulova. – T.: TDYU nashriyoti, 2025. – 344 b. 15 - intellektual mulk sohasining rivojlanish holatini, shu jumladan, mazkur sohadagi xalqaro reyting hamda indekslar mezonlari va metodologiyalari asosida har tomonlama tahlil qilish va baholashni amalga oshiradi; - intellektual mulk sohasida qonunchilikni va huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha takliflarni tayyorlaydi; - intellektual mulk sohasidagi qonunchilikka rioya etilishi ahvolini o‘rganadi; - intellektual mulk sohasida huquqbuzarliklarni aniqlash va oldini olish bo‘yicha huquqni muhofaza qiluvchi, soliq va boshqa davlat organlari bilan hamkorlik asosidagi faoliyatni muvofiqlashtiradi; - intellektual mulk sohasida normativ-huquqiy hujjatlarni qo‘llash amaliyotini o‘rganadi va tahlil qiladi; - intellektual mulk sohasida davlat organlari va boshqa tashkilotlar faoliyati samaradorligini nazorat qilish va baholashning amalga oshirilishini tashkil etadi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vaziri rais hisoblangan intellektual mulk obyektlarining huquqiy muhofazasi bilan bog‘liq bo‘lgan apellatsiyalarni sudgacha ko‘rib chiquvchi Apellatsiya kengashi tashkil etilishi belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 17-martdagi “Fuqaro-larning huquq va erkinliklarini ta’minlash hamda huquqiy xizmat ko‘rsatishda adliya organlari va muassasalari faoliyati samaradorligini yanada oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-89-son Farmoni bilan intellektual mulk boshqaruvi sohasida tubdan o‘zgarishlar yuz berdi. Xususan, 2022-2023-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston ma’muriy islohotlari dasturiga muvofiq, Intellektual mulk agentligi va uning hududiy markazlarining vazifa, funksiya va vakolatlari Adliya vazirligiga qo‘shib olindi. Mazkur farmon bilan “Intellektual mulk markazi” davlat muassasasi faoliyati tashkil etildi. 20 20 Intellektual mulk huquqi [Matn]: darslik / I.B. Yakubova, A.A. Yuldashov, M.B. Bahramova, N.A. Turaqulova. – T.: TDYU nashriyoti, 2025. – 344 b. 16 2.3. Xorijiy mamlakatlar tajribasi va o‘zbekistonda intellektual mulk huquqlarining amalga oshirilishi XIX asrlarda sanoati rivojlangan mamlakatlarda intellektual mulk himoyasi faqatgina milliy miqyosda ta’minlanishi bilan cheklanib qolishi yetarli emasligini anglay boshladi, chunki intellektual mulk egalari, mualliflari va ixtirochilari o‘zlarining asar va ixtirolari uchun foyda olishda faqat bir davlat doirasida cheklanib qolgan edilar. Muallif va ixtirochilar intellektual mulk mahsulotlarini ko‘plab davlatlarda boshqalar tomonidan bemalol ularning ruxsatisiz chop etilib yoki ishlab chiqarilib undan foyda ko‘rib yurganlaridan xabardor bo‘lishsada, bu holatga hech qanday e’tiroz bildira olishmas edi va faqatgina milliy bozor doirasida foyda ko‘ra olishar edi. Shu kabi sabablar intellektual mulk himoyasining xalqaro miqyosda nisbatan tez rivojlanishiga turtki bo‘lib xizmat qildi. Intellektual mulk huquqining xalqaro darajada tartibga solinishi XIX asr oxiridan boshlangan bo‘lib, bugungi kunda bu soha deyarli barcha mamlakatlar uchun majburiy bo‘lgan ko‘p tomonlama va ikki tomonlama shartnomalar tizimi bilan qamrab olingan. Intellektual mulk huquqi hozirgi kunda fuqarolik huquqidan ajralib chiqqan alohida huquq sohasi sifatida eng jadal rivojlanib kelayotgan hamda xalqaro maydonda o‘zining mustaqil o‘rnini egallagan yangi va dolzarb sohalardan biridir. Albatta, olimlarda intellektual mulkning huquq tizimida egallagan o‘rni borasida yondashuvlar turlicha. Masalan, O‘zbekistonda intellektual mulk sohasidagi eng taniqli olimlardan biri, professor O. Oqyulov ham, o‘z navbatida, “Intellektual mulk huquqi fuqarolik huquqining o‘ziga xos kichik sohasini tashkil etadi”, deb ta’kidlagan. 21 Intellektual mulkni himoya qilishda xalqaro miqyosda ikkita asosiy xalqaro tashkilot hamda bir qator regional tashkilotlar faoliyat olib boradi. Ikkita asosiy xalqaro tashkilot sifatida Butunjahon intellektual mulk agentligi (WIPO — BIMT) hamda Jahon savdo tashkiloti (WTO — JST) intellektual mulkni himoya qilish va tartibga solish vazifasini amalga oshiradi. Regional tashkilotlardan eng muhimlaridan biri Yevropa Ittifoqi hisoblanadi. Ushbu tashkilotlar xalqaro 21 O.Oqyulov. Intellektual mulk huquqi. I.Muminov nomidagi Falsafa va huquq institute. – Toshkent, 2005y., - B.b. 17 intellektual mulkni muhofaza qilishda juda muhim funksiyalarni bajarishadi. BIMT hamda JST intellektual mulk sohasidagi asosiy shartnomalarni tuzish, qabul qilish va qayta ko‘rib chiqishni amalga oshirishadi. Ular nafaqat ushbu shartnomalarni ishlab chiqishadi, balki ba’zi hollarda ularning ijrosini ta’minlashga ham undashadi, majburlov choralarini ko‘rishadi. Yevropa Ittifoqi doirasida tovar belgilari bo‘yicha regional byuro mavjud bo‘lib, hozirgi kunda tovar belgilari bo‘yicha regional normativ bazani yaratish va takomillashtirish bilan shug‘ullanadi. 22 1994-yilda esa Jahon savdo tashkiloti doirasida TRIPS shartnomasi 23 (Savdo bilan bog‘liq intellektual mulk huquqlari to‘g‘risidagi bitim) imzolandi. Bu hujjat mualliflik huquqini xalqaro savdo tizimi bilan bog‘lab, uni iqtisodiy manfaatlar doirasida mustahkamladi. TRIPS bitimi ishtirokchi davlatlardan intellektual mulk huquqi va mualliflik huquqini muayyan minimal standartlar asosida himoya qilishni talab qiladi. 1996-yilda esa Butunjahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) tomonidan raqamli muhitda mualliflik huquqini himoya qilishga qaratilgan muhim shartnoma — Mualliflik huquqi bo‘yicha WIPO shartnomasi (WCT) 24 qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikning dastlabki yillaridanoq ushbu xalqaro tizimga faol qo‘shilish yo‘lini tanladi va hozirgi kunda dunyodagi eng muhim intellektual mulk shartnomalarining deyarli barchasiga a’zo hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi quyidagi muhim xalqaro shartnomalarga a’zo: - Parij konvensiyasi mualliflik huquqini himoya qilish to‘g‘risida (Bern konvensiyasi), 1886-yil, reviziya 1971-yil O‘zbekiston qo‘shilgan → sana: 2005-yil 19-aprel; - Intellektual mulk huquqi bo‘yicha Butunjahon tashkilotni (WIPO) tashkil etish to‘g‘risidagi Konvensiya, 1967-yil 2004-yil 31-dekabr; → - Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi Jahon shartnomasi (WCT), 1996-yil 2005-yil 19-aprel. → 22 Intellektual mulk. Darslik. Mas’ul muharrirlar: yu.f.d., prof., O.Oqyulov, yu.f.f.d. (phd), dotsent N.E.G‘afurova / / M88 bet. 23 24 18 Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasi intellektual mulk huquqining barcha asosiy xalqaro shartnomalariga qo‘shilib, milliy qonunchiligini zamonaviy talablarga moslashtirdi. Bu jarayon davom etmoqda va yaqin yillarda Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish bilan yakunlanadi. Natijada mamlakat ijodkorlari, ishlab chiqaruvchilari va investorlari xalqaro miqyosda to‘liq huquqiy himoyaga ega bo‘ladilar. 19 XULOSA Intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari masalasi kurs ishida keng qamrovda yoritildi. Tadqiqot davomida intellektual mulk huquqi kelib chiqish tarixi, uning mazmuni va asosiy xususiyatlari, obyektlari va ularning turlari, shuningdek mutlaq huquqlar tushunchasi va uning intellektual mulk huquqidagi o‘rni, intellektual mulk huquqi obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari va xalqaro hujjatlar kabi ma’lumotlar tahlil qilindi. Intellektual mulk huquqi obyektlari (ijodiy natijalar, ixtirolar, sanoat namunasi, savdo belgisi va boshqalar) egasiga nisbatan mutlaq huquq beradi, ya’ni bu huquq har qanday uchinchi shaxsga qarshi himoyalanadi. Mutlaq huquqning mohiyati shundaki, huquq egasi o‘z obyektidan foydalanish, uni boshqalarga taqdim etish yoki taqiqlash huquqiga ega bo‘lib, bunda hech kim uning roziligisiz ushbu obyektdan foydalana olmaydi. Intellektual mulkni himoya qilishning kuchayishi iqtisodiyotda innovatsiyalarni rag‘batlantiradi, lekin bir vaqtning o‘zida raqobatni cheklashi, narxlarni oshirishi va axborot almashinuviga to‘siq bo‘lishi mumkin. Mutlaq huquqlar amaldagi qonunchilikda asosiy o‘rinni egallaydi, chunki ular mualliflik va patent huquqlarining tamal toshidir, ammo ularning chegarasi adolatli foydalanish, majburiy litsenziya va muddat bilan belgilab qo‘yilgan. Mutlaq huquq erga mulk huquqiga o‘xshab tashkil etilgan: mulkdor o‘z yeridan istagan tarzda foydalanishi, uni boshqalarga berishi yoki ularga taqiqlashi mumkin. Xuddi shunday, patent egasi ixtironi ishlab chiqarish, sotish, import qilish huquqiga ega va boshqa hech kim uning roziligisiz buni amalga oshira olmaydi. Mualliflik huquqida ham muallif asarni ko‘paytirish, tarqatish, ijro etish, efirga uzatish huquqlarini to‘liq nazorat qiladi. Ushbu mutlaq huquq O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi hamda “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalarini huquqiy muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonunlarida aniq belgilangan. Intellektual mulkni qattiq himoya qilish ixtirochi va mualliflarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantiradi. Masalan, farmatsevtika kompaniyalari milliardlab dollar sarflab yangi dori ishlab chiqaradi va patent muddati 20 (O‘zbekistonda 20 yil) davomida o‘z xarajatlarini qoplashi va foyda olishi uchun mutlaq huquqqa ega bo‘ladi. Agar bunday himoya bo‘lmaganida, raqobatchilar darhol nusxa ko‘chirib, arzonlashtirib sotgan bo‘lardi, bu esa yangi dori ishlab chiqarishni foydasiz qilib qo‘yardi. Biroq mutlaq huquqning haddan tashqari kuchayishi jamoatchilik manfaatlariga zid kelishi mumkin. COVID-19 vaksinalari misolida ko‘rish mumkinki, patent egalari (Pfizer, Moderna) narxni yuqori tutib, rivojlanayotgan mamlakatlarga yetkazib berishni kechiktirdi. Natijada, millionlab odamlar vaksina olish imkoniyatidan mahrum bo‘ldi. Shu sababli ko‘plab davlatlar majburiy litsenziya mexanizmidan foydalanib, patent huquqini cheklashga majbur bo‘ldi. O‘zbekiston qonunchiligida mutlaq huquqlar asosiy hisoblanadi, lekin ular cheksiz emas. Masalan, mualliflik huquqida “adolatli foydalanish” (shaxsiy o‘quv, ilmiy maqsad, kutubxona nusxasi) istisnolari mavjud. Patent huquqida esa davlat favqulodda holatlarda (milliy xavfsizlik, sog‘liqni saqlash) majburiy litsenziya berishi mumkin. Shuningdek, patent muddati tugagach (20 yil), ixtiro jamoat mulkiga aylanadi va har kim undan erkin foydalanishi mumkin. Bu mexanizmlar mutlaq huquqning monopoliyaga aylanib ketishining oldini oladi.Mutlaq huquqlar intellektual mulk tizimining yuragi bo‘lib qolaveradi, chunki ularsiz yangi bilim va texnologiyalar yaratish uchun yetarli rag‘bat bo‘lmaydi. Biroq, global iqtisodiyot sharoitida, ayniqsa, hayot uchun muhim bo‘lgan dori-darmon, ekologik texnologiyalar va raqamli kontent sohasida mutlaq huquqlarning qattiqligi qayta ko‘rib chiqilishi kerak. Davlatlar majburiy litsenziya va patent pulini (patent pooling) kengroq qo‘llashi, shuningdek, ochiq litsenziyalar (Creative Commons, Open Source)ni rag‘batlantirishi lozim. Faqat shu yo‘l bilan innovatsiyalar rag‘batlantirilgan holda, jamiyatning keng qatlamlari ham yangi bilim va mahsulotlardan teng foydalana oladi. Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlar huquqiy himoyaning asosiy shakli bo‘lib, ixtirochi va mualliflarni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, ularning haddan tashqari qattiqligi raqobatni cheklashi, ijtimoiy tenglikka putur yetkazishi mumkin. Shuning uchun qonunchilik mutlaq huquqlar bilan jamoatchilik manfaatlari o‘rtasida muvozanatni saqlashi, adolatli foydalanish, majburiy litsenziya va muddat 21 chegaralarini to‘g‘ri qo‘llashi zarur. O‘zbekiston uchun ham xalqaro majburiyatlarni bajarish bilan birga, milliy manfaatlar va aholi farovonligini birinchi o‘ringa qo‘ygan moslashuvchan yondashuv eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi. Kurs ishida ko‘rib chiqilgan nazariy va amaliy jihatlar shuni ko‘rsatadiki, intellektual mulk huquqlarini himoya qilishda xalqaro va milliy huquqiy normalarning uyg‘unligi, javobgarlik turlarining samarali qo‘llanilishi va raqamli davr talablariga moslashish eng muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. 22 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1.Me’yoriy-huquqiy hujjatlar 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – T.: O‘zbekiston 2023. 2.O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – T.: O‘zbekiston 1997. 3.O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonuni. 21.07.2006. 4.Oʻzbekiston Respublikasining “Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisida” qonuni. 20.09.2001 2.Ilmiy ishlar (darsliklar, o’quv qo’llanmalar, maqolalar) 1.Fuqarolik huquqi: II qism [Matn]: darslik / O.Oqyulov va boshqalar. – Toshkent: TDYU, 2023. – 896 bet. 2.Intellektual mulk huquqi [Matn]: darslik / I.B. Yakubova, A.A. Yuldashov, M.B. Bahramova, N.A. Turaqulova. – T.: TDYU nashriyoti, 2025. – 344 b. 3.Intellektual mulk. Darslik. Mas’ul muharrirlar: yu.f.d., prof., O.Oqyulov, yu.f.f.d. (phd), dotsent N.E.G‘afurova / / Mualliflar jamoasi. -T.: TDYU nashriyoti, 2019. – 588 bet. 4.Turg‘unov A. Mualliflik huquqida mutlaq huquqlarni amalga oshirish mexanizmlari. Toshkent. 2022. 5.O.Oqyulov. Intellektual mulk huquqi. I.Muminov nomidagi Falsafa va huquq institute. – Toshkent, 2005y., - B.b. 6.May C., Sell S.K. Intellectual Property Rights: A Critical History. – Boulder: Lynne Rienner Publishers, 2006. 7.Foreman S. Copyright Law: World Study. – Delhi: University Publications, 2012. 8.Prager F.D. History of Intellectual Property From 1545 to 1787 / / Journal of the Patent Office Society. – 1944. –№ 26 (11). - Р. 711-760. 9.Иолас В.Л. Произведение творчества в гражданском праве. М., 9-10 стр. 1972 г. 10.Гражданское право, Т.1.- М.: Бек, 1994.-6314. 23 3.Internet saytlari 1. O’zbekiston Respublikasi elektron kutubxonasi. 2.3.4. 5. O‘zbekiston milliy qonunchilik bazasi. 24

MUNDARIJA

Kirish

I.BOB. Intellektual mulk huquqi obyektlari va ularga nisbatan mutlaq huquqlarning nazariy asoslari

1.1 Intellektual mulk huquqi tushunchasi, asosiy xususiyatlari va ijtimoiy ahamiyati

1.2 Intellektual mulk obyektlari va ularning turlari

1.3 Mutlaq huquqlar tushunchasi va uning intellektual mulk huquqidagi o‘rni

II.BOB. Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning huquqiy asoslari va xalqaro me’yorlari

2.1 Intellektual mulk obyektlariga nisbatan mutlaq huquqlarni amalga oshirishning qonunchilik asoslari

2.2 Intellektual mulk sohasidagi davlat boshqaruvi

2.3 Xorijiy mamlakatlar tajribasi va o‘zbekistonda intellektual mulk huquqlarining amalga oshirilishi

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить