Информация о документе

Цена 200000UZS
Размер 2.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 23 Апрель 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Техника и технология

Продавец

ikram xiyasov

Дата регистрации 23 Апрель 2026

0 Продаж

IoT texnologiyaları tiykarında ıssıxanalarda hawa rayı ózgerisin baqlaw hám basqarıw sistemasın proektlestiriw

Купить
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASÍ SANLI TEXNOLOGIYALAR MINISTRLIGI MUHAMMED AL-XOREZMIY ATINDAG�Í TASHKENT INFORMACIYALÍQ TEXNOLOGIYALARÍ UNIVERSITETI NÓKIS FILIALÌ KOMPYUTER INJINIRINGI FAKULTETI DASTURIY INJINIRINGI HÁM MATEMATIKALÍQ MODELLESTIRIW KAFEDRASÌ PIKERIW QÁNIYGELIK JUMÍS Í TEMA: « IoT texnologiyaları tiykarında ıssıxanalarda hawa rayı ózgerisin baqlaw hám basqarıw sistemasın proektlestiriw » Ilimiy basshı: Dawletnazarov Jaqsılıq Orınla ǵ�an: Saylawbaev Maqset Nòkis-2023 MAZMUNÍ KIRISIW I BAP BAP. ZAMANAGÓY AVTOMATLASTÍRÍLG�AN SISTEMALAR 1. 1 Internet qurılmaleriniń texnikalıq hám programmalıq támiynatları IoT. 1.2. Avtomatlastırıwda kerekli komponentlerdiń texnikalıq xarakteristikaların salıstırıw hám tańlaw. 1.3 ThingSpeak-de NodeMCU menen DHT11 ı g2allıq temperaturası monitoringi. II-BAP.TEPLICALARDI AVTOMATLASTIRIW PROCESINIŃ ANALIZI 2.1 Teplicalardı avtomatlastırıw metodleriniń salıstırmalı analizi. 2.2 Teplicanı avtomatlastırıwda kerekli komponentleri. 2.3 Avtomatlastiriw sistemasınıń islew principi. III-BAP SISTEMA ONIŃ STRUKTURALIQ BÓLIMLERINIŃ XARAKTERISTIKASI 3.1. Avtomotlastırıl g2an ıssıxana túrleri hám optimal temperatura 3.2 Suw g2arıw túrleri hám avtomatlasqan suw g2arıw sisteması 3.3 Issıxananı samallatıw sisteması 3.4. Hawa temperaturası hám ı g2allıq sensorı JUWMAQLAW PAYDALANÍL G�AN ÁDEBIYATLAR DIZIMI KIRISIW Hár jılı insaniyat kem-kemnen ápiwayılasıwg2a hám kúndelik wazıypalardı avtomatlastırıw g2a háreket etpekte. Insanlardiń kúndelik turmısına zamanagóy aralıqtan basqarıw texnologiyalari keńnen kirip kelmekte. Bul texnologiyalar tek g 2ana waqittı únemlep qalmastan, bálki basqariwdiń qanday qashiqliqta boliwina qaramastan elektron qurilmalardi basqariw mùmkinshiligin beredi . Mısalı, siz ùyińizde bolma g2an waqitlarińizda ùyińizdiń hám mal-mùlkińizdiń qáwipsizligine mudami isenim payda etiwdi yaki ùyińizdegi shiraqlardi distancion basqariwdi qáleysiz. Onıń ushın bizge avtomatlastırıl g2an sistemalar kerek. Turaq-jay xızmetlerin basqarıwda avtomatlasqan sistemalardiń g2alabalasıwıniń sebebi adamlardiń qolaylıq, komfort hám qawipsizlikke talpiniwi bolip esaplanadi. Informaciya texnologiyaları hám tarawda g2ı ózgerisler elektronika tez rawajlanbaqta hám suwretti sezilerli dárejede ózgertip atır. Adamlardıń turmısı Óz ishine al g2an quramalı tarmaqlardı jaratıw múmkinshiligi ámeldegi fizikalıq zatlar hám aktuatorlardan, maishiy texnika hám bir-biri menen óz-ara islewge ılayıq bol g2an basqa elektron apparatlar hár qıylı baylanıs qurallarınan paydalanadı. Kópshilikte jaz g2ı kottejler, ba g2lar hám basqalar ámeldegi bolıp, olar g2a múnásip ónim alıw ushın g2amxorlıq qılıw hám baqlaw kerek, bul sanaat salasında bol g2anı sıyaqlı kóp waqıt hám kúsh sarplaydı. Sol sebepli, insannıń minimal qatnasıwı menen processlerdi avtomatlastırıw mudamı da aktual bolıp tabıladı. Bunday ja g2dayda bir qatar hár qıylı processlerdi avtomatlastırıw kerek, bul bolsa óz gezeginde Avtomatlastırıl g2an sistemanı (AC) quraydı, bul texnikalıq hám programmalıq qurallar kompleksi bolıp, islep shı g2arıw yamasa basqarıw ortalıqta obyektti oraylastırıl g2an basqarıwdı támiyinleydi. AC-dan paydalanıw g2a mısallar avtomobiller, xojalıq texnika, iri úskeneler hám basqalardı islep shı g2arıw bolıp tabıladı. I BAP BAP. ZAMANAGÓY AVTOMATLASTÍRÍLG�AN SISTEMALAR 1. 1 Internet qurılmaleriniń texnikalıq hám pro ǵrammalıq támiynatları IoT. Cifrlı texnologiyalardıń jedel rawajlanıp atır g2an dúnyasında, kóbirek qızıqlı jumıslar g2a sarıplanıwı múmkin bol g2an adamnıń waqtın bosatıw ushın úzliksiz islerdi avtomatlastırıw ushın hár qıylı qurılmalar islep shı g2arılıp atır. Mısalı, ıdıs juwıw mashinaları, robot shańjutqıshlar, kofe mashinaları hám basqa kóplegen qurılmalar adamlardıń ómirin jaqsılaw ushın jaratıl g2an. Aqıllı ıssıxanalardı tómendegishe klassifikaciyalaw múmkin:  avtonom sistemalar - barlıq sistemalar tek ıssılıq yamasa quyash energiyası menen isleydi;  Energiya g2a qaramlıq - elementler elektr tarmaqlarınan quwwatlanadı. Hár bir túrdiń ayrıqsha abzallıqları bar, olardıń áhmiyeti búgingi kunge shekem dawam etpekte. Avtomatlastırıl g2an ıssıxana insan qatnasıwısız bir qatar operaciyalardı orınlawdı óz ishine aladı, ya g2nıy:  sensor kórsetkishlerin esapqa al g2an halda ishindegi kerekli temperaturanı qollap-quwatlaw;  áyneklerdi ashıw arqalı samallatıw;  topıraq ı g2allı g2ın esapqa al g2an halda ósimliklerdi avtomatikalıq suw g2arıw. Kóplegen avtomatlastırıl g2an sistemalar tek avtomatikalıq parametrlerge súyene otırıp, jergilikli basqarıw g2a iye yamasa ulıwma joq bolıwı múmkin. Avtomatikalıq túrde bir qatar háreketlerdi ámelge asırıwdan tısqarı, internetke kiriw hám sistemanı aralıqtan basqarıw, ya g2nıy, sistema qasında adamnıń tikkeley qatnasıwısız ámelge asırıw múmkinshiligine ıyelewi múmkin. Bunday sistemalar " zatlar interneti" dep ataladı. Zamanagóy dúnyada " zatlar interneti" sóz dizbegi isletilingen. Zatlar interneti (Internet of Things, IoT) - bul Internet rawajlanıwınıń jańa basqıshı bolıp, o g2an adamlarg2a qara g2anda kóbirek qurılmalar jal g2an g2an. O g2an ótiw 2008-2009 jıllarda, tarmaqta g2ı qurılmalar sanı jer xalqın artta qaldır g2anında júz boldı. Zatlar interneti kompaniyalar g2a miynet g2árejetlerin kemeytiw hám processlerdi avtomatlastırıw g2a múmkinshilik beredi, elektr energetikasında aralıqtan turıp monitoring qılıw arqalı podstanciyalar hám elektr uzatıw liniyaleriniń qada g2alawın jaqsılaydı hám den sawlıqtı saqlawda keselliklerdi anıqlawlawdıń jańa dárejesine ótiwge múmkinshilik beredi - " aqıllı" qurılmalar nawqastıń den sawlı g2ı kórsetkishlerin qada g2alaw etedi. Awıl xojalı g2ında " aqıllı" fermer xojalıqları hám ıssıxanalar tógin hám suw mu g2darın ózleri basqaradı. Logistika salasında g2ı zatlar internetiniń rawajlanıwı júk tasıw g2árejetlerin kemeytiwge hám insan faktorınıń tásirin minimallastırıw g2a múmkinshilik beredi. Sonıń menen birge, IoT neft-gaz hám taw kánshilik tarmaqların aktiv ámelge asırıp kelmekte. Burawlaw qudıqları boyınsha tereń analızlerden paydalanıw neft hám gaz sanaatına qashannan berli isletilingen kánlerde islep shı g2arıw kólemin asırıw g2a járdem beredi. Transportta g2ı zatlar interneti transporttıń ózi, sortıgatorlar, elektron kesteler, gúzetiw kameraları, qáwipsizlik sistemalarınan ibarat. Internet, smartfonlar, sımsız tarmaqlardıń keń tarqalıwı, elektron komponentlerdiń arzanıwı hám ma g2lıwmatlardı qayta islew arqalı zatlar internetin rawajlandırıw múmkin boldı. Ámelde, IoT sistemaları ádetde aqıllı qurılmalar tarma g2ından hám olar jal g2an g2an bultlı platformadan ibarat. Olar g2a ma g2lıwmatlar sensorları tárepinen tóplan g2an saqlaw, qayta islew hám qor g2aw sistemaları biriktirilgen. IoT-texnologiya kompleksinen ibarat. Bul sensorlardı jaratıw hám olardıń óz-ara tásiri ushın kóplegen protokollar. Obyektler wi-fi arqalı bir-biri menen baylanıs etiwleri múmkin, Bluetooth, LPWAN, BLE, Ethernet, RFID, ZigBee hám basqa sımsız baylanıs túrleri missal bola aladı. Mashinalar-ara óz-ara tásir (M2M) IOTtıń bólek ja g2dayı bolıp tabıladı. IOT arxitekturası - sensorlar tarma g2ı hám shlyuz funkcional dárejelerdiń bar ekenligin názerde tutadı. Tómengi dáreje sensorlar, sensorlar hám ornı ibarat bolg2anlı g2ı sebepli, tezlik penen qurılmalardıń bir-biri menen hám joqarı dárejeler menen óz-ara tásirin támiyinlew ushın "arnawlı" protokollar g2a mútajlik payda boladı. Standart programma protokolları zatlar interneti sharayatlarına uyqas kelmewi sebepli orınli bolmaydı. Sensor, ádette kishi, yadı kem, fizikalıq parametrlerdi Real waqıt rejiminde, kóbinese kem energiya támiynatı sharayatında ólsheydi. Ólshew nátiyjeleri sensorlı túyin tárepinen qayta islenedi hám serverge uzatıladı. Bir sensorlı túyin tárepinen jaratıl g2an ma g2lıwmatlar kólemi salıstırmalı kishi, biraq " zatlar Interneti" xızmetleriniń kópshiligi kóplegen túyinlerden ma g2lıwmatlardı qayta islew principine tiykarlanadı, bul klassik tarmaqlarda qabıl etilgen arxitekturalardan túpten parıq etedi, mısalı, abonent - telefoniya ushın baylanıs túyini, ma g2lıwmatlardı uzatıw ushın klient-server. Zatlar internetinde ma g2lıwmatlar derekleri hár qıylı sensorlar bolıp, olar óz gezeginde mikrokontrollerlerge jal g2anıwı múmkin, bul bolsa keyinirek analız qılıw ushın ma g2lıwmatlardı ańsatqana toplaw hám jiberiw ushın paydalanıladı. Kóbinese mikrokontrollerlar tiykarında avtomatlastırıl g2an basqarıw sistemaları joybarları jaratıladı. Mikrokontroller-bul hár qıylı elektron qurılmalardı basqarıw ushın mólsherlengen arnawlı chip. Mikrokontroller-bul bir korpus ishindegi birlestirilgen processor, yad, rom hám sırtqı qurılmalar bolıp, olar ápiwayı mikrosxema g2a uqsaydı. Mikrokontroller islep shı g2arıw hár jılı processor óndiris shı g2arıwdan bir neshe teńdey kóp hám olar g2a bol g2an mútajlik kemeymeydi. Óytkeni, mikrokontrollerlar g2a ornatıl g2an sistemalar, oyınshıqlarda, mashinalarda, g 2alabalıq úy-úskenede, úy avtomatizaciyasında qollanıladı, bul jerde processor quwatınan kóre baha hám jeterli funkcionallıq ortasında kóbirek teń salmaqlılıq kerek boladı. Balalar oyınsha g2ınan tartıp sımsız uyalı telefon esitiw quralına shekem bol g2an hár qanday aqıllı qurılmada kontrollerdiń bar ekenligin anıqlaw ańsat, sebebi zamanagóy dúnyada mikrokontrollerlardan paydalanıw hám olardan paydalanıw usılı júdá túrme-túr bolıp tabıladı. Mikrokontroller, jumıs waqtında, yaddan yamasa kiriw portınan buyrıqlardı oqıydı hám olardı atqaradı. Hár bir buyrıq, mikrokontroller buyrıqlar sisteması tárepinen belgilenedi. Mikrokontroller arxitekturasında buyrıqlar sisteması ámeldegi hám buyrıq kodınıń orınlanıwı mikrosxemanıń ishki elementleri tárepinen málim mikro operaciyalardı orınlawda ańlatıladı. Mikrokontrollerlardag2ı yad 2 den 128 Kb ge shekem, geyde kóbirek, Basıc, Paskal tiliniń arnawlı versiyaları isletiledi. Ǵ 2alabalıq qarıydar ushın mikrokontrollerlar aldınan ornatıl g2an bootloader bar ekenligi menen ajralıp turadı. Bootloader járdeminde paydalanıwshı bólek apparat programmalarınan paydalanbastan óz programmasın mikrokontrollerge júkleydi. Bootloader kompyuterge USB interfeysi arqalı yamasa bólek uart-USB adapteri járdeminde jal g2anadı. Biypul Arduino IDE programması bootloaderdi qollap - quwatlaydı hám bir ret basıw menen ámelge asıriladı [3]. Programmist mikrokontrollerdi kirgiziw portleriniń birpara arnawlı qásiyetlerine iye, mısalı, puls keńligi modulyaciyası (PWM), analog-cifrlı konvertor (ADC), uart, SPI, I2 C interfeysleri bar. Mikrokontroller platalarında g2ı portlar g2a qosımsha túrde, geyde sırtqı qurılmalar USB yamasa Ethernet interfeysleri formasında ornatıladı. Keńeytpe modullarında sırtqı periferiyanıń qálegen kompleksi tómendegilerdi óz ishine aladı:  Usb apparatı (kóbinese FTDI FT232 arqalı virtual COM portı retinde, sonıń menen birge, klaviatura hám tıshqanlardıń USB HID Class emulyaciyası menen versiyaları ámelde).  Tiykar g2ı platadada, keńeytiw platalarında da sımlı hám sımsız baylanıs modulları.  Ǵ SM modulı hám basqa sımsız interfeysler.  SD-kartalardı jal g2aw ushın modul.  Dvigateldi basqarıw modulları. Rele, elektromagnitlardı hám basqalardı jalg2aw múmkin.  Ǵ rafik LCD indikatori.  Maket maydanı bol g2an modul. Úshinshi tárep óndiriwshileri mikrokontrollerge jal g2an g2an sensorlar hám aktuatorlardıń keń assortimentin islep shı g2aradı. Mısalı, giroskoplar, kompaslar, manometrler, gigrometrler, termometrler, rele modulları, kórsetkishler, klaviaturalar hám basqalar [20]. Kóbinese, hár qıylı qurılmalardı basqaratu g2ın mikrokontrollerlar sımlı yamasa sımsız tarmaqqa kiritiledi. Avtomatlastırıl g2an basqarıw sistemasında g2ı tiykar g2ı bólimlerden biri bul ma g2lıwmatlardı basqarıw, toplaw, saqlaw, analız qılıw hám shı g2arıw ushın programmalıq támiynat bolıp tabıladı. Onıń ushın kóbinese web-serverde jaylasqan web-xızmet isletiledi. web-server (web-server) - bul klientlerden web-saytqa sorawlardı qabıllaw hám olardı qayta islew ushın juwapker bol g2an server. Bul jeke kompyuterler toparınan yamasa xizmet kórsetiw programması ornatıl g2an hám jumıs stanciyasınan isleytu g2ın arnawlı ajıratıl g2an birpara kompyuter bolıwı múmkin. Klientler ádetde web-brauzerler bolıp tabıladı. web-server klientlerge Nttrotvetlardı, tiykarlanıp HTML beti menen birge beredi, ol ja g2dayda tómendegiler kiredi: hár qıylı fayllar, súwretler, media-a g2ıs (media-thread) yamasa basqa ma g2lıwmatlar bolıwı múmkin. HTTP (ingl. HyperText Transfer Protocol-HyperText transfer Protocol) - bul ma g2lıwmatlardı uzatıw ushın programma qatlamınıń tarmaq protokolı. HTTP protokolınıń tiykar g2ı principi tarmaq hám Paydalanıwshınıń óz-ara tásirin támiyinleytu g2ın klient - server texnologiyası bolıp tabıladı. Web-server php, Python hám basqalar sıyaqlı programmalastırıw tillerinde jazıl g2an skriptlerdi ornatıwdıń túrli funkciyaların atqaradı, olar tarmaq xızmetlerin, ma g2lıwmatlar bazaları, fayllar g2a kiriw, elektron pochta xabarların jiberiw hám basqa elektron kommerciya programmaları ushın sorawlardı shólkemlestiriw ushın juwapker bolıp tabıladı. Web-serverdiń barlıq tiykarg2ı hám qosımsha funkciyaları:  TCP/IP tarmaq protokollarınan paydalan g2an halda HTTP hám HTTPS standart protokolı arqalı web-brauzerlerden sorawlardı qabıllaw;  web-serverde programmalardı jumısqa túsiriw, keyininen qayta islew parametrlerin uzatıw hám qaytarıw;  Sorawlardı saqlaw hám qayta islew, mısalı: mailto, FTP, Telnet hám basqalar;  HTTP protokolı járdeminde gipertekstli fayllardı yamasa hár qanday hújjetlerdi izlew hám brauzerge jiberiw;  java programmaların júklew;  Paydalanıwshı avtorizaciyası hám olardıń autentifikaciyası;  Súwret kartaları (Image map) menen islew hám texnikalıq xizmet kórsetiw;  Server administraciyası hám operacion basqarıwı;  Dinamikalıq túrde jaratıl g2an betlerdi qollap-quwatlaw;  Paydalanıwshılardıń túrli dereklerge shaqırıwların dizimnen ótkeriw jurnalın júrgiziw;  Mısalı, PHP, Python hám basqalar sıyaqlı programmalastırıw tillerinde jazıl g2an skriptlerdiń orınlanıwı. Eń keń tarqal g2an web-serverlerden geyparaları Apache (Apache Software Foundation kompaniyası ), IIS (Microsoft kompaniyası ) hám iPlanet server (Sun Microsystems hám Neccape Communications Corporation kompaniyalarınan ). Házirgi waqıtta bazarda kommerciya hám biypul web-serverlerdiń úlken tańlawı bar. Sayttıń tolıq islewi ushın sizge bet kodı bol g2an fayllar g2ana emes, bálki ma g2lıwmatlar bazaları da kerek boladı. Ma g2lıwmatlar bazası ádetde birlestiriwshi ózgeshelik yamasa ayrıqshalıqlar menen baylanıslı bol g2an málim ma g2lıwmatlar kompleksi bolıp tabıladı. Birden-bir mag2lıwmatlar bazasına jaylastırılıwı múmkin bol g2an hár qıylı ma g2lıwmatlardıń kópligi, jazılıwı múmkin bol g2an zatlardıń túrli-tumanlı g2ına alıp keledi: paydalanıwshılardıń jeke ma g2lıwmatları, jazıwları, sáneleri, buyırtpaları hám basqalar. Bul qolay, sebebi ma g2lıwmatlar, ma g2lıwmatlar bazasına demde kiritiliwi hám kerek bol g2anda demde alınıwı múmkin. Web-islep shı g2ıwdıń dáslepki kúnlerinde barlıq kerekli ma g2lıwmatlar bet kodında jazılıwı kerek edi, endi kerekli ma g2lıwmatlar skriptler járdeminde ma g2lıwmatlar bazasınan soralıwı múmkin. Ma g2lıwmatlar bazalarında isletiletu g2ın ma g2lıwmatlardı saqlaw hám izlewdiń arnawlı algoritmları sizge kerekli ma g2lıwmatlardı bir neshe sekund ishinde tabıw g2a múmkinshilik beredi. Ma g2lıwmatlar bazaları menen óz-ara baylanısta bolıw ushın ma g2lıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları (MBBS) isletiledi, bul ma g2lıwmatlar bazaların jaratıw hám olar menen islew ushın isletiletu g2ın programmalıq támiynat. MBBS-tiń tiykar g2ı waziypası ma g2lıwmatlardı basqarıw bolıp tabıladı, ma g2lıwmatlar bazası tillerin qollap -quwatlaydı, sonıń menen birge hár qanday buzılıwlardan keyin ma g2lıwmatlardı nusqalaw hám qayta tiklew ushın juwapker bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, MBBS klient sorawların demde qayta islewge hám tiyisli ma g2lıwmatlardı beriwge múmkinshilik beredi. Kóplegen "aqıllı" ıssıxanalar sistemaları málim bir funkcional múmkinshiliklerge iye bolıp, onı keńeytiwdiń minimal múmkinshiligi ámeldegi yamasa tek bir ıssıxananı basqarıw g2a qaratıl g2an. Ósimliklerdi ósiriw procesin avtomatlastırıw ushın mikrokontroller, sonıń menen birge oraylastırıl g2an basqarıw sistemasına tiykarlan g2an "aqıllı" ıssıxana joybarı ámelge asıriladı. 1.2. Avtomatlastırıwda kerekli komponentlerdiń texnikalıq xarakteristikaların salıstırıw hám tańlaw Mikrokontrollerlar dúnyasında hár qıylı óndiriwshilerden hám hár qıylı ayrıqshalıqlarg2a iye paydalanıwshılardıń hár qanday wazıypaları hám talaplarına sáykes keletu g2ın júdá kóp sanlı modeller bar. Sol sebepli siz biziń joybarmız g2a sáykes keletu g2ın mikrokontrollerdi tańlawıńız kerek. Tańlaw joybardı ámelge asırıw ushın zárúr bol g2an mikrokontrollerdi anıqlaw ushın birdey segmenttegi túrli óndiriwshilerdiń modellerinen kelip shı g2adı. Mikrokontrollerdiń salıstırıw qásiyetleri 1-kestede keltirilgen joybardı jaratıw ushın NodeMCU (ESP8266 ) modeli saylan g2an. 1-Keste. NodeMCU (ESP8266 ) Xarakteristikası. Xara kteri stika Mánis Mánis Mánis 1 2 3 4 Proc essor Tensilica Xtensa L106, 80 M Ǵts (160 M Ǵts ge shekem ) 32 bit kem quwat tutınıwı ATme ga328 16 M Ǵz ARM Corte x-M3 72 M Ǵz. 32 - razrya d Oper ativ yad 128 KB 2 KB 20 KB Yadi 4 megabayt Flash-yad 32 KB 64 KB Wi- Fi 802.11 b/g/n Joq (qosı msha modul ) Joq (qosı msha modul ) Tarm aq proto kolla rı IPv4, TCP/UDP/HTTP/FTP - - USB - portl ar 1 Port MicroUSB 1 x USB 1 x Micro USB Perif eriya 14 port (kiriw-shıg2ıw) 14 (sonna n 6 PWM shı g2ıw ı + 6 analog kiriwl er retind e isletili wi múmk in) 14 (sonna n 6 PWM shı g2ıw ı + 6 analog kiriwl er retind e isletili wi múmk in)) Quw watla g 2ısh 5 V, < 0,5-2.5 А Micro- USB yaki ǴPIO portları arqalı 7-12 V 7-12 V Ólsh emi 60 mm x 30 mm x 0,8 mm 69 x 53 mm 69 x 53 mm Qoll anılı w múm kin tiller C, Lua, MicroPython, JavaScript, Basic, Lisp С С 1-súwret. NodeMCU (ESP8266 ) Bul plata jaqsı texnikalıq ayrıqshalıqlar g2a iye, keleshekte joybardı jetilistiriw hám qosımsha modullardı sımsız jal g2aw ushın uyqas funkcional múmkinshiliklerge iye. Esp8266 mikrokontrolleri aqıllı rozetkalarda, mesh tarmaqlarında, IP-kameralarda, sımsız sensorlarda, elektron texnikalarında hám basqalarda paydalanıw ushın jaratılg2an. Bir sóz benen aytqanda, ESP8266 jaqınlasıp kiyatır g2an "zatlar Interneti" dıń mıyına aylanadı. Esp8266 chipi eń joqarı dárejede integraciyalan g2an Wi-Fi sheshimlerinen biri bolıp tabıladı [20]. Sonday etip, biziń joybarmızda mikrokontrollerlar hám server, sımsız Wi-Fi tarma g2ı arqalı jal g2anadı. Wi-Fi-bul ingliz tilinde Wireless Fidelity sóz dizbeginen kelip shıqqan qısqartpa bolıp, "sımsız ma g2lıwmatlardı uzatıw" degen mánisti ańlatadı. Bul jergilikli sımsız tarmaqlardı shólkemlestiriw ushın mólsherlengen keń polosalı radiobaylanıs úskeneleri ushın protokol hám standart bolıp tabıladı. Eger ıssıxanalar, basqarıw blokınan bir az aralıqta jaylasqan bolsa, bul túrdegi baylanıs biziń joybarmız ushın júdá sáykes keledi. Wi-Fi júdá kóp sanlı qurılmalar tárepinen qollap -quwatlanadı, olar ápiwayı sazlaw hám júdá kishi baha menen ajralıp turadı. Chiptan paydalanıwdıń eki ja g2dayı bar. Birinshi variant ESP8266- g2a tiykarlan g2an modul basqa hár qanday mikrokontroller tiykarında g2ı ámeldegi sheshimge jal g2an g2an hám AT-buyrıqları menen basqarılatu g2ın, sheshimdiń Wi-Fi infrastrukturası menen baylanısın támiyinleytu g2ın uart-WIFI kóprigi kórinisinde isletiledi. Bul parametr qashannan berli qolında tayın sxematik hám óz zatları tiykarında disk raskadrovka etilgen programmalıq támiynatqa iye bol g2anlar ushın jaqsı. Ekinshisi, Esp8266 chipiniń ózi jańa sheshimdi ámelge asırıw ushın basqarıw mikrokontrolleri retinde paydalanıladı. Biziń joybarmız NodeMCU joybarı platası kórinisindegi ekinshi varianttan paydalanadı, ol jerde ESP8266 ornatıl g2an 32-bitli Tensilica l106 mikrokontrollerine (MCU) iye bolg2an ESP - 12 E modulı ornatıl g2an bolıp, ol Ultra tómen quwat sarpı menen ajralıp turadı. Taktlik jiyiligi 80 M Ǵ z, ol maksimal 160M Ǵ z qa hám 4 Mbayt sırtqı flash yadına da jetiwi múmkin. Esp-12 E modulı 2-súwretde kórsetilgen [20] 2-súwret. ESP-12 E Bunnan tısqarı, NodeMCU platasında CP2102 - USB-den UART-qa interfeys konvertorı, platanı 5 volttan quwatlantırıw qábileti hám kompyuterge jal g2anıw ushın MicroUSB jal g2awshı bar. Modul IEEE802. 11 b/g/n standartın, TCP/IP protokolleriniń tolıq kompleksin qollap-quwatlaydı. Hár qıylı WiFi rejimler: stanciya, programmalıq támiynat kiriw noqatı, programmalıq támiynat kiriw noqatı hám stanciya. WPA, WPA2 qáwipsizligi hám WEP, TKIP, AES shifrlaw. Sonıń menen birge, UART, OTA arqalı programmalıq támiynattı jańalaw yamasa xost arqalı programmalıq támiynattı júklep alıw hám jazıw múmkinshiligi bar. Bunnan tısqarı, tarmaq protokolları: IPv4, TCP, UDP, HTTP, FTP, bul ápiwayı web-serverdi ámelge asırıw ushın júdá qolay boladı[22]. NodeMCU platasınıń ólshemi, tap sol funkciyanı atqaratu g2ın modullar g2a iye básekishilerge qara g2anda kishilew boladı, uzınlı g2ı tek 6 santımetr hám keńligi 3. NodeMCU platasınıń kúshi 5-20 volttan kelip shı g2adı, keyininen ESP-12 e modulın quwatlantırıw ushın 3,3 voltqa shekem azayadı. Minikompyuterlar mákanında hár qıylı óndiriwshilerdiń hám hár qıylı ayrıqshalıqlar g2a iye paydalanıwshılardıń hár qanday talaplarına juwap beretu g2ın júdá kóp sanlı modeller bar. Tańlaw joybardı ámelge asırıw ushın zárúr bol g2an mini-kompyuterdi anıqlaw ushın birdey segmenttegi túrli óndiriwshilerdiń modellerinen kelip shıqqan. Minikompyuterlerdiń salıstırıw qásiyetleri 2-kestede keltirilgen. Para Mánisi Mánis Mánis metr i i 1 2 3 4 Min iPC atı Raspberry Pi 3 modeli B Orang e Pi PC Banan a Pi M2 Chip tag2ı siste ma Broadcom BCM2837 (CPU + Ǵ PU) Allwin ner H3 (CPU + Ǵ PU) Allwin ner A20 Proc esso r 64-bit 4-yadrolıq ARMv8 Cortex-A53, 1.2 Ǵ Hz 4- yadrolı q 32-bitli process or ARM Cortex -A7 1.2- 1.6 Ǵ Hz ARM Cortex -A7 dual core 1.0 Ǵ Hz Ǵ rafi kalıq proc essor 400 M Ǵts chastotalı eki yadrolı protsessor ( ǴPU) Full HD videonı kodlaw, dekodlaw hám shı g2arıw g2a mólsherlengen. Mali40 0 MP2 600M Hz ARM Mali40 0 MP2 Oper ativ yad 1 Ǵ Bayt 1 Ǵ Bayt 1 Ǵ Bayt Yad Karta yad ushın slot, MicroSDHC, USB Boot Mode microS D 64 Ǵ B qa sheke m (turaqlı yad hám júklew diskı retinde ) Karta yad ushın slot, MicroS DHC 1 2 3 4 Ethernet 10/100 Мbit Ethernet RJ45 10/100 Mb/s Ethernet RJ45 2× USB 2.0, 1x USB OTǴ Wi-Fi/Bluetooth Wi-Fi 802.11n hám Bluetooth 4.1 joq Wi-Fi 802.11n hám Bluetooth 4.1 Video kiritiw 1 x CSI-2 Kamera jal g2aw ushın HDCP, HDMI CEC, HDMI 30 funkciyaları 10/100/1000 Ethernet. Konnektor RJ45 Video shı g2arıw 1 x HDMI shı g2ıwshı, 1 x videoshı g2ıw 3.5 mm jal g2awshı 1 x DSI (Display Serial Interface) Standart displeydi jal g2aw ushın; 1 x HDMI shı g2ıwı, 1 x video shı g2ıwı 3,5 mm jal g2awshı 1 x HDMI shı g2ıwı, 1 x video shı g2ıwı 3,5 mm jal g2awshı USB-portlar 4 port USB 2.0 2 port USB 2.0 4 port USB 2.0 Periferiya 40 ta ulıwma maqsetli kiriw/shı g2ıw ( ǴPIO) portları 40 ta ulıwma maqsetli kiriw/shıǵıw (GPIO) portları 40 ta ulıwma maqsetli kiriw/shıǵıw (GPIO) portları Quwwatla g2ısh 5 V, 2-2.5 А Micro-USB yaki Ǵ PIO arqalı 5 V 2 А 5 V 2 А Razmeri 85.6 mm x 56.5 mm x 17 mm 85 x 55 mm 92 × 60 mm Ornatılıwı múmkin bol g2an operacion sistemalar Ubuntu, Debian, Fedora, Arch Linux, Ǵ entoo, RISC OS, Android, Firefox OS, NetBSD, FreeBSD, Slackware, Tiny Core Linux, Windows 10 IOT Android, Lubuntu, Debian, Raspbian Android, Lubuntu Joybardı jaratıw ushın Raspberry Pi 3 modeli saylan g2an. Forma 3. Raspberry Pi 3 Model B Bul model joybardı keleshekte jetilistiriw hám qosımsha modullardı jalg2aw, sonıń menen birge, bir waqttıń ózinde basqa joybarlarda qatnasıw ushın jaqsı texnikalıq ayrıqshalıqlar g2a, funkcionallıqqa uyqas hám esaplaw quwatına iye [24]. Raspberry Pi 3 model B 5 voltli adapterden micro-USB jal g2awshıı yamasa Ǵ PIO quwat pinları arqalı quwatlanadı. Issıxanada keminde temperatura, hawa hám topıraq ı g2allı g2ın ólshew kerek. Onıń ushın kerekli parametrlerdi ólshew ushın elektron sensorlardan paydalanıw maqsetke muwapıq [3]. Hawanıń temperaturası hám ı g2allı g2ın ólshew ushın bul jumısta isletiletu g2ın ayrıqshalıqlar g2a sáykes keletu g2ın sensordı tańlaw kerek. Tańlaw júz bergen sensorlardıń qásiyetlerin salıstırıw 3-kestede keltirilgen. 3-Keste. Datchiklerdi salıstırıw. Xarakterli at DHT11 DHT22 DHT21 Támiynat kernewi, v 3-5 3-5 3-5 Temperatur a , min °C 0 ±2 -40 ±0,5 -40 ±0,5 Temperatura, maksimal °C 50 ±2 125 ±0,5 80 ±0,5 Íǵallıq, min % 20 0 0 Íǵallıq, maksimal % 80 100 100 Hawa temperaturası hám ı g2allı g2ın ólshew ushın DHT22 sensorı saylan g2an bolıp, ol DHT11 ge salıstır g2anda kemrek qáteler menen temperatura hám ı g2allıqtı ólshewdiń úlken diapazonlarına iye bol g2an 3 ten 5 voltqa shekem turaqlı quwat deregi kernewine iye. Bunnan tısqarı, bul sensor DHT21 ge qara g2anda kishilew. Saylan g2an sensor 4-súwretde kórsetilgen. 4-súwret. DHT22 sensorı Sonıń menen birge, gúzetiliwi kerek bolg2an tiykar g2ı parametrlerden biri suw g2arıw waqtın anıqlaw ushın topıraq ı g2allı g2ı bolıp tabıladı. Onıń ushın uyqas sensordı tańlaw kerek - gigrometr, onıń xarakteristikası 4-kestede keltirilgen. Keste 4. Sensorlardıń salıstırıwiy qásiyetleri Xarakteristika atı FC-28 YL-69 ICB510-01 Quwwatla g2ısh kernewi, V 3.3, 5 3.3 - 5 5 В,12-24 В Shı g2ıw cifrlı hám analog cifrlı hám analog analog Tok kúshi 35 35 50 Ólshemi, mm 30×60 20×60 50×208 YL-69 sensorı saylan g2an, sebebi onıń ólshemleri, kontrollerdiń analog hám cifrlı kiriwleri menen paydalanıw qábileti hám bahası menen parıq etedi. Bul sensor 5- súwretde kórsetilgen. Forma 5. Yl-69 topıraq ıg2allı g2ın anıqlawshı sensor Bul sensor potenciometr menen basqarıw paneline jal g2anadı, bul sensordı cifrlı kontaktqa jal g2awda shegara mánisin belgilewge xızmet etedi. Keyinirek, siz kúnniń waqtın anıqlawıńız kerek, onıń ushın fotorezistor isletiledi, ol túrli kompaniyalar tárepinen islep shı g2arıladı, biraq birdey ayrıqshalıqlar g2a iye hám qáteler ushın minus ámeldegi hám olardı salıstırıw logikalıq bolmaydı. Sol sebepli biz shegara ma`nisin belgilew qolaylı g2ı ushın, biz tek keshti hám kúndizdi anıqlawımız kerek, keyin ol basqarıwshınıń cifrlı kontaktına jal g2anadı. Fotorezistor-bul elektr qarsılı g2ı o g2an túsetu g2ın jaqtılıq intensivligine qaray ózgerip turatu g2ın sensor. Jaqtılıq qanshellilik kúshli bolsa, elementtiń qarsılı g2ı sonshalıq tómen boladı. 6 -súwretde komparatorlı jaqtılıq sensorı kórsetilgen[3]. 6-súwret. Komparatorlı fotorezistor Issıxana ishindegi temperaturanı tómenletiw ushın ıssı hawanı sırtqa shıg2arıw kerek, onıń ushın servo isletiledi. Bul joybar ıssıxananıń shamalıq modelin usınıs etkenligi sebepli, áynekti ashıw ushın kishi servo isletiledi. 5-kestede úsh servo modeldiń salıstırıw xarakteristikası berilgen [3]. 5-Keste. Servo salıstırıw xarakteristikası Xarakteristika atı S Ǵ-90 Turnigy TSS-10M Ǵ ASMC-04B Quwatla g2ısh kernewi 5V 5V 12V Rotordıń burılıw múyeshi, gradusta 360 360 300 Moment 1.6 kg/sm 2.2 kg/sm 90 kg/sm Ishki interfeys Analog Cifrlı analog Burılıw strelka saatqa qarsı strelka saatqa qarsı strelka saatqa qarsı Sherterna materiyalı Neylon metall metall Korpus materiyalı Plastic plastik metall Provod uzınlı g2ı 20 sm 20 sm 30 sm Ólshemleri 23.2 × 12.5 × 22 mm 23.1 x12.0 x24.9 mm 60*95*102 mm Awırlı g2ı 9 g 15 g 530 g Joybarda paydalanıw ushın S Ǵ -90 servo sayladım. Ol kishi salmaqqa iye hám joybardıń kópshilik strukturalıq bólimleri sıyaqlı 5 voltli jumıs kernewine iye. Ol jeterli moment hám kishi kólemge iye. Kerekli funkciyanı ámelge asırıw ushın jeterli boladı. Men saylan g2an servo 7-súwretde kórsetilgen. Forma 7. Sg90 servo Joybardı dala shárayatında ámelge asırıwda, endi aydawshına quwat jetkizip beriwdiń hájeti joqlıg2ı haqqında xabar beretu g2ın shegara giltleri bol g2an sızıqlı aktuatorlardan paydalanıladı. Sızıqlı aktuator (aktuator) - bul turaqlı dvigateldiń aylanıw háreketin sızıqlı háreketke aylantıratu g2ın qurılma. Íssıxanada ıssıxana g2a kiriw hám onıń ishki bólegin tungi waqıtta háreketke qaray jaqtılandıriwdi ámelge asırıw múmkin, onıń ushın háreket sensorı tańlaw kerek. Qásiyetleri 6 -kestede keltirilgen úsh modul modelinen tańlaw ámelge asırıldı. Xarakteristika atı E18-D80NK HC-SR501 HC-SR505 Quwwatla g2ısh kernewi, V 5 4.5 - 20 4.5 - 20 Múyesh zonası (gradusta) < 15 < 140 < 100 Temperatura -25…+55 -20…+80 -20…+80 Uzaqlıqtı anıqlaw 0.03 – 0.8 3-7м (sazlanadı) 3 Ólshemi, mm 45х17 32х24х18 10х23 Keste 6. Háreket sensorleriniń salıstırıw xarakteristikaları Joybarda paydalanıw ushın HC-SR501 háreket sensorı saylan g2an. HC-SR501 - basqarılatu g2ın aymaqta adamlardıń háreketin anıqlaw imkaniyatın beretu g2ın piroelektrik infraqızıl háreket sensorı. Bul 500 BP IR sensorı, Fresnel linzalari hám BISS0001 mikrosxemasi basqarıw modulınan shólkemlesken modul esaplanadı. 8- suwretde HC - SR 501 modul ı k ó rsetilgen [3]. 8- s ú wret . Hc - SR 501 sensor modul ı Suw g2 ar ı wd ı barqar ı w ush ı n nasos kerek , biraq ı ss ı xanan ıń modeli jarat ı l ı p at ı r g 2 anl ı g2ı sebepli biz ó lshem h á m quwatta kishi AD 20 P den paydalanam ı z . Quwat j ú gin basqar ı w ush ı n rele s ı yaql ı qur ı lma kerek . Rele - kiriw a g 2ı m ı ó zgergende elektr yamasa elektron kontaktlard ıń bas ı w ı na j ú rgizetu g 2ı n yamasa ó shiriwshi kommutatsiya ú skenesi . 7- kestede releniń sal ı st ı r ı w xarakteristikas ı keltirilgen . 7- keste . Rele xarakteristikaleriniń salıstırılıwı Xarakteristika atı NCR HH Ǵ1-1/032F- 38-100A NCR HH Ǵ1-1/032F- 38-30A SRD-05VDC-SL-C Túri Qattı ja g2dayda Qattı ja g2dayda Elektromagnitlik Kernewdi basqarıw, V 3…32 3…32 5 Ózgeriwsheń kernew, V 40…440 40…440 125…250 Tolıq tok kúshi nagruzkası, A 100 30 10 Quwat júgin almastırıw ushın SRD05 VDC-SL-C elektromagnit rele sayladım. Releni ornatıw qolaylı g2ı hám júkti (nagruzkanı) ańsat almastırıw ushın modul formasında boladı. Rele ózi menen bir qatarda, modulda tranzistor menen Optoelektronik izolyaciya da ámelde bolıp, ol mikrokontroller pinların kernewden qor g2aydı. 9 -súwretde 4 kanallı rele modulı SRD-05 VDC-SL-C tiykarında súwretlengen. 9-súwret. Rele modulı Óz gezeginde, kerekli júkti bul modulg2a jal g2aw múmkin boladı: jaqtılandıriw, ısıtqısh, suw g2arıw hám basqalar [3]. Zatlar Internetiniń qáliplesiwi insan ushın ma g2lıwmat, bilimge aylanatu g2ın hám arnawlı bir mashqalalardı sheshiw ushın paydalanılatu g2ın ma g2lıwmatlardı toplaw, analız qılıw hám tarqatıw múmkinshiliklerin sezilerli dárejede keńeytiredi. Qurılmalar ortasında baylanıs ornatıw ushın olar qaysı protokol menen baylanıs etiwlerin tańlawıńız kerek. CoAP, MQTT, Modbus sıyaqlı hár qıylı wazıypalarda paydalanıw ushın kóplegen protokollar bar. MQTT (Message Queuing Telemetry Transport ) - bul tómen tarmaqlı keńligi tarmaqlarında brokerden paydalan g2an halda baspa/abonent principi boyınsha asinxron xabarlardı uzatıw protokolı. Protokoldıń ayrıqsha ózgesheligi onıń ıqshamlı g2ı, sebebi ma g2lıwmatlar kompleksi ólshemi tek bir neshe bayttı quraydı. Ápiwayı hám isenimli ma g2lıwmatlar a g2ımın támiyinleytu g2ın TCP/IP ústinde isleydi. MQTT-dıń tiykar g2ı maqseti kóplegen qurılmalardan tóplan g2an ma g2lıwmatlardı hám olardıń telemetriyasın aralıqtan turıp gúzetip barıw IT tarawında paydalanıw bolıp tabıladı. Protokol bulttan basqarılıwı yamasa basqarılıwı kerek bol g2an kishi qurılmalardıń úlken tarma g2ına qaratıl g2an. Sonıń menen birge, ol kóplegen qabıl etiwshiler ushın ma g2lıwmatlardı " Multicast" qılıw ushın mólsherlengen. MQTT M2 M (mashina -mashina óz-ara tásiri) hám IIoT (sanaat Internet zatlar ) sistemalarında isletiledi. COAP protokolı kóbinese IoT sistemaların islep shı g2ıw ushın MQTT menen salıstırıladı. Olar uqsas, biraq sezilerli ayırmashılıqlar bar. MQTT-bul “kópten kópke” protokol, CoAP bolsa serverge tiykarlanıp hám klient ortasında g2ı baylanıs ushın “birge-bir” protokol. Usınıń menen birge, CoAP MQTT-da ámelde bolma g2an metama g2lıwmatlar, quramdı anıqlaw hám maslastırıw qásiyetlerin usınıs etedi. Modbus — tarmaq qurılmaları ortasında mag2lıwmatlar almasıwı ushın ashıq baylanıs protokolı bolıp, master-slave arxitekturasına tiykarlan g2an. Modbus protokolınıń abzallıqları ashıqlıq hám g2alabalıq paydalanıw esaplanadı (kóplegen óndiriwshiler bul protokoldı qollap-quwatlaytu g2ın túrli túrdegi qurılmalar, sensorlar islep shı g2aradı). Modbus protokolınıń wazıypaları tarmaqlardı basqarıw, saqlaw registrlarında ma g2lıwmatlardı oqıw hám jazıw, fayllar g2a kiriw hám qurılma ja g2dayın diagnostika etiwden ibarat. Server hám klient ortasında ma g2lıwmatlardı uzatıwdı ámelge asırıw ushın MQTT protokolın tańladım. Protokol kishi hám jeńil, salmaqli jumıs sharayatların esapqa al g2an halda islep shı g2arıl g2an hám kem qayta islew quwatına iye hám batareyanıń islew múddeti sheklengen qurılmalar ushın júdá sáykes keledi. Olar arasında házirde smartfonlar, sensorlar hám jal g2an g2an qurılmalar sanı bar g2an sayın kóbeyip atır. Protokoldıń tiykar g2ı qásiyetlerinen biri sonda, jal g2anıw baslamashıları klientler bolıp tabıladı, bul hár qıylı geografiyalıq bólistirilgen dereklerden ma g2lıwmatlardı jıynaw zárúr bol g2anda paydalı bolıwı múmkin. Usınıń menen birge, broker serveri aq ip-adreske iye bolıp, ol hár qanday xostingdan paydalanıw imkaniyatın beredi hám brokerge jal g2an g2an klientler tek Internetge kiriw múmkinshiligine iye. MQTT tómendegi ayrıqshalıqlar g2a iye: 1. Asinxron protokol; 2. Ma g2lıwmatlar uzatıw liniyasında turaqsız baylanıs sharayatta islew; 3. “Birden kóp” baylanıs hám úzilgen qosımshalar ushın bólistiriw muwapıq boladı; 4. Xabar mazmunına neytral; 5. Tiykar g2ı baylanıs wazıypaları ushın TCP/IP g2a tayanadi; 6. Klienttiń úzilisi haqqında táreplerdi xabardar qılıw ushın LWT ( Last Will and Testament ) funksiyası menen támiynlengen; 7. Kóp dárejedegi xizmet kórsetiw sapasın qollap-quwatlaw (QoS): "maksimal bir ret", " minimal bir ret" hám " anıq bir ret". Bul pikirlerdiń barlıg2ı MQTT-ni processor quwatı hám batareyanıń islew múddeti sheklengen qurılmalar ortasında ma g2lıwmatlardı uzatıw, sonıń menen birge, tómen tarmaqlı keńligi, aldınan aytıp bolmaytu g2ın turaqlılıq yamasa joqarı keshigiw tarmaqları ushın protokol g2a aylantırıl g2an. Sol sebepli MQTT IOT ushın ideal transport retinde belgili. Ol TCP/IP protokolı tiykarında qurıl g2an, biraq Bluetooth, UDP, ZigBee hám basqa TCP/IP bolma g2an IOT tarmaqlarında islew ushın MQTT- SN tarma g2ı bar. MQTT protokolında xabar almasıw yamasa jazılıwshısı (publisher/subscriber) bolıwı múmkin bol g2an klient (klient) hám xabarlardıń brokeri (broker) ortasında ámelge asırıladı. Jazıwshı ma g2lıwmatlardı MQTT brokerge jiberedi, xabarda málim bir tema, tema (topic) kórsetilgen. Jazılıwshılar tiyisli temalar g2a jazılıw bolıwına qaray kóplegen jazıwlardan hár qıylı ma g2lıwmatlardı alıwı múmkin. MQTT qurılmaları broker menen óz-ara baylanısta bolıw ushın málim túrdegi xabarlardan paydalanadı, tómende solardan tiykar g2ıları keltirilgen: • Connect -broker menen baylanıs ornatıw; • Disconnect-broker menen baylanıstı úziw; • Publish - brokerde tema boyınsha ma g2lıwmatlardı baspa etiw; • Subscribe-brokerde tema g2a jazılıw bolıw; • Unsubscribe-temadan jazılıwdı bıykarlaw. Temalar UTF-8 kodlan g2an belgilerden ibarat boladı. Temalardıń ierarxik dúzilisi "terek" formatında bolıp, olardı shólkemlestiriw hám ma g2lıwmatlar g2a kiriwdi ańsatlastıradı. Temalar bir yamasa bir neshe dárejelerden ibarat bolıp, olar bir- birine "/" belgisi menen bólinedi. Baspa mudamı klientlerge tarqatıw ushın jańa mag2lıwmatlar g2a iye bolsa, xabar jetkizip beriwdi basqarıw jazıwı menen birge keledi. Joqarı dárejedegi klientler hár bir xabardı qabıllawı múmkin, tómengi dárejedegi klientler bolsa ierarxiyanıń tómengi bóleginde tek bir yamasa eki tiykar g2ı kanal g2a tiyisli xabarlardı qabıllawı múmkin. Bul eki bayttan 256 megabaytqa shekem bol g2an ma g2lıwmatlardı almaslawdı ańsatlastıradı. Mısalı asxanada jaylasqan temperatura sensorı brokerge ma g2lıwmatlardı da g2aza etedi: /home/kitchen/kitchen1/temperature. Abonent bir waqttıń ózinde bir neshe temalardan ma g2lıwmatlardı alıwı múmkin, onıń ushın arnawlı belgiler (wildcard) bar. Olar eki qıylı: bir dárejeli hám kóp dárejeli. Bir dárejeli wildcard, onı isletiw ushın " + " belgisi isletiledi, biz onı tema filtrindegi hár qanday dáreje ushın at beriw ornına isletiwimiz múmkin. Mısalı, biz barlıq jataq bólmelerinde temperatura haqqında ma g2lıwmat alıwımız kerek: /home/room-space/+/temperature Nátiyjede biz temalardan ma g2lıwmatlardı alamız: /home/room-space/kitchen1/temperature /home/room -space/kitchen2/temperature Kóp dárejeli wildcard, onı isletiw ushın " # " belgisi qollanıladı, biz onı tek tema filtriniń aqırında aqır g2ı dáreje retinde isletiwimiz múmkin, bul birinshi dárejeleri arnawlı " #" belgisiniń shep tárepinde kórsetilgen temalar dárejelerine sáykes keletu g2ın hár qanday tema g2a sáykes keledi. Mısalı, uydagi barlıq asxanalardıń hár qıylı sensorlarınan ma g2lıwmatlardı alıw ushın: /home/room-space/# Nátiyjede biz temalardan mag2lıwmatlardı alamız: /home/room-space/kitchen1/temperature /home/room -space/kitchen2/light1 MQTT xabarlardı uzatıwda úsh sapalı xizmet kórsetiwdi (qos - xızmet sapası) qollap -quwatlaydı. QoS 0. Bul dárejede jazıw bir ret brokerge xabar jiberedi hám odan tastıyıqlawdı kútpeydi, ya g2nıy jiberedi hám umıtadı. QoS 1. Bul dáreje xabardıń brokerge anıq jetkiziliwin támiyinleydi, biraq jazıwdıń jiberilgen xabarları qaytalanıwı múmkin. QoS 2. Bul dáreje abonentke xabarlardı jetkizip beriwdi támiynleydi hám jiberilgen xabarlardıń tákirarlanıwın esaptan shıgaradı. Raspberry Pi menen islew ushın biz Raspbiannan paydalanamız Raspbian – Depian g2a tiykarlan g2an biypul operacion sistema, bul Raspberry Pi úskeneleri ushın arnawlı optimallastırıl g2an [5]. Paydalanıwshı interfeysin jazıw qolaylı bolıwı ushın Python tilinde ramkadan paydalanıw g2a qarar ettim. Python-bul islep shı g2ıwshınıń islewi hám kodtı oqıw qábiletin asırıw g2a qaratıl g2an joqarı dárejedegi ulıwma maqsetli programmalastırıw tili. Pythonnıń sintaksisi minimalıst bolıp tabıladı, usınıń menen birge standart kitapxana júdá kóp paydalı funkciyalardı óz ishine aladı. Framework-bul arnawlı maqsetli programmalıq ortalıq, programmalardı jaratıwda málim strukturalıq bólimlerdi birlestiriw procesin sezilerli dárejede azaytıw ushın isletiletu g2ın ramka. Hár qanday maqsetke mólsherlengen web-xızmetti tez hám hesh qanday qıyınshılıqsız qáliplestiriw múmkin. Ramkanı tańlaw úsh varıanttan kelip shıqtı: Flask, Django, TurboǴ ears. Turbo Ǵ ears-ashıq derekli tolıq stack web - qosımshalar ushın ramka. Bul islep shı g2ıwshı g2a ma g2lıwmatlardı tiykarlan g2an keńeytiriletu g2ın web-qosımshalardı tez jaratıw g2a múmkinshilik beredi. Turbo Ǵ ears qolay ulgiler hám kúshli hám maslasıwshı ORM menen birge keledi. Ramkanıń eń zárúrli funkciyaları: hár qıylı ma g2lıwmatlar bazaların qollap-quwatlaw, sqlobject hám SQLAlchemy-di qollap- quwatlaw, FormEncode ushın tastıyıqlaw, web-server retinde Pylons, buyrıq qatarı quralları bolıp tabıladı. Flask-bul BSD licenziyası tiykarında usınıs etiletu g2ın mikroframe. Onıń islep shı g2ıwshıları Sinatra Ruby ramkasınan jaylasqan. Bul werkzeug wsgi quralı hám Jinja2 shablonına baylanıslı. Flask modullı dizayn g2a iye bolıp, onı kóplegen wazıypalardı orınlaw ushın maslastırıw g2a múmkinshilik beredi. "Qutıdan" dástúrshi tómendegi funkciyalardı aladı: ornatıl g2an server hám depagger, Jinja2 shablonları, qáwipsiz kukilardı qollap-quwatlaw, WS Ǵ I 1.0, Unicode, hár qanday ORM- g2a jal g2anıw múmkin. web-qosımshalar islep shı g2ıwshılardı qollap-quwatlaw ushın ramka jaratıldı, olar talapqa qaray keńeytpelerdi tańlaw múmkinshiligine iye boladı. Django-biypul ashıq derekli full-stack ramkası. Bul sizge individual kitapxanalardı izlew ornına kóplegen standart funkciyalardı bir paketke qosıw imkaniyatın beredi. Olar arasında autentifikaciya, Url-marshrutizaciya, ma g2lıwmatlar sxeması migraciyası hám basqalar sıyaqlı talap úlken boladı. Django obektlerdi ma g2lıwmatlar bazası kestelerine maslastırıw ushın ORM den paydalanadı. Tap sol kod hár qıylı ma g2lıwmatlar bazaları menen isleydi, sol sebepli bir ma g2lıwmatlar bazasınan ekinshisine ótiw ańsat jumıs boladı. Django isleytu g2ın tiykar g2ı bazalar PostgreSQL, MySQL, SQLite hám Oracle. Siz basqalardı qosıwıńız múmkin, biraq onıń ushın sizge úshinshi tárep sheshimleri kerek boladı. Modulliligi hám keńeytiriliwi sebepli eń sáykes keletug2ın Flask mikrofreymvorkın tańlaw g2a qarar ettim. Daslep, ol tek joybarda zárúr bol g2an modullardı jal g2aw hám olardan paydalanıw g2a múmkinshilik beretu g2ın tiykar g2ı qurallar kompleksine iye boladı. Bul basqıshta joybardıń apparat hám programmalıq komponentlerin tańlaw tamamlandı. NodeMCU mikrokontrolleri (esp8266 ), Raspberry Pi 3 web-server retinde, ıssıxana ishindegi hawa hám topıraq temperaturası hám ı g2allıq ma g2lıwmatların alıw ushın sensorlar hám háreket sensorı sayladım . 1.3 ThingSpeak-de NodeMCU menen DHT11 ı g2allıq temperaturası monitoringi. ThingSpeak, IoT (Internet of Things) ushın ónimler hám xızmetlerdi usınıs etiwshi bult platformasi esaplanadı. ThingSpeak platformasi menen NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleri sıyaqlı qurılmalar menen baylanıslı ilajlardı ámelge asırıw múmkin. NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleri, WiFi baylanısıwın támiyinleytu g2ın qawipsiz hám kompakt bir qurılma esaplanadı. Bul, ThingSpeak platformasi menen baylanıstı ornatıw hám internet arqalı malumotlarni jaylastırıw ushın ideal qural esaplanadı. ThingSpeak'da qurılma haqqında g2ı ma g2lıwmatlardı saqlaw, olar g2a saatlıq yamasa kúnlik atqarılatu g2ın ilajlardı orınlaw hám tiykar g2ı informaciyalar bazasına kiritilgen ma g2lıwmatlardı kórip shı g2ıw sıyaqlı ámeller orınlaw múmkin. Tómendegiler ThingSpeak platformasi menen NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleridan paydalanıwdıń zárúrli qádemlerin tariyplesedi: 1. ThingSpeakda esap jaratıw : ThingSpeak platformasida esap jaratıw ushın https://thingspeak. com/ saytına ótiń hám dizimnen ótiń. Sizge ThingSpeak haqqında ma g2lıwmatlardı saqlaw ushın bir " Channel" beriledi. 2. API gilti hám kanal sazlamalari: Jańa kanal jaratqannan keyin, API giltini alıwıńız múmkin. Bul gilt NodeMCU ESP8266 hám ThingSpeak ortasındag2ı baylanısda isletiledi. Kanal sazlamalarini kerekli kóriniske sazlang, mısalı, ma g2lıwmatlar qabıllaw ushın kórsetilgen ma g2lıwmatlardı saqlaw, ma g2lıwmatlardı kóriw ushın kanaldıń API-ni ashıw hám saqlan g2an ma g2lıwmatlar ushın grafik jaratıw sıyaqlı sazlamalar etiledi. 3. Arduino strukturalıq kitapxanası júklew: Arduino IDE arqalı NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleri ushın Arduino strukturalıq kitapxanası júkleń. Bul, mikrokontroller menen baylanıslı kodıńızdı dúziw ushın kerekli funksiyalardı támiyinleydi. 4. WiFi baylanısıwın sazlaw : NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleri arqalı WiFi baylanısıwın sazlaw ushın ssid (WiFi atı ) hám parol kirgiziwińiz kerek. Bul, ThingSpeak platformasi menen baylanısıw ushın sistemalı internet baylanısın jaratadı. 5. Ma g2lıwmatlardı ThingSpeak ga jıberiw: NodeMCU ESP8266 arqalı tóplan g2an ma g2lıwmatlardı ThingSpeak platformasiga jıberiw ushın HTTP POST sorawı jiberiledi. Ma g2lıwmatlardı ThingSpeakqa tuwrı formatda jıberiw ushın API URL, gilt hám ma g2lıwmatlardı óz ishine al g2an ma g2lıwmatlar qosılıp jiberiledi. 6. Ma g2lıwmatlardı ThingSpeak den al g2an ma g2lıwmatlardı kóriw: ThingSpeak platformasida saqlan g2an ma g2lıwmatlardı kóriw ushın API-ni isletiw múmkin. Ǵ rafiklar, úlken maydanlı ma g2lıwmatlar yamasa statistikalar jaratıw ushın ThingSpeak'in bul múmkinshiliklerinen paydalanıwıńız múmkin. Bul qanatlı attıń ulıwma tártibi haqqında ulıwma ma g2lıwmatlar berilgen. Tolıq túsindiriw ushın, NodeMCU ESP8266 mikrokontrolleri hám ThingSpeak platformasi tuwrısında g2ı dokumentatsiyalardan hám qóllanbalardan paydalanıwıńız usınıs etiledi. Dawam etiw ushın, ThingSpeak platformasiga mag2lıwmatlardı jiberiw ushın NodeMCU ESP8266 kod da g2ı qádem-qádem qóllanbanı tákirarlawımız múmkin: 1. ThingSpeak kitapxanaların júklew: Arduino IDE'da " Library Manager" arqalı ThingSpeak kitapxanaların ornatıw kerek. " ThingSpeak" kitapxanasın qıdırıń hám ornatıw tuymesin basıw. 2. ThingSpeak API giltini alıw : ThingSpeak esabıngizga kirip, " API Keys" bólimine ótiń. Jańa bir API gilti jaratılıwmasıńız múmkin. Bul giltni kod da g2ı " YOUR_API_KEY" ornına jaylastırıwımız kerek. 3. WiFi baylanısıwın sazlaw : WiFi baylanısıwın sazlaw ushın tómendegi kodıńızdı isletiwińiz múmkin: cpp #include <ESP8266 WiFi. h> const char* ssid = " WiFi nomi"; const char* password = " WiFi paroli"; void setup () { Serial. begin (115200); delay (10 ); WiFi. begin (ssid, password); while (WiFi. status ()! = WL_CONNECTED) { delay (1000 ); Serial.println (" WiFi baylanısıwdı kutamiz... "); } Serial.println (" WiFi jalg2andı"); } void loop () { } Joqarıda g2ı kod bólimine WiFi atı hám paroldı ózińizdiń WiFi tarma g2ıngizga maslastırıń. 4. ThingSpeak ga ma g2lıwmatlardı jiberiw: Ma g2lıwmatlardı ThingSpeak ga jiberiw ushın tómendegi kodıńızdı isletiwińiz múmkin: cpp #include <ESP8266 WiFi. h> #include <ThingSpeak. h> const char* ssid = " WiFi nomi"; const char* password = " WiFi paroli"; const char* server = " api. thingspeak. com"; const char* apiKey = " YOUR_API_KEY"; WiFiClient client; void setup () { Serial. begin (115200); delay (10 ); WiFi. begin (ssid, password); while (WiFi. status ()! = WL_CONNECTED) { delay (1000 ); Serial.println (" WiFi baylanısıwdı kutamiz... "); } Serial.println (" WiFi jalg2andı"); } void loop () { if (WiFi. status () == WL_CONNECTED) { if (client. connect (server, 80)) { String postStr = apiKey; postStr += " &field1="; postStr += String (analogRead (A0)); postStr += " &field2="; postStr += String (analogRead (A1)); postStr += " \r\n\r\n"; client.print (" POST /update HTTP/1. 1\n"); client.print (" Host: api. thingspeak. com\n"); client.print (" Connection: close\n"); client.print (" Content-Type: application/x-www-form-urlencoded\n"); client.print (" Content-Length: "); client.print (postStr. length ()); client.print (" \n\n"); client.print (postStr); } client. stop (); } delay (5000); } Joqarıdag2ı kod " field1" hám " field2" ornında analog sensorlardan alın g2an ma g2lıwmatlardı ThingSpeak'ga jiberedi. " YOUR _API_KEY" ornına ThingSpeak'dan al g2an API giltingizni jaylastırıń. 5. Kodtı NodeMCU ESP8266 g2a júklew: Arduino IDE'da kodtı NodeMCU ESP8266 g2a júklew ushın " Upload" tuymesin basıwıńız kerek. Bul qádem-qádem qóllanba járdeminde NodeMCU ESP8266 mikrokontrollerini ThingSpeak platformasiga ma g2lıwmatlardı jiberiw ushın sazlawıwıńız múmkin. Qosımsha sazlamalar hám ózgerisler ushın NodeMCU ESP8266 hám ThingSpeak dokumentatsiyalaridan paydalanıwıńız múmkin. II-BAP.TEPLICALARDI AVTOMATLASTIRIW PROCESINIŃ ANALIZI. 2.1 Teplicalardı avtomatlastırıw metodleriniń salıstırmalı analizi. Ósimlik ónimleri xalıq ushın azıq-túlik deregi retinde, sharwashılıqta azıq retinde, kóplegen tarawlarda (ásirese azıq-túlik, toqımashılıq, farmacevtika hám parfyumeriya sanaatında ), sonıń menen birge dekorativ (gúlshilikte) hám basqa kóplegen maqsetlerde shiyki onim retinde isletiledi . Áyyemgi zamanlardan berli awıl xojalı g2ı bul tarawdı miynet talap etetu g2ın hám energiya sarplaytu g2ın dep xarakteristikalaytu g2ın insan qol miynetiniń tikkeley qatnasıwınan paydalanıwdı óz ishine aladı. Teplicalardı avtomatlastırıw tártipke salınıwı múmkin bolg2an ıqlım parametrlerin basqarıw hám baqlawdı óz ishine aladı. Mikroklimattı saqlawdı avtomatlastırıw jaqsı ósiwge hám hasıldarlıqtı asırıw g2a járdem beredi, sonıń menen birge qol miyneti g2árejetlerin azaytadı. Texnologiyalıq processlerdi joqarı dárejede avtomatlastırıw hám mexanizatsiyalaw zárúrligi payda boladı. Ulıwma al g2anda, basqarıw sistemasın bir neshe basqarıw processleri hám obyektleriniń óz-ara baylanıslılı g2ı dep esaplaw múmkin. Basqarıwdı avtomatlastırıwdıń ulıwmalastırıl g2an maqseti basqarıw obyektiniń potencial múmkinshiliklerinen paydalanıw natiyjeliligin asırıw bolıp tabıladı. Mikroklimattı basqarıw sistemaleriniń tómendegi úsh túri bar. 1. Qolda basqarılatu g2ın. Olar ósimliklerdiń artıwın vizual baqlaw, ósimliklerdi qolda suw g2arıw, temperatura regulyatorların qosıw hám óshiriw, tóginlerdi óz ishine aladı. Bul kóp waqıt talap etedi, insan qátesi múmkinshiligı úlken hám sol sebepli bul sazlamalar kemrek anıq hám isenimsiz bolıp tabıladı. 2. Yarım avtomatlastırıl g2an. Bul qurılmalar qolda basqarıw hám yarım avtomatlastırıwdıń kombinatsiyası bolıp, kóp tárepten qolda basqarılatu g2ın qurılmalar g2a uqsaydı, biraq olar suw g2arıw hám parametrlerdi basqarıw menen baylanıslı miynet g2árejetlerin azaytadı. 3. Tolıq avtomatlastırıl g2an. Bul teplica ishinde júz bolıp atır g2an ıqlım ózgerisleriniń kópshiligine juwap beriw ushın jaqsı úskenelestirilgen quramalı qurılmalar. Bul sistemalar sırtqı eskertiwlerge nátiyjeli juwap beriwge járdem beretu g2ın teris baylanıs principine tiykarlanadı. Bunday qurılmalar kóp sanlı parametrlerdi tártipke salıw g2a hám insan faktorları menen baylanıslı mashqalalardı sheshiwge múmkin bolsada da, olar júdá qımbat bolıp tabıladı. Joqarıda aytıp ótilgen sistemalar menen baylanıslı bir qatar mashqalalardı sanap ótemiz. Joqarıda aytıp ótilgen sistemalar menen baylanıslı bir qatar mashqalalardı sanap ótemiz. 1. Ósimliklerdiń ósiwin tuwrıdan-tuwrı yamasa tikkeley bolmag2an halda tártipke salıwshı hawa ız g2arlı g2ı, topıraq ız g2arlı g2ı, jaqtılıq, topıraq pH, temperatura hám basqalar sıyaqlı ıqlım parametrlerindegi ózgerislerdi baqlaw menen baylanıslı qıyınshılıq. 2. Joqarı texnikalıq g2árejetler, tájiriybeli texnikalıq xızmetkerlerge mútájlik. Zamanagóy qurılmalar mobil texnologiyalardan baylanıs sistemaları hám sımsız ma g2lıwmatlardı jıynaw sistemaları sıpatında paydalanadı, bul bolsa fermalarda ma g2lıwmatlar g2a global kirisiwdi támiyinleydi. Biraq bul dizaynnıń quramalılı g2ı, qıyın remontlaw hám joqarı baha sıyaqlı hár qıylı shegaralar menen baylanıslı. Zamanagóy teplica kompleksleri standart joybarlar boyınsha kóp aralıq lı qurıl g2an bolıp, olar qizdırıw, suw g2arıw, samallatıw hám hawa aylanıwı, drenaj, suw támiynatı hám kanalizaciya, jaqtılandıriw sıyaqlı mikroklimattı saqlaw ushın zárúr injenerlik sistemaları menen úskenelestirilgen. Bul sistemalardıń barlı g2ı iri kárxanalar ushın mólsherlengen. Olardı ornatıw hám isletiw qıyın, sonıń menen birge júdá qımbat. Bul sistemalar menshikli yamasa kishi fermer xojalıqları ushın arnalma g2an. 2.2 Teplicanı avtomatlastırıwda kerekli komponentleri. Teplicanı avtomatlastırıw ósimliklerdiń ósiwi ushın túrli kórsetkishlerdi baqlaw hám mikroklimattı basqarıwdı óz ishine aladı. Aqıllı ıssıxana tómendegilerdi basqarıwı múmkin:  Íssılıq - ósimliklerdiń hádden tıs qızıwı yamasa muzlawınıń aldın alıw;  Suw – jawın ıssıxanag2a kirmegeni ushın ósimliklerdi suw g2arıwdı baqlaw kerek;  Jaqtılıq — ósimliklerdi qosımsha jaqtılandırıw yamasa olardı qarań g2ılatıw;  Hawa hám ı g2allıq - bekkem jabıq ıssıxana kún boyı ı g2allıqtıń asıwına hám ósimlikler ushın kislorod hám karbonat angidrid jetispewshiligine alıp keledi;  Shıbın-shirkeyler - siz zıyanlı shıbın-shirkeylerdiń ıssıxanaga kirip barıwınıń aldın alıwıńız yamasa paydalı bol g2anlardıń jasawı ushın qolay sharayatlardı támiyinlewińiz múmkin. Ósimliklerdiń jaqsı ósiwi ushın bir waqıttıń ózinde bul parametrlerdiń kópshiligi gúzetiliwi kerek. Tómendegi sistemalar bunı támiyinlewi múmkin:  Suw g2arıw - málim bir kestege muwapıq suwdı úzliksiz túrde jetkizip beriw;  Samallatıw - samallatqıshlardı qosıw yamasa óshiriw yamasa tesiklerdi ashıw hám jabıw;  Azıq elementleriniń dozası - topıraqtı analiz qılıw arqalı azıq elementlerin suw g2arıw sisteması arqalı tarqatıw múmkin;  Zıyankeslerge qarsı gúres - ósimliklerdi avtomatikalıq túrde búrkiw. Úlkenlew avtomatlastırıw hám ıqlım qada g2alawı ushın bul sistemalardıń barlı g2ı bir waqıttıń ózinde basqarılıwı hám olardıń jumısın optimallastırıwı múmkin bol g2an bir úlken sistemanı shólkemlestiriw kerek. Belgilengen ıqlım parametrlerin saqlaw mikroklimat sistemasınıń normal islewiniń ajıralmaytu g2ın bólegi bolıp tabıladı. Bul jumısta ósimlikler ushın ideal ósiw sharayatlarına jaqın bol g2an maqul túsetu g2ındı tańlaw zárúrli bólek bolıp tabıladı, sebebi mikroklimat olar g2a tiykarlanadı . Avtomatikalıq tártipke salıw sistemasınıń tiykar g2ı wazıypaları tómendegilerden ibarat :  hawa temperaturasın basqarıw ;  suwg2arıw sistemasın basqarıw ;  jaqtılandırıw úskenelerin basqarıw. Ilgeri teplicanı avtomatlastırıw qımbat hám geyde satıp ala almaytu g2ın dárejedegi procedura edi, biraq házirgi waqıtta bul mashqalanı sheshiw onsha qımbat emes hám keleshekte jáne de úlken payda keltiredi. Mikrokontrollerlar - bul hár qıylı elektron qurılmalardı basqarıw g2a múmkinshilik beretu g2ın programmalastırılatu g2ın chip. Mikrokontroller bir yamasa bir neshe processor yadroları, yad hám programmalastırılatu g2ın kirisiw hám shı g2ıw sırtqı qurılmaların óz ishine aladı. Salıstırıw analiz nátiyjesinde hár qıylı platformalar arasında Arduino Nano tańlandı. Arduino Nano - bul Arduino Uno-nıń tolıq ózgeshelikli analogı, biraq miniatyura taxtasında jaylasqan. Ayrıqsha ózgeshelik sırtqı quwat ushın óz uyasınıń joq ekenligi, USB seriyalı konvertaciya qılıw ushın FTDI FT232RL chipinen paydalanıw hám standart USB ornına mini-USB kabelinen paydalanıwı bolıp esaplanadı. Plata pinli kontaktlerge iye, olar sebepli Arduino-nı tuwrıdan- tuwrı maket platasına jaylastırıw múmkin. Arduino Nano-nıń abzallı g2ı Arduino Uno-nıń múmkinshiliklerine salıstır g2anda ıqshamlı g2ı, jelimlewdiń(payatlaw) q ájeti joqlı g2ı hám platanı kompyuterge jal g2aw ushın isletiletu g2ın sımnıń keń tarqal g2anlı g2ı bolıp tabıladı. Platatıń qásiyetlerin kórip shı g2ıń :  Mikrokontroller-Atmel ATmega168 yamasa ATmega328  Jumıs kernewi (logikalıq dáreje) - 5 v  Kirisiw kernewi (usınıs etilgen) - 7-12 v  Kirisiw kernewi (sheklengen) - 6 -20 v  Cifrlı kirisiw/shı g2ıw - 14 (olardan 6 tasi PWM shı g2ıwı retinde isletiliwi múmkin) hám analog kiriwler – 8  Kirisiw / shı g2ıw arqalı tuwrıdan-tuwrı a g2ıs - 40 ma  Bas flesh yad 16 Kb (ATmega168) yamasa 32 Kb (ATmega328) júklew ushın 2 Kb isletiledi  RAM - 1 Kb (ATmega168) yamasa 2 Kb (ATmega328)  EEPROM-512 báyit (ATmega168) yamasa 1 Kb (ATmega328)  Ólshemleri-1. 85 sm x 4. 2 sm Arduino Nano mini USB jalg2anıwı yamasa tártipke asırılma g2an 6-20 V (30- PIN) yamasa sazlanıwı 5 V (27-PIN) sırtqı quwat deregi arqalı quwat alıwı múmkin. Eń joqarı kernewli derek avtomatikalıq túrde saylanadı. FTDI FT232RL chipi tek platformanıń ózi USB menen quwatlansa, quwat aladı. Sonday etip, sırtqı derekten (USB emes) islep atır g2anda, FTDI mikrosxeması tárepinen islep shı g2arıl g2an 3,3 V kernew bolmaydı, RX hám TX ledları tek 0 hám 1 pinlarda joqarı dárejedegi signal bar bol g2anda janadı. 1-súwrettegi sırtqı kórinis hám kirisiw hám shı g2ıwlardıń suwreti. 1-súwret Arduino Nano platformasında kompyuter, basqa Arduino qurılmaları yamasa mikrokontroller menen baylanıs ornatıw ushın bir neshe qurılmalar ornatıl g2an. ATmega168 hám ATmega328 0 (RX) hám 1 (tx) pinları menen ámelge asırılatug2ın izbe-iz UART TTL (5 V) interfeysin qollap-quwatlaydı. Plata g2a ornatıl g2an FTDI FT232RL chipi bul interfeysti USB arqalı jóneltiredi hám FTDI drayverları (Arduino programmasına kiritilgen) kompyuter degi programma g2a virtual COM portın usınıs etedi. Arduino programmasınıń izbe-iz avtobus monitoringi (Serial Monitor) platforma g2a jal g2an g2anda tekstli ma g2lıwmatlardı jiberiw hám qabıllaw imkaniyatın beredi. Qayta programmalastırıw ushın Reset túymeshesin basıwdıń qájeti joqlı g2ın da atap ótiw kerek, sebebi Nano jańa kodtı jazıwdan aldın programmanı ózi qayta jumısqa túsiriwi ushın mólsherlengen. Ma g2lıwmatlar a g2ımın basqarıwshı FT232RL liniyalarınan biri (DTR) 100 nF kandensator arqalı ATmega168 yamasa ATmega328 mikrokontrollerleriniń qayta jumısqa túsiriw pini jal g2an g2an. Bul liniyanı aktivlestiriw, ya g2nıy tómen dárejedegi signal beriw mikrokontrollerdi qayta jumısqa túsiredi. Arduino programması bul funkciyadan paydalanıp, programmalastırıw ortalı g2ınıń ózinde júklew túymeshesin basıw arqalı kodtı júkleydi. DTR liniyası arqalı tómen dárejedegi signal uzatıw kodtı jazıwdı baslaw menen muwapıqlastırıladı, bul bolsa júklew waqtın qısqartadı. Bul funkciya mini USB jal g2awshı uzatqısh kabelinen paydalanıp, kirisiw ushın qolay jerge alıp shı g2ıp, plata fizikalıq kirisiw múmkinshiligisiz Nano-nı qayta programmalastırıw g2a múmkinshilik beredi. Teplica ishinde ǵi mikroklimattı baqlaw sensorları Ósimliklerdiń ósiwi ushın qolay sharayatlardı támiyinlew ushın átirap - ortalıqtı baqlaw da zárúr. DHT-11 sensorı átirap -ortalıq sensorı retinde isletiledi. DHT11 sensorı gidrometr hám kólemli temperatura sensorı eki bólekten ibarat. Ǵ igrometr hawa ız g2arlı g2ın ólsheydi. Sonıń menen birge, sensorda cifrlı signaldı mikrokontrollerge uzatıw ushın analog-cifrlı konversiyalardı ámelge asıratu g2ın basqarıwshı bar.  Í g2allıq ólshewiniń anıqlı g2ı ±3 % RH (20... 80% RH aralı g2inda )  Basım ólshewiniń anıqlı g2ı ±1. 0 hPa (300 aralı g2inda... 1100 hPa)  Temperatura ólshewiniń anıqlıg2ı ±0, 5 °C (-40... +85 °C aralı g2inda ) Modul hár qıylı mobil qurılmalar hám joybarlarda paydalanıw ushın mólsherlengen. Sol sebepli ol az g2antay jay iyeleydi hám az g2antay energiya sarplaydı. Sensordıń kórinisi 2-suwretde kórsetilgen. Súwret-2 Avtomatikalıq suw g2arıw sistemasın jal g2aw ushın ornatıl g2an qosıw taymerinen tısqarı, topıraq ız g2arlı g2ına gigrometr, topıraq ız g2arlı g2ı sensorı isletiliwi kerek. Modul eki bólekten ibarat :  YL-69 baylanıs probı  YL-38 sensorı Jal g2anıw ushın sımlar kiritilgen. Yl-69 probinıń eki elektrodları ortasında kishi kernew payda boladı. Eger topıraq qur g2aqlay bolsa, qarsılıq úlken hám a g2ıs kemrek boladı. Eger jer ız g2ar bolsa — qarsılıq kemrek, tol azmaz kóbirek. Juwmaqlawshı analog signal ı g2allıq dárejesin bahalawı múmkin. Yl - 69 probı YL-38 sensorına eki sım arqalı jal g2an g2an. Sensor menen jal g2anıw pinlarınan tısqarı, YL-38 sensorı teksergishke jal g2anıw ushın tórt pinge iye. Yl-38 sensorı LM393 salıstır g2ıshına tiykarlan g2an bolıp, ol D0 shı g2ıwına tómendegi princip boyınsha kernew beredi: ız g2ar topıraq - tómen logikalıq dáreje, qur g2aqlay topıraq - joqarı logikalıq dáreje. Dáreje potansiyometr járdeminde sazlanıwı múmkin bolg2an shegara mánisi menen belgilenedi. A0 pini analog baha beriledi, onı keyinirek qayta islew, analiz qılıw hám qarar qabıllaw ushın teksergishke ótkeriw múmkin. Yl-38 sensorı eki LEDga iye bolıp, olar sensor g2a keletu g2ın quwat hám cifrlı signal dárejesiń ańlatadı. D0 cifrlı shı g2ıwı hám D0 dárejeli LEDnıń bar ekenligi moduldı basqarıwshına jal g2anbastan g2árezsiz túrde isletiwge múmkinshilik beredi. Texnikalıq qásiyetleri:  Támiynat kernewi-3.3-5 V  Tutınıw a g2ımı - 35 mA  Shı g2ıw - cifrlı hám analog  Moduldıń ólshemi 16×30 mm  Probı ólshemi 20×60 mm  Ulıwma salma g2ı -7, 5 g Topıraq ız g2arlı g2ı sensorı kompleksi 3-suwretde kórsetilgen 3-súwret Islep shıg2ılıp atır g2an teplicada isleytu g2ın temperaturası shama menen 350 C bol g2an trubalı tárizli natriy shırası isletiledi, sol sebepli órtti anıqlaw sistemasın, sonıń menen birge jan g2ısh, tez janatu g2ın gazlar bar ekenligin támiyinlew kerek. Ásirese, uwlı zatlı, jan g2ısh gazlardı, sonıń menen birge janıw nátiyjesinde payda bol g2an toqtatıl g2an bóleklerdi anıqlaw ushın MQ sensorlerınıń pútkil seriyası bar. 1-kestede olardan geyparaları keltirilgen. Sensor Gaz tariypi MQ-2 Ǵ azlardıń keń diapazonı (propan, Butan, metan hám vodorod ) MQ-3 Spirtli ishimlikler puwı MQ-4 Tábiyiy gaz (CH4) MQ-5 jan g2ısh gazlar MQ-6 Suyultırıl g2an neft gazları MQ-7 Uglerod oksidi MQ-9 Jan g2ısh hám karbon monoksit gazları MQ-131 Ozon (O3) 1-keste. MQ seriyalı sensorlar hám olar anıqlaytu g2ın gazlar. Avtomatlastırıl g2an teplicada órt payda bolıwın anıqlaw ushın sensordı tańla g2anımız sebepli, eń jaqsı variant MQ-2 sensorı boladı. Ol uglevodorod gazleriniń (propan, metan, n-Butan ), tútinniń (janıw nátiyjesinde payda bol g2an toqtatıl g2an bóleksheler) hám vodoroddıń átirap - ortalıqta g2ı koncentraciyasın anıqlaydı. Sensor gaz a g2ıwı hám tútindi anıqlaw ushın isletiliwi múmkin. 4-súwret. Sensor suwreti Avtomatikalıq suwǵ�arıw sistemasınıń basqarıw sensorları, sonıń menen bir ǵe avtomatikalıq basqarıw sistemasınıń isletiliwi Avtomatlastırıl g2an teplicanı modellestiriw processinde suw júzesi sensorınan paydalanıw zárúrshiligi anıqlandı. Sensordıń eki ma g2lıwmatı kerek, sebebi bir sensor avtomatikalıq suw g2arıw sistemasınıń suw júzesindegi ólshewshi, ekinshi sensor nasostı tiykar g2ı ıdısqa quyılıw ushın ıdıs da g2ı suw júzesin ólsheydi. Suw júzesi sensorı sın kózqarastan belgi arqalı ıdıstıń suw menen tolıp ketiwiniń aldın alıw ushın vizual qada g2alaw ámeldegi bolma g2an hár qıylı ıdıslarda suw júzesin anıqlaw ushın mólsherlengen. Suw júzesindegi datchiklernıń dizaynı hár túrlı bolıwı múmkin - júziwshi, suw astı, oral g2an. Bul suw sensorı suw astında. Sensordı suw g2a batırıw qanshellilik úlken bolsa, eki qońsılas sım arasında g2ı qarsılıq sonshalıq tómen boladı. Sensorda teksergishke jal g2anıw ushın ush PIN bar. Analog baha s pini beriledi, onı keyinirek qayta islew, analiz qılıw hám qarar qabıllaw ushın teksergishke ótkeriw múmkin. Sensorda qızıl LED bar bolıp, ol sensor g2a keletu g2ın quwat bar ekenligin ańlatadı. Bul suw júzesi sensorınıń texnikalıq qásiyetlerin kórip shı g2ıń:  Támiynat kernewi-3.3-5 V  Tutınıw a g2ımı -20 mA  Shıg2ıw –analog  Anıqlaw zonası -16×30 mm  Ólshemleri-62×20×8 mm  Islew temperaturası - 10 -30 °S Bul sensor 1.5-suwrette kórsetilgen. Anıqlaw zonasınıń forması sheklengenligi sebepli, isletiletu g2ın tanklarnıń tereńligi de sheklenedi. Sonı atap ótiw kerek, avtomatikalıq suw g2arıw sistemasınıń suw bazasında g2ı suwdiń anıq dárejesin anıqlaw suw g2arıw ushın bólimlerdi ornatıw hám tańlawda zárúrli shárt emes. Hádden tıs a g2ımdı anıqlaw ushın onı ıdıstıń joqarı bólegine jaylastırıw jetkilikli, biraq bul tek ıdısqa suw sırtdan qosılsa, ol jerdan suw júzesiniń sensorı ornatıl g2anda suw g2arıw sistemasınıń ıdısına suw quyilsa múmkin. nasosda nasostı qosıw zárúrligi haqqında xabar beredi. 5-súwret Avtomatikalıq suw g2arıw sistemasın jaratıw ushın suw támiynatı sistemasında basım payda etiw hám buzatu g2ın ámeller shiyshesinen paydalanıw kerek. Topıraqtı bir tegis suw g2arıw ushın topıraq maydanına qaray bir neshe búrkegishlerden paydalanıw kerek. Proektlestirilgen teplicada isletiletu g2ın ólshemlerdi esapqa al g2an halda, sáykes túrde 6,7-suwretde "tamshı" búrkegish hám klapan sıyaqlı bir jup búrkegish jeterli. 6 -Súwret 7-Súwret Suw ag2ımın óshirip qóyatu g2ın klapan retinde júdá kóp múmkinshilikler bar. Úlken klapan kólemine mútajlik joq ekenligin esapqa alsaq, hátte eń arzan klapan variantları da isleydi. Solenoid qaqpaq orayda jaylasqan elastik membranadan ibarat bolıp, ol qattı metall halqa g2a iye hám bulaq arqalı jam g2a jal g2anadı. Tekseriw kontaktlerine kernew qollanıl g2anda, katushka magnit maydanınıń tásiri astında jam kóteriledi hám membranadan kúshti alıp taslaydı, bul bolsa bir demde kóteriledi hám qaqpaqtı ashadı, usınıń menen birge suyıqlıqtıń keyingi a g2ımı ushın truba liniyasi ashıladı. Jabıw waqtında (magnit maydan joq), prujinali jam tómenge túsedi hám kúsh penen membrananı halqa arqalı basad ı. " Dropper" tipindegi búrkegish kishi ólshemlerge iye hám minimal bólimlerden ibarat. Atomızatordıń wazıypası kishi tesiklerge kiriw jayına kiretu g2ın suyıqlıqtı atomızator korpusında g2ı tártipke salıw bolıp tabıladı. Bul dizayn sebepli suw g2arıw maydanı asadı. Sistema da g2ı basımnıń asıwı menen búrkegishten suyıqlıq a g2ımınıń uzınlı g2ı úlken maydandı óz ishine aladı. Dnat-natriyli gaz shı g2arıw lampası (NL) —bu elektr jaqtılıq deregi bolıp, onıń jaqtı denesi olarda g2ı gaz shı g2ıwı menen natriy puwi bolıp xızmet etedi. Sol sebepli bunday lampalardıń jaqtılıq spektorında natriy rezonanslı nurlanıw ústinlik etedi; lampalar jaqtı toq sarı nur beredi. NL dıń bul ayriqsha ózgesheligi (nurlanıwdıń monoxromatikligi) olar jarıtqanda reńlerdiń qanıqarsız sapasın keltirip shı g2aradı. Spektrdıń ayriqsha qásiyetleri hám támiynat tarma g2ınıń eki ese jiyliginde sezilerli jaqtılanıw sebepli NL tiykarlanıp kóshe jarıtqıshları, utilitar, arxitekturalıq hám dekorativ ushın isletiledi. Natriy lampalardıń toq sarı nurlanıw spektri rayon sharayatında sırtqı jaqtılandıriw ushın bólek artıqmashılıqlarg2a iye. Biraq, jaqtılıqtıń toq sarı -sarı reńine máslahát beretu g2ın tolqın uzınlı g2ı ósimliklerdegi fotosintezdıń birinshi shıńina tuwrı keledi. Bul halda tolqın uzınlı g2ı 610 -720 nm. Sol sebepli, bul shıranı ósimlikler ushın jaqtılıq deregi retinde isletiw eń jaqsı sheshim bolıp tabıladı. Ayriqsha qásiyetlerine qaramay, natriy lampalar eń nátiyjeli elektr jaqtılıq dereklerinen biri bolıp tabıladı. Joqarı basımlı natriy lampalardıń jaqtılıq shı g2ıwı 150 lumen/vattqa, tómen basım bolsa 200 lumen/vattqa jetedi. Natriy shıranıń islew múddeti 28, 5 mıń saat g2a shekem. LED yamasa muz lampaları ósimlikler ushın jaqtılıq rejimin jaratıw ushın hár tárepten eń maqul túsetu g2ın variant bolıp tabıladı. Olar eń kem energiya sarpı hám joqarı nátiyjelililikke iye bir muz lampasınıń úlken resurs islewi 50 mıń saatqa shekem dawam etiwi múmkin. LED lampalar tek paydalı spektr tolqınların (qızıl, kók, toq sarı ) óndirisi múmkin, bul bolsa bir tárepden " artıqsha" tolqınlar payda bolmaslı g2ı sebepli energiya sarpın kemeytiwge múmkinshilik beredi, basqa tárepden, ósimliktiń rawajlanıwın haqıyqattanda tártipke salıw, onı ásteletiw yamasa tezlestiriw, bul ásirese sanaat ciklınde zárúrli bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, sonı atap ótiw kerek, shıra ósimlikke qanshellilik jaqın bolsa, jaqtılıq effekti sonshalıq úlken hám tolıq boladı. Biraq ıssılıq nurlanıwınıń unamsız tásirin esapqa alıw kerek, sol sebepli optimal aralıq shama menen 20 -25 sm. Tábiyiy jaqtılıq deregin jasalma jaqtılıq penen tolıq almastırıw ushın jaqtılıq deregi saylan g2anlı g2ı sebepli, siz ósimliktiń qosımsha jarıqlı g2ı dep atalatu g2ını jeterli emes, bálki artıqsha jaqtılıqqa ıseniwińiz kerek. Salıstırıwlar kestesi 2 Dnat - 100 hám Apollon 4 DNAT-100 Apollon 4 Baxası 423 000 swm 2 100 000 swm Energiya tutınıwı 100 W 140 W Ornatıwdıń qıyınlı g2ı Joqarı Tómen Múddet 28 mıń saatg2a shekem 60 mıń saat g2a shekem Minimal nátiyjeli jaqtılandıriw maydanı 0, 5 kvm 0, 5 kvm Qawipsizlik klassi Joq IP65 Jıynaqtı qayta úskenelew zárúrshiligi Ámeldegi reflektor trubalı shıra Talap etilmeydi Jaqtılıq shı g2ıwı 10 000 lumen 450 000 lumen Salıstırıw keste 2 Salıstırıwlar kestesinen biz LED lampochkanıń joqarı bahasın, sonıń menen birge, kórip shı g2ılıp atır g2an barlıq parametrler ushın Dnat lampochkasınan anıq ústinlikti atap kórsetiwimiz múmkin. Biraq, bul joybarda zárúrli shártlerden biri bul jıynaw bahası, bul faktordı esapqa al g2an halda, tańlaw HPS paydasına ámelge asıriladı. 8-suwretde Dnat shıra, 9 -suwretde shıra kórsetilgen Apollo 4 8-Súwret 9 -Súwret Informaciya shı g2arıw úskeneleri avtomatlastırıl g2an teplicanı sazlaw múmkinshiligin ámelge asırıw, sonıń menen birge sensorlar kórsetkishlerin vizualizatsiya qılıw ushın I2 C avtobusi járdeminde isleytu g2ın, kórsetilgen hám belgilerdi kórsetiw qábiletine iye displey kerek. Displey retinde LCD 2004 saylan g2an. Suyıq kristall indikator MT-20 S4 A-I, sawdada ámeldegi MT-20 S4 A- I indikatori tiykarında islep shı g2arıl g2an. MT-20 S4 A-I suyıq kristallı indikator ornatılg2an INF8574 A kontrollerine iye, bul PCF8574 A analogi bolıp, I2 C avtobusi arqalı indikatorni basqarıw imkaniyatın beredi. I2 C shinasidan paydalanıw displeyni tańlawda tiykar g2ı ólshemlerden biri bolıp tabıladı, sebebi bul túrdegi jal g2anıw platforma protsessori Arduino NANO portlarınıń minimal sanınan paydalanadı. Displey ush rejimde islewi múmkin: 8 - bitli rejim kishi hám úlken bitler isletiledi (DB0-DB7) 4-bitli rejim tek tómengi bitler isletiledi (DB4-DB7) I²C rejimi ma g2lıwmatlar I²C/TWI protokolı arqalı uzatıladı. Displey adresi 0 x38. Bul displeyde tórt bitli yamasa segiz bitli rejimnen paydalanıw usınıs etilmeydi. Óytkeni, bul modeldiń tiykar g2ı abzallı g2ı I2 C avtobusınan paydalan g2an halda jal g2anıw qábileti bolıp tabıladı. Displeyde logikanı quwatlantırıw, arqa jaqtılıq penen óz-ara tásir qılıw hám basqarıw elektronikasın basqarıw ushın 18 PIN bar. Juwmaq kestesi 3-kestede kórsetilgen Nomer Bel ǵilew Xarakteristika 1 Ǵ ND Ulıwma (topıraq ) 2 vcc támiynat kernewi (3, 3-5 v) 3 vo Kontrasttı basqarıw 4 RS Register tańlaw 5 R/W Jazıw yamasa oqıw rejimin saylań 6 E Indikatorga kirisiwdi qosıw (sonıń menen birge, mag2lıwmatlar strobi) 7 DB0 ma g2lıwmatlar shinasi (8- bit rejimi) (8-bit rejiminde LSB) 8 DB1 ma g2lıwmatlar shinasi (8 bitli rejim) 9 DB2 ma g2lıwmatlar shinasi (8- bitli rejim) 10 DB3 ma g2lıwmatlar shinasi (8- bit hám 4-bit rejimler) (4- bitli rejimde LSB) 11 DB4 ma g2lıwmatlar shinasi (8 hám 4 bitli rejimler) 12 DB5 ma g2lıwmatlar shinasi (8 hám 4 bitli rejimler) 13 DB6 ma g2lıwmatlar shinasi (8 hám 4 bitli rejimler) 14 DB7 ma g2lıwmatlar shinasi (8 hám 4 bitli rejimler) 15 + LED + quwat yoritgichi 16 -LED - arqa jaqtılıq quwat deregi 17 SDA ceriyali ma g2lıwmatlar shinasi 18 SCL ceriyali saat liniyasi 3-keste Sonı atap ótiw kerek, Arduino IDE dıń tiykar g2ı kitapxanaları quramında bul displey menen islew ushın kitapxana bar. Bul kitapxanada hár qıylı belgiler hám háriplerden ibarat jaratıl g2an belgi generatorınıń eki beti bar. Olardıń ulıwma sanı 512 belgiden ibarat. Belgilerdiń hár biri on altılıq esaplaw sistemasında óz kodına iye. 1. 8-suwretde belgi generatorınıń eki beti kórsetilgen, sebebi belgi generatorınıń betleri sanında sheklewler joq, displeydiń minimal elementi, 5*8 noqat matritsası járdeminde ózińizdiń jeke belgilerińizdi jaratıw múmkin. Biraq, kórip shıg2ılıp atır g2an displey ekranda bir waqtıniń ózinde bir neshe betlerden belgilerdi kórsetiw múmkinshiligin qollap -quwatlamaydı. Sonı da atap ótiw kerek, I2 C avtobus displeyge qosımsha element esaplanadı, sebebi dáslepki dizayn tórt bitli yamasa segiz bitli belgilerdi kórsetiw rejiminen paydalanıwdı óz ishine al g2an. LCD 2004 displey qásiyetleri: Támiynat kernewi: 3, 3-5 v Maksimal a g2ıs tutınıwı : 1, 4 mA Arqa jaqtılıq a g2ımı tutınıwı : 120 mA Kórsetkish: 20 ta belginen ibarat 4 qatar. Belgiler 5×8 noqatlı matritsada kórsetiledi Ólshemleri: 98×60×13 mm Ornatıl g2an I2 C modullı displeydiń grafik suwreti 10 -suwretde kórsetilgen 10 -súwret 2.3 Avtomatlastiriw sistemasınıń islew principi. Sistema Arduino Nano platasınıń ózi, bir neshe sensorlar hám sensorlardan alıng2an ma g2lıwmatlardı kórsetiw ushın displeyden ibarat boladı. Temperatura hám ı g2allıq sensorı shıradan 20 santımetr aralıqta ornatıladı, topıraq ız g2arlı g2ı sensorı tuwrıdan-tuwrı substratga batırıladı, tútin hám gaz sensorı ıssıxona shiftiga ornatıladı .Dnat lampası shifttiń orayında, odan 10 santımetr aralıqta jaylasqan bolıp, sımlar diywal g2a biriktirilgen arnawlı qısqıshlar menen támiyinlengen. Suw púrkegishiniń diametrin esapqa al g2an halda pottıń shetleri boylap suw g2arıw ushın eki suw búrkegishni jaylastırıń. Suw támiynatı valfi jabıl g2annan keyin shlanglarda qal g2an suyıqlıqtıń oqmasligi ushın elektr qaqpaq suw támiynatı liniyasidagi búrkegishge ılajı bol g2anınsha jaqınlaw ornatılıwı kerek. Barlıq sensorlar oqıwdı o'qiy alatu g2ın taxta g2a jal g2an g2an. Birpara sensorlar jumısqa túsirilgende, birpara aktuatorlar iske túsiriledi. Samallatıw jaqtılıqpenen tandemda isleydi, biraq jaqtılıq óshirilganda ı g2allıq hám hawa temperaturası qada g2alaw etiledi, bunıń nátiyjesinde belgilengen parametrlerge tıykarlanıp, egzoz pániy qosıladı. Avtomatikalıq suw g2arıw rejimi waqıt taymerlari tárepinen tártiplestiriledi. Sonıń menen birge, avtomatikalıq suw g2arıw sisteması topıraq ız g2arlı g2ı sensorı járdeminde topıraq ız g2arlı g2ın baqlawdı támiyinleydi, onıń oqıwları tiykarında ósimlikti suw g2arıw múmkin. Keliń, Arduino Nano v3. 0 platasınıń múmkinshiliklerin, kiriwler, shı g2ıwlar, modullardı jal g2aw algoritmları hám quwatqa jal g2anıw usılların tolıq kórip shı g2ayıq. Doska 11-suwretde kórsetilgen Arduino Nano eń kishi Arduino platalarınan biri bolıp tabıladı. Bul Arduino Uno- dıń tolıq funktsional analogi bolıp tabıladı - ol ATmega328 P chipida da isleydi, biraq Atmega 168-de variantlar ámeldegi, biraq kishilew forma faktorına iye. Ulıwma ólshemleri sebepli keńes kóbinese ıqshamlıq zárúrli bolg2an joybarlarda qollanıladı. 11-súwret ATmega328 P tiykarında g2ı Arduino Nano - 26 kirgiziw/shı g2arıw portına iye, olardan 8 i analog kirisler, so g2an qaramay, olar cifrlı shı g2ıw retinde isletiliwi múmkin, 14 cifrlı kirisiw hám shı g2ıwlar, olardan 6 i impuls keńligi modulyatori (PWM), ekewi kóbirek I2 C avtobus paydalanıw astında hám 3 SPI avtobus astında isletiledi. Kirisiw hám shıg2ıwlardıń tolıq diagrammasın 12-suwretde kóriw múmkin. Súwret-12 FTDI FT232 RL Arduino platasın jeke kompyuterge jal g2aw ushın isletiledi. Jal g2anıwdı ornatıw waqtında emulyatsiya etilgen izbe-iz COM portı payda boladı. Drayvlar hám barlıq kerekli programmalar Arduino IDE paketine kiritilgen. Arduino IDE programmalıq támiynat kompleksi, sonıń menen birge, ápiwayı tekstli ma g2lıwmatlardı oqıw hám taxta g2a jiberiw imkaniyatın beretu g2ın arnawlı programmanı óz ishine aladı . USB arqalı kompyuterge ma g2lıwmatlardı uzatıwda plata da g2ı RX hám TX LEDlari janıp óship turadı, biraq izbe-iz ma g2lıwmatlar 0 hám 1 pinler arqalı uzatıl g2anda, bul LEDler aktivlestirilmeydi. Software serial kitapxanası hár qanday Arduino Nano cifrlı pinlarida izbe-iz jal g2anıwdı ámelge asırıw g2a múmkinshilik beredi. ATmega328 hám ATmega168 mikrokontrollerleri I2 C (TWI) hám SPI ceriyali interfeyslerin de qollap - quwatlaydı. Thearduino programması I2 C avtobusi menen islewdi ańsatlastırıw ushın Wire kitapxanasın óz ishine aladı. I2 C avtobusi haqqında tolıq mag2lıwmat hújjetlerde jazıl g2an. AREF: ADC sırtqı uyqas jazıwlar kernewin jal g2aw ushın PIN analog ólshewler " sırtqı" parametr menen analogReference () funkciyasınan paydalan g2ande júz boladı. Breadboard (nan paneli ornatıw ). Bunday taxtanıń tiykar g2ı maqseti hár qıylı qurılmalardıń prototiplarini proektlestiriw hám disk raskadrovka qılıw bolıp tabıladı. Bul qurılma 2, 54 mm qádem yamasa onıń kóbeymesi bol g2an tesik uyalarınan ibarat. Prototiplash taxtaları túrli ólshemlerde boladı, lekin kóbinese olar birdey bloklardan ibarat, 13-súwret.. Shep hám oń tárepte eki quwat liniyasi ámeldegi: bul jerde ústindegi barlıq tesikler bir-birine baylanısqan. Ortada g2ı sańlaq dip korpuslarında chiplerdi ornatıw hám ańsat g2ana alıp taslaw ushın mólsherlengen. Dip korpus (ingl. dual ın-line package, sonıń menen birge DIL) mikrosxemalar, mikrosxemalar hám basqa birpara elektron komponentler ushın isletiledi. Bul túrdegi korpuslar tórtmuyushler forması hám uzın tárepleri boylap eki qatarlı terminallar bar ekenligi menen ajralıp turadı. Súwret-13 Breadboard Lehimsiz elektron platalar ápiwayı elektr shınjırların jaratıw ushın da, quramalı joybarlar ushın da isletiledi. Breadbordtıń ta g2ı bir kólemi - bul jańa bólimler hám komponentlerdi tekseriw-mısalı, chipler (ICs). Barlıq elektron qurılmalar sıyaqlı, Arduino da quwat deregi kernewi kerek. Arduino Nano Mini-B USB kabeli arqalı, sırtqı quwat dereginen 6 - 20 v biyqarar kernew menen (30 -PIN arqalı ) yamasa 5 v stabillesken kernew menen (27-PIN arqalı ) quwatlanıwı múmkin. Qurılma avtomatikalıq túrde eń joqarı kernewli quwat deregin tańlaydı. Sırtqı quwat deregi retinde (USB emes) hár qanday AC/DC tarmaq adapteri yamasa batareya/batareyadan paydalanıw múmkin.Biraq, 7 v den tómen bolg2an besleme zorı g2ıwınıń tómenlewi 5 v terminalında g2ı kernewdiń tómenlewine alıp keledi, bul bolsa qurılmanıń biyqarar islewine alıp keliwi múmkin. 12 v den joqarı kernewden paydalanıw kernew stabilizatorinıń hádden tıs qızıp ketiwine hám taxtanıń isten shı g2ıwına alıp keliwi múmkin. Sonı esapqa al g2an halda, 7 den 12 v ge shekem bol g2an kernewli quwat dereginen paydalanıw usınıs etiledi. 3-BAP SISTEMA ONIŃ STRUKTURALIQ BÓLIMLERINIŃ XARAKTERISTIKASI 3.1. Avtomotlastırıl ǵ�an ıssıxana túrleri hám optimal temperatura Bul avtomatlasqan suw g2arıw hám samallatıw sisteması islep shı g2ılatu g2ın tiykar g2ı komponent. Teplicanıń ramkası metall, plastmassa trubalar yamasa a g2ashlardan tayarlanıwı múmkin. Metall ramka qattı hám arzan, xızmet múddeti keminde 10 jıl. A g2ash eń arzan hám ózgertiw ańsat, biraq sabırlı emes jáne onı antiseptik qurallar menen emlew kerek. Plastik trubalardan jasal g2an ramka uzaq waqıt xizmet etiwi múmkin, shirimeydi, qor g2aw quralların qollaw talap etilmeydi, lekin quyashta uzaq waqıt tur g2anda deformaciyalanıwı múmkin. Polietilenli plyonka eń arzan hám keń qollanılatu g2ın qatlamlı materiyallarınan biri bolıp tabıladı. Ol hár qanday dizaynda g2ı teplicada ańsat g2ana ornatılıwı múmkin, quyash nurların jaqsı ótkeredi hám ósimlikler ushın suwıqlardan (—3°C ge shekem ) jaqsı qor g2aw wazıypasın atqaradı. Bekkemlengen plastik plyonkadan da paydalanıw múmkin. Ol da tap joqarıda g2ı sanap ótilgen materiyallarda g2ı xarakteristika g2a iye, biraq bekkemlengen tor tárizli plastik plyonka sebepli qattılıg2ı bekkemliginen ajralıp turadı. Bul plyonka kúshli samal hám burshaqqa shıdam bere aladı hám jánede, izbe-iz bir neshe jıl dawamında isletiliwi múmkin. Spanbond haqqında sóylew de qızıq. Bul tek g2ana samal, burshaq, kúshli jawın shıdam beriwden tısqarı, bálki qustıń hújimine de shıdam bere aladı. Spanbond ósimliklerdi suwıqtan -7°C qa shekem qor g2ay aladı hám onı izbe-iz 5 máwsim dawamında isletiwge boladı. Biraq eń maqul túsetu g2ın materiyal - bul uyalı polikarbonat. Ol shıyshe qattılı g2ınan kúshliligi menen tanıqlı. Bul ózgeshelik sebepli polikarbonatlı teplica kúshli jawın, samaldan qorqpaydı. Polikarbonattıń ta g2ı bir zárúrli abzallı g2ı onıń uzaq jas kóriwi bolıp tabıladı — waqıt ótiwi menen (bul materiyal ushın 15 jıl kepillik) móldirligin jo g2altpaydı. 1-súwret Issıxana strukturalarınıń túrleri а ) tórtmuyushli, b) diywal g2a biriktirilgen, v) do g2a tárizli, g) piramidalı ıssıxana, d) kópmúyesh tárizli Tuwrı múyeshli ıssıxanalarda ósimliklerdi optimal jaqtılıq penen támiyinlew ańsat. Bunnan tısqarı, bul ıssıxanalar qolay hám olardan paydalanıw ańsat. Sonıń menen birge, imaratlardıń diywallarına (úyler, verandalar hám basqalar) biriktirilgen “diywallı ıssıxanalar” ıda bar bolıp tabıladı. Olardıń tóbesi birdey boladı. Olar eń arzanlarınan biri esaplanadı, sebebi bul dizayn qurılıs materiyallarında da, jaylastırıwda da sezilerli dárejede tejewge múmkinshilik beredi. Óz gezeginde, dog2a tárizli ıssıxanalar júdá arzan jáne onıń dizaynında múyeshler joq ekenligi sebepli, birdey ólshemdegi tórtmuyushli ıssıxanadan bir neshe kem materiyalları kerek boladı. Kópmúyeshli hám piramida ıssıxanaları joqarı baxası hám jıynawdıń quramalılı g2ı sebepli keń tarqalma g2an. Metall trubalar hám polikarbonatdan tayarlan g2an do g2a tárizli ıssıxanalar eń keń tarqal g2an hám eń ataqlı bolıp tabıladı. Bul ıssıxanalar jaqında keńnen paydalanılıp baslandı. Sebebi onı satıp alıw arzan, jıynaw hám saqlaw ańsat, sonıń menen birge 10 jıl yamasa odan kóbirek waqıt xızmet etiwi múmkin. Uyalı polikarbonattan qatlam materiyalı retinde paydalanıw paydalı bolıp tabıladı, sebebi onıń bekkemlik qásiyetleri shıysheniń bekkemlik qásiyetlerinen ústin bolıp tabıladı. 2-súwret - Do g2a tárizli ıssıxana. 3.2 Suwǵ�arıw túrleri hám avtomatlasqan suw ǵ�arıw sisteması Issıxanada ósimliklerdi dástúriy tárzde suw g2arıw (suw g2arıw ıdısı járdeminde) júdá kóp fizikalıq kúsh talap etedi. Bunnan tısqarı, ósimlikler ı g2allıq jetispewi yamasa artıqsha bolıwınan azap shekpesligine kepillik bermeydi. Ádette suw g2arıw ushın suw g2arıw shlangi isletiledi, ol ádette túbekke jiberiledi. Usınıń menen birge, kúsh hám waqtın talap etetu g2ın júdá kóp mashaqatlı islerdi orınlaw kerek. Usınıń sebebinen, avtomatlasqan suw g2arıw sistemalarınıń payda bolıwı ba g2banlar tárepinen quwanısh penen kútip alındı. Suw g2arıw usılına qaray bul qurılmalardıń bir neshe túrlerin ajıratıw múmkin. Avtomatlasqan suw g2arıwdıń eń keń tarqal g2an usılların kórip shı g2amız: júzeki suw g2arıw, sebip suw g2arıw, jer astınan suw g2arıw, tamshılatıp suw g2arıw. Olardıń hár biri bir qatar abzallıqlar hám kemshiliklerge iye. Júzeki suw g2arıw usılı qarıqlar boylap ámelge asırıladı. Qarıqlar boylap suw g2arıw eginlerdi jetistiriwde ámelge asıriladı. Bul suw g2arıw usılınıń kemshilikleri úlken miynet tı g2ızlı g2ı hám kishi maydandı suw g2arıw zárúr bol g2anda suwdiń nátiyjesiz bólistiriliwi. Bunnan tısqarı, eger jer kebirlengen bolsa, ol ja g2dayda ı g2allıqtıń puwlanıwı nátiyjesinde qarıqlar shorlanıwı múmkin. Palasalı suw g2arıw usılı tınısh relefli atızlarda qollanıladı. Bul suw g2arıw usılı menen suw g2arılatu g2ın maydannıń derlik pútkil maydanı ı g2allanadı. Bul, ásirese, awıl xojalıqqa iykemlesip ketiw ushın júdá zárúrli bolıp tabıladı. Úlken suw g2arıw standartları menen suw g2arıwdıń bul usılı, suw g2arıw suwınıń túsip atır g2an a g2ımın támiyinleydi, eger jer astı suwı júzege jaqın bolsa, duzlardıń topıraq maydanına kóteriliwine jol qoymaydı. Bul usıl menen suw g2arıwshınıń miynet ónimliligi qarıqlarda suw g2arıwdan joqarı. Bul suw g2arıw usılınıń kemshilikleri pútkil maydan boylap topıraqtıń qısılıwı hám júzeki topıraq qabı g2ınıń payda bolıwı bolıp tabıladı. Bastırıp suw g2arıw menen suw g2arıl g2anda, topıraqta shlaklar payda bolıwı múmkin, bul bolsa ósimliklerdiń túbir sistemasınıń jarılıwına alıp keledi. Topıraqtı jumsatıw ushın tırma quralı menen tırmalaw yamasa traktor arqalı qayta islew kerek. Suwg2arıwdan keyin topıraqtı samallatıw keskin azayadı, bul topıraqta g2ı mikrobiologik aktivliktiń waqtınsha tómenlewi menen birgelikte, nitratlar payda boladı hám ilgeri toplan g2an nitratlar suw g2a juwıladı. Bul hádiyseler ósimliklerdiń azotlı azıqlanıwın waqtınsha buzadı. Bul suw g2arıw usılınıń kemshiliklerine, topıraq dúzilisin joq etiw hám suw g2arıw ornında topıraq ız g2arlı g2ınıń tereńligi boyınsha tegis bólistirilmesligin mısal qılsaq boladı. Sebelep suw g2arıw - bul suw g2arılatu g2ın maydannıń maydanına suwdı arnawlı púrkegishler menen púrkewden ibarat. Bul eń nátiyjeli usıl, sebebi ol jaratıl g2an sharayatlardı tábiyiy ı g2allıqqa jaqınlastıradı. Bunday halda, tek g2ana topıraq, bálki hawa hám ósimliklerdiń sırt qatlamı da ı g2allanadı. Sebelep suw g2arıw tek g2ana joqarı ónim alıp g2ana qoymastan, bálki palız eginleri hám basqa eginlerdiń ónim sapasın sezilerli dárejede jaqsılaw g2a múmkinshilik beredi. Suw g2arıwdıń kemshiliklerine, 3 m/s tan artıq samalda topıraq ız g2arlı g2ınıń tegis emes dárejesi, topıraqtı suw g2arıwdıń sayız tereńligi, mort ósimliklerge (nállerge) hám úlken puw tamshıları arqalı gúl urıqları zıyan jetkiziw h.t.blardı mısal qılıp keltiriwimiz múmkin. Topıraq astı (jer astı) suw g2arıw topıraqqa truba tesikleri menen suw jetkizip beriw arqalı ámelge asırıladı — topıraqtan 40-50 sm shuqırlıqtan trubalı suw g2arıw tesikleri yamasa buwınları menen ámelge asırıladı. Atız hám palız eginleri almaslap egiwde trubalar arasında g2ı aralıq 1,0—1,2 m, ba g2larda 1,8-2,0, júzim ba g2larında 2,0-2,5 m bolıwı kerek. Atızlar g2a suw ashıq kanallardan yamasa trubalardan beriledi. Keyin suwdiń kapillyar kóteriliwi nátiyjesinde topıraqtıń aktiv qatlamı ı g2allanadı. Bul suw g2arıw usılı kapillyar ı g2allıq sıyımlılı g2ına jaqın topıraq ız g2arlı g2ın saqlaw g2a múmkinshilik beredi. Bul usıl menen topıraq maydanı tolıq suw g2arılmaydı, topıraq qabı g2ı payda bolmaydı, basqa usıllar g2a qara g2anda birqansha kem suw g2arıw talap etiledi, puwlanıw ushın ı g2allıq jo g2aladı, suw g2arıw tarma g2ı joq, bul qálegen waqıtta atız jumısların orınlaw g2a múmkinshilik beredi, suw g2arıw g2árejetleri azayadı. Topıraq astı arqalı suw g2arıwdıń kemshiliklerine: topıraqtıń eń joqarı qatlamın jeterli dárejede ızg2arlamaw, kebirlengen topraqlarda duzlardı kóteriw, úskeneniń joqarı baxada ekenligin missal qılsaq boladı. Shashıratıp suw g2arıw hawa qatlamın, ósimliklerdi hám yarım topıraq maydanın ız g2arlawdı támiyinleydi. Suw tamshılarını 200-300 mikromillimetrge jetedi, olar japıraqlardan domalap ketpeydi, bálki tolıq puwlanıp ketemen degenshe olarda qaladı. Bunday ja g2day suw tamshıların payda etiwshi qurılmalar tárepinen suw a g2ımın tamshılatıw waqtında payda boladı. Kún dawamında eginler, náller 10 retke shekem ı g2allanadı, bir suw g2arıwda 100-200 l/ga sarplaydı. Shashıratıp suw g2arıw, hawa hám ósimliklerdiń sirt qatlamı temperaturasın 5-10 °C g2a páseytiredi hám hawa ız g2arlı g2ın asıradı. Usınıń menen birge, ósimliklerdiń transpiraciyası ushın suw sarpı azayadı hám olardıń fotosintetik iskerligi kúsheyedi. 4-súwret. Shashıratıp suw g2arıw. Tamshılatıp suw g2arıw — bul júdá kishi tamshılardıń tuwrıdan-tuwrı ósimliklerdiń túbir sistemasına, topıraqqa sayız jatqızıl g2an truba járdeminde yamasa topıraq maydanına mikro tamshılar arqalı jetkizip beriw. Bul usıl pútkil vegetaciya dáwırınde topıraq ız g2arlı g2ın optimal dárejege jaqın saqlawdı támiyinleydi. Bul usıl kóp jıllıq nállerde: bag2lar, júzim baqlarında hám quramalı relefli hám joqarı suw ótkiziwsheńligi bol g2an topraqlarda birpara basqa eginlerdi egiwde qollanıladı. Bul suw g2arıw usılınıń ayrıqsha ózgesheligi sonda, suw ósimliklerdiń pútkil vegetaciya dáwırınde turaqlı jáne teń túrde támiynlenedi. Tamshılatıp suw g2arıw basqa usıllar g2a salıstır g2anda bir qatar artıqmashılıqlar g2a iye: suw g2arıwdıń kishi g2árejetleri, puwlanıw ushın suw támiynatın mólsherlew jáne onı túbir qatlamınan tısqarına filtrlew qábileti, sirt a g2ımı shı g2arıp taslanadı hám suw tejeledi. Bul usıl arqalı suw menen jergilikli azıq elementlerin qosıwımız, qolay suw-hawa hám azıqlıq rejimlerin jaratıwımız múmkin. Bul suw g2arıw usılı menen jer astı suwın kóteriw hám topıraqtıń ekilemshi shorlanıwı múmkin emes. 3-súwret - tamshılatıp suw g2arıw sistemasınıń diagramması. Joqarı sapalı hám qolay suw g2arıw ushın avtomatlasqan suw g2arıw sistemaları islep shı g2ılg2an. Tamshılatıp suw g2arıw usılı menen ıssıxanalardı avtomatlasqan suw g2arıw sistemasınıń dizayni málim bir biyiklikte jaylasqan suw ıdısınan hám ıssıxanada jaylasqan shlanglar tarma g2ınan ibarat. Olar bir-bırınen málim aralıqta jaylasqan bolıp, olar sırtqa yamasa shlang ishine ornatılg2an bolıwı múmkin. Shlanglar arqalı suw saqla g2ıshtan keletu g2ın suw, kapillyarlardan a g2ıp, ósimliklerdiń túbir sistemasın ı g2allıq penen toydıradı. Avtomatlastırıl g2an suw g2arıw sistemalarınan paydalanıw ósimliklerdi óz-ózin suw g2arıw g2a waqıt jumsawdıń hájeti joq. Olardan paydalan g2ande qarıydar suwdı, kúshin hám waqtın tejeydi, bul da bahasız artıqsha. 3. 3 Issıxananı samallatıw sisteması Hár qanday awıl xojalı g2ı eginleriniń ósiwi hám mıywe beriw ushın sheklengen sharayatlardı talap etedi. Bunda temperatura, hawa hám topıraq ız g2arlı g2ı zárúrli rol oynaydı. Íssıxanada turaqlı temperatura aralı g2ın támiyinlew ushın samallatıw sisteması támiyinlenedi, olar temperatura hám ı g2allıqtı turaqlılastırıw arqalı qolay sharayatlardı jaratılıwına mólsherlengen. Íssıxana ósimliklerin jetistırıw ushın zárúr shárt-shárayatlar ıssıxanalardı samallatıw úskeneleri ósimliklerdi hám keleshektegi ónimdi joq etiwge ılayıq bol g2an qaralamalar payda bolıwınıń aldın aladı. Íssıxana g2a kiretu g2ın taza hawa ósimlikler ushın qolay boladı ıssıxanalardı samallatıw sisteması temperaturanıń keskin kóteriliwine yamasa tómenlewine jol qoymaydı, bul kóbinese óz-ózin samallatıw menen júz boladı. Temperaturanıń bunday keskin ózgeriwi menen ósimlikler ósiwi hám miywe beriwi júdá qıyın boladı. Hár qıylı elektron sensorlar menen úskenelestirilgen qımbat samallatıw sistemaları ıssıxanada g2ı temperatura hám ı g2allıqtı anıq anıqlay aladı hám áynek yamasa qapını ashıw yamasa jabıw arqalı ózgerislerge tezlik penen juwap beredi. Íssıxanalardıń bunday "aqıllı" sisteması tek g2ana ósimliklerdiń hádden tıs suwıwı yamasa qızıp ketiwiniń aldın alıp g2ana qoymastan, bálki tuwrı temperaturanı saqlap turıw arqalı zamarıqlar hám zıyanlı mikroorganizmlerdiń rawajlanıwına jol qoymaydı, olar joqarı ı g2allıq hám turaqlı ıssı hawanı jaqsı kóredi. Sonıń menen birge, biz ózimizdiń eginlerimiz ushın qolay mikroklimat bolıwı ushın jumıs rejimin ornatıwımız múmkin. Samallatıw sistemasın ashıw usılına kóre, onı 3 gruppag2a bóliw múmkin: Bırınshi gruppa - gidravlik sistemalar, sonday-aq áyneklerge jal g2an g2an ápiwayı tutqıshlar sisteması. Bul qurılmalardıń abzallıqları avtonomiya, isenimlilik, ápiwayılıq hám úlken quwat bolıp tabıladı. Bul sistema tómendegishe isleydi: temperatura ózgergende, tutqıshqa tásir etetu g2ın salmaqlıq ózgeredi, nátiyjede struktura tuwrı jóneliste iyiledi hám usınıń menen áynekti ashadı. Eger temperatura kórsetkishleri aldın g2ısına ózgerse, dizayn aldın g2ı ja g2dayına qaytadı. Ekinshi gruppa - elektr sistemaları. Tiykar g2ı bólimleri samallatqısh hám rele bolıp tabıladı. Kritik temperatura kórsetkishine jetkende, rele iske túsedi hám samallatqıshtı ja g2adı. Sistemanıń abzallıqları: úlken quwat, qolay sazlaw, joqarı seziwsheńlıq. Íssıxana ushın avtomatikalıq ayna minimal orın iyeleydi, sol sebepli onı xananıń qálegen jerine ańsat g2ana ornatıw múmkin. Háreket algoritmi eginlerdiń ósiwi sharayatlarına qaray belgilenedi, ol elementar yamasa júdá quramalı bolıwı múmkin. Bıraq, elektr apparatınıń kemshilikleri de bar. Eń áhmiyetlisi, kútilmegende elektr úzilisi. Eger ol ıssı kúnde júz bolsa, pútkil ónimler nabıt bolıwı múmkin. Sol sebepli elektr samallatıw sisteması rezerv quwat deregi menen toldırıladı. Zamanagóy isenimli varıant - bul quyash batareyaları isleytu g2ın mexanizm. Úshinshi toparı - bimetallıq sistema bolıp tabıladı. Bul sistemalar ıssılıq keńeyiw koefficiyenti arqalı parq etiwshi bir jup metall plitalardan ibarat. Qızdırıl g2anda, bir plastina do g2a formasın aladı hám ramnıń joqar g2ı bólegin ashadı, suwıtıl g2anda uyqas túrde onı aldın g2ı ja g2dayına qaytaradı. Bul arzan turıwshı sistema tek bir kemshilik tárepi bar, bul bolsa kem quwwat penen islewi esaplanadı. Sol sebepli, bimetallıq qurılma tek kishi áyneklerdi ashıw ushın maqul boladı. 3.4. Hawa temperaturası hám ı ǵ�allıq sensorı Ósimliklerdi waqtında avtomatlasqan suw g2arıw sistemaları arqalı suw g2arıw hám ıssıxananı ventilyaciya qılıw ushın kerek bolatu g2ın eń áhmiyetli úskeneler bular, temperatura hám ıg2allıq sensorları esaplanadı. Í g2allıq sensorları (ÍS) - salıstırmalı ı g2allıq kórsetkishlerin málim baxalar g2a (ádette sıyımlılıq ma`nisine) ózgertiretu g2ın qurılmalar bolıp tabıladı. Bul sensorlar, ázzi tok deregine rezistor menen izbe-iz jal g2an g2an hám ı g2allıqtı baqlaw kerek bol g2an ortalıqqa jaylastırıl g2an eki ótkizgish sisteması bolıp tabıladı. Elektrodlar arasında g2ı ı g2allıq qansha kóp bolsa, onıń ótkizgishligi sonshelli joqarı boladı, elektrodlar arasında g2ı ortalıq bóleginiń (kóleminiń) qarsılı g2ı sonshalıq tómen boladı hám elektrodtan elektrodqa ótetu g2ın bul bólim arqalı a g2ıs kúsheyedi. Í g2allıq qansha kem bolsa, elektrodlar arasında g2ı ortalıqtıń ótkizgishligi sonshelli tómen boladı (qarsılıq joqarı boladı) hám elektrodlar arqalı a g2ıs ázzilesedi. Bul ortalıqtıń ózgesheligi ıssıxanalarda topıraq hám hawa ız g2arlı g2ı sensorların jaratıwda isletiledi. Topıraq ız g2arlı g2ı sensorı - bul jerge ornatıladı hám jerdıń ız g2arlılı g2ın anıqlaydı. Bul úy yamasa baq ósimlikleri ushın jeterli yamasa artıqsha suw g2arıw haqqında bilip alıw g2a múmkinshilik beredi. Hawanıń ız g2arlı g2ı sensorları azmaz basqasha sxema boyınsha qurıl g2an. Hawanıń ız g2arlı g2ı asıwı menen keptirgishtiń qarsılı g2ı tómenleydi hám substrat hám qatlamnıń ulıwma qarsılı g2ı tómenleydi. Biraq, bul ı g2allıq sensorları júdá úlken kemshilikke iye, onlap minutlar hám hátte saatlar g2a jetetu g2ın kóp mu g2darda g2ı ı g2allıqtı jutıwshı qural sebepli joqarı inertiya payda boladı. Bul sonı ańlatadı, ı g2allıq dárejesi normadan tómenge túskende, sistema qosıladı, biraq hawanı normal ja g2day g2a keltırıw ushın suw búrkiw kúshli batpaqlanıw g2a alıp keledi. Bul ja g2day bir neshe saat dawam etedi, bul bolsa pomidor, baklajan, qálempir sıyaqlı ósimliklerdiń keselliklerine yamasa hátte ólimine alıp keledi, olar normal ósiwi hám mıywe beriwi ushın tómen ı g2allıqtı talap etedi (30... 50%). Bunday ja g2daylardıń aldın alıw ushın minimal mu g2darda g2ı ı g2allıqtı jutıwshı joqarı qarsılıqlı MLT-2. 0 rezistorları tiykarında arnawlı hawa ız g2arlı g2ı sensorları islep shı g2ılg2an. Búgingi kúnde avtomatlasqan suwg2arıw hám samallatıw sistemasın ámelge asırıwdıń kóplegen túrleri bar. Sistemanıń eki tiykar g2ı bólegin ajıratıw múmkin-bul avtomatlasqan suw g2arıw sisteması hám samallatıw sisteması. Olar bir-birinen g 2árezsiz bolıwı yamasa ulıwma basqarıw g2a iyelewi múmkin. "Bazar" da eń kóp ushraytu g2ın tamshılatıp suw g2arıw sistemaları kontroller menen hám basqarıwshısız keledi. Qada g2alawshı málim bir kestege muwapıq ıssıxanalarda ósimliklerdi suw g2arıw waqtın belgilew ushın kerek boladı. "Íssıxana" TM " qon g2ız" tamshılatıp suw g2arıw mısalında basqarıwshısız sistemalardı kórip shı g2ıń. Suw g2arıw sistemasında g2ı barlıq shlanglar qara polietilendan tayarlan g2an bolıp, bul shlang boslıqlarında suwdiń gúllewine jol qoymaydı ; " qon g2ız" tamshılatıp suw g2arıwda tamshılar sinusoidal forma g2a iye, bul onıń kanalınıń tiqilib qalıwın joq etedi. Magistralga jetkizip beriw shlanglarıni ornatıw ushın jıynaq avl menen támiyinlengen. Tee úlken, jıynaqta g2ı múyeshler 90 dáreje búklem waqtında magistral shlangnıń búklemin aldın alıw ushın isletiledi. Qaqpaqlar hám musluklar " qon g2ız" tamshılatıp suw g2arıwdı bir ıdıstan bir waqtıniń ózinde bir neshe keprenlerge ornatıw g2a múmkinshilik beredi, suw g2arıwdı tártipke saladı (bir kepren suw g2arıladı, ekinshisi óshırıledi). Suw júzesiniń ashıq trubkasi hesh qashan ıdıstı waqıtında suw menen toltırıwdı umutpaydı. Jumıs waqtında tamshılatıp suw g2arıw shlangları hám tamshıların jawmaw ushın názik suw filtri. 4-súwret.- "ıssıxana" TM " puw " tamshılatıp suwg2arıw sisteması " suw ólshewshi" ıssıxanaları ushın tamshılatıp suw g2arıw sistemasınıń mısalından paydalanıp, qada g2alaw etiwshi sistemanıń mısalın kórip shı g2ıń. Bul tamshılatıp suw g2arıw sistemasınıń ayriqshalı g2ı avtomatlasqan teksergichnıń bar ekenligi bolıp, onıń járdeminde siz suw támiynatı aralı g2ı hám dawam etiw waqtinı tańlawıńız múmkin. Bul sizge málim bir chastota menen 2 minutadan 2 saat g2a shekem úzliksiz suw g2arıwdıń anıq waqtın tańlaw imkaniyatın beredi. Mısalı, hár kúni 10 minuta yamasa háptesine eki ret yarım saat. Bunıń járdeminde siz ıssıxanada ósetu g2ın eginlerdi suw g2arıw ushın kerekli waqtın belgilewińiz múmkin. Avtomatlasqan basqarıwshı eki AA batareyasında isleydi. 5 -súwret - " suw ólshewshi" tamshılatıp suwg2arıw sisteması " Suw Ólshew" maslasıwshı shlanglar keprenler arasında jaylasqan bolıp, hár bir ósimlikke tamshılatıp jiberiledi, bul bolsa bir tegis hám puxta suw g2arıwdı támiyinleydi, jerden suw a g2ıwın aldın aladı. Sistemanıń tiykar g2ı uzınlı g2ı - 4 metr m qosımsha qosımsha 2 metr, 6 metr uzınlıqta g2ı ıssıxananı suw g2arıw ushın jeterli. Shlangi vint menen adapter járdeminde suw támiynatı yamasa barrelga bırıktırılgen. Shlangi ishine kir kirmewi ushın dizayn suwdı mexanik tazalaw sistemasın támiyinleydi. 6-súwret. Topıraq ız g2arlı g2ı sensorı járdeminde úy qurılısı jabıq ósimliklerdi avtomatlasqan suw g2arıw sisteması temperatura hám ı g2allıq sensorı menen avtomatlasqan suwg2arıw sistemaları júdá kem ushraydı hám tayın sistemalar bahası ortasha adamdı satıp alıw g2a múmkinshilik bermeydi. Kóbinese háwesker ba g2manlar ı g2allıq hám temperatura sensorı bol g2an sistemalardı óz kúshleri hám quralları menen yig'adilar. Bul tayın sistemanı satıp alıwdan kóre arzanlaw hám paydalılaw shı g2adı, sebebi bunday sistemalardı ámelge asırıw ushın kóplegen múmkinshiliklerdi ashadı. Samallatıw sistemaları ádetde bólek isletiledi. Bimetalik hám gidravlik samallat g2ıshlar eń kóp isletiledi. Elektr kásipleslerinen ayrıqsha bolıp esaplanıw, olardı isletiw hám remontlaw ańsat emes. XL avtomobilin kórip shı g2ıń bul ıssıxanańızdı samallatıw procesin tolıq avtomatlastıratın, áyneklerdi ózińiz jabıw hám ashıw ushın sheksiz kúsh jumsawdan saqlaytu g2ın avtomatlasqan ıssıxana samallat g2ıshı bolıp tabıladı. Samallat g2ıshtıń qásiyetleri: • Maksimal kóteriw quwatı 5, 5 kg. Ashılatu g2ın áynektiń maksimal salma g2ı 11 kg. 16 C den 25 C ge shekem bol g2an temperatura aralı g2inda. Juwmaqlaw Jumıstıń maqseti Teplica sistemasınıń prototipin jaratıw edi, diplom jumısın islew waqtında aldınnan belgilengen funktsional múmkinshilikler menen jumıs alıp barıldı hám bir qatar izertlew máseleleri óz sheshimin taptı. Insanlardıny awırın je nyil qılıwshı hámde kùndelikli turmista paydalanatu g2ın bir qansha texnikalardı avtomatlastırıwda qollanılatu g2ın ESP8266 mikrokontrolleri járdeminde Teplica sistemasınıń prototipin jaratqan. Bul mikrokontroller tiykarında aqıllı mashina, aqıllı suw g2arıw sisteması, Teplica qurılmaların atap aytqanda uydegi perdelerdi, esiklerdi, dárwazalardı distancion basqarıw sistemaların islep shı g2ıw, hámde h ár tùrli imarat ishindegi yaki sırtqı ortalıqta g2ı temperatura, ı g2allıq, gaz iyisin, suwdı anıqlawdı ny universal xabarlandırıwshı sistemaların islep shı g2ıw mùmkin. Jánede ùyimizde elektr energiyasin únemlew, birden-bir universal pult arqalı barlıq basqarıwlardı ámelge asırıw mùmkin. Sonıń menen birge, bul ùyge tek elektr energiyasınan nátiyjeli paydalanıw emes, úydi qor g2aw hám qawipsizlik ilajların kóriw maqsetinde arduino g2a qosimsha bir qansha apparatlar da ornatıw mùmkin. Bunda siz elektr tarmaqların tap pult sıyaqlı uzaq aralıqtan turıp onlayn qada g2alay alasız. Deylik, kópshilik uyin jal g2ız taslap, jumıs, oqıw yamasa sapar g2a ketedi. Bunday payıtlarda xojalıqlar g2a urilar túsiwi múmkinshiligı bar. Sonday waqıtta jay iyesine sms xabar keledi. Jay iyesi qáwipten xabar tapqannan keyin, ol kerekli jaylar g2a qo nyiraw etip, urlıqtı ny aldın alıwı múmkin. Qawipsizlik ilajların esapqa al g2an halda háreketti seziw datchiklerin de ornatıw mùmkin. Bul apparat ayna, qapı, dárwazalar g2a qaratıl g2an tárizde jaylastırıladı. Ǵ arajda gazdı seziw apparatı da bar. Bul gaz shı g2ıwı menen baylanıslı baxtsız hádiyselerdiń aldın alıw g2a járdem beredi. Tuwrı, házir kóp xojalıqlarda bunday sistema jol g2a qoyıl g2an. Biraq olar sırt elden keltirilgenligi sebepli bahası talay qımbat. Biz usınıs etip atır g2an Arduino tiykarında islenetu g2in proektte úskeneler shet elden keltirilse-de, programmanı ózimiz islep shıqqanımız sebepli bahası sezilerli dárejede arzanlı g2ı menen de áhmiyetli. Paydalan ı lǵ�an ádebiyatlar 1. Улли Соммер “Программирование микроконтроллерных плат Arduino / Freeduino “ Издательство: БХВ-Петербург Год: 2012. 2. Ревич Юрий “Занимательная электроника” Издательство: БХВ- Петербург Год: 2015. 3. Виктор Петин “Проекты с использованием контроллера Arduino , 2-е издание” “Издательство: БХВ-Петербург” Год: 2015. 4. Теро Карвинен, Киммо Карвинен, Вилле Валтокари “Делаем сенсоры. Проекты сенсорных устройств на базе Arduino и Raspberry Pi” Издательство: Вильямс Год: 2015. 5. https://www.arduino.cc/en/Main/Software 6. https://amperka.ru/ 7. https://3d-diy.ru/ 8. https:// iot .ru

MAZMUNÍ

KIRISIW

I BAP BAP. ZAMANAGÓY AVTOMATLASTÍRÍLǴAN SISTEMALAR

1. 1 Internet qurılmaleriniń texnikalıq hám programmalıq támiynatları IoT.

1.2. Avtomatlastırıwda kerekli komponentlerdiń texnikalıq xarakteristikaların salıstırıw hám tańlaw. 

1.3 ThingSpeak-de NodeMCU menen DHT11 ıǵallıq temperaturası monitoringi.

 II-BAP.TEPLICALARDI AVTOMATLASTIRIW PROCESINIŃ ANALIZI

            2.1 Teplicalardı avtomatlastırıw metodleriniń salıstırmalı analizi.

            2.2 Teplicanı avtomatlastırıwda kerekli komponentleri.

            2.3 Avtomatlastiriw sistemasınıń islew principi.

III-BAP SISTEMA ONIŃ STRUKTURALIQ BÓLIMLERINIŃ XARAKTERISTIKASI

3.1. Avtomotlastırılǵan ıssıxana túrleri hám optimal temperatura

3.2 Suwǵarıw túrleri hám avtomatlasqan suwǵarıw sisteması

3.3 Issıxananı samallatıw sisteması

3.4. Hawa temperaturası hám ıǵallıq sensorı

JUWMAQLAW

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR DIZIMI 

Купить