Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 28.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Investitsiya faoliyatida risk

Sotib olish
                                     Investitsiya faoliyatida risk 
                                                         Reja:
1.Investitsiya faoliyatida risk tushunchasi,mazmun- mohiyati va uning tasniflanishi
2.Risk va noaniqlik sharoitida investitsiya loyihalarini tahlil qilish va baholash 
usullari
3.Investitsiya faoliyatida risklarni boshqarish va risklarni pasaytirish yo’llari. 1.    Investitsion faoliyatda risk - bu investitsiyalarni qisman yoki to’liq    yo’qotish, 
kutilgan daromaddan kamroq foyda olish va loyihada ko’zlangan    maqsadlarga 
erisha olmaslik xataridir. Loyihadan qanchalik ko’p miqdorda    daromad   kutilsa,   u 
shunchalik   yuqori   riskli   hisoblanadi. Hozirgi kunda loyiha risklari deganda 
loyihani amalga oshirish natijasida    ko’zlangan daromadlarning pasayishiga sabab 
bo’ladigan vaziyatlar majmuasi    tushuniladi. Shu bilan birga loyiha riski 
investitsion loyihani amalga oshirishga    halaqit beradigan yoki loyiha 
samaradorligini pasaytiradigan risklarning    yig’indisini   ham   anglatadi.   Risk 
atamasiga turlicha ma‘no berib kelinmoqda. Risk so’zi Yevropaning ko’p tillarida 
mavjud. Misol uchun greklarda ridsikon so’zi mavjud bo’lib, u qoya, cho’qqi 
ma‘nosini bildiradi.  Italiyaliklar tilida risiko so’zi xatar, tahdid ma‘nosini, risicare 
so’zi qoyadan mohirona o’tish ma‘nosini bildiradi. Fransuzlardagi risdoe so’zi 
taxdid, qoyani aylanib o’tmoq ma‘nosini beradi. Vobster lug’atida risk – xavf-
xatar, zarar va yo’qotish ehtimoli deb ta‘riflangan. Ojegova lug’atida risk - xavf 
ehtimoli yoki muvaffaqiyat umidida xavf tomon borish ma‘nosida kelishi 
ko’rsatilgan. Iqtisodchi Ye.S.Stoyanovaning Moliyaviy menejment kitobida risk - 
bu zararning paydo bo’lishi yoki prognozlashtirilganidek daromad ololmaslik xavfi
ehtimoli deb ta‘rif beradi. Graboviy P.G., Petrova S.N.larning Zamonaviy biznesda
risk kitobida ta‘riflanishicha, Risk deganda ma‘lum bir ishlab chiqarish va 
moliyaviy faoliyat natijasida korxona tomonidan o’z resurslarini ma‘lum qismidan 
ayrilish, foyda ololmaslik yoki qo’shimcha harajatlar qilish ehtimolidir. Iqtisodchi 
Chaliy-Prilutskiy V.A.ning Bozor va risk kitobida keltirilishicha: Risk - bu tanlov 
sharoitida bajarilgan shunday faoliyatki, qachonki muvaffaqiyatsizlik sharoitida 
tanlov oldidagiga nisbatan og’irroq sharoitga tushib qolish ehtimoli mavjud 
bo’ladi. Risk - bu bashorat qilinayotgan loyihani amalga oshirishda xaqiqiy    
sharoitlardan ozgina chekinilganda daromadlarni ololmaslik yoki zararlarning    
paydo bo’lib qolish ehtimolidir. Risk kutilishi mumkin bulgan xatar  bo’lib,    
investitsiyadan    mo’ljallangan    foydani    olish    jarayoniga    xos    bo’lgan    
noumidsizlikdir.    Risklarning paydo bo’lish sabablari turlichadir. Masalan, 
ma’lumotlarning    tanqisligi yoki to’liq bo’lmasligi, tashqi va ichki muhitdagi 
xarakatlar    (raqobatchilar, ishchilar holati, xukumat va boshqalarning xarakatlari) 
va h.k   Risk tushunchasiga juda yaqin bo’lgan ―noaniqlik tushunchasi riskning 
aniq turlarini tasniflash uchun sinonim sifatida qo’llaniladi. Noaniqlik – bu 
investitsion loyihani amalga oshirish shart-sharoitlari xaqidagi ma‘lumotlarning 
to’liq yoki aniq yemasligidir. Risk bilan noaniqlikning farqi shundaki, natijalar 
ehtimolligi joriy davr   ma’lumotlari asosida baholanayotgan vaqtda risk e’tiborga  
olinadi.   Noaniqlik   esa    bunday ehtimollik o’tgan va kelasi davr ma’lumotlari 
etishmasligi to’liq emasligi sababli sub’ektiv aniqlangan vaqtda e’tiborga 
olinadi.   Har   qanday   holda    
ham   kelgusi   iqtisodiy   holatlar   istiqbolini   belgilash   (inflyatsiya,   foiz   stavkasi,   talab    
va   taklif,   ishlab   chiqarish,   sotish   hajmi   va   boshqalar)   kelajakning   ma’lum   emasligi  
sababli faqat taxminiy va noaniq natijalar bo’lishi mumkin. Chunki o’tgan davr  ma’lumotlari asosida faqat noma’lum kelajakda yuz 
berishi   mumkin   bo’lib   o’tganrivojlanish   tendentsiyasini   aniqlash   mumkin.    
Noaniqlik   va   risklarning   har   ikkalasi   ham   loyihadagi   yo’qotish   va   zararlarga    
bog’liq bo’lganligi uchun ularning bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda ifodalash    
maqsadga muvofiqdir.   Ammo shu o’rinda aytish joizki, investitsiya loyihasini 
amalga oshirish jarayonida yuzaga kelish imkoniyati bilan bog’liq salbiy holatlar 
va oqibatlar risk tushunchasi bilan izohlanadi. Risk bilan noaniqlikning farqi 
shundaki, natijalar ehtimolligi joriy davr ma‘lumotlari asosida baholanayotgan 
vaqtda risk e‘tiborga olinadi. Noaniqlik esa bunday ehtimollik o’tgan va kelasi 
davr ma‘lumotlari yetishmasligi yoki to’liq emasligi sababli sub‘ektiv aniqlangan 
vaqtda e‘tiborga olinadi. Har qanday holda ham kelgusi iqtisodiy holatlar 
istiqbolini belgilash (inflyatsiya, foiz stavkasi, talab va taklif, ishlab chiqarish, 
sotish hajmi va boshqalar) kelajakning ma‘lum emasligi sababli faqat taxminiy va 
noaniq natijalar bo’lishi mumkin. 
Noaniqlik   va   risklarning   har   ikkalasi   ham   loyihadagi   yo’qotish   va   zararlarga    
bog’liq bo’lganligi uchun ularning bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda ifodalash    
maqsadga muvofiqdir.    Investitsiya risklarni turli belgilar bo’yicha tasniflash 
mumkin. 
Loyiha ishtirokchilari riski - bu ishtirokchilarning loyiha faoliyati doirasida o’z 
majburiyatlarini anglagan holda yoki majburiy tarzda bajarmaslik riski. Birgina 
loyiha ishtirokchisining o’z majburiyatlarini bajarmasligi, boshqa 
ishtirokchilarning o’z majburiyatlarini bajara olmasligiga olib kelishi, natijada 
loyiha barbod bo’lishi mumkin. Loyixa ishtirokchilari riskiga quyidagilar sabab 
bo’lishi mumkin: ishtirokchilarning vijdonsizligi; ularning professionallik darajasi,
moliyaviy holatining nobarqarorligi, ishtirokchilarni turli risklardan yetarlicha 
sug’urtalanmaganligi natijasida kelib chikadi. Masalan, loyiha smeta qiymatining 
oshish riski qurilish tashkilotining vijdonsizligi natijasida ro’y berishi mumkin. Ish
sifatining pastligi riski, ko’p hollarda, tanlangan pudratchi va boshqa 
ishtirokchilarning yetarli tajribaga ega emasligi bilan bog’liq bo’ladi. Loyiha smeta
qiymatining oshish riskiga quyidagilar sabab bo’lishi mumkin: loyihalash 
jarayonidagi xatolar, pudratchilarning resurslardan samarali foydalanishni 
ta‘minlay olmasligi, loyihani amalga oshirish shartlarini o’zgarishi va boshq.  
Qurilishni o‘z vaqtida tugallanmaslik riskiga quyidagilar ta‘sir ko’rsatadi: 
pudratchilarning o’z majburiyatlarini bajarmasliklari; tashqi shart-sharoitlarning 
o’zgarishi, qurilish ishlari muddatining cho’zilib ketishi natijasida qo’shimcha 
harajatlar kelib chiqishi: kredit bo’yicha foizlarni hisoblash, narxlarning inflyatsiya
natijasida o’sishi oqibatida ish va material qiymatining oshishi kabi qo’shimcha 
harajatlarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, bu risk natijasida kelgusidagi 
ob‘ektga xom ashyo yetkazib beruvchilar bilan va kelgusidagi loyiha mahsuloti 
iste‘molchilari bilan shartnomaviy munosabatlar to’xtashi mumkin. Ish va ob‘ekt 
sifatining pastligi riski pudratchilar majburiyatining buzilishi, loyixalashtirishdagi  xatolar va boshqalar natijasida kelib chiqishi mumkin. Ob‘ekt sifatining pastligi 
natijasida loyiha bo’yicha qo’shimcha investitsion harajatlar qilinishi kerak 
bo’ladi. Bu harajatlar kamchiliklarni tuzatishga sarflanishi mumkin. Agar 
kamchilik saqlanib qoladigan bo’lsa, loyiha mahsulotini ishlab chiqarishga 
qo’shimcha harajatlar qilish kerak bo’ladi. Konstruksion va texnologik risk. 
Konstruksion risk – bu investitsiya fazasidayoq loyihaning texnik amalga 
oshmaslik riskidir. Bu loyiha hujjatlarini ishlab chiquvchilarning xatolari, bu 
hujjatlarni ishlab chiqishda zarur bo’lgan ma‘lumotlarni yetarli yoki aniq yemasligi
natijasida roy berishi mumkin. 
Texnologik risk – bu ishlab chiqarish texnologiyalarining sanoat darajasida 
qo’llanilmasligi natijasida ma‘lum texnik-iqtisodiy parametrlardan ob‘ekt 
ekspluatatsiyasidagi cheklanishlar riski. Bunga ekspluatatsiya harajatlarining 
oshishi, ekologik me‘yorlarga mos kelmaslik kabilar ta‘sir etadi. 
Ishlab chiqarish riski - bu ishlab chiqarish jarayonida kamchiliklarni yuzaga kelish 
riski. Bu ishlab chiqarish davomiyligining buzilishida, ob‘ektning loyihaviy 
quvvatga erishmasligida, qo’shimcha ishlab chiqarish harajatlarida namoyon 
bo’ladi. Ishlab chiqarish riskining bir turi bu texnologik riskdir. Bu risklar 
ta‘minotdagi uzilishlar, resurs zahiralarining yetishmasligi, xom ashyo sifatining 
pastligi, transport masalalari va boshqalar sabab kelib chiqadi. Ishlab chiqarish 
harajatlarining yuqori darajasi harajatlarni xato hisoblash, xom ashyo va boshqa 
resurlar miqdori va sifatiga ma‘lum talablarni aniq emasligi natijasida bo’ladi.
 Boshqaruv riski - bu ishlab chiqarish riskining bir turi, boshqaruvchi shaxsning 
tajriba va malakasini yetarli darajada emasligi natijasida ro’y beradi. Ayrim 
hollarda, boshqaruv riski deganda, loyiha faoliyatining barcha faza va 
bosqichlaridagi menejment darajasining pastligi va xatolari bilan bog’liq risklar 
tushuniladi. 
 Sotish riski - bu loyiha mahsuloti sotish xajmining va shu mahsulot baxosining 
kamayish riskidir. Sotish riski bozor kon‘yunkturasining o’zgarishi, marketing 
yoki baho riski deb ham ataladi. Sotish riski, ayniqsa bahoni taxmin qilish ancha 
qiyin bo’lgan, yangi mahsulot ishlab chiqarish bilan bog’liq loyihalarda yuqori 
boladi.
 Moliyaviy risk. Bu riskning loyiha faoliyatidagi asosiy turlari: kredit riski; valyuta
riski; foiz stavkasini o’zgarish riskidir.
Kredit riski – bu loyihani amalga oshirayotgan tashkilotning kreditor bankka kredit
shartnomasi bo’yicha to’lov majburiyatlarini to’liq yoki umuman to’lay olmaslik 
riski. Bu risk asosan loyihani moliyalashtirishda loyihani kreditlovchi bankning 
riskidir.  Valyuta riski – bu risk loyiha mahsuloti mahalliy bozorda sotilganda va xokimiyat 
mahsulotni milliy valyutada sotilishini talab qilayotgan paytda yuqori bo’ladi. Bu 
risk loyiha mahsulotini sotishdan olinadigan valyuta bilan kredit valyutasi bir xil 
bo’lmagan hollarda yuzaga keladi. 
Foiz stavkasining o’zgarish riski – bu risk kredit resurslari o’zgaruvchan stavkada 
qo’llanilganda ro’y beradi. Bunday resurslarni jalb qilishda loyihada qo’llanilgan 
kapital qiymatining oshishi va mahsulot rentabelligining kamayish xavflari mavjud
bo’ladi. 
Mamlakat riski – bu tashqi loyiha risklariga tegishli bo’lib, uning mazmuni 
shundaki, loyiha amalga oshirilayotgan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy jarayonlari 
va davlatning siyosati loyiha faoliyati uchun jiddiy qiyinchiliklar yaratishi va hatto 
loyihani barbod qilishi ham mumkin. Mamlakat riskining omillari: markaziy va 
mahalliy xokimiyatlarning harakati, urushlar, ish tashlashlar, terrorchilik 
harakatlari va boshqalar bo’lib bular loyiha ishtirokchilari ta‘siri doirasidan 
tashqarida bo’ladi.Davlatning siyosati bilan bog’liq mamlakat risklarini shartli 
ravishda ikkita guruhga bo’lish mumkin: siyosiy va iqtisodiy. 
Siyosiy mamlakat riski – hukumatning chet el investorlari va kreditorlari 
ishtirokidagi loyiha faoliyatini to’xtatish yoki cheklashga qaratilgan harakati bilan 
bog’liq. Bularga foydani boshqa mamlakatga olib o’tishdagi ta‘qiqlashlar va 
cheklashlar, chet el kapitali uchun avval yaratilgan imtiyozlardan mahrum qilish, 
konsepsiya va litsenziyalarni qaytarib olish va boshqalar kiradi. 
Ma’muriy risklar – loyiha kompaniyalari va loyiha faoliyatining boshqa 
ishtirokchilarini davlat nazorat va tartibga solish boshqarmalaridan turli 
litsenziyalar, ruxsatlarni olishi bilan bog’liq. Litsenziyalar, ruxsatlar loyiha 
faoliyatining barcha faza va bosqichlarida talab qilinishi mumkin: loyiha 
hujjatlarini ishlab chiqishda, tenderlar o’tkazishda, mashina va asbob-uskunalarni 
yetkazib berishda, qurilishda, dastlabki ishlar va ob‘ektning ishga tushirilishida 
talab qilinadi. Litsenziyalar, ruxsatnomalar soni ayrim loyihalar bo’yicha juda ko’p
bo’lishi mumkin: loyiha faoliyatining u yoki bu turi bilan shug’ullanish huquqini 
beruvchi, tabiiy resurslardan foydalanish, tabiiy resurslarni va valyutani chetga olib
chiqish huquqini beruvchi litsenziyalar, ruxsatlar bo’lishi mumkin. 
Huquqiy risk – bu risk qaysidir darajada mamlakat, ma‘muriy va boshqaruv 
risklari bilan bog’lik. Avvalo, bu risk kreditorning kafolat bermaslik va boshqa 
kredit bilan ta‘minlashlar ehtimoli bilan bog’liq noaniqlik va ishonchsizligida 
namoyon bo’ladi. Bunday noaniqlik va ishonchsizlik sabablari quyidagilar bo’lishi 
mumkin: qonunlar majmuining va xalqaro huquq normalarining mukammal 
emasligi, huquqiy hujjatlar sifatining pastligi, sud mexanizmidagi kamchiliklar va 
boshqalar. Ayrim huquqiy risklar loyiha ishtirokchilari nazoratidan tashqarida 
bo’lib, ular mamlakat va siyosiy risklarga yaqin. Bundan boshqa huquqiy risklarni  milliy qonunchilikni, xalqaro investitsion huquqlarni yaxshi biluvchi, shartnoma, 
kelishuvlar va boshqa loyihaning huquqiy hujjatlarida ishtirok yetuvchi malakali 
huquqshunos maslahatchini jalb qilish bilan yechish mumkin.
Fors-major riski – loyiha faoliyatiga tegishli bo’lmagan tashqi risklardan biri 
bo’lib, unga yer silkinishi, yong’inlar, suv toshqini, bo’ronlar va boshqa tabiiy 
hodisalar kiradi. Fors-majorga ayrim ijtimoiy va siyosiy tabiiy hodisalar ham 
kiradi: ish tashlashlar, inqiloblar, qo’zg’olonlar va boshqalar. Shunday yo’l bilan 
mamlakat riskining bir qismi fors-major riski sifatida namoyon bo’ladi. Moliyaviy 
bozor eng yuqori riskga ega bo’lgan soha deb hisoblanadi.  Undagi risklar ikkita 
katta guruhga bo’linadi:  
- tizimli risklar;  
- tizimsiz risklar.  
Tizimli risklar (investitsiya portfeli risklari) – bu xatar ta‘siriga ba‘zi bir qimmatli 
qog’ozlar emas, balki butun bozor, uni katta bir qismi risklarga uchraydi. Bu holda 
iqtisodiy nobarqarorlik tufayli yoki boshqa sabablarga ko’ra ko’pchilik emitent va 
qimmatli qog’ozlar egalari zarar ko’rishlari mumkin. Tizimli risklarga quyidagilar 
kiradi: foiz riski; valyuta riski; inflyatsiya riski; siyosiy risklar.  Tizimsiz risklar – 
xatarga ba‘zi bir qimmatli qog’ozlar yoki ularni majmuasi uchraydi, ya‘ni ma‘lum 
bir korxonaning qimmatli qog’ozlari yoki tarmoqning qimmatli qog’ozlari kiradi. 
Tizimsiz risklarga quyidagilar kiradi: tadbirkorlik riski; moliyaviy risklar; 
nolikvidlik riski.  Aniqlik kiritish uchun quyidagi risklar kategoriyalarini aks 
ettirish mumkin.
Likvidlikni yo’qotish riski (liquidity risk) – u yoki bu qimmatli qog’ozlarga 
bo’lgan talab sezilarli darajada o’zgarishga yuz tutishi mumkin, undan ham 
yomoni ushbu qimmatli qog’ozlarga umuman talab yo’qolib ktishi mumkin.  
Tadbirkorlik riski (business risk) – qimmatli qog’ozlarning narxi (xususan 
aksiyalar) istalgan kompaniyaning, qanchalik darajada kompaniya o’z tanlagan 
yo’nalishida muvofaqiyat bilan ishlashiga bog’liq.  
Moliyaviy risklar (financial risk) – kompaniya aksiyalar narxi, kompaniya 
rahbariyati tomonidan o’tkazilayotgan moliyaviy siyosatga bog’liq holda 
tebranadi. Masalan, agar Fond bozorini moliyalashda asosiy e‘tiborini qarz 
majburiyatli korporativ qimmatli qog’ozlar chiqarishga qaratilsa, moliyaviy risk 
darajasi yuqori bo’ladi. 
Majburiyatlarni bajara olmaslik riski (default risk) – agarda emitent o’z 
majburiyatlarini har xil sabablarga ko’ra o’z vaqtida yoki umuman bajara olmasa, 
paydo bo’ladigan investitsiya risklariga aytiladi.  Yuqorida ko’rsatib o’tilgan 
risklardan tashqari, qimmatli qog’ozlar bozoriga samarali investitsiya qilishga oz 
yoki ko’p miqdor(daraja)da ta‘sir etuvchi omillar ham mavjud. Ushbu risklarning  tasnifi shartli ravishda bo’lib, har bir loyiha uchun ahamiyatli risklarni aniqlash 
nuqtasiga yo’naltirish sifatida qaraladi. Bunday risklar aniq holatlarda 
mutaxassislar va ekspertlar tomonidan tarmoqqa tegishliligi, masshtablari, 
tanlangan texnologiya, loyihani amalga oshirayotgan mamlakat va boshqa 
loyihaning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda aniqlanadi. Loyiha 
risklarining bir necha turlari mavjud. Ularning hech birini ta‘siri jihatidan 
ahamiyatsiz va xavfsiz, deb bo’lmaydi. Investitsiya risklari kichik bir texnologik 
yoki shu kabi mikrodarajadagi jarayondan tortib, to mamlakat, hatto, xolqaro 
miqyosdagi turli holatlar va hodisalarning o’zgarishiga bog’liq holda yuzaga 
kelishi mumkin.      
2.Ta’kidlash   joizki,   shunday   risklar   mavjud   bo’ladiki,   ularni   oldini   olish   yoki    
kamaytirish mumkin emas, ya’ni ular loyiha ishtirokchilari ta’siridan tashqarida    
bo’ladi.   Bunday   risklar   ko’p   xarajat   talab   qilganligi   sababli,   ularni   moliyalash   usuli
qo’llaniladi. Bunda loyiha ishtirokchilarini o’z-o’zini sug’urtalash, tajribali    
sug’urtachi yordamida sug’urtalanishga mablag’ ajratishi tushuniladi. Sug’urta    
shartnomalarida   riskning   ko’pgina   turlari   bo’yicha   sug’urtachining   zaruriy   chora- 
tadbirlarni amalga oshirishi ko’rib o’tilgan moddalar mavjud bo’ladi. Riskni    
boshqarishda   loyiha   ishtirokchilaridan   tashqari   sug’urta   tashkilotlari   ham   bevosita    
ishtirok etadi. Ular riskni baholashda o’z usullari va yullarini amalga oshiradilar,    
bu   amalga   oshirish   reja   -   dasturlarini   nazorat   qilib   boradilar.    
Natijalarni baholash - bu ma’lum bir loyiha doirasidagi risk-menejmenti    
bo’yicha faoliyatlarining yig’indisi. U keng ma’lumotlar to’plami asosida    
o’tkaziladi va risk tahliliga tuzatishlar kiritish, risk-menejmentining alohida    
choralarini   qo’llash,   samaradorligini   baholash,   riskni   boshqarishda   barcha   qilingan  
xarajatlarni baholash maqsadida o’tkaziladi. Natijalarni baholash orqali olingan    
ko’rsatma va   xulosalar keyingi   loyihalarni   amalga oshirishda   qo’llaniladi. 
Risklarni baholash algoritmi (ketma-ketligi) quyidagi tartibda bo’ladi:  birinchidan,
korxonalar foydasining shakllanishiga ta‘sir etadigan risklarni turli xil variantlari 
mavjud bo’lganda uning eng optimal variantlarini tanlash va tegishli qarorlar qabul
qilish, shuningdek, turli xil oraliqlarda qarorlar qabul qilinishi avvalgi qabul 
qilingan qarorlarga bevosita bog’liqligi va uni istiqbolda yanada rivojlantirish 
holatini aniqlab beradi. Bunda riskni tahlil qiluvchi barcha ma‘lumotlarga ega 
bo’lishi kerak;  ikkinchidan, qoida tariqasida, korxona investitsiya faoliyatini 
amalga oshirish davomida qilingan harajatlar bir martalik moliyaviy qo’yilmalarni 
amalga oshirishni talab qilmasdan, uzoq muddat davomida amalga oshirishni 
taqozo etadi. Bu holat korxona menejeriga kapital qo’yilmalarni qayta baholash 
zaruriyatini hamda amalga oshirishdagi o’zgarishlarga tezkorlik bilan munosabat 
bildirishni talab qiladi; uchinchidan, risklar tarkibini va davomiyligini aniqlash, 
korxonalarning investitsiya faoliyatiga ta‘sir etishi mumkin bo’lgan asosiy risklarni
aniqlash, asosiy risklarning sodir bo’lish vaqtini aniqlash, asosiy risklarning sodir 
bo’lishi natijasida qabul qilinishi mumkin bo’lgan qarorlarni shakllantirish.   Investitsiya risklarini   tahlil   qilish   va   baholash   usullariga quyidagilar kiradi:    
-Sezgirlik   tahlili   usuli;    
-“Zararsizlik   nuqtasi”ni   aniqlash   usuli;.    
-Barqarorlikni   tekshirish   usuli;    
-Matematik   usullar (o’rtacha   kvadratik   chetlanish,   dispersiya va   variatsiya);    
- “Qarorlar   daraxti”   barpo   etilishi   usuli;    
-Stsenariylar usuli;    
-Monte-Karlo   usuli.    
Loyiha   sezgirligi   tahlili   quyidagi   tartibda   olib boriladi:    
Investitsiya   loyihasining   asosiy   parametrlarining (   ya’ni   sotish   hajmi,    sotish 
bahosi, ishlab chiqarish harajatlari va h.k.) bazaviy qiymatlarini    aniqlash;    
Shu qiymatlar asosida loyiha samaradorligini hisob-kitobini amalga    oshirib,   ularni
NPVo   yoki IRRo   deb   belgilash;    
Loyiha samaradorligiga eng ko’p ta’sir etuvchi, uning asosida loyiha    
sezgirligini tahlil qilinuvchi ko’rsatkichlardan birini tanlash (NPV yoki IRR);    
Samaradorlik ko’rsatkichiga eng ko’p darajada ta’sir etuvchi omillarni    
aniqlash.   Bunday   o’zgaruvchan omillar ikki   guruxga   bo’linadi:    
-   to’g’ridan-to’g’ri daromad   va   harajatlarga   ta’sir   etuvchi   omillar:   sotish    
hajmi,   mahsulot   sotish   bahosi,   ishlab   chiqarish   harajatlari,   investitsiya   xajmi,    
qarz mablag’lariga   to’lovlar   va   boshqalar.    
-   bilvosita   ta’sir   etuvchi   omillar:   qurilishning   davomiyligi   (muddati),   ishlab    
chiqarish tsiklining davomiyligi, to’lovlarning kechikishi, tayyor maxsulotni    
sotish muddati,   inflyatsiya   darajasi,   daromad solig’i   stavkasi   va   boshqalar.    
O’zgaruvchan omillardan biri o’zgarganda asosiy ko’rsatkich qanchaga    
o’zgarishini   hisob-kitob qilish.    
Zararsizlik   nuqtasini   aniqlash usuli.    
Loyiha barqarorligini tekshirish   usulida investitsiya loyihasini amalga oshirish    
shart-sharoitlari   turlicha   o’zgartirilganda,   ya’ni   loyiha   stsenariysi   turlicha 
o’zgartirilganda,loyihani amalga oshirish mexanizmi qanday ishlashi va bunda 
loyihadankutilayotgan    foyda,   zararlar   va   samaradorlik   ko’rsatkichining   qanday 
bo’lishi   tadqiq   qilinadi.   Risklarni baholash, odatda, bir-birini to’ldiruvchi ikki 
turga, ya‘ni:  
- risk turlarini, uni vujudga keltiruvchi omillarni va risklarni pasaytirish 
Bo’yicha tashkiliy chora-tadbirlarni aniqlash maqsadini ko’zlovchi sifat tahlili;       
-loyiha risklarini sondagi ifodasini loyiha ko’rsatkichlari orqali hisoblash imkonini 
beruvchi miqdoriy tahlilga bo’linadi. Risklarni tahlil qilish va baholashdan maqsad
loyihaga ta‘sir etuvchi risk turlarini aniqlab, ularni pasaytirish chora-tadbirlarini va
usullarini qo’llashdan iboratdir. Risklarni baholash deganda risk darajasini sifat va 
miqdor jihatdan aniqlash tushuniladi.
3.   Investitsion risklar nafaqat investitsion qarorlar qabul qilish, balki qilingan  investitsiyaning butun hayot siklida tahlil etish lozim. Investitsion qarorlarni qabul 
qilish mas‘uliyati va faoliyati jarayoni maxsuslashtirilgan moliyaviy vositachilar 
tizimini shakllantirishga olib keladi va ular quyidagi funksiyalarni belgilangan 
rag’batlantirish evaziga o’z yelkalariga olishadi:  
- barcha yoki ularning ayrim sifatlari xususiy investitsiya risklari tahlili;  
- investitsiya qarorlarini qabul qilish;  
- investitsiya qarorlarini qabul qilish qilish uchun kerak bo’ladigan ma‘lumotlarni 
taqdim etish;  
- investorlarni u yoki bu ko’rinishdagi risklardan sug’urtalash (xedjerlash);  
- investitsion risklarni keng doirada har qanday holat bo’lmasin investitsiya 
qilingan kapitalning to’liq yoki qisman yo’qotish sifatida anglash mumkin.  Mos 
ravishda investitsiya risklarini boshqarishning keyingi bosqichida (muvofiqlashgan
qimmatli qog’ozlar bozori darajasi) investor siyosiy, makroiqtisodiy va 
mikroiqtisodiy risklarni boshqarish tizimi zarurligi. Shunday qilib investor 
tadbirkorlik risklarining tayanch ko’rinishlarini asl ko’rinishiga qaytishishi 
ko’rinadi, lekin bu boshqa sifatdagi darajada amalga oshadi.  Siyosiy va 
makroiqtisodiy risklar bilan bog’liq risklarni boshqaruvi qoidaga ko’ra iqtisodiy 
sube‘ktlarning o’zaro munosabatlari me‘yorida va siyosiy va davlatlararo 
munosabatlar terminlarini tavsiflaydi.   Investitsion risklarni boshqarish tizimi 
rivojlanish sxemasi shuni ko’rsatadiki, qimmatli qog’ozlar bozori infrastrukturasini
ob‘ektiv ravishda paydo bo’lishi va shakllanishini risklarni minimallashtirish 
instrumenti sifatida qaraladi.  Investitsion risklarning organik o’zaro uzviy aloqasi 
aniqlanishi tartibi amalda uchramaydi, shu vaqtda infrastruktura risklarining 
umumiy kompleks tarzda ajratib ko’rsatishi o’z navbatida uning tizimli tadqiqoti 
imkoniyatini isbotlaydi. Ushbu ish hajmining qisqaligi moliyaviy strukturani xuddi
investitsion risklarni boshqaruv tizimi sifatida taxlil etishni chegaralaydi. Ushbu 
tizimlar sub‘ektlarining o’zaro munosabatlari asosiy qonuniyatlari shakllanishidagi
yondashuvlarni o’rganish, milliy qimmatli qog’ozlar bozori doirasi (masshtabi)da, 
bu tizim amal qilishining optimizatsiyasi va muvofiqlashuvi. Talab qilinayotgan 
daromadlilikni baholayotganda investitsiya riskining hisobga olinishining aniqligi 
uchun investor-kompaniya kapitalining egasi qabul qilgan qarorlar mantig‗ini 
tushunish lozim.   Risklarni pasaytirish usullari turlicha bo’lib, ular risk turiga va 
risk  guruhiga qarab tanlanadi. Umuman olganda, risklarni aniqlash – sifat tahliliga;
risklarni baholash – miqdor tahliliga taalluqlidir. Risklarni boshqarish jarayoni 
korxona hayotiyligining barcha bosqichlarida muntazam ravishda amalga 
oshirilishi lozim. Risklarni boshqarish risk va foyda miqdorini oqilona 
qo’shilmasini aniqlashga qaratilgan harakatlardir. Risklarni boshqarishning asosiy 
maqsadi – ularni  pasaytirish hisoblanadi.  Risklarni boshqarish quyidagi asosiy 
bosqichlarga bo‗linadi:   1. Risk omilini aniqlash;  
2. Risk omilini tahlil qilish va baholash;  
3. Risklarni pasaytirish bo’yicha ishlarni rejalashtirish yoki risk oqibatlarini 
bartaraf etish;  
4. Risklarni oldini olish va nazorat qilish;  
5. Risklarni boshqarish usullarini tanlash va qo’llash;  
6. Risk vaziyatlari va ularni oqibati xaqida ma‘lumot to’plash va kelajakka 
tavsiyalar ishlab chiqish.  Shu o’rinda aytish joizki, risk omilini aniqlash deganda 
risk sababini, ya‘ni loyihaga ta‘sir qila oladigan voqea yoki vaziyatlarni aniqlash 
tushiniladi. Riskni boshqarishdan maqsad, eng avvalo, riskning oldini olishdir. 
Qaror qabul qilayotgan shaxs yuz berishi mumkin bo’lgan noxush voqealarning 
oqibatini yaqqol tasavvur etishi kerak. Bu uning keyingi harakatlarini belgilab 
beradi. Bank boshqaruvi xodimlari o’z ishlarini amalda joriy qilishlari uchun riskni
oldini olish taktika va strategriyasini ishlab chiqishlari kerak. Investitsiya 
loyihalarini amalga oshirishdagi alohida risklar ta’sirini    
yo’qotish   yoki   yumshatish   uchun   bir qancha yo’llardan   foydalaniladi.    
1. Riskdan qochish - risk bilan bog’liq tadbirlardan voz kechishni (demak,    
bunda foydadan   ham   voz kechishni)   bildiradi. 
2.   Riskni   ushlab   qolish   –   investor   zimmasiga   riskni   qoldirish,   bunda   investor    
o’z kapitalini riskli tadbirlarga yo’naltirayotganda, risklardan ko’riladigan    
zararlarni   qoplash   uchun   mablag’i   bo’lishi   kerak. 
3.   Riskni   uzatish   (sug’urtalash)   –   investor risk   havfini   kimningdir zimmasiga    
yuklaydi. Riskni sug’urtalash, mantiqan olganda, muayyan risklarni sug’urta    
kompaniyalariga berishni anglatadi. Uning mohiyati investorning riskdan qutilish    
maqsadida daromadning bir qismidan voz kechish orqali aks ettiriladi. Bunda    
investorning risk darajasini “nol”ga tushirish uchun to’lovni amalga oshirishga    
tayyor ekanligini tushunish mumkin. Ko’p hollarda, sug’urta kompaniyalari    
moliyaviy risklarni sug’urtalash bilan risk darajasini pasaytirishga to’liq    
erishishiga   xizmat   qiladilar.  
4.   Riskni pasaytirish - ko’zda tutilmagan   xarajatlarni   qoplash   uchun   zahira    
mablag’larini   tashkil   etish   yo’li   bilan   yo’qotishlar   hajmini   qisqartirish   hisoblanadi.  
Ko’zda tutilmagan xarajatlarni qoplash uchun zahira mablag’larini tashkil    
etishdagi asosiy muammo risklarning jiddiy oqibatlarini baholash hisoblanadi.    
Buning uchun loyiha qiymatini boshlang’ich baholashni hisobga olish lozim. Bu    
esa zahira summasini   aniqlashga katta yordam   beradi   Risk omilini aniqlash 
deganda risk sababini, ya‘ni loyihaga ta‘sir qila oladigan voqea yoki vaziyatlarni 
aniqlash tushiniladi. Shuni e‘tiborga olish lozimki, investitsiya loyihalari risklarini  boshqarishda ularning tahlil qilinish natijalariga asoslanib, boshqarish usullari 
tanlanishi lozim.

Investitsiya faoliyatida risk

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский