Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 20000UZS
Размер 841.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Январь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Техника и технология

Продавец

Mardon

Дата регистрации 30 Январь 2026

0 Продаж

Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
  
TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI 
YANGIYER FILIALI
“MUHANDISLIK VA YASHIL IQTISODIYOT”
fakulteti
“Kimyoviy texnologiyalar”
kafedrasi
“Neft-gaz sanoati korxonalarini loyihalash” fanidan
Kurs loyihasi
Mavzu: Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
Bajardi:                   ______________________________
Qabul qildi:             ______________________________
Yangiyer-2026 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
  
TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI 
YANGIYER FILIALI
“MUHANDISLIK VA YASHIL IQTISODIYOT”
fakulteti
“Kimyoviy texnologiyalar”
kafedrasi
“Neft-gaz sanoati korxonalarini loyihalash” fanidan
Tushuntirish xati
Mavzu: Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash
Bajardi:                   __________________________
Qabul qildi:             __________________________
Yangiyer-2026 MUNDARIJA
Kirish
1. Tabiiy gaz va uning umumiy tavsifi 
1.1.  Tabiiy   gaz   tushunchasi   va   ahamiyati  
1.2.  Tabiiy   gazning   kimyoviy   tarkibi   va   xossalari  
1.3. Tabiiy gaz konlari va qazib olish manbalari
2. Tabiiy gazni qayta ishlashning nazariy asoslari 
2.1. Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar 
2.2. Gazni tayyorlash va tozalash jarayonlarining mohiyati 
2.3. Qayta ishlash jarayonlarida qo‘llaniladigan usullar
3. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining texnologik 
jarayonlari 
3.1. Gazni mexanik tozalash jarayoni 
3.2. Gazni quritish usullari va texnologiyasi 
3.3. Gazni nordon komponentlardan tozalash 
3.4.  Uglevodorod   fraksiyalarini   ajratish   jarayoni
4. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash 
4.1. Majmuaning ishlab chiqarish quvvatini asoslash 
4.2. Texnologik sxemani tanlash va tavsiflash 
4.3. Asosiy texnologik uskunalar tanlovi 
4.4. Texnologik jarayonlarning ishlash prinsipi
5. Texnologik hisob-kitoblar 
5.1. Moddiy balans hisobi 
5.2. Issiqlik balansi hisobi 
5.3. Asosiy texnologik ko‘rsatkichlarni aniqlash
6. Atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi 
6.1. Ekologik muammolar va ularni kamaytirish choralari 
6.2. Atmosfera, suv va tuproqni muhofaza qilish 
6.3. Mehnat muhofazasi va   texnika xavfsizligi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar Kirish
Bugungi kunda yoqilg‘i-energetika resurslaridan samarali foydalanish, tabiiy
gazni   chuqur   qayta   ishlash   va   ekologik   xavfsizlikni   ta’minlash   O‘zbekiston
Respublikasi   iqtisodiy   rivojlanishining   ustuvor   yo‘nalishlaridan   biri   hisoblanadi.
Tabiiy   gaz   mamlakatimizning   asosiy   energetik   va   kimyoviy   xomashyosi   bo‘lib,
undan nafaqat yoqilg‘i sifatida, balki yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar
ishlab chiqarishda ham keng foydalanilmoqda. Shu sababli tabiiy gazni qayta ishlash
majmualarini   zamonaviy   texnologiyalar   asosida   loyihalash   va   ularning
samaradorligini oshirish dolzarb masalalardan biridir.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida energetika sohasini tubdan isloh
qilish, tabiiy gazni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarini modernizatsiya qilish
bo‘yicha   qator   muhim   qaror   va   farmonlar   qabul   qilindi.   Jumladan,   2023–2025-
yillarga   mo‘ljallangan   energetika   strategiyasida   tabiiy   gazni   chuqur   qayta   ishlash
ulushini oshirish, gazni isrof qilmasdan qayta ishlash, energiya tejamkor va ekologik
toza   texnologiyalarni   joriy   etish   asosiy   vazifalar   sifatida   belgilab   berilgan.   Ushbu
hujjatlarda   gazni   qayta   ishlash   majmualarini   rekonstruksiya   qilish,   yangi   ishlab
chiqarish   quvvatlarini   ishga   tushirish   va   xorijiy   investitsiyalarni   jalb   etish
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Shuningdek,   so‘nggi   yillarda   qabul   qilingan   Prezident   qarorlarida   sanoat
korxonalarining ekologik xavfsizligini ta’minlash, atmosferaga zararli moddalarning
chiqarilishini   kamaytirish   va   “yashil   iqtisodiyot”   tamoyillarini   joriy   etish   ustuvor
vazifa   etib   belgilangan.   Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   jarayonlarida   chiqindisiz   yoki
kam   chiqindili   texnologiyalarni   qo‘llash,   gazni   tozalash   va   quritish   jarayonlarini
takomillashtirish   ushbu   qarorlarning   amaliy   ijrosi   sifatida   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.
Yangi   normativ-huquqiy   hujjatlarda   energiya   resurslaridan   oqilona
foydalanish, gazni qayta ishlashda yuqori samaradorlikka erishish va ishlab chiqarish
tannarxini   pasaytirish   masalalari   ham   alohida   ko‘rsatib   o‘tilgan.   Shu   bilan   birga,
sanoat   korxonalarida   mehnat   muhofazasi   va   texnika   xavfsizligi   talablarini
kuchaytirish, ishchi-xodimlar uchun xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Tabiiy gazni qayta ishlash majmualarini loyihalashda ushbu qaror va dasturlar
talablarini inobatga olish, texnologik jarayonlarni zamonaviy ilmiy-texnik yutuqlar
asosida tashkil etish muhim hisoblanadi. Gazni  mexanik tozalash, quritish, nordon
komponentlardan tozalash va uglevodorod fraksiyalariga ajratish jarayonlarini to‘g‘ri
tanlash majmuaning umumiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur kurs ishi (yoki bitiruv malakaviy ishi)ning maqsadi tabiiy gazni qayta
ishlash majmuasini loyihalash jarayonlarini o‘rganish, asosiy texnologik bosqichlarni
tahlil qilish hamda moddiy va issiqlik balanslari asosida ishlab chiqarishning asosiy
ko‘rsatkichlarini   aniqlashdan   iborat.   Ish   davomida   tabiiy   gazni   qayta   ishlash
texnologiyalarining   nazariy   asoslari,   zamonaviy   uskunalar   va   ekologik   hamda
mehnat xavfsizligi talablariga alohida e’tibor qaratiladi.
Ushbu   ishning   amaliy   ahamiyati   shundan   iboratki,   unda   keltirilgan   hisob-
kitoblar va texnologik yechimlar tabiiy gazni qayta ishlash korxonalarini loyihalash
va   modernizatsiya   qilishda   foydalanilishi   mumkin.   Shuningdek,   ishda   ko‘rib
chiqilgan   masalalar   energetika   va   kimyo   sanoati   yo‘nalishida   tahsil   olayotgan
talabalar uchun muhim nazariy va amaliy bilim manbai bo‘lib xizmat qiladi.Tabiiy
gaz   hozirgi   kunda   jahon   energetika   tizimida   eng   muhim   va   istiqbolli   yoqilg‘i
turlaridan biri hisoblanadi. Uning zaxiralari ko‘pligi, yuqori yonish issiqligi, tashish
va   foydalanish   qulayligi,   shuningdek,   boshqa   yoqilg‘i   turlariga   nisbatan   ekologik
tozaligi   tabiiy   gazdan   keng   miqyosda   foydalanishga   sabab   bo‘lmoqda.   Shu   bilan
birga,   yer   qa’ridan   olinadigan   tabiiy   gaz   tarkibida   suv   bug‘lari,   mexanik
aralashmalar,   karbonat   angidrid,   oltingugurtli   birikmalar   va   og‘ir   uglevodorodlar
mavjud   bo‘lib,   ular   gazning   sifatini   pasaytiradi   hamda   texnologik   uskunalarning
ishonchli ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 
Tabiiy   gaz   sanoati   energetika   va   kimyo   sanoatining   muhim   tarmoqlaridan
biri   bo ‘ lib ,   tabiiy   gazni   chuqur   qayta   ishlash   orqali   yoqilg ‘ i - energetik   resurslardan
samarali   foydalanish ,   eksportbop   mahsulotlar   ishlab   chiqarish   hamda   ekologik
barqarorlikni   ta ’ minlash   imkonini   beradi .   Ushbu   kurs   ishida   tabiiy   gazni   qayta
ishlash   majmuasini   loyihalashning   texnologik,   hisob-kitob,   iqtisodiy   va   ekologik
jihatlari yoritiladi. 1. Tabiiy gaz va uning umumiy tavsifi.
1.1. Tabiiy gaz tushunchasi va ahamiyati
Tabiiy gaz  — yer  ostida  hosil  bo ladigan, metan asosidagi  yonuvchi  gazlarʻ
aralashmasi   bo lib,   asosan   uy-joylarni   isitish,   elektr   energiyasi   ishlab   chiqarish,	
ʻ
sanoatda (kimyo, metallurgiya) va transportda yoqilg i sifatida ishlatiladigan qazilma	
ʻ
boylikdir; u energiya xavfsizligi va iqtisodiy rivojlanish uchun muhim, lekin metan
emissiyasi   tufayli   iqlim   o zgarishiga   ta sir   qilishi   sababli   uning   kelajakdagi	
ʻ ʼ
ahamiyati energiya o tish davriga bog liq. 	
ʻ ʻ
Tarkibi:   Asosan   metandan   (CH )   iborat,   etan,   propan,   butan   kabi   yuqori	
₄
uglevodorodlar va oz miqdorda karbonat angidrid (CO ), azot (N ) va vodorod sulfid	
₂ ₂
(H S) kabi qo shimchalar bo lishi mumkin.	
₂ ʻ ʻ
Hosil   bo lishi:   Millionlab   yillar   davomida   organik   moddalarning   yer   ostida	
ʻ
yuqori bosim va haroratda parchalanishi natijasida hosil bo ladi.	
ʻ
Qazib   olinishi:   Neft   konlari   bilan   birga   yoki   alohida   (gaz   konlari)   qazib
olinadi. 
Energetika:   Elektr   stansiyalarida   yong'i   sifatida,   ishlab   chiqarish   quvvatini
oshirishda foydalaniladi.
Sanoat: Kimyo zavodlari (plastmassa, o g itlar), metallurgiya (temir, po lat),	
ʻ ʻ ʻ
shisha ishlab chiqarishda muhim xomashyo.
Transport: Suyuqlashtirilgan tabiiy gaz (LNG) avtomobillar, yuk mashinalari
uchun ekologikroq yoqilg i sifatida ishlatiladi.	
ʻ
Maishiy   ehtiyojlar:   Uy-joylarni   isitish,   ovqat   pishirish   uchun   qulay   va
tejamkor manba.
Ekologik afzallik: Ko mir yoki neftga nisbatan kamroq ifloslantiruvchi gazlar	
ʻ
chiqaradi,   lekin   metan   emissiyasi   (kuchli   issiqxona   gazi)   global   isishga   hissa
qo shishi mumkin.	
ʻ
Iqtisodiy   ahamiyati:   Energiya   importi/eksporti   bo yicha   davlatlar	
ʻ
iqtisodiyotini mustahkamlaydi, ish o rinlari yaratadi. 	
ʻ
Xulosa qilib aytganda, tabiiy gaz zamonaviy dunyo uchun energiya, sanoat va 
kundalik hayotda katta rol o ynaydi, lekin iqlim o zgarishiga qarshi kurashda uning 	
ʻ ʻ
uzoq muddatli rolini optimallashtirish muhim. Gazlarni xarakteristikasi va ularni qayta ishlashga tayyorlash.
1.2. Tabiiy gazning kimyoviy tarkibi va xossalari
Tabiiy   gaz   tarkibida   metan   bilan   bir   qatorda   etan,   propan,   butan   kabi   og‘ir
uglevodorodlar,   shuningdek   azot,   karbonat   angidrid   va   oltingugurtli   birikmalar
bo‘ladi.   Ushbu   komponentlar   gazning   yonish   issiqligi,   korroziya   xususiyatlari   va
texnologik qayta ishlanishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Tabiiy   yoqilg`i   gazlar   metan   qatori   uglevodorodlari   aralashmasini   o‘zida
namoyon   etadi.   Ayrim   konlardan   chiquvchi   gazlarda   nordon   komponentlar   (H2S,
CO, N2, O2, He, Ar) bo`ladi, shuningdek, barcha tabiiy gaгlarning doimiy hamrohi
suv bug‘laridir.
Tabiiy   gaz   tarkibiga   kiruvchi   uglevodorodlarni   shartli   ravishda   3   guruhga
bo`lish mumkin:
-I   guruhga   metan   va   etan   kiradi,   ular   quruq   gazlar   hisoblanib,   gazlarda
ularning miqdori normal sharoitda 60dan 95%gacha bo`ladi;
-II   guruhga   propan,   izobutan   va   butan   kiradi.   Bu   uglevodorodlar   normal
sharoitda gaг ko`rinishida, oshirilgan bosimlarda ular suyuq holatga o`tadi;
-III   guruhga   izopentan,   pentan   va   geksan,   biroz   yuqori   molekulali
uglevodorodlar kiradi. Ular normal sharoitda suyuq holatda bo`lib, benгin tarkibiga
kiradi.
Tabiiy gazning asosiy tarkibiy qismini (99%) metan tashkil etadi va qolgan
qismini CO, yonuvchi i/2, N2, H2O va boshqalar tashkil qiladi.
Sun`iy gaгlar qattiq va suyuq yoqilg`ilar qayta ishlash jarayonida olinadi,
jumladan,   sanoat   gazi   (domna,   koks,   yorituvchi   katalizatsiya   gazlari)
generator   gazi   va   boshqalar.   Ularning   tarkibi   va   xossalari,   shu   jumladan,   yonish
issiqligi   keng   ko`lamda   o`гgaradi.   τdatda   ular   turli   hiddagi   yonuvchi   va   inert
gaгlarning
aralashmasidan iborat. Ularning tarkibida yonuvchi gazlar:
СH4,С2H6,С3H8,С4H10,H2,СO   va   boshqa   ifloslantiruvchi   moddalar
(СC2,N2   ,   smola   holidagi   moddalar,   mexanik   zarralar,   oltingugurtli   moddalar)
kiradi. Gaгsimon   yoqilg`ilar   siqilgan   va   suyultirilgan   ko`rinishda   ishlatiladi.   Kritik
harorati havo haroratidan yuqori bo`lgan uglevodorodlar past bosimda gaz holatidan
suyuq holatga o`tadi. Bunday gaгlar suyultirilgan gaгlar deyiladi. β0 0C haroratda
propanni   suyuq   holatga   o`tkaгish   uchun  0,85   MPa,   butan  uchun   0,   β  MPa   bosim
talab etiladi.
Suyultirilga   gazlar   kritik   harorati   havo   haroratidan   past   bo`lgan
uglevodorodlar  hisoblanadi. Siqilgan gaгning asosiy  tarkibiy qismi  bo`lgan СH4ni
suyuq holatga o`tkaгish uchun -820C harorat talab etiladi. Atmosfera bosimida esa
СH4 -161 0C haroratda ham suyuq holatga o`tadi. -820C haroratdan yuqori bo`lgan
har qanday yuqori bosimda ham СH4 suyuq holatga o`tmaydi.
Gazlarni   qayta   ishlashning   mohiyati   shundaki,   ularni   tarkibidan   nordon
komponentlar   va   namlikni   yo`qotish,   so`ngra   bu   gaгlardan   I   va   II-guruh
uglevodorodlarni ajratishdan iboratdir.
Ma`lumki   uglevodorod   gaгlari   kelib   chiqishiga   ko`ra   ularni   uch   guruhga
bo`lish mumkin:
1. Tabiiy gaгlar, mustaqil hosil bo`lgan bo`lib, tarkibida juda oг miqdorda
suyuq uglevodorod saqlagan gazlar;
2. Yo`ldosh gazlar, neft bilan birgalikda chiquvchi gazlar;
3. Zavod gazlari, neftni qayta ishlashdagi destruktiv jarayonlarda hosil
bo`ladigan gaгlar.
Tabiiy gaгlardan sanoat korxonalari va aholi turar joylarida yoqilg`i sifatida
keng foydalaniladi, bundan tashqari kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishda xom-
ashyo bo`lib xiгmat  qiladi. Bu  mahsulotlar  asosan,  H2, С2 H2,  СH20, СHСl3  va
boshqalar.
Yo`ldosh   gazlar   kommunal   ehtiyojlar   va   avtotransportda   yoqilg`i   uchun
qo`llaniladi,   shuningdek,   piroliг   jarayonlari   uchun   xom-ashyo   sifatida   ham
foydalaniladi.
Neft xom-ashyolarini qayta ishlashda har bir destruktiv jarayonlardan zavod
gaгlari   hosil   bo`ladi.   Zavod   gaгlari   uglevodorod   tarkibiga   ko`ra   bir-biridan
farqlanadi.   Termik   kreking   gazlari   tarkibida   СH4   va   boshqa   turdagi   to`yinmagan
uglevodorodlarga   boy   bo`ladi.   Katalitik   kreking   gaгlarida   С4Я10lar   va   butilenlar miqdori   ko`pligi   bilan   xarakterlanadi.   Tabiiy   gaгlarni   qaгib   chiqarish   va   qayta
ishlashda   doimo   gaг   gidratlari   hosil   bo`ladi.   Gidrat   hosil   qiluvchi   komponentlari
asosan tabiiy gaz tarkibidagi yengil uglevodorodlar CH4, C2H6, C3H8, шо-С4Я10,
shuningdek, CO va H2S hisoblanadi.
1.3. Tabiiy gaz konlari va qazib olish manbalari
Tabiiy gaz mustaqil gaz konlaridan yoki neft bilan birga chiqadigan yo‘ldosh
gaz   sifatida   olinadi.   O‘zbekiston   hududida   tabiiy   gaz   asosan   Buxoro–Xiva   va
Ustyurt gaz mintaqalaridan qazib olinadi.
Gidratlar   ko`rinishi   -   oq   kristall   moddalar   bo`lib,   hosil   bo`lish   sharoitiga
ko`ra  muг yoki гichlashtirilgan qorga o`xshaydi. Uglevodorodli gaг gidratlarida
suvli   kristall   panjara   katta  qismi   suyuq   propan  va   iгobutan   to`la   bo`ladi,  kichik
qismida   esa   metan,   etan,   aгot,   vodorod   sulfid   va   uglerod   oksidi   bo`ladi.   Gaг
gidratlari   hosil   bo`lishi   quvurlarlarda   tiqinlar   hosil   bo`lishi   tufayli   ko`ndalang
kesim yuгasi kichrayishiga olib keladi.
Neft   gaz   sanoati   korxonalarida   gazlarni   quritish   va   ingibirlashni   turli
sxema   va   usullaridan   foydalaniladi.   Gaг   gidratlari   hosil   bo`lishiga   qarshi
kurashda ingibirlash usuli (gaг oqimiga ingibitor kiritish) keng qo`llaniladi. Bu
usulning   mohiyati   shundaki,   bunda   kam   gaz   oqimiga   kiritilgan  ingibitor   suvda
erkin   eriydi   va   natijada  suv   bug`lari   bosimi,   hamda   gaг   gidratlari   hosil   bo`lish
harorati   pasaytiriladi.   Ingibirlash   hisobiga   gidratlar   hosil   bo`lish   harorati
pasaytiriladi.   Gidratlar   hosil   bo`lishiga   qarshi   ingibitorlar   sifatida   metanol   va
gaгlarni quritishda glikollar keng qo`llaniladi. Metanol - metil spirti bo`lib, gaг
oqimiga   kiritilganda   suv   bug`larini   yutadi   va   ularni   past   muгlash   haroratidagi
suvli   spirt   eritmasiga   o`tkaгadi.   Glikollar   suv   bug`iga   to`yingandan   keyin
separatorlarda   ajratiladi   va   so`ngra   qayta   tiklanadi.   Ingibitorlar   sifatida   kaltsiy
xlor   eritmasi   va   litiy   xlor   eritmasi   ko`p   qo`llaniladi.   Gidratlar   hosil   bo`lishini
oldini   olishni   yanada   samarali   usuli   bu   gaгlarni   quritishdir,   bunda   namlik
miqdori keskin kamayadi.
Sanoatda gazlarni quritishni keng tarqalgan usullari mavjud; -   suyuq   yutuvchilar   -   glikollar   (mono,   di,   tri,   etil   qattiq   yutuvchilar   -
(aktivlangan   alyuminiy   oksidi,   silikagel,   boksitlar)   sintetik   seolitlar   va
boshliqlar.
Gaг   sanoatida   suyuq   yutuvchilar   yordamida   gaгlarni   quritish   keng
qo`llaniladi.   Ular   ikki   ko`rinishda   bo`ladi:   gaг   oqimiga   glikolni   purkash   va
absorbsion.
2. Tabiiy gazni qayta ishlashning nazariy asoslari.
Tabiiy gaz — muhim yoqilg‘i-energetik resurs bo‘lib, u sanoat, energetika va
aholi ehtiyojlarini qondirishda keng qo‘llaniladi. Biroq konlardan olinadigan tabiiy
gaz   tarkibi   bir   xil   bo‘lmay,   unda   turli   zararli   va   keraksiz   aralashmalar   mavjud
bo‘ladi. Shu sababli tabiiy gazni iste’molchilarga yetkazib berishdan oldin uni qayta
ishlash,   tayyorlash   va   tozalash   zarur   hisoblanadi.   Tabiiy   gazni   qayta   ishlash
jarayonlari fizik, fizik-kimyoviy va kimyoviy qonuniyatlarga asoslanadi.
2.1. Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar.
Tabiiy gazni qayta ishlashdan ko‘zlangan maqsadlar.
Tabiiy gazni qayta ishlashdan asosiy maqsad — gazning sifat ko‘rsatkichlarini
yaxshilash va uni xavfsiz, samarali hamda iqtisodiy jihatdan foydali holda ishlatishga
tayyorlashdan   iboratdir.  Kon   gazlari   tarkibida  suv   bug‘lari,  mexanik   aralashmalar,
oltingugurt birikmalari (H S), karbonat angidrid (CO ), azot va og‘ir uglevodorodlar₂ ₂
mavjud bo‘lishi mumkin.
Tabiiy   gazni   qayta   ishlashdan   ko‘zlangan   asosiy   maqsadlar   quyidagilardan
iborat:
• gaz tarkibidagi zararli va korrozion moddalarning miqdorini kamaytirish;
• quvurlar va uskunalarning ishonchli ishlashini ta’minlash;
• gazning issiqlik qiymatini oshirish;
• atrof-muhitni ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirish;
• gazdan kimyo sanoati uchun qimmatli komponentlarni ajratib olish. Shuningdek, qayta ishlangan tabiiy gaz xalqaro va davlat standartlariga javob
berishi, transport va saqlash jarayonida muammolar keltirib chiqarmasligi lozim.
2.2. Gazni tayyorlash va tozalash jarayonlarining mohiyati
Gazni   tayyorlash  va  tozalash  —  tabiiy gazni  iste’molchi   yoki   qayta  ishlash
bosqichlariga yuborishdan oldin amalga oshiriladigan muhim texnologik jarayonlar
majmuasidir.   Bu   jarayonlarning   mohiyati   gaz   tarkibidagi   nojo‘ya   komponentlarni
ajratib olishga qaratilgan.
Gazni tayyorlash jarayonida asosan:
mexanik aralashmalar (chang, qum);
suv bug‘lari va kondensat;
kislotali gazlar (H S, CO )₂ ₂
olib tashlanadi.
Tozalash   jarayonlari   gazning   fizik-kimyoviy   xossalarini   yaxshilaydi,
quvurlarda   gidrat   hosil   bo‘lishining   oldini   oladi   hamda   uskunalarning   xizmat
muddatini uzaytiradi. Masalan,  gaz tarkibidagi suv bug‘lari  past  harorat  va yuqori
bosim sharoitida gaz gidratlarini hosil qilib, quvur liniyalarini tiqib qo‘yishi mumkin.
Gazni   tozalash   jarayonlari   maxsus   qurilmalar   —   separatorlar,   absorberlar,
adsorberlar va sovitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.
2.3. Qayta ishlash jarayonlarida qo‘llaniladigan usullar ю
Tabiiy gazni qayta ishlashda bir nechta asosiy usullar qo‘llaniladi bo‘lib, ular
gaz tarkibi va foydalanish maqsadiga qarab tanlanadi. Asosiy usullar quyidagilardan
iborat:
Fizik   usullar   —   gazni   sovitish,   siqish   va   separatorlash   orqali   og‘ir
komponentlar   va   suyuqliklarni   ajratib   olishga   asoslanadi.   Bu   usullar   oddiy   va
iqtisodiy jihatdan qulay hisoblanadi.
Fizik-kimyoviy   usullar   —   absorberlar   va   adsorberlar   yordamida   gaz
tarkibidagi   zararli   moddalarni   yutish   tamoyiliga   asoslanadi.   Masalan,   glikol
yordamida gazni quritish yoki amin eritmalari yordamida kislotali gazlarni ajratish. Kimyoviy   usullar   —   zararli   komponentlar   bilan   kimyoviy   reaksiyaga
kirishadigan   moddalardan   foydalanishni   nazarda   tutadi.   Bu   usul   yuqori   tozalash
darajasini ta’minlaydi.
Past   haroratli   usullar   —   gazni   sovitish   orqali   og‘ir   uglevodorodlarni
kondensatsiyalash   va   ajratib   olishga   xizmat   qiladi.   Bu   usullar   gazni   chuqur   qayta
ishlashda keng qo‘llaniladi.
Mazkur   usullarning   to‘g‘ri   tanlanishi   tabiiy   gazni   qayta   ishlash
samaradorligini oshiradi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
Gazlarni  qayta  ishlash   zavodlaridagi  asosiy   jarayon  bu benzinsizlantirish
jarayoni hisoblanadi. Qayta ishlanadigan neft gazini hajmidan, bu gazdagi zarur
komponentlarni   ajratish   darajasiga   va   boshqa   omillarga   ko`ra
benгinsiгlashtirishni   4   usuli   qo`llaniladi:   kompressorlash;   past   haroratli
kondensasiya va rektifikatsiya; adsorbtsiya
Benzinsizlashtirishni   kompressorlash   usulida   gazni   siqishga   asoslangan
bo`lib,   havoli   va   suvli   sovitgichlarda   sovutiladi.   Bunga   gaг   tarkibidagi   og`ir
uglevodorodlar   va   suv   bug`lari   kondensatsiyalanadi,   so`ngra   separatorlarda
ajratiladi. Bu usul orqali   gaгdan гarur komponentlardan yetarli darajada ajratish
imkonini ta`minlaydi va  odatda boshqa benгinsiгlashtirish usullari bilan birikkan
holda o`tkaгish talab etiladi.
Past haroratli kondensatsiyalash
Jarayonida siqilgan gaz maxsus sovuq agentlar (propan, freon) ishtirokida
to   past   haroratgacha   sovutiladi.   Natijada   gazning   katta   qismi
kondensatsiyalanadi.   Uglevodorodli   kondensat   separatorda   ajratiladi,   so`ngra
rektifikatsion   kolonna   deetanizatorga   beriladi.   Kolonna   yuqorisidan   metan   va
etan, pastidan esa beqaror gazsimon benzin chiqariladi.
Past   haroratli   rektifikatsiyalash   jarayonini   past   haroratli
kondensatsiyalashdan  farqi, ya`ni past haroratli rektifikatsiyalash jarayoni ancha
past haroratda boradi va   r ektifikatsion kolonnaga 2 fazali aralashma: sovutilgan
va   uglevodorodli   (aralashma)   kondensat   kiritiladi.   Kolonna   yuqorisidan
benzinsizlantirilgan gaz, pastidan esa metansizlantirilgan kondensat  chiqariladi,
kondensatdan   etan   2   kolonna   deetanizatorda   ajratiladi.   Benzinsizlashtirishni absorbstiyalash   usuli   suyuq   neft   mahsulotlariga   gaz   komponentlarining   turli
eruvchanligiga asoslangan jarayon absorberlarda o‘tkaziladi. 
Absorber   balandligi   bo`yicha   ko‘ndalang   to‘siqlar
barboterli tarelkalarga joylashtirilgan. Gaz oqimini pastki tarelkadan yuqorigacha
ko`tarilishida   uning   tarkibidagi   og`ir   uglevodorodlar   asta-sekin   absorbentga
yutiladi   va   absorber   yuqorisidan   absorbent   chiqariladi.   To`yingan   absorbentni
desorbtsiyalash   usuli   С
3 H
8   dan   yuqori   uglevodorodlar   miqdori   50dan   100gr/m 3
gacha   b o`lgan neft gaгlarini qayta ishlashda qo`llaniladi. U adsorbentlar yuгasiga
bug`lar va  gaгlarni yutilishiga asoslangan. Adsorbent sifatida odatda aktivlangan
ko`mirdan   foydalaniladi.   Bunda   adsorbent   gaгdagi   og`ir   uglevodorodlar   asta-
sekinlik bilan  to`yinadi. Yutilgan uglevodorodlarni haydash va adsorbentni qayta
tiklash uchun o`ta  qizdirilgan suv bug‘i bilan ishlov beriladi.
Adsorbentdan   haydalgan   suv   va   uglevodorod   bug`lari   aralashmasi
sovutiladi   va   kondensastiyalanadi,   hamda   olingan   beqaror   benzin   osongina
suvdan   ajratiladi.   Adsorbtsiyalash   jarayonlari   qo`llanilishidagi   kamchiligi
ularning davriy ishlashidir.
Gazlarni quritish . Gazlardan suv bug`larini ajratish zaruriy operasiya 
bo`lib, bunga sabab -gazlarni komponentlarga ajratish jarayoni ko`pincha juda 
past temperituralarda (-100°C) amalga oshiriladi.
Suv   ayrim   katalizatorlarni   zaxarlaydi,   u   uglevodorodlar   bilan   quvurlarga
tiqilib   qoluvchi   katalizatorlarni   zaharlaydi,   u   uglevodorodlar   bilan   quvurlarga
tiqilib qoluvchi kristallogidratlar hosil qila oladi.
Kuritishni   suyuq   ea   qattiq   qurituvchilar   yordamida   amalga   oshiriladi.
Suyuq   qurituvchilar   sifatida   ko`p   atomli   spirtlar   -di-va   trietilenglikollar
qo`llaniladi.   Quritish   jarayoii   qarama-qarshi   oqimda   xarakatlanuvchi   gaz   va
qurituvchi vositasida kolonnada amalga oshiriladi. Jarayon normal sharoitda olib
boriladi.   Quritilgan   gaz   kolonnalarining   yuqorisidan   qattiq   adsorbentlarda
oxirigacha   quritish   uchun   yo`naladi,   qurituvchi   esa   regenerasiyaga   yuboriladi.
Suyuk, qurituvchilarning ko`llanilishi etarli yaxshi kuritilgan gaz olishga imkon
bermaydi, undan tashqari suyuk kurituvchilar agressivdirlar. Hozirgi vaqtda tobora keng doirada kattiq adsorbentlar ishlatila boshladi.
Ular   alyuminiy   oksidi,   alyumogellar,   silikagellar,   turli   tabiiy   va   sintetik
alyumosilikatlar   va   boshqalar.   Quritish   jarayoni   gaz   oqimini   adsorbent   bilan
to‘ldirilgan kolonnadan o‘tkazish orqali odatdagi yoki yuqoriroq temperaturada
amalga oshiriladi. Regenerasiya tabiiy adsorbentlar uchun 140ºC temperaturada,
sintetik adsorbentlar uchun esa 270-700°C da issiq  metan-vodorod aralashmasi
oqimi bilan amalga  oshiriladi. Ushbu adsorbentlarni kamchiliklari sifatida ularni
past   o`tkazish   qobiliyati,   ishqori   bo`lmagan   namlik   sig`imi   (5-8%)   va   C
3 -C
4
uglevodorodlari   g`ovaklarni   to`ldirib   qo`yadigan   va   kokslashga   olib   keluvchi
polimerlash   qobiliyatini   ko`rsatish   mumkin.   Keyingi   vaqtlarda   molekulyar
elaklar   yoki   seolitlar   deb   nomlangan   sorbentlarni   muvaffaqiyatli   qo`llay
boshladilar.   Seolitlar   S
2   va   undai   yuqori   uglevodorodlarni   adsorbent   ichiga
kirishiga   yo`l   qo`ymasligi   okibatida   ularni   namlik   sig`imini   (20%gacha)   va
o`tkazuvchanlik   qobiliyatini   oshiradilar.   Undan   tashqari   seolitlar   100°C
temperaturagacha   ishlashlari   mumkin,   ular   regeneryasiyasini   adsorbent
strukturasini   400ºC   temperaturagacha   buгmay   o`tkaгish   mumkin.   Seolitlarning
katta afzallagn H
2 O va SO-
2  larni bir qismini adsorbsiyalashi va buning  natijasida
gazlarni ushbu qo`shimchalardan tozalanishidir.
3. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining texnologik jarayonlari.
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmuasining   asosiy   vazifasi   —   konlardan
olinayotgan   xom   gazni   iste’molchilar   talabiga   mos   holatga   keltirishdir.   Xom
tabiiy   gaz   tarkibida   mexanik   aralashmalar,   suv   bug‘lari,   nordon   komponentlar
(H S, CO ), shuningdek og‘ir uglevodorodlar mavjud bo‘lib, ular gazni bevosita₂ ₂
uzatish   yoki   foydalanishda   muammolar   keltirib   chiqaradi.   Shu   sababli   gazni
qayta   ishlash   majmuasida   ketma-ket   bir   necha   texnologik   jarayonlar   amalga
oshiriladi.
Asosiy texnologik jarayonlar quyidagilardan iborat:
gazni mexanik tozalash;
gazni quritish;
nordon komponentlardan tozalash; uglevodorod fraksiyalarini ajratish.
3.1. Gazni mexanik tozalash jarayoni.
Gazni mexanik tozalash jarayoni tabiiy gazni qayta ishlashning birinchi va
majburiy  bosqichi   hisoblanadi.  Bu   bosqichda   gaz  tarkibidagi  qattiq  zarrachalar
(qum,   chang,   zang   qoldiqlari),   suyuq   tomchilar   va   mexanik   iflosliklar   ajratib
olinadi.
Mexanik aralashmalar manbalari:
gaz konlaridagi qum va tog‘ jinslari;
quvurlar ichidagi korroziya mahsulotlari;
kompressorlar va armaturalardan ajralgan zarrachalar.
Mexanik tozalashning asosiy maqsadlari:
keyingi texnologik qurilmalarni ishdan chiqishdan himoyalash;
gaz oqimi tezligini barqarorlashtirish;
katalizatorlar va absorbentlarning xizmat muddatini uzaytirish.
Mexanik tozalash usullari:
Gravitatsion ajratish
Gaz   tezligi   kamaytirilganda   og‘ir   zarrachalar   va   suyuq   tomchilar
cho‘kadi. Bu usul asosan separatorlarda amalga oshiriladi.
Inersion tozalash
Gaz   oqimi   yo‘nalishi   keskin   o‘zgartirilganda   og‘ir   zarrachalar   inertsiya
ta’sirida ajralib chiqadi.
Filtrlash
Maxsus metall, tolali yoki kartujli filtrlardan foydalaniladi. Filtrlar yuqori
samaradorlikka ega bo‘lib, mayda zarrachalarni ham ushlab qoladi.
Siklon separatorlar
Gaz   oqimi   aylanma   harakatga   keltirilib,   markazdan   qochma   kuchlar
yordamida mexanik aralashmalar ajratiladi.
Mexanik tozalash samaradorligi odatda 95–99 % ni tashkil etadi.
Gazni mexanik tozalash jarayoni gazdagi qattiq (chang, zarralar) va ba'zan
suyuq   aralashmalarni   filtrlar   (matoli,   tolali),   siklonlar   va   sentrifugalardan o'tkazish   orqali   ajratishdir,   bu   esa   ifloslanishni   kamaytirish,   qimmatbaho
moddalarni ushlab qolish va apparatlarni himoya qilishga xizmat qiladi. Asosiy
usullariga   filtratsiya   (chuqur,   sanoat,   havo   filtrlari),   siklonlar   orqali   sentrifugal
kuch ta'sirida cho'ktirish (quruq usul) va suv orqali yuvish (nam usul) kiradi. 
Mexanik tozalashning asosiy usullari:
Filtrlash:
Matoli   va   tolali   filtrlar:   Eng   keng   tarqalgan   usul;   gaz   mato   yoki   tolali
elementlardan   o'tadi,   zarralar   ushlanib   qoladi.   Sanoat   changlarini   tozalashda
keng qo'llaniladi.
Chuqur   filtrlash   (Absolut   filtrlar):   Yuqori   samaradorlik   (99%)   bilan   o'ta
zaharli, mayda zarralarni (1 mg/m³ gacha) ushlaydi, regeneratsiya qilinmaydi.
Havo   filtrlari:   Shamollatish   va   sovutish   tizimlarida   ishlatiladi,   o'rtacha
konsentratsiyali gazlarni tozalaydi.
Siklonlar (Sentrifugal usul):
Gazni   aylantirib,   og'irlik   kuchi   (sentrifugal   kuch)   ta'sirida   zarralarni
apparat devorlariga urilib cho'ktirish usuli. To'liq tozalashga erishilmaydi, lekin
katta hajmdagi changni ushlaydi.
Nam usul (Suv bilan tozalash):
Gazni   suv   yoki   boshqa   suyuqlik   bilan   yuvish   orqali   zarralarni   yuttirish
(skrubberlar, venturi skrubberlar). 
Qo'llanilishi:
Ishlab chiqarish gazlaridan qimmatbaho moddalarni qaytarib olish.
Zararli moddalarni kamaytirish va atrof-muhitni muhofaza qilish.
Keyingi   texnologik   jarayonlarga   yomon   ta'sir   qiluvchi   aralashmalarni
(masalan, apparatlarni yemiruvchi) yo'qotish.
3.2. Gazni quritish usullari va texnologiyasi.
Gazni   quritish   —   tabiiy   gaz   tarkibidagi   suv   bug‘larini   yo‘qotish
jarayonidir.   Suv   bug‘lari   quvurlarda   kondensatlanib,   gidratlar   hosil   bo‘lishiga,
korroziyaga va gaz uzatish tizimlarining ishdan chiqishiga sabab bo‘ladi.
Gazni quritishning asosiy vazifalari: gaz gidratlari hosil bo‘lishining oldini olish;
quvurlar va jihozlarda korroziyani kamaytirish;
gaz sifatini me’yoriy darajaga keltirish.
Gazni quritish usullari:
1. Absorbtsion quritish
Bu   usulda   suv   bug‘lari   suyuq   absorbent   yordamida   yutiladi.   Eng   ko‘p
qo‘llaniladigan absorbentlar:
dietilenglikol (DEG);
trietilenglikol (TEG).
Absorbtsion   quritish   uzluksiz   jarayon   bo‘lib,   gaz   absorber   kolonnaga
kiritiladi va qarama-qarshi yo‘nalishda glykol bilan kontaktda bo‘ladi.
2. Adsorbtsion quritish
Gaz tarkibidagi  suv bug‘lari qattiq adsorbentlar sirtida ushlanadi. Asosiy
adsorbentlar:
silikagel;
alyumogel;
molekulyar elaklar.
Bu usul yuqori darajadagi quritish talab etilganda qo‘llaniladi.
3. Sovitish va kondensatsiya usuli
Gaz   sovitilib,   suv   bug‘lari   kondensat   holatida   ajratib   olinadi.   Bu   usul
odatda yordamchi yoki dastlabki quritish bosqichi sifatida ishlatiladi.
3.3. Gazni nordon komponentlardan tozalash.
Tabiiy   gaz   tarkibida   nordon   komponentlar   —   vodorod   sulfid   (H S)   va₂
karbonat angidrid (CO ) mavjud bo‘lishi mumkin. Ushbu komponentlar gazning	
₂
zaharliligini   oshiradi,   quvurlarda   kuchli   korroziya   keltirib   chiqaradi   va   yonish
jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Nordon komponentlarning salbiy ta’siri:
metall konstruktsiyalarni tez yemiradi;
gazning issiqlik qiymatini pasaytiradi;
ekologik xavf tug‘diradi. Tozalash usullari:
1. Kimyoviy absorbtsiya
Amin   eritmalari   (MEA,   DEA,   MDEA)   yordamida   amalga   oshiriladi.   Bu
usul eng keng tarqalgan bo‘lib, yuqori samaradorlikka ega.
2. Fizik absorbtsiya
Gaz   bosimi   yuqori   bo‘lgan   hollarda   qo‘llaniladi.   Metanol,   Selexol   kabi
erituvchilar ishlatiladi.
3. Katalitik usullar
H S elementar oltingugurtga aylantiriladi (masalan, Klaus jarayoni).₂
Tozalashdan   so‘ng   gazdagi   H S   miqdori   me’yoriy   darajagacha	
₂
kamaytiriladi.
3.4. Uglevodorod fraksiyalarini ajratish jarayoni.
Tabiiy   gaz   tarkibida   metandan   tashqari   etan,   propan,   butan   va   og‘ir
uglevodorodlar   mavjud   bo‘ladi.   Ularni   ajratib   olish   iqtisodiy   jihatdan   muhim
hisoblanadi.
Ajratishning asosiy maqsadlari:
gazning issiqlik qiymatini barqarorlashtirish;
suyultirilgan gaz va kimyo sanoati uchun xom ashyo olish;
gaz quvurlarida kondensat hosil bo‘lishining oldini olish.
Ajratish usullari:
1. Past haroratli separatsiya
Gaz sovitilib, og‘ir uglevodorodlar suyuq holatda ajratiladi.
2. Past haroratli rektifikatsiya
Fraksiyalash   kolonnalarida   komponentlar   qaynash   haroratiga   ko‘ra
ajratiladi.
3. Absorbtsion ajratish
Og‘ir uglevodorodlar maxsus absorbentlar yordamida yutiladi.
Ajratish natijasida:
quruq gaz;
gaz kondensati; suyultirilgan uglevodorod gazlari olinadi.
4. Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmuasini   loyihalash   jarayoni   texnologik,
texnik-iqtisodiy   va   ekologik   omillarni   kompleks   hisobga   olishni   talab   etadi.
Loyihalashdan asosiy maqsad — xom gazni maksimal samaradorlik bilan qayta
ishlash,   mahsulot   sifatini   amaldagi   me’yoriy   hujjatlar   talablariga   moslashtirish
hamda energiya va moddiy resurslarni tejamkor ishlatishdir.
Majmuani loyihalashda ishlab chiqarish quvvati, texnologik sxema, asosiy
uskunalar va ularning ishlash prinsiplari asosiy mezon sifatida qabul qilinadi.
4.1. Majmuaning ishlab chiqarish quvvatini asoslash.
Ishlab chiqarish quvvatini aniqlash tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini
loyihalashdagi eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Quvvat gaz konining
zaxirasi, qazib olish hajmi, iste’molchilarning ehtiyoji va iqtisodiy samaradorlik
asosida belgilanadi.
Ishlab chiqarish quvvatini belgilovchi omillar:
gaz konining yillik qazib olish hajmi;
xom gaz tarkibi va sifat ko‘rsatkichlari;
mintaqadagi energiya resurslariga bo‘lgan talab;
gazni transport qilish imkoniyatlari;
majmuaning uzluksiz ishlash rejimi.
Odatda majmua yiliga 330–350 ish kuni hisobida loyihalanadi. Soatlik va
sutkalik quvvat quyidagi ifoda asosida aniqlanadi:
Q  = Q  / (N · 24)ₛ ᵧ
bu yerda:
Q  — yillik qayta ishlanadigan gaz miqdori,
ᵧ
N — yillik ish kunlari soni.
Loyihalashda   kelajakda   quvvatni   oshirish   imkoniyati   ham   inobatga
olinadi. 4.2. Texnologik sxemani tanlash va tavsiflash.
Texnologik   sxema   —   tabiiy   gazni   qayta   ishlash   jarayonlarining   ketma-
ketligi   va   o‘zaro   bog‘liqligini   ifodalovchi   muhim   hujjatdir.   Sxema   xom   gaz
tarkibiga va olinadigan mahsulotlar turiga qarab tanlanadi.
Texnologik sxemani tanlash mezonlari:
gaz tarkibidagi suv bug‘lari va nordon komponentlar miqdori;
og‘ir uglevodorodlar ulushi;
energiya tejamkorligi;
ekologik xavfsizlik;
ekspluatatsiya qulayligi.
Tanlangan texnologik sxemaning umumiy tavsifi:
Xom gaz kirish kollektori orqali mexanik tozalash blokiga yuboriladi.
Separatorlarda gaz mexanik aralashmalardan tozalanadi.
Tozalangan gaz quritish qurilmalariga yo‘naltiriladi.
Quritilgan gaz nordon komponentlardan tozalash blokiga uzatiladi.
Tozalangan gazdan og‘ir uglevodorodlar ajratib olinadi.
Tayyor gaz magistral quvurga yuboriladi.
Sxema blok-modul prinsipida tuziladi.
4.3. Asosiy texnologik uskunalar tanlovi.
Texnologik uskunalarni tanlashda ularning ishonchliligi, samaradorligi va
xizmat muddati asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi.
Asosiy uskunalar ro‘yxati:
1. Gaz separatorlari
mexanik aralashmalarni ajratish uchun;
gorizontal va vertikal turlari mavjud.
2. Absorber va regenerator kolonnalari
gazni quritish va nordon komponentlardan tozalash uchun;
glikol va amin eritmalari bilan ishlaydi.
3. Issiqlik almashinish qurilmalari
gazni sovitish va qizdirish uchun; trubali va plastinkali turlari qo‘llaniladi.
4. Fraksiyalash kolonnalari
og‘ir uglevodorodlarni ajratish uchun;
rektifikatsiya asosida ishlaydi.
5. Kompressorlar
gaz bosimini me’yoriy darajada ushlab turish uchun.
Uskunalar   tanlashda   standartlashtirilgan   va   sertifikatlangan   qurilmalar
afzal ko‘riladi.
4.4. Texnologik jarayonlarning ishlash prinsipi.
Majmuaning   ishlash   prinsipi   tabiiy   gazni   uzluksiz   va   ketma-ket   qayta
ishlashga   asoslangan.   Jarayon   avtomatlashtirilgan   boshqaruv   tizimi   orqali
nazorat qilinadi.
Ishlash prinsipi quyidagicha:
Xom gaz majmuaga kiradi va dastlabki tozalashdan o‘tadi.
Quritish jarayonida suv bug‘lari kamaytiriladi.
Nordon komponentlar kimyoviy yoki fizik usullar bilan ajratiladi.
Og‘ir uglevodorodlar fraksiyalarga ajratiladi.
Tayyor gaz sifat nazoratidan o‘tkazilib, iste’molchiga uzatiladi.
Barcha jarayonlar xavfsizlik klapanlari, sensorlar va avtomatik boshqaruv
tizimlari bilan jihozlangan.
Gaz   qatlam   sharoitida   suv   ‘arlari   bilan   to’yingan   holda   bo’ladi.   Gazni
qazib   chiqarishda   texnologik   sxemalar   bo’yicha   qayta   ishlash   vaqtida
termodinamik   sharoitlar,   tem’eratura,   bosim   o’zgaradi   va   natijada   suv   ‘arlari
kondersirlanadi.   Hosil   bo’lgan   suv   tomchilari   gazni   tayyorlash   qurilmalarining
texnologik   tizimlarini   ishini   buzadi   va   uni   uzoq   masofaga   magistral
trubo’rovodlar  orqali  tashishni  qiyinlashtiradi.  Bunga asosiy  sabab  tabiiy gazni
suv bilan gidrat hosil qilishidir. Buni klatrat deyiladi. U muzsimon modda bo’lib
gidrat   ‘robkalarini   hosil   qiladi.   Gidratlar   quvrlarda   tiqin   hosil   qiladi   Buning
natijasida   kom’ressorlar   ishdan   chiqadi.   Shuning   uchun   tabiiy   gazni   magistral
quvrlarga   berishdan   va   ‘ast   tem’eraturada   qayta   ishlashdan   oldin   quritiladi. Kuritish usulini tanlab olish aniq maqsadga va sharoitga bog’liq. Bularga gazni
tarkibi, quritish darajasi, quritilgan gazning tarkibi kiradi. Gazni quritishda suvni
yutadigan,   qattiq   va   suyuq   sorbentlar   ishlatiladi,   ya'ni   adsorbentlar   va
absorbentlar ishlatiladi. Ular quyidagi talablarga javob berishi kerak.
1. Yuqori   darajada   namlikni   yutishi   kerak,   ya'ni   yutuvchining
massasi va hajmi birligiga nisbatan ko’’ namlik yutishi kerak.
2. Uzoq vaqt xizmat qilishi kerak.
3. Arzon va olinishi qulay bo’lishi kerak.
Shu   ko’rsatilgan   sifatlarga   aktiv   alyuminiy   oksidi,   seolit,   suyuq
moddalardan – di va tri etilenglikollar kiradi. Neftni qayta ishlash korxonalarida
odatda   tabiiy   gaz   suyuq   usul   bilan   tozalanganda   dietilenglikol   ishlatiladi.
Dietilenglikol   bilan   tozalanganda   shudring   nuqtasi   -20 0
S   ga   tushadi.   Aktiv
alyuminiy   oksidi   bilan   quritilganda   shudring   nuqtasi   -70 0
S   ga,   seolit   bilan
quritilganda -75 0
C ga yetadi.
Tabiiy va yo’ldosh neftni gazlarning tarkibidagi namlik miqdori.
Gaz   tarkibidagi   namlik   miqdori   (kg)   deb   nam   gaz   tarkibidagi   namlik
miqdorining quruq gaz miqdori nisbatiga aytiladi.
Absolyut namlik – nam gazdagi suv bug’ining ‘arsial bosimining kattaligi
(‘n).   Bazida   absolyut   namlik   deb,   1m 3
  nam   havo   tarkibidagi   suv   bug’ning
massasiga   aytiladi.   U   bu   ikki   kattalik   son   jixatidan   –   suv   bug’ining   ‘arsial
bosimi millimetr simob ustunida va suv bug’ining massasi (grammda) 1m 3
 nam
gazda deyarli bir-biriga teng, 16,5 0
S tem’eraturada esa qatiy bir-biriga teng.
Gazning   nisbiy   namligi   deb,   gaz   aralashmasidagi   suv   bug’ining,   mazkur
xajmda o’sha tem’eraturadagi  to’yingan bug’ massasiga  munosabatiga  aytiladi,
va bilan belgilanadi.
Shuningdek     ni,   nam   gaz   tarkibidagi   suv   bug’ining   ‘arsial   bosimini   shu
haroratdagi   suv   bug’ining   bosimining   nisbati   ko’rinishida   ham   ifodalash
mumkin.	
s
n
P
P		   kattaligi odatda % ko’rinishida ifodalanadi. 0      ‘
n      ‘
s   bo’lgani uchun,
unda 0    	
     100%. Absolyut quruq gaz uchun 	  =  0, to’yingan gaz uchun 	  =
100%.
Mazkur   gaz   aralashmasidagi   suv   tomchisi   hosil   bo’ladigan   tem’eratura
shudring nuqtasi deb ataladi. Havoga qaraganda uglevodorodli gazlarda namlik
yuqori,  lekin  tem’eratura  oshishi  bilan  bu  farq  kamayib  boradi.  Nisbiy   zichligi
0,6 tarkibidagi azot bo’lmagan, chuchuk suvga to’yingan har xil tem’eratura va
bosimdagi tabiiy gazni namligi (7a-rasmda) berilgan.
Gaz   namligining   kattaligi,   uning   uglevodorodli   tarkibiga   bog’liq:   gaz
tarkibidagi   og’ir   uglevodorodlar   qancha   ko’’   bo’lsa,   namlik   shuncha   ‘ast
bo’ladi.   Tabiiy   gaz   tarkibida   H
2 S   va   CO
2   ning   bo’lishi   namlikni   oshiradi,   azot
esa kamaytiradi.
Nisbiy   zichligi   0,6   dan   farq   qiladigan   gaz   namligini   aniqlash   uchun,
zichlikka  K  tuzatishni kiritish zarur (7a-rasmga qarang).	
6,0	1	W
W	K	
Bu   yerda:   W ,   W
0,6   –   mos   ravishda   tekshirilayotgan   gaz   va   zichligi   0,6
bo’lgan gaz.
Suvda   (NaCl,   CaCl
2 ,   MgCl
2 )   ning   erigan   tuzlarining   bo’lishi   suv   bug’i
‘arsial bosimini ‘asaytiradi, shu bilan birga gazni namligi ham ‘asayadi.
Tuzlilik ( K
2 ) ga tuzatish koeffitsienti quyidagi munosabatda bo’ladi.	
W
W	K	s	2
Bu   yerda:   W
s   –   tuzli   suv   bilan   kontaktda   bo’lgan   gazning   muvozanat
namligi.
Gaz   tarkibidagi   namlik   miqdorini   quyidagi   ifodadan   foydalanib   aniqlash
mumkin:	
B	P
A	W		
Bu   yerda:   A   –   Ideal   gaz   tarkibidagi   kam   miqdoriga   teng   bo’lgan
koeffitsient;  R  – gaz bosimi;  V  – gaz tarkibiga bog’liq koeffitsient.
A  va  V  koeffitsientlarining qiymatlari 4-jadvalda keltirilgan. Vakuumli regeneratsiya
Desorberda   vakuum   hosil   qilish   glikol   qotishmasini   qaynash
tem’eraturasini tushiradi va undan ortiqcha miqdordagi suvni bug’latib yuborish
imkoniyatini   beradi.   Nasos   yordamida   desorberda   400-600   mm.   sim.   ust.
bo’lgan vakuum hosil qilinadi va dietilenglikolni konsentratsiyasini 98,5-99,3%
mass., trietilenglikol'niki esa 98,6-99,5% mass., ga yetkazib olinadi.
6g-rasmda gaz va suv bug’larini ejenktrlash ko’rsatilgan. To’yingan glikol'
absorberdagi   bosimga   teng   bosim   bilan   shamollatgich   (1)   ga   kiradi.
Shamollatgichdan   ajralib   chiqqan   gaz   veentil   (2)   orqali   yoqilg’i   sifatida
ishlatishga jo’natiladi, to’yingan glikol' esa shamollatgich ‘asidan bosim ostidan
issiqlik   almashtirgich   (4)   ga   o’tadi.   Oraliq   sig’im   (5)   da   regenirlangan   glikol'
bilan   qizitiladi   va   ejektor   (3)   ga   keladi.   Undan   o’tib   kondensator   (6)   da   va
glikolni   ‘arlatish   kamerasida   (7)   havo   siyraklashishini   hosil   qiladi.   O’zini
bosimini tushirib va ejektor (3) dagi oqim tezligini kamaytirib, to’yingan glikol'
quyuqlashgan suyuqlikni va kondensirlanmagan bug’ni bir qismini oqizib ketadi
va   rektifikatsiya   kolonna   (9)   ga   tushadi.   Keyin,   olovli   qizitgich   (11)   bilan
riboyler   (10)   ga   yo’naltiriladi.   Riboylerdan   qisman   regenerlangan   glikol'   oqib
o’tib   kamera   (8)   ga   tushadi.   U   yerdan   zmeevik   (12)   ga   yo’naladi.   Keyn
bug’latuvchi   kamera   (7)   ga   tushadi.   Yuqori   darajada   konsentrlangan   glikol',
bug’latgich   kamera   (7)   ni   ‘astki   qismidan   oraliq   rezervuarga   tushadi,   keyin
absorberga berish uchun nasosga beriladi. Shu bilan xalqa birikadi. Glikol' ikki
bosqichda   regenirlanadi:   birinchi   bosqichda   ‘arlatish   kolonnasida,   ikkinchi
bosqichda ‘arlatgich kamerasida. 7a-rasm. Suv-gaz sistemasida suv bug’larining muvozanatli miqdori.
7b-rasm. Kontakt tem’eraturalar xar-xil bo’lganda DEG (a) va TEG (b)
eritmalarini suv bo’yicha muvozanatli shudring nuqtasi.
  7v-rasm. Konsentratsiyasi turli xil bo’lgan DEG (a) va TEG (b) larni suvli
eritmalarini xar-xil tem’eraturadagi solishtirma issiqlik sig’imi.
4-jadval 
A va V koeffitsientlarini gazni namlik saqlash t englamasidagi qiymatlari
Xarorat ,
0
S A V Xarorat ,
0
S A V Xarorat ,
0
S A V
-40 0,145 0,00347 8 8,200 0,0630 56 126,0 0,487
-38 0,178 0,00402 10 9,390 0,0696 58 138,0 0,521
-36 0,219 0,00465 12 10,72 0,7670 60 152,0 0,562
-34 0,267 0,00538 14 12,39 0,0855 62 166,5 0,599
-32 0,323 0,00623 16 13,94 0,0930 64 183,3 0,645
-30 0,393 0,00710 18 15,75 0,1020 66 200,5 0,691
-28 0,471 0,00806 20 17,87 0,1120 68 219,0 0,741
-26 0,566 0,00921 22 20,15 0,1227 70 238,5 0,793
-24 0,677 0,01043 24 22,80 0,1343 72 260,0 0,841
-22 0,809 0,01168 26 25,50 0,1453 74 283,0 0,902
-20 0,960 0,01340 28 28,70 0,1595 76 306,0 0,965
-18 1,144 0,01510 30 32,30 0,1740 78 335,0 1,023
-16 1,350 0,01705 32 36,1 0,189 80 363,0 1,083
-14 1,590 0,01927 34 40,5 0,207 82 394,0 1,148
-12 1,868 0,02115 36 45,2 0,224 84 427,0 1,205
-10 2,188 0,02290 38 50,8 0,242 86 462,0 1,250
-8 2,550 0,02710 40 56,2 0,263 88 501,0 1,290
-6 2,990 0,30350 42 62,7 0,285 90 537,5 1,327
-4 3,480 0,03380 44 69,2 0,310 92 582,5 1,327
-2 4,030 0,03770 46 76,7 0,335 94 624,0 1,405
0 4,670 0,04180 48 85,3 0,363 96 672,0 1,445
2 5,400 0,04640 50 94,0 0,391 98 725,0 1,487
4 6,225 0,0515 52 103,0 0,422 100 776,0 1,530
6 7,150 0,0571 54 114,0 0,454 110 1093,0 2,620 7g-rasm. To’yingan glikol oqimi energiyasidan foydalanib vakuum
regenerlash qurilmasi.
5-jadval
Ko’rsatgichlar DEG ON(SN
2 )OX
X(SN
2 )
2 ON TEG ON(SN
2 )
2 OX
X(SN
2 )
2 OX X(SN
2 )
2 ON
Nisbiy molekulyar massa 106,12 150,17
Zichlik, g/sm 3
 20 0
С
 15 0
С 1,118
1,119 -
1,127
Qaynash xarorati,  0
С  bosimda, ‘a:
  101325
  6665
  1333 245
164
128 285
198
162
Xarorat,  0
С
 P:archalanish
 qaynash
 havoda alangalanish 164,5
-8
350,5 206
-7,6
173,9
Bug’ hosil bo’lishning bekik 
issiqligi (DJ/kg) bosim 0,1 M’a 
bo’lganda 0,628 0,418
Sirt tarangligi, N/m, xarorat  0
S:  
  25 0,0485 -  20
  Qaynash -
0,026 0452
0,224
Qovushqoqlik (N  s/m 2
) xarorat 
20 0
С 0,0357 0,0478
7d-rasm.   Glikolni   bug’latuvchi   kolonna   yordamida   regenirlash
qurilmasi:
1-issiqlik almashuv a’’arati; 2-rektifikatsiya kolonnasi; 3-ventil'; 4-isitgich;
5-’arlatgich; 6-bug’latuvchi kolonna; 7-regenirlangan glikol uchun rezervuar; 8-
nasos.
7j-rasm.   DEG   va   TEG   ni   xar-xil   xaroratda   quritilgan   gaz   bilan
regenirlash: 1-DEG; 2-TEG.
  7e-rasm.   DEG   va   TEG   ni   regeneratsiya   darajasini   ‘arlatuvchi   gazni
solishtirma sarfiga xar-xil xaroratlarda bog’liqligi.
Azeotro’ regeneratsiyasi
Yuqori   konsentratsiyali   (99,5%)   glikolni   hosil   qilish   uchun   azeotro’
xaydash   ususli   ishlatiladi.   Bu   usul   suvning   bir   necha   moddalar   bilan   azeotro’
aralashmalar hosil qilishidan iborat.
To’yingan glikol' absorber tagidan regeneratsiya sistemasiga uzatiladi (7j-
rasm). Bu ‘aytda u oldin issiqlik almashtirish (1) ga o’tadi va shamollatgich (2)
ga   tushadi.   U   yerda   glikolda   erigan   gaz   ajraladi.   Keyin   to’yingan   qisman
qizdirilgan   eritma   rektifikatsiya   kolonnasi   (3)   ga   tushadi.   Glikoldan   azeotro’
aralashma ajralib chiqadi, (masalan, suv va toluol) va kolonnaning yuqorisidan
kondensator   (4)   ga   o’tadi.   Keyin   nasos   (5)   bilan   se’aratorga   tushadi.
Aralashmadan   suv   ajralib   olingandan   keyin   sistemadan   chiqariladi,   toluol   esa
regenirlangan   glikol'   bilan   aralashgan   holda   rektifikatsion   kolonna   (3)   ga
tushadi,   regenirlangan   glikol'   undan,   azeotroli   agent   aralashmasi   bilan   oraliq
sig’im (7) ga tushadi keyin nasos bilan absorberga uzatiladi.
5. Texnologik hisob-kitoblar
Texnologik hisob-kitoblar tabiiy gazni qayta ishlash majmuasining asosiy
texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu   bobda   moddiy   balans,   issiqlik   balansi   va   asosiy   texnologik
ko‘rsatkichlar aniqlanadi.
To‘yingan yutuvchi sorbentlarni absorbsiya va regeneratsiyalash orqali
gazni quritishning fizik asoslari
Tabiiy   va   neftli   gazdan   namni   ajratib   olish   absorbsiya   yoki   adsorbsiya
orqali amalga oshiriladi.
Absorbsiyali quritishning afzallik taraflari quyidagilar:
- Sistemada bosim kqtarilishining ‘astligi;
- Ka’ital va foydalanish xarajatlari kam;
- Qattiq   va   sorbentlarni   zaxarlovchi   moddalarni   saqlovchi   gazlarni
quritish imkoniyatlari mavjudligi.
Absorbsiya   –   bu   suyuqlik   yutgichlar   yordamida   Gazli   yoki   bug’li
aralashmalardan gaz yoki bug’ning yutilish jarayoni.
Vaqtga   bog’liq   bo’lgan   massa   uzatgichning   asosiy   tenglamasi   quyidagi
ko’rinishga ega.
dM = K
m dFd	
Bu   yerda:   dM   –   modda   miqdori;   K
m   –   massa   uzatish   koeffitsienti;  	
   –
massa   almashinov   jarayonining   xarakatlanuvchi   kuchi;   dF   –   fazalar   orasidagi
sirt kontakti;  d	
  – vaqt.
Gaz   fazasiga   tegishli   bo’lgan,   massa   uzatishning   umumiy   koeffitsienti
quyidagiga teng.	
		
	
B
K	
B	
K	
	
	1	
1
Suyuq fazaga	
	
	
B	K	
K	1	1	
1
	

Bu   yerda:   B	
 B	   –   mos   ravishda   suyuq   va   gaz   fazalarning   massa   uzatish
koeffitsientlari.
Xozirgi   vaqtda   tabiiy   va   neftli   gazni   absorbsiyali   quritish   uchun   asosan
dietilenglikol (DEG) va trietilenglikol' (TEG) ishlatiladi. Boshqa   suyuq   yutuvchilar,   masalan,   metanol,   tetraetilenglikol'   va
boshqalar yuqori gigrosko’iklikka ega bo’lsa ham keng qo’llanilmaydi.
Glikollar   –   bular   rangsiz   yog’li   suyuqliklar.   Ularning   fizika-ximik
xususiyatlari 5-jadvalda va 7b, 7v - rasmda keltirilgan.
Quritish   bosqichidan   keyin,   ishlatilgan   suyuq   quritgichlar   ozmi   ko’’mi
darajada   namga   to’yinadi.   Ularni   qayta   ishlatishdan   oldin,   regeneratsiya
bosqichidan o’tkazish kerak.
To’yingan   absorbent   regeneratsiyasi   deb,   yutilgan   moddalarning
absorbentdan   yo’qotish   jarayoniga   aytiladi,   quritish   jarayonidagi   yutilgan
kom’onent suv bug’idir.
Glikollar   regeneratsiyasi   atmosfera   bosimida   olib   boriladi   va   larni
konsentratsiyasini   96-97%   gacha   yetkazish   imkoniyatini   beradi.   Yuqori
konsentratsiyaga   erishish   uchun,   regeneratsiyani   maxsus   usullarini   qo’llash
zarur.   Bunaqa   usullarga,   vakuum   ostidagi   regeneratsiya   va   namlangan   gazni
tozalashni azeotro’ regeneratsiyasi kiradi.
5.1. Moddiy balans hisobi
Moddiy   balans   texnologik   jarayonga   kiruvchi   va   undan   chiquvchi
moddalar miqdori o‘rtasidagi tenglikni ifodalaydi.
Moddiy balansning umumiy tenglamasi quyidagicha:
∑G_kir = ∑G_chiq
Boshlang‘ich tabiiy gaz tarkibi:
CH4 – 88–92 %
C2H6 – 3–5 %
C3H8 – 1–2 %
C4+ – 0,5–1 %
CO2 – 1–3 %
H2S – 0,1–0,5 %
H2O – to‘yingan
Gaz sarfi: 100 000 m3/soat.
Gazni quritish jarayonida moddiy balans: G_gaz = G_quruq_gaz + G_suv
Ajratilgan suv miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi:
G_suv = Q_gaz · (W1 – W2)
Nordom komponentlardan tozalashda:
G_nordon(kir) = G_nordon(chiq) + G_ajratilgan
Tozalash samaradorligi:
η = (G_kir – G_chiq) / G_kir · 100 %
5.2. Issiqlik balansi hisobi
Issiqlik   balansi   jarayonda   issiqlik   sarfi   va   yo‘qotishlarni   aniqlash   uchun
tuziladi.
Issiqlik balansining umumiy tenglamasi:
Q_kir = Q_chiq
Gazni isitish uchun zarur bo‘lgan issiqlik miqdori:
Q = G · cp · (T2 – T1)
Gazni sovutishda ajraladigan issiqlik:
Q_sov = G · cp · (T1 – T2)
Amaliy   hisoblarda   issiqlik   yo‘qotishlari   umumiy   issiqlikning   5–10   %   ni
tashkil etadi.
5.3. Asosiy texnologik ko‘rsatkichlarni aniqlash
Majmuaning yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q_yillik = Q_soat · 24 · 330
Tozalash darajasi:
η_tozalash = (C_kir – C_chiq) / C_kir · 100 %
Energiya sarfi:
E = Q_issiqlik / Q_gaz
Mahsulot chiqish koeffitsienti:
K = G_tayyor / G_xomashyo 6. Atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligi
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmualarida   ishlab   chiqarish   jarayonlari   atrof-
muhitga   va   ishchi-xodimlar   salomatligiga   ma’lum   darajada   ta’sir   ko‘rsatadi.   Shu
sababli   ekologik   xavfsizlikni   ta’minlash,   chiqindilarni   kamaytirish   hamda   mehnat
muhofazasi   qoidalariga   qat’iy   rioya   qilish   muhim   hisoblanadi.   Ushbu   bobda
ekologik muammolar, ularni kamaytirish choralari va mehnat xavfsizligi masalalari
yoritiladi.
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmualari   zamonaviy   sanoat   korxonalari
hisoblanib, ularning faoliyati atrof-muhitga va inson salomatligiga ma’lum darajada
ta’sir   ko‘rsatadi.   Shu   sababli   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   loyihalash   va
ekspluatatsiya qilishda ekologik xavfsizlik hamda mehnat muhofazasi masalalariga
alohida e’tibor qaratiladi. Atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlari tabiiy resurslardan
oqilona   foydalanish,   zararli   chiqindilar   miqdorini   kamaytirish   va   ekologik
muvozanatni saqlashga qaratilgan bo‘lib, mehnat xavfsizligi esa ishchi-xodimlarning
sog‘lig‘i va hayotini himoyalashni ta’minlaydi.
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   jarayonida   atmosferaga   gazsimon   chiqindilar,
ishlab   chiqarish   oqava   suvlari   va   ayrim   hollarda   qattiq   chiqindilar   hosil   bo‘lishi
mumkin.   Ushbu   chiqindilar   tarkibida   metan,   karbonat   angidrid,   oltingugurt
vodorodi, azot oksidlari va boshqa zararli moddalar mavjud bo‘lib, ular nazoratsiz
holatda   atrof-muhitga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatadi.   Shu   bois   zamonaviy   gazni   qayta
ishlash   majmualarida   chiqindilarni   kamaytirish   va   ularni   qayta   ishlashga
yo‘naltirilgan   texnologiyalar   joriy   etiladi.   Gazni   aminli   tozalash,   quritish   va
fraksiyalarga   ajratish   jarayonlari   orqali   zararli   komponentlar   maksimal   darajada
ajratib   olinadi   va   atmosferaga   chiqariladigan   chiqindilar   me’yoriy   darajaga
tushiriladi.
Atmosfera   havosini   muhofaza   qilish   maqsadida   korxonada   gazni   tozalash
qurilmalari, absorberlar, skruberlar va fakel tizimlari qo‘llaniladi. Fakel qurilmalari
avariya holatlarida ortiqcha gazni xavfsiz yo‘q qilish uchun xizmat qiladi. Bundan
tashqari,   past   NO   ajratuvchi   yonish   uskunalaridan   foydalanish   atmosferagaₓ
chiqadigan   zararli   moddalarning   miqdorini   kamaytiradi.   Doimiy   ekologik monitoring   olib   borilishi   orqali   atmosferaga   chiqarilayotgan   gazlar   tarkibi   nazorat
qilinadi.
Suv resurslarini muhofaza qilish ham muhim masala hisoblanadi. Tabiiy gazni
qayta ishlash jarayonida hosil bo‘ladigan oqava suvlar tarkibida kimyoviy reagentlar
va   uglevodorod   qoldiqlari   bo‘lishi   mumkin.   Ushbu   oqava   suvlar   maxsus   tozalash
inshootlarida   mexanik,   kimyoviy   va   biologik   usullar   yordamida   tozalanadi.
Tozalangan suvlarning bir qismi texnologik ehtiyojlar uchun qayta ishlatiladi, qolgan
qismi esa belgilangan ekologik me’yorlarga muvofiq tashqi muhitga chiqariladi. Bu
esa suv resurslarining ifloslanishini oldini oladi.
Tuproqni   muhofaza   qilish   maqsadida   ishlab   chiqarish   hududida   yonilg‘i   va
kimyoviy  moddalar   maxsus   yopiq  rezervuarlarda   saqlanadi.   Texnologik  uskunalar
joylashgan maydonlar  beton qoplama bilan jihozlanadi  va sizib chiqish  ehtimolini
kamaytirish   uchun   drenaj   tizimlari   o‘rnatiladi.   Chiqindilarni   vaqtincha   saqlash
joylari izolyatsiya qilinib, ularning tuproqqa singib ketishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Mehnat   muhofazasi   va   texnika   xavfsizligi   masalalari   tabiiy   gazni   qayta
ishlash   majmualarida   ustuvor   yo‘nalishlardan   biri   hisoblanadi.   Chunki   tabiiy   gaz
yonuvchan   va   portlovchi   modda   bo‘lib,   noto‘g‘ri   muomala   qilinganda   jiddiy
avariyalar   kelib   chiqishi   mumkin.   Ishlab   chiqarish   jarayonlarida   yuqori   bosim   va
haroratda ishlovchi uskunalar mavjud bo‘lgani sababli xodimlar uchun xavf omillari
mavjud.
Mehnat   xavfsizligini   ta’minlash   uchun   barcha   xodimlar   shaxsiy   himoya
vositalari,   jumladan   maxsus   kiyim,   qo‘lqop,   himoya   ko‘zoynagi   va   nafas   olish
moslamalari   bilan   ta’minlanadi.   Elektr   uskunalar   portlashdan   himoyalangan   holda
tanlanadi   va   o‘rnatiladi.   Ishchilar   bilan   muntazam   ravishda   texnika   xavfsizligi
bo‘yicha   yo‘riqnomalar   va   o‘quv   mashg‘ulotlari   o‘tkaziladi.   Yong‘in   xavfsizligini
ta’minlash maqsadida ishlab chiqarish hududida avtomatik yong‘in signalizatsiyasi,
ko‘chma va statsionar o‘t o‘chirish vositalari o‘rnatiladi.
Favqulodda vaziyatlar   yuzaga  kelganda  tezkor  harakat   qilish  uchun  maxsus
reja ishlab chiqiladi va xodimlar ushbu rejaga muvofiq harakat qilishga tayyorlanadi.
Avariya holatlarida gazni avtomatik uzib qo‘yuvchi tizimlar ishlaydi, bu esa inson
hayoti va atrof-muhitni muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, atrof-muhitni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligini
ta’minlashga   qaratilgan   kompleks   chora-tadbirlar   tabiiy   gazni   qayta   ishlash
majmuasining   ekologik   barqaror   va   xavfsiz   ishlashini   ta’minlaydi.   Zamonaviy
texnologiyalar va qat’iy nazorat tizimlari orqali ishlab chiqarishning atrof-muhitga
salbiy ta’siri kamaytiriladi hamda ishchi-xodimlar uchun xavfsiz mehnat sharoitlari
yaratiladi.
6.1. Ekologik muammolar va ularni kamaytirish choralari
Tabiiy gazni  qayta ishlash  jarayonida quyidagi  asosiy ekologik muammolar
yuzaga keladi:
Atmosferaga zararli gazlar (CO , NO , SO , H S) chiqishi₂ ₓ ₂ ₂
Oqava suvlarning hosil bo‘lishi
Qattiq va suyuq sanoat chiqindilarining paydo bo‘lishi
Shovqin va issiqlik nurlanishi
Ushbu muammolarni kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar qo‘llaniladi:
Zamonaviy gaz tozalash va filtrlash qurilmalaridan foydalanish
Nordon gazlarni aminli eritmalar yordamida tozalash
Yopiq texnologik sikllarni joriy etish
Energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash
Ekologik monitoring tizimini tashkil etish
Natijada   ishlab   chiqarish   jarayonining   atrof-muhitga   salbiy   ta’siri   sezilarli
darajada kamayadi.
6.2. Atmosfera, suv va tuproqni muhofaza qilish
Atmosferani muhofaza qilish
Atmosferaga chiqadigan zararli moddalarni kamaytirish uchun:
Gazni yoqish jarayonida past NO li gorelkalar qo‘llaniladi
ₓ
Fakel tizimlari modernizatsiya qilinadi
Chang va gaz tutuvchi qurilmalar (skruberlar, absorberlar) ishlatiladi
Suv resurslarini muhofaza qilish
Gazni qayta ishlashda hosil bo‘ladigan oqava suvlar:
Mexanik tozalash Kimyoviy neytrallash
Biologik tozalash
bosqichlaridan o‘tkazilib, qayta foydalanishga yo‘naltiriladi yoki me’yorlarga
mos holda chiqariladi.
Tuproqni muhofaza qilish
Tuproqni ifloslanishdan saqlash maqsadida:
Yonilg‘i va kimyoviy moddalar maxsus rezervuarlarda saqlanadi
Texnologik maydonlar beton qoplama bilan jihozlanadi
Chiqindilarni vaqtincha saqlash joylari izolyatsiyalanadi
6.3. Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
Tabiiy   gazni   qayta   ishlash   korxonalarida   mehnat   xavfsizligini   ta’minlash
muhim   vazifa   hisoblanadi.   Ishlab   chiqarish   jarayonlari   portlash   va   yong‘in   xavfi
bilan bog‘liq bo‘lgani sababli maxsus xavfsizlik choralariga amal qilinadi.
Asosiy xavf omillari:
Yonuvchan va portlovchi gazlar
Yuqori bosim va harorat
Kimyoviy moddalar bilan ishlash
Shovqin va vibratsiya
Mehnat muhofazasini ta’minlash choralari:
Xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlash
Portlashdan himoyalangan elektr uskunalardan foydalanish
Doimiy texnika xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomalar o‘tkazish
Yong‘in signalizatsiyasi va o‘t o‘chirish vositalarini o‘rnatish
Favqulodda vaziyatlarda harakat qilish rejalarini ishlab chiqish
Mazkur   chora-tadbirlar   ishchilarning   hayoti   va   sog‘lig‘ini   muhofaza   qilish
hamda ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlaydi. Xulosa
Mazkur   kurs   ishida   tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmuasini   loyihalash
masalalari batafsil o‘rganildi hamda zamonaviy texnologik va ekologik talablar
asosida tahlil qilindi. Ishni bajarish jarayonida tabiiy gazning xalq xo‘jaligidagi
ahamiyati,  uni   chuqur   qayta   ishlash   zarurati   va   ushbu   yo‘nalishda   O‘zbekiston
Respublikasida olib borilayotgan islohotlar tahlil qilindi. So‘nggi yillarda qabul
qilingan   Prezident   farmon   va   qarorlarida   belgilangan   vazifalar   ushbu   ishning
dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Ishning nazariy qismida tabiiy gazni  qayta  ishlashning  asosiy  texnologik
jarayonlari, jumladan gazni mexanik tozalash, quritish, nordon komponentlardan
tozalash   hamda   uglevodorod   fraksiyalariga   ajratish   bosqichlari   o‘rganildi.
Ushbu jarayonlarning har biri majmuaning samarali ishlashi va tayyor mahsulot
sifatini   ta’minlashda   muhim   ahamiyatga   ega   ekanligi   aniqlandi.   Zamonaviy
texnologik   sxemalarni   qo‘llash   orqali   gazni   qayta   ishlash   samaradorligini
oshirish va yo‘qotishlarni kamaytirish mumkinligi asoslab berildi.
Texnologik hisob-kitoblar bo‘limida moddiy va issiqlik balanslari tuzilib,
loyihalanayotgan   majmuaning   asosiy   texnologik   ko‘rsatkichlari   aniqlandi.
Hisob-kitoblar   natijasida   ishlab   chiqarish   quvvatlari,   energiya   sarfi,   tozalash
darajasi   va   mahsulot   chiqish   koeffitsientlari   aniqlanib,   tanlangan   texnologik
yechimlarning   texnik   va   iqtisodiy   jihatdan   maqsadga   muvofiqligi   ko‘rsatildi.
Moddiy   va   issiqlik   balanslarining   mos   kelishi   loyihaning   barqaror   ishlashini
ta’minlashini isbotlaydi.
Ishda   atrof-muhitni   muhofaza   qilish   va   mehnat   xavfsizligi   masalalariga
alohida e’tibor qaratildi. Tabiiy gazni qayta ishlash jarayonlarining atmosferaga,
suv resurslariga va tuproqqa bo‘lgan ta’siri tahlil qilinib, ushbu salbiy ta’sirlarni
kamaytirish   bo‘yicha   samarali   chora-tadbirlar   taklif   etildi.   Gazni   tozalash   va
qayta   ishlashning   ekologik   xavfsiz   texnologiyalarini   qo‘llash,   chiqindilarni
minimallashtirish   hamda   ishlab   chiqarishda   ekologik   monitoring   tizimlarini
joriy etish muhim ahamiyatga ega ekanligi asoslandi.
Shuningdek,   mehnat   muhofazasi   va   texnika   xavfsizligi   bo‘yicha
ko‘riladigan   chora-tadbirlar   ishlab   chiqarish   jarayonining   uzluksiz   va   xavfsiz olib   borilishini   ta’minlashda   muhim   omil   ekanligi   ko‘rsatib   berildi.   Ishchi-
xodimlar   uchun   xavfsiz   mehnat   sharoitlarini   yaratish,   yong‘in   va   portlash
xavfini kamaytirish, favqulodda vaziyatlarning oldini olishga qaratilgan choralar
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bilan birga inson hayoti va sog‘lig‘ini
muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Umuman   olganda,   mazkur   ishda   taklif   etilgan   texnologik   yechimlar   va
hisob-kitoblar   tabiiy   gazni   qayta   ishlash   majmualarini   loyihalash   va
modernizatsiya   qilishda   amaliy   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   energetika   va   kimyo
sanoati sohasida mutaxassislar tayyorlashda muhim manba bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.   Ish   natijalari   tabiiy   gaz   resurslaridan   oqilona   foydalanish,   ishlab
chiqarish   samaradorligini   oshirish   va   ekologik   barqarorlikni   ta’minlashga
qaratilgan davlat siyosati talablariga to‘liq mos keladi. Foydalanilgan adabiyotlar
1. Lapidus A. L., Golubeva I.A., Jagfarov F.G. Gazoximiya. CHast I,
II. Moskva- 2004g.
2. Donald B.L., Uilyam L.L. Nefteximiya. Moskva 2011 g.
3. Abidov B.A. Neft kimyosi va fizikasi. o`quv ko`llanma, Toshkent,
2000 y.
4. Salomov   YU.J.   va   boshk.   ―σeft   va   gaгni   kayta   ishlash
texnologiyasi. O’quv  qo`llanma T.: CHo`lpon, 2006 y.
5. Boгorov   F.P.,   Xujakulov   A.F.   ―neft   va   gaгkondensatni   qayta
ishlash texnologiyasi. o`quv qo`llanma. T.: Muxarrir. 2018 y.
6. O‘zbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlari
7. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti.   “2022–2026-yillarga
mo‘ljallangan   Yangi   O‘zbekistonning   taraqqiyot   strategiyasi   to‘g‘risida”gi
Farmoni.
8. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti.   Energetika   sohasini
rivojlantirish va isloh qilishga doir qarorlar to‘plami, Toshkent, 2023.
9. O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi.   “Energiya
resurslaridan oqilona foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
10. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish
va iqlim o‘zgarishi vazirligi. Ekologik me’yorlar va talablar, Toshkent, 2022.
11. O‘zbekiston   Respublikasi   Mehnat   kodeksi.   Mehnat   muhofazasi   va
texnika xavfsizligi bo‘yicha asosiy talablar, Toshkent, 2023.
12. O‘zbek va rus tilidagi darslik va qo‘llanmalar
13. Karimov   I.A.   Yoqilg‘i-energetika   resurslaridan   samarali
foydalanish. – Toshkent: Fan, 2019.
14. Xolmirzayev   A.X.,   Ismoilov   B.B.   Tabiiy   gazni   qayta   ishlash
texnologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
15. Qodirov   R.Q.   Kimyoviy   texnologiya   asoslari.   –   Toshkent:   Fan   va
texnologiya, 2018. 16. Ахмедов М.А. Переработка природного газа. – Москва: Химия,
2017.
17. Иванов   В.П.   Технологические   процессы   газопереработки.   –
Санкт-Петербург: Профессия, 2019.
18. Xorijiy (chet el) adabiyotlar
19. Mokhatab   S.,   Poe   W.A.   Handbook   of   Natural   Gas   Transmission
and Processing. – Gulf Professional Publishing, 2018.
20. Kidnay A.J., Parrish W.R. Fundamentals of Natural Gas Processing.
– CRC Press, 2017.
21. Kohl A., Nielsen R. Gas Purification. – Gulf Publishing Company,
2016.
22. Speight J.G. Natural Gas: A Basic Handbook. – Elsevier, 2019.
23. GPSA.   Engineering   Data   Book.   –   Gas   Processors   Suppliers
Association, USA, 2020.
24. Towler   G.,   Sinnott   R.   Chemical   Engineering   Design.   –   Elsevier,
2022.
25. Coulson   J.M.,   Richardson   J.F.   Chemical   Engineering,   Vol.   6.   –
Butterworth-Heinemann, 2018.
26. Perry R.H., Green D.W. Perry’s Chemical Engineers’ Handbook. –
McGraw-Hill, 2019.
27. Smith R. Chemical Process Design and Integration. – Wiley, 2020.
28. GPSA. Gas Conditioning and Processing Manual. – USA, 2021.

Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.  

Купить
  • Похожие документы

  • Robototexnikada sun’iy intellekt texnologiyalarining roli
  • To‘lqin tarqalish tenglamasi uchun ayirmali sxemalar
  • Texnik tizimni ekspertizadan o’tkazishni tashkil etish
  • Argos test javoblari. 1000 ta savolga javob
  • “Lentali konveyerning yuritmasini hisoblash”

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha