Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 5.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Техника и технология

Продавец

Xojibobo

Дата регистрации 21 Декабрь 2024

5 Продаж

Robototexnikada sun’iy intellekt texnologiyalarining roli

Купить
O ZBEKISTONʻ   RESPUBLIKASI
OLIY   TA LIM,	
ʼ   FAN   VA   INNOVATSIYALAR   VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKЕNT   AXBOROT   TЕXNOLOGIYALARI   UNIVЕRSITЕTI
Machine   learning   fanidan
Mustaqil ish
Toshkent   2025 Mavzu:   Robototexnikada   sun’iy   intellekt   texnologiyalarining   roli 
Reja:
I   BOB.KIRISH.   ROBOTOTEXNIKA   FANINING   NAZARIY   ASOSLARI  
VA TIZIM TUZILMASI
1. Robototexnika   fanining   mohiyati   va   rivojlanish   bosqichlari.
2. Robotlarning   tuzilishi   va   boshqaruv   tizimlari.
II BOB. SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING
ROBOTOTEXNIKADAGI ROLI
1. Sun’iy   intellekt   va   robototexnika   integratsiyasining   mohiyati
2. Mashinaviy o‘qitish va chuqur o‘rganish texnologiyalarining
ahamiyati
3. Kompyuter   ko‘rish   va   tabiiy   tilni   qayta   ishlash   tizimlari
4. AI   asosidagi   robototexnikaning   muammolari   va   istiqbollari KIRISH
Hozirgi   davrda   insoniyat   taraqqiyoti   yangi   bosqichga   ko‘tarilmoqda.
Texnologik   inqilob,   raqamli   transformatsiya   va   sun’iy   intellektning   jadal
rivojlanishi   natijasida   ishlab   chiqarish,   tibbiyot,   transport,   ta’lim   va   kundalik
hayotda   ilgari   inson   tomonidan   bajarilgan   ko‘plab   jarayonlar
avtomatlashtirilmoqda.   Ana   shunday   innovatsion   yo‘nalishlardan   biri   —   bu
robototexnika,   ya’ni   avtomatik   tarzda   ma’lum   bir   vazifani   bajaruvchi   texnik
tizimlar   yaratish   fanidir.   So‘nggi   yillarda   robototexnika   va   sun’iy   intellekt
texnologiyalarining   integratsiyasi   ilm-fan,   ishlab   chiqarish   va   xizmat   ko‘rsatish
sohalarida katta natijalar bermoqda.
Robototexnika   dastlab   mexanik   harakatlarni   avtomatlashtirish   vositasi
sifatida   paydo   bo‘lgan   bo‘lsa,   bugungi   kunda   u   o‘zini   o‘rganadigan,   qaror   qabul
qila   oladigan,   atrof-muhitni   tahlil   qilib,   vaziyatga   mos   harakatlana   oladigan   aqlli
tizimlar darajasiga yetdi. Bu jarayonning markazida sun’iy intellekt (SI) turadi. SI
texnologiyalari   robotlarga   inson   fikrlash   jarayoniga   o‘xshash   tarzda   tahlil   qilish,
tajriba   asosida   o‘z   bilimini   kengaytirish,   va   real   muhitda   mustaqil   harakat   qilish
imkonini   bermoqda.   Ayniqsa,   mashinaviy   o‘qitish   (machine   learning),   chuqur
o‘rganish   (deep   learning),   kompyuter   ko‘rish   (computer   vision)   va   tabiiy   tilni   qayta
ishlash   (natural   language   processing)   sohalarining   rivojlanishi   robotlarning
intellektual imkoniyatlarini sezilarli darajada oshirdi.
O‘zbekiston   Respublikasida   ham   robototexnika   sohasini   rivojlantirishga
alohida   e’tibor   qaratilmoqda.   Maktab   va   oliy   ta’lim   tizimida   robototexnika
yo‘nalishlari   joriy   etilmoqda,   turli   fan   olimpiadalari,   startaplar,   hamda
“InnoWeek”,   “RoboCup   Uzbekistan”   kabi   xalqaro   miqyosdagi   tanlovlar   tashkil
qilinmoqda.   Bularning   barchasi   yosh   avlodni   zamonaviy   texnologiyalar   bilan
ishlashga,   algoritmik  fikrlash   va   texnik   ijodkorlikni   rivojlantirishga   yo‘naltirilgan
muhim  qadamlardir.
Mazkur   mavzuning   dolzarbligi   shundan   iboratki,   bugungi   kunda   sun’iy
intellektning robototexnikaga tatbiqi   inson  faoliyatining  deyarli   barcha  sohalarida
samaradorlikni   oshirish,   inson   mehnatini   yengillashtirish   va   xavfli   jarayonlarni I   BOB.   ROBOTOTEXNIKA   FANINING   NAZARIY   ASOSLARI   VA  TIZIM
1.   Robototexnika   fanining   mohiyati   va   rivojlanish   bosqichlari
fanlarining   kesishgan   nuqtasida   shakllangan   murakkab   ko‘p   tarmoqli   yo‘nalishRobototexnika — bu texnika,informatika,elektronika va mexanikaTUZILMASIavtomatlashtirish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, bu yo‘nalishda texnik, etik
va   ijtimoiy   masalalar   ham   yuzaga   chiqmoqda.   Shuning   uchun   mazkur   masalani
ilmiy tahlil qilish, uning afzalliklari va cheklovlarini o‘rganish hozirgi zamon ilm-
fanining dolzarb vazifalaridan biridir.
Ushbu   ishning   maqsadi   —   sun’iy   intellekt   texnologiyalarining
robototexnikadagi   o‘rnini,   imkoniyatlarini   va   amaliy   qo‘llanilish   sohalarini   tahlil
qilishdan iborat.
Ishning   asosiy   vazifalari:
 robototexnika   fanining   rivojlanish   bosqichlarini   o‘rganish;
 sun’iy   intellektning   asosiy   yo‘nalishlarini   va   ularning   robototexnikadagi  
ahamiyatini tahlil qilish;
 mashinaviy  o‘qitish,   kompyuter	  ko‘rish,	  va	  tabiiy	  tilni	  qayta	  ishlash 
texnologiyalarining robotlarda qo‘llanilishini ko‘rsatish;
 robototexnika   va   AI   integratsiyasining   afzalliklari   hamda   muammolarini 
aniqlash.
Tadqiqotning   obyekti   –   robototexnik   tizimlarda   sun’iy   intellekt
texnologiyalarining qo‘llanilishi;
Predmeti   –   AI   algoritmlari   yordamida   robotlarning   mustaqil   boshqaruv   va
o‘rganish imkoniyatlarini tahlil qilishdan iborat.
Ishda   tahlil,   solishtirish,   modellashtirish   va   tizimli   yondashuv   metodlari
qo‘llaniladi.Natijada,   ishda   robototexnika   va   sun’iy   intellektning   o‘zaro
bog‘liqligi, ularning jamiyat  rivojiga ta’siri, va kelajakdagi  rivojlanish istiqbollari
haqida xulosalar ishlab chiqiladi. mustaqil   ravishda   bajarish   imkoniyatiga   ega   bo‘lgan   qurilmalarni   yaratish   bilan
vazifani   bajaruvchi   aqlli   va   avtomatik   tizimlarni   ishlab   chiqish   fanidir.
Universal   Robots   (R.U.R.)”   nomli   pyesasidan   kelib   chiqqan   bo‘lib,   u   “ishchi”,
yengillashtirish   uchun   mexanik   vosita   sifatida   yaratilgan   bo‘lsa,   hozirgi   davrda   ular
mustaqil   qaror   qabul   qiluvchi   tizimlarga   aylandi.
Robototexnika   rivojlanish   jarayonida   bir   necha   tarixiy   bosqichlardan   o‘tgan:Robototexnikaning   shakllanish   bosqichlarisun’iy   intellekt   bilan   jihozlangan,   o‘z-o‘zini   boshqaruvchi,   atrof-muhitni   tahlil   qilib“ mehnat   qiluvchi”   degan   ma’noni   anglatadi.   Dastlab   robotlar   inson   mehnatiniSo‘z   “robot”   chex   yozuvchisi   Karel   Chapekning   1921-yilda   yozgan   “Rossumshug‘ullanadi.   Oddiy   so‘z   bilan   aytganda,   robototexnika   inson   o‘rniga   ma’lum   bir
1. Birinchi   bosqich   (1940–1960-yillar)   —   mexanik   avtomatlar   davri.
Bu   davrda   robotlar   asosan   mexanik   qurilmalar   bo‘lib,   ularning   harakati
oldindan   dasturlashtirilgan   edi.   Ular   inson   ishtirokisiz   faqat   takrorlanuvchi
harakatlarni   bajara   olgan.   1954-yilda   Jorj   Devil   tomonidan   yaratilgan   “Unimate”
nomli   sanoat   roboti   tarixda   birinchi   tijoriy   robot   sifatida   e’tirof   etiladi.   Ushbu   robot
avtomobil   zavodlarida   og‘ir   buyumlarni   ko‘tarish   va   payvandlash   ishlarini
avtomatlashtirgan.
2. Ikkinchi   bosqich   (1970–1980-yillar)   —   elektronika   va   dasturlash
asosidagi boshqaruv tizimlari.
Bu   davrda   mikroprotsessorlarning   yaratilishi   robotlarga   murakkabroq
harakatlarni  bajarish   imkonini  berdi.  Sensorlar   va  dasturlashtiriladigan  boshqaruv
modullari   yordamida   robotlar   tashqi   muhitdan   ma’lumot   olishni   o‘rgandilar.
Shuningdek,   bu   yillarda   Yaponiya,   AQSh   va   Germaniyada   sanoat   robotlarini
ishlab chiqarish keng quloch yoydi.bo‘lib,   u   inson   faoliyatini   avtomatlashtirish,   mexanik   harakatlarni   takrorlash   va nazariyasining   shakllanishi   robotlarga   mustaqil   qaror   qabul   qilish,   o‘rganish   va
dasturlashtirilganrobotlarpaydobo‘ldi.Masalan,avtonomharakatlanuvchi
4.   To‘rtinchi bosqich (2010-yildan   hozirgacha)   — aqlli   va o‘zini  o‘rgatuvchi
Bugungi   kunda   robotlar   endi   faqat   mexanik   qurilma   emas,   balki   ma’lumotni
qila   oluvchi   tizimlardir.   Ular   sun’iy   intellekt,   kompyuter   ko‘rish,   tabiiy   tilni   qayta
Boston   Dynamics    kompaniyasining    “Atlas”    roboti    inson    harakatlarini    to‘liq
transport   vositalarini   yaratish   ustida  
ishlamoqda.
Robototexnika   nafaqat   ishlab   chiqarish   yoki   sanoat   sohasida,   balki   inson
mikrojarrrohlik   robotlari,   reabilitatsiya   uchun   protez   robotlar,   xizmat   ko‘rsatishda
Harbiy   sohada   razvedka   va   xavfsizlik   uchun   avtonom   dronlar   ishlab  chiqilmoqda.
qismi   bo‘lib,   raqamli   iqtisodiyotning   rivojlanishida   strategik   ahamiyatga   ega.   U
samaradorligini   oshirish   hamda   inson   xatoligini   kamaytirish   imkonini   beradi.inson   mehnatini   yengillashtirish,   xavfli   ishlarni   avtomatlashtirish,   ishlab   chiqarishBugungi   kunda   robototexnika   “Industry 4.0” konsepsiyasining asosiy tarkibiyesa   tozalovchi,   yetkazib   beruvchi   va   yordamchi   robotlar   keng   qo‘llanilmoqda.hayotiningturlijabhalaridamuhimahamiyatkasbetmoqda.Tibbiyotda Robototexnikaning   fan   sifatida   o‘rni   va   ahamiyatitakrorlay   oladi,   Tesla   va   Google   kompaniyalari   esa   o‘z-o‘zini   boshqaruvchiishlash,   va   bulutli   hisoblash   texnologiyalari   bilan   integratsiyalashgan.   Masalan,tahlil   qiluvchi,   o‘z   tajribasidan   xulosa   chiqaruvchi,   va   inson   bilan   tabiiy   muloqotrobotlar  
davri.“ ASIMO”   (Honda   kompaniyasi)   inson   yurishini   taqlid   qilishda   katta   yutuq   bo‘ldi.moslashish   imkonini   berdi.   Mashinaviy   o‘qitish   va   neyron   tarmoqlar   asosidaKompyutertexnologiyalarining tez rivojlanishi,sun’iyintellekt3.   Uchinchi   bosqich   (1990–2000-yillar)   —   intellektual   robototexnika   davri. So‘nggi   yillarda   robototexnika   sun’iy   intellekt texnologiyalari   bilan   birlashib,
idrok   etadi,   sensorlar orqali   real   vaqt   rejimida   ma’lumot   yig‘adi,   ularni   tahlil   qilib,
tafakkuriga   yaqinlashgan   tizimga   aylanib   bormoqda.
rivojlanayotganyo‘nalishlaridanbiribo‘lib, u insoniyatniyangitexnologik
chunki   aynan   SI   robotlarga   “fikrlash”,   “o‘rganish”   va   “qaror   qabul   qilish”   imkonini
texnologiyalarining   robototexnikadagi o‘rni va amaliy qo‘llanilish sohalari   batafsil
2.   Robotlarning   tuzilishi   va   boshqaruv   tizimlari
dasturlashtiriladigan,   mexanik   harakatlarni   amalga   oshiruvchi   va   ma’lumotlarni
tuzilmasi,   ya’ni   mexanik,   elektr,   elektron   va   dasturiy   qismlarining   o‘zaro   uyg‘unligi
atrof-muhitni   sezish,   ma’lumotni   qayta   ishlash   va   mustaqil   qaror   qabul   qilish
Robotlarning   umumiy   tuzilmasi   quyidagi   asosiy   qismlardan   tashkil   topadi:
Mexanik   tizim   robotning   skeleti,   qo‘llari,   bo‘g‘inlari   va   harakatlanuvchi
belgilaydi. qismlaridan   iborat.   Bu   qism   robotning   kinematik   va   dinamik   xususiyatlarini1.   Mexanik   tizim   (harakatlantiruvchi   qism)imkoniyatiga   ega.bilan   belgilanadi.   Zamonaviy   robotlar   oddiy   mexanik   avtomatlardan   farqli   ravishdatahlil   qila   oluvchi   texnik   tizimdir.   Har   qanday   robotning   samarali   ishlashi   uningRobot — bu insono‘rnigama’lum bir vazifanibajaruvchi,tahlil   qilinadi.beruvchi   intellektual   asosni   yaratadi.   Shu   bois,   keyingi   bobda   sun’iy   intellektbosqichga   olib chiqmoqda.   Uning rivojlanishida   sun’iy   intellektning roli beqiyosdir,Qisqa   qilib   aytganda,   robototexnika   —   bu   zamonaviy   ilm-fanning   eng   tezeng   maqbul   qarorlarni   qabul   qiladi.   Shu   sababli,   robototexnika   tobora   insonaqlli   robototexnika   yo‘nalishini   yuzaga   keltirdi.   Endilikda   robotlar   atrof- muhitniRobototexnika   va   sun’iy   intellektning   birlashuvi gidravlik   yoki pnevmatik silindrlar   ishlatiladi.   Ular   robotning mexanik bo‘g‘inlariga
Masalan,   sanoat robotlarida   qo‘l   (manipulyator)   6–7   ta   harakat erkinligiga  
ega
2.   Sensorlar   tizimi   (axborot   yig‘uvchi   qism)
robotning   o‘z   holati   haqidagi   ma’lumotlarni   o‘lchaydi.
o‘lchaydi;
Sensorlardan   olingan   ma’lumotlar   boshqaruv   tizimiga   uzatiladi   va   robot  
harakati
o‘zgartiradi   yoki   to‘xtaydi.
Robotning   yuragi   —   bu   boshqaruv   tizimi   bo‘lib,   u   robotning   barcha  
harakatlarini
sun’iy   intellekt   modullari   asosida   quriladi.
Boshqaruv   tizimi   quyidagi   vazifalarni   bajaradi:muvofiqlashtiradi.   Boshqaruv   tizimi   mikroprotsessorlar,   mikrokontrollerlar   yoki3.   Boshqaruv   tizimi   (intellektual   qism)shu   asosda   moslashtiriladi.   Masalan,   tozalovchi   robot   to‘siqni   sezsa,   yo‘nalishiniorqali   tahlil  qiladi.Sensorlar   quyidagi   turlarga   bo‘linadi:Sensorlar   —   robotning   “sezgi   organlari”   hisoblanadi.   Ular   tashqi   muhit   yokibo‘lib,   u   inson   qo‘lining   murakkab   harakatlarini   aniq   takrorlay   oladi.moment   hosil   qilib,   kerakli   harakatni  
bajaradi.






 Harakatni   amalga   oshirish   uchun   aktuatorlar   —   ya’ni   elektr   motorlar,
Pozitsion   sensorlar   –   robotning   holati   va   burchagini  aniqlaydi;
Kuch   va   moment   sensorlari –   bosim   yoki   og‘irlikni   o‘lchaydi;
Infraqizil,   ultratovushli   va   lazer   sensorlari   –   to‘siqlarni   aniqlaydi,   masofani
Kamera   va   vizual   sensorlar   –   atrof-muhitni   kompyuter   ko‘rish   texnologiyasi
sensorlardan   olingan   ma’lumotlarni   qabul  
qiladi;
ularni   tahlil   qilib,   kerakli   qarorni   qabul  qiladi;
aktuatorlarga   buyruq  
beradi; Boshqaruv   tizimlari   ikki   xil  bo‘ladi:
1. Ochiq   konturli   boshqaruv   –   robot   oldindan   dasturlashtirilgan   harakatlarni
bajaradi, teskari aloqa yo‘q. (Masalan, konveyer liniyasidagi oddiy mexanik
robotlar.)
2. Yopiq konturli boshqaruv (feedback control) – robot sensorlardan ma’lumot
olib, o‘z harakatini natijaga qarab moslashtiradi. Bu turdagi tizimlar yuqori
aniqlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
Sun’iy   intellekt   texnologiyalarining   rivojlanishi   natijasida   boshqaruv   tizimlari
endilikda   mashinaviy   o‘qitish   va   neyron   tarmoqlar   asosida   ishlamoqda.   Bunday
tizimlarda robot o‘z tajribasidan o‘rganadi, xatolardan xulosa chiqaradi va keyingi
safar vazifani yanada to‘g‘ri bajaradi.
4. Energiya   manbai
Robotlarning   harakatlanishi   uchun   zarur   energiya   elektr,   pnevmatik   yoki
gidravlik   tizimlardan   olinadi.   Zamonaviy   avtonom   robotlarda   akkumulyator
batareyalar yoki quyosh panellari keng qo‘llanilmoqda. Energiya tizimi robotning
ish davomiyligi va harakatchanlik darajasini belgilaydi.
5. Dasturiy   ta’minot
Dasturiy   ta’minot   robototexnikaning   eng   muhim   komponentidir.   Aynan
dasturiy   qism   robotning   “miyasi”   bo‘lib,   uning   harakatlari,   algoritmlari   va
qarorlarini  boshqaradi.
Robotlarni   boshqarishda   C/C++,   Python,   MATLAB,   ROS   (Robot   Operating
System)   kabi   dasturlash   tillari   keng   ishlatiladi.   ROS   platformasi   robotlarning
modulli   arxitekturasini   ta’minlaydi,   ya’ni   sensorlar,   kamera,   manipulyator   va
boshqaruv bloklari o‘rtasida ma’lumot almashinuvini osonlashtiradi.
6. Robotlarning   klassifikatsiyasijarayonni   real   vaqt   rejimida   nazorat   qiladi. (masalan,   “Atlas”,   “Spot”,   “Sophia”);
Har   bir   turdagi   robotning   tuzilmasi   va   boshqaruv   tizimi   o‘ziga   xos   bo‘lsa- da,
ularning   barchasi   yuqoridagi   asosiy   komponentlarga  
ega. ishlatiladi.ishlatiladi;




II   BOB.   SUN’IY   INTELLEKT   TEXNOLOGIYALARINING 
ROBOTOTEXNIKADAGI ROLI
1. Sun’iy   intellekt   va   robototexnika   integratsiyasining   mohiyati
So‘nggi   yillarda   texnologik   taraqqiyotning   eng   muhim   yo‘nalishlaridan   biri
—   bu   sun’iy   intellekt   (SI)   va   robototexnika   fanlarining   integratsiyasidir.   Ilgari
robotlar faqat mexanik harakatlarni bajaruvchi avtomatlashtirilgan qurilma sifatida
ko‘rilgan bo‘lsa, bugungi kunda ular inson tafakkuriga o‘xshash  tarzda o‘rganish,
tahlil   qilish   va   mustaqil   qaror   qabul   qilish   imkoniyatiga   ega   bo‘layotgan   aqlli
tizimlarga aylanmoqda.
Sun’iy   intellekt   tushunchasi   va   mohiyati
Sun’iy   intellekt   —   bu   inson   aqliy   faoliyatini   kompyuterlar   yordamida
modellashtiruvchi   fan   va   texnologiyalar   majmuasidir.   U   o‘z   ichiga   mashinaviy
o‘qitish (Machine Learning), chuqur o‘rganish (Deep Learning), neyron tarmoqlar,
ekspert   tizimlar,   tabiiy   tilni   qayta   ishlash   (NLP),   kompyuter   ko‘rish   va   nutqni
aniqlash texnologiyalarini oladi.Robotlar   tuzilishiga   ko‘ra   quyidagilarga   bo‘linadi:
Sanoat   robotlari   –   avtomobil,   elektronika,   metallga   ishlov   berish   sohalarida
Mobil   robotlar   –   g‘ildirakli,   izli   yoki   uchuvchi   (drone)   turlari  mavjud;
Gibrid   robotlar   –   manipulyator   va   mobil   platformani   birlashtirgan   tizimlar;
Biomorfik   robotlar   –   inson   yoki   hayvon   harakatini   taqlid   qiluvchi   robotlar
Nano   va   mikro   robotlar   –   tibbiyotda   nozik   jarrohlik   yoki   diagnostika   uchun Sun’iy   intellektning   asosiy   vazifasi   —   mashinaga   inson   singari   o‘rganish,
mantiqiy   fikrlash,   muammolarni   hal   etish   va   o‘z   tajribasidan   xulosa   chiqarish
imkonini berishdir.
Robototexnika   esa   sun’iy   intellektning   amaliy   qo‘llanish   maydoni   sifatida
ko‘riladi.   AI   texnologiyalari   robotlarga   sezish,   tahlil   qilish,   muloqot   qilish   va
avtonom harakatlanish imkoniyatini beradi.
Robototexnika   va   AI   integratsiyasining   mohiyati
Robototexnika   va   sun’iy   intellektning   birlashuvi —   bu   robotni   faqat   ijrochi
emas,   balki   mustaqil   fikrlovchi   va   moslashuvchan   tizim   darajasiga   olib   chiqish
demakdir.
Bu   integratsiya   orqali   robotlar   quyidagi   yangi   imkoniyatlarga   ega   bo‘ladi:
1. Atrof-muhitni   idrok   etish   (perception):
Kompyuter   ko‘rish   va   sensor   ma’lumotlarni   tahlil   qilish   orqali   robot   real
muhitdagi obyektlarni tanib,   ularga nisbatan harakatni rejalashtiradi.   Masalan,
AI  yordamida  tozalovchi  robot   polning  qayeri   iflosligini  aniqlab,  harakatni
o‘zi belgilaydi.
2. Tahlil   va   qaror   qabul   qilish:
Mashinaviy   o‘qitish   algoritmlari   asosida   robot   o‘z   tajribasidan   o‘rganadi,
oldingi   natijalarga   qarab   keyingi   harakatini   optimallashtiradi.   Bu   inson
miyasining o‘rganish mexanizmini modellashtirishga o‘xshaydi.
3. Rejalashtirish   va   boshqaruv:
AI yordamida robot murakkab muhitda optimal yo‘lni tanlaydi, to‘siqlardan
chetlab   o‘tadi,   energiya   sarfini   kamaytiradi   va   xavfsiz   ish   rejimini
ta’minlaydi.
4. O‘zaro   muloqot   (interaction):
AI robotlarga tabiiy tilni tushunish va inson bilan real vaqt rejimida muloqot
qilish imkonini beradi. Masalan, “Siri”, “Alexa”, “Sophia” kabi intellektual
robotlar foydalanuvchi bilan suhbat qura oladi. Integratsiyaning   texnologik   asoslari
Robototexnika va sun’iy intellekt integratsiyasi bir necha asosiy texnologiyalar 
orqali amalga oshiriladi:
 Kompyuter ko‘rish (Computer Vision): tasvirni qayta ishlash orqali
obyektlarni aniqlash va muhitni tahlil qilish.
 Mashinaviy o‘qitish (Machine Learning): robotning tajribadan o‘rganish va 
o‘z xatti-harakatlarini moslashtirish imkoniyati.
 Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP): inson nutqini anglab, unga javob bera olish 
qobiliyati.
 Neyron   tarmoqlar:   inson   miyasidagi   neyron   faoliyatini   modellashtiruvchi 
algoritmlar orqali murakkab tahlilni bajarish.
 Reinforcement Learning (mustahkamlovchi o‘qitish): robot o‘z harakatining 
natijasini baholab, mukofot yoki jazoga qarab xulosa chiqaradi.
Bu texnologiyalar   yordamida robotlar “o‘rganish – tahlil qilish – qaror qabul qilish
– harakatni bajarish – natijani tahlil qilish” siklida mustaqil ishlaydi.
Robotlarning   intellektuallashuvi   jarayoni
AI   bilan   integratsiyalashgan   robotlar   endi   rejalashtiruvchi   (planning),
bashorat   qiluvchi   (prediction)   va   o‘zini   moslashtiruvchi   (adaptation)   xususiyatlarga
ega.
Masalan,   avtonom   transport   vositasi   (self-driving   car)   yo‘l   sharoitini,
piyodalar   harakatini,   harorat   va   tezlikni   tahlil   qilib,   inson   aralashuvisiz   xavfsiz
boshqaruvni amalga oshiradi.
Tibbiyotda   esa   AI   asosidagi   jarrohlik   robotlari   operatsiya   jarayonida   real
vaqt rejimida tasvirni tahlil qilib, yuqori aniqlikda harakat qiladi.
AI   va   robototexnika   integratsiyasining   afzalliklari
 Murakkab   va   xavfli   muhitlarda   inson   o‘rniga   ishlash   imkoniyati   (kosmos,
dengiz tubi, yadro inshootlari).
 Mehnat   unumdorligi   va   aniqlikning   oshishi.
 Inson   xatoligini   kamaytirish.  24/7   ishlash   imkoniyati   va   energiya   tejamkorlik.
 Moslashuvchan   va   avtonom   tizimlar   yaratish   imkoniyati.
Integratsiya   bilan   bog‘liq   muammolar
Biroq AI va robototexnika integratsiyasi texnik va ijtimoiy jihatdan ham qator 
muammolarni keltirib chiqarmoqda:
 Dasturiy   xatoliklar   va   kiberxavfsizlik   masalalari;
 Inson   nazoratining   kamayishi;
 Etik   muammolar   (robotlarning   inson   hayotiga   ta’siri);
 Ishchi   kuchining   qisqarishi   va   bandlikka   ta’sir;
 Yuksak   texnologiyalar   narxining   yuqoriligi.
2. Mashinaviy   o‘qitish   va   chuqur   o‘rganish   texnologiyalarining   ahamiyati
So‘nggi   o‘n   yillikda   sun’iy   intellekt   (SI)   sohasining   eng   muhim
tarmoqlaridan   biri   sifatida   mashinaviy   o‘qitish   (Machine   Learning   –   ML)   va
chuqur   o‘rganish   (Deep   Learning   –   DL)   texnologiyalari   jadal   rivojlanmoqda.
Aynan   ushbu   texnologiyalar   robototexnikani   aqlli,   moslashuvchan   va   avtonom
tizimga aylantiruvchi asosiy “dvigatel” hisoblanadi.
Bugungi   kunda   har   qanday   intellektual   robot   –   u   sanoatda   ishlaydimi,
tibbiyotda   yoki   transport   sohasidami   –   o‘zining   qaror   qabul   qilish   jarayonida
mashinaviy o‘qitish algoritmlariga tayanadi.
Mashinaviy   o‘qitish   mohiyati
Mashinaviy   o‘qitish   —   bu   kompyuterga   aniq   dasturlashsiz   ma’lumotlardan
o‘rganish,   xulosalar   chiqarish   va   qaror   qabul   qilishni   o‘rgatuvchi   texnologiya.
Boshqacha   qilib   aytganda,   dasturchi   robotga   har   bir   holatda   qanday   harakat
qilishni yozib bermaydi, balki u misollar orqali “o‘zi o‘rganadi”.
Mashinaviy   o‘qitishning   asosiy   bosqichlari   quyidagilardan   iborat:
1. Ma’lumotlarni   yig‘ish   va   tayyorlash;
2. Modelni   tanlash   (masalan,   regressiya,   qaror   daraxti,   neyron   tarmoq);
3. Modelni   o‘qitish   (training); 4. Natijalarni   sinovdan   o‘tkazish   (testing);
5. Modelni   real   muhitga   joriy   etish   (deployment).
Robototexnikada   mashinaviy   o‘qitish   asosan sensor   ma’lumotlarini tahlil   qilish,
ob’ektlarni   aniqlash,   harakatni   rejalashtirish,   xatolardan   o‘rganish   kabi
jarayonlarda   qo‘llaniladi.   Masalan,   sanoat   robotlari   ML   algoritmlari   yordamida
yangi detal shakllarini taniy oladi yoki avvalgi xatolarni hisobga olib, keyingi safar
aniqlikni  oshiradi.
Mashinaviy   o‘qitish   turlari 
Mashinaviy o‘qitish uch asosiy turga bo‘linadi:
1. Nazoratli   o‘qitish   (Supervised   Learning):
Bu   usulda   robotga   oldindan   tegishli   javoblar   (ma’lumotlar   yorliqlangan   holda) 
beriladi. Masalan, “bu obyekt — to‘siq”, “bu obyekt — yo‘l” kabi. Natijada 
robot keyingi safar o‘xshash vaziyatni ko‘rganida to‘g‘ri tanlov qiladi.
2. Nazoratlanmagan   o‘qitish   (Unsupervised   Learning):
Bunda   ma’lumotlar   yorliqsiz   bo‘ladi.   Robot   o‘zi   tahlil   qilib,   ma’lumotlar
o‘rtasidagi   o‘xshashliklarni   topadi,   klasterlash   yoki   guruhlashni   amalga
oshiradi.
3. Mustahkamlovchi   o‘qitish   (Reinforcement   Learning):
Robot o‘z harakatlarining natijasiga qarab “mukofot” yoki “jazoga” ega bo‘ladi
va   tajribadan   xulosa   chiqaradi.   Bu   usul   ayniqsa   avtonom   transport,   o‘yin
robotlari va dinamik boshqaruv tizimlarida keng qo‘llaniladi.
Chuqur   o‘rganish   texnologiyasi
Chuqur o‘rganish — bu mashinaviy o‘qitishning murakkabroq shakli bo‘lib,
sun’iy   neyron   tarmoqlari   (Artificial   Neural   Networks)   asosida   ishlaydi.   Bu
tarmoqlar   inson   miyasining   neyron   faoliyatini   modellashtiradi   va   juda   katta
hajmdagi ma’lumotlar ustida mustaqil tahlil o‘tkazadi.
Chuqur   o‘rganish   algoritmlari,   ayniqsa,   quyidagi   yo‘nalishlarda
robototexnikaga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda:  Ko‘rish   (Computer   Vision):   obyektlarni   aniqlash,   yuzni   tanish,   muhitni   tahlil
qilish;
 Nutqni   aniqlash   (Speech   Recognition):   inson   buyruqlarini   tushunish   va  
qayta  ishlash;
 Harakatni bashorat qilish: robotlar uchun muvozanatni saqlash, to‘siqlardan 
qochish;
 Avtonom boshqaruv: o‘z-o‘zini boshqaruvchi transport vositalari va
dronlarda;
 Tibbiyot   robotlari:   jarrohlik   operatsiyalarini   yuqori   aniqlik   bilan  
bajarish. Neyron tarmoqlarning ishlash tamoyili
Neyron   tarmoq   bir   nechta   qatlamlardan   tashkil   topadi:
 Kirish qatlami (Input Layer) — ma’lumotlarni qabul qiladi (masalan, tasvir 
yoki sensor signali);
 Yashirin   qatlamlar   (Hidden   Layers)   —   ma’lumotlarni   matematik   tahlil  
qiladi, o‘zaro bog‘liqliklarni topadi;
 Chiqish qatlami (Output Layer) — yakuniy qarorni shakllantiradi (masalan, 
“to‘siq mavjud” yoki “yo‘l ochiq”).
Bu   jarayon   davomida   tarmoq   og‘irliklarni   (weights)   o‘zgartirib,   eng   optimal 
natijaga erishadi — bu jarayon “o‘qitish” deb ataladi.
Robototexnikada   ML   va   DL   texnologiyalarining   amaliy   qo‘llanilishi
1. Avtonom   transport   vositalari:
Mashinaviy   o‘qitish   algoritmlari   yo‘l   belgilari,   piyodalar,   svetofor   holatini
aniqlaydi. DL esa kamera orqali tasvirlarni real vaqt rejimida tahlil qiladi.
2. Sanoat   robotlari:
Ishlab chiqarishda detallarni aniqlash, sifat nazorati va montaj jarayonlarini 
avtomatlashtirish uchun AI modellari ishlatiladi.
3. Xizmat   ko‘rsatuvchi   robotlar:
Ular   inson   nutqini   va   yuz   ifodalarini   taniydi,   foydalanuvchi   bilan   tabiiy
muloqot o‘rnatadi. 4. Tibbiyotda:
Robotlar   jarrohlik   operatsiyalarida   aniqlikni   oshirish,   MRI   va   rentgen 
tasvirlarini tahlil qilishda yordam beradi.
5. Qishloq   xo‘jaligida:
AI dronlari hosil holatini kuzatadi, zararkunandalarni aniqlaydi, sug‘orishni 
avtomatik boshqaradi.
ML   va   DL   texnologiyalarining   afzalliklari
 Ma’lumotlardan   doimiy   o‘rganish   imkoniyati;
 O‘zini   moslashtirish   (adaptivlik);
 Inson   aralashuvini   kamaytirish;
 Katta   hajmdagi   ma’lumotlarni   qayta   ishlash   qobiliyati;
 Harakat   va   qaror   qabul   qilishda   aniqlikni  
oshirish. Muammolar va cheklovlar
 Katta   hajmdagi   ma’lumotlar   va   hisoblash   quvvatiga   bo‘lgan   ehtiyoj;
 O‘qitish   uchun   ko‘p   vaqt   talab   etilishi;
 Modelning   “qora   quti”   xususiyati   —   natijani   izohlash   qiyinligi;
 Xavfsizlik   va   axloqiy   masalalar   (robotning   mustaqil   qarorlari   oqibati).
3. Robotlarda   kompyuter   ko‘rish   va   tabiiy   tilni   qayta   ishlash   tizimlari
Robototexnikaning   rivojlanishida   eng   muhim   yo‘nalishlardan   biri   —   bu
kompyuter   ko‘rish   (Computer   Vision)   va   tabiiy   tilni   qayta   ishlash   (Natural
Language   Processing   —   NLP)   texnologiyalaridir.   Mazkur   tizimlar   robotlarga   inson
sezgilari   —  ko‘rish   va   tushunish   imkoniyatlarini   beradi.  Boshqacha   aytganda,   bu
texnologiyalar robotning “ko‘zlari” va “qulog‘i” vazifasini bajaradi.
Kompyuter   ko‘rish   texnologiyasi   mohiyati
Kompyuter   ko‘rish   —   bu   kompyuter   yoki   robotga   tasvirlar,   videolar   yoki
sensor   ma’lumotlar   asosida   atrof-muhitni   idrok   etish   imkonini   beruvchi   sun’iy
intellekt sohasi. Uning   asosiy   maqsadi   —   kamera   orqali   olinadigan   tasvirni   tahlil   qilish,
undagi obyektlarni aniqlash, ularning joylashuvi, o‘lchami va holatini aniqlashdir.
Masalan,   robot   uchun   bu   obyektlar   to‘siq,   odam,   buyum   yoki   yo‘l   bo‘lishi
mumkin. Kompyuter ko‘rish quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Tasvirni   olish   (Image   Acquisition);
2. Oldindan   ishlov   berish   (Preprocessing);
3. Xususiyatlarni   ajratib   olish   (Feature   Extraction);
4. Tasniflash   va   qaror   qabul   qilish   (Classification   &   Decision).
Kompyuter   ko‘rish   algoritmlari
Kompyuter   ko‘rishda   mashinaviy   o‘qitish   va   chuqur   o‘rganish   asosidagi  
algoritmlar keng qo‘llaniladi. Eng mashhur modellardan ba’zilari:
 Convolutional Neural Networks (CNN): tasvirlardagi naqshlarni, shakllarni, 
chekka chiziqlarni aniqlaydi;
 YOLO   (You   Only   Look   Once):   real   vaqt   rejimida   obyektlarni   aniqlashda 
ishlatiladi;
 OpenCV   (Open   Source   Computer   Vision):   tasvirni   qayta   ishlash   uchun  
dasturiy kutubxona;
 ResNet,   VGGNet,   MobileNet:   chuqur   neyron   tarmoqlar   asosidagi   ilg‘or  
modellar.
Bu   algoritmlar   yordamida   robotlar   yuzni   tanish,   yo‘l   belgilarini   aniqlash,
mahsulot   sifatini   baholash,   yoki atrof-muhitdagi   to‘siqlardan   qochish kabi murakkab
vazifalarni bajaradi.
Robototexnikada   kompyuter   ko‘rishning   qo‘llanilishi
Kompyuter   ko‘rish   texnologiyasi   hozirgi   robototexnikada   quyidagi
yo‘nalishlarda keng ishlatiladi:
1. Avtonom   transport   vositalari:
Kamera   va   lidar   ma’lumotlari   asosida   yo‘lni,   piyodalarni,   belgilarni   taniy
oladi. Tesla, Waymo kabi kompaniyalar bu texnologiyani faol qo‘llamoqda. 2. Sanoat   robotlari:
Ishlab chiqarishda kamera orqali detallarni aniqlash, sifat nazorati va nosoz
mahsulotlarni avtomatik ajratish uchun ishlatiladi.
3. Xizmat   ko‘rsatuvchi   robotlar:
Ular   yuz   ifodalarini,   qo‘l   harakatlarini,   tana   turg‘usini   tahlil   qilib,   inson
bilan muloqotda bo‘ladi.
4. Tibbiy   robotlar:
Kompyuter   ko‘rish   yordamida   jarrohlik   jarayonida   to‘qimalarni   farqlash,
o‘sma hujayralarni aniqlash imkoniyati yaratilgan.
5. Qishloq   xo‘jaligida:
Dronlar  o‘simlik barglarini  tahlil qilib, kasallik yoki  zararkunandalarni erta
aniqlaydi.
Tabiiy   tilni   qayta   ishlash   (NLP)   texnologiyasi   mohiyati
Tabiiy tilni qayta ishlash — bu robot yoki kompyuterning inson tilini (matn
yoki nutq shaklida) tushunish, tahlil qilish va unga javob bera olish qobiliyatidir.
NLP   robototexnikada   inson   bilan   muloqot   o‘rnatish,   buyruqlarni   tushunish
va   tizimni   boshqarish   uchun   zarur.   Masalan,   foydalanuvchi   “Eshikni   och”   degan
buyruqni berganda, robot bu so‘zlarni tahlil qilib, mos harakatni bajaradi.
NLP   tizimining   asosiy   bosqichlari
1. Nutqni   matnga   aylantirish   (Speech-to- Text);
2. Tilni   sintaktik   va   semantik   tahlil   qilish   (Parsing   &   Semantics);
3. Buyruqni   aniqlash   (Intent   Recognition);
4. Javobni   shakllantirish   va   nutqqa   aylantirish   (Text-to-Speech).
NLP texnologiyasining asosini quyidagi algoritmlar tashkil etadi:
 Transformer   modellar:   GPT,   BERT,   T5,   RoBERTa;
 RNN   (Recurrent   Neural   Network)   va   LSTM   (Long   Short-Term   Memory) 
modellar;
 Speech   recognition   tizimlari:   Google   Speech   API,   CMU   Sphinx,   Whisper   AI;
 Dialog   tizimlari:   Siri,   Alexa,   Google   Assistant,   ChatGPT. Robototexnikada   NLP’ning   amaliy   qo‘llanilishi
1. Xizmat   ko‘rsatuvchi   robotlar:
Restoran,   mehmonxona,   bank   yoki   aeroportlarda   mijozlar   bilan   tabiiy   tilda
suhbat qura oladi.
2. Ta’lim   va   yordamchi   robotlar:
Ular   talabalar   bilan   savol-javob   qilish,   o‘qitish,   til   o‘rganishda   yordam   beradi.
3. Tibbiy   robotlar:
Bemorning   shikoyatini   eshitib,   kerakli   javobni   berish   yoki   shifokor   bilan
aloqani o‘rnatadi.
4. Uy   sharoitidagi   “aqlli   yordamchilar”:
“Alexa”,   “Google   Home”,   “Xiaomi   AI   Speaker”   kabi   qurilmalar
foydalanuvchining   ovoziga   javob   qaytaradi,   chiroqni   yoqadi,   musiqa   ijro
etadi yoki eslatma beradi.
Kompyuter   ko‘rish   va   NLP   tizimlarining   integratsiyasi
Eng ilg‘or robotlar bu ikki texnologiyani birlashtirgan — ya’ni ular ko‘radi va
gaplashadi.   Masalan,   robot   inson   yuzidagi   ifodani   ko‘rib,   uning   kayfiyatini
aniqlaydi va mos javob beradi.
4. Robototexnikada   sun’iy   intellekt   asosida   qaror   qabul   qilish   tizimlari
Robototexnikada   sun’iy   intellekt   asosida   qaror   qabul   qilish   tizimlari
robotlarning mustaqil ishlashi va muhitga moslasha olish qobiliyatini ta’minlaydi.
Bunday   tizimlar   robotlarga   atrof-muhitni   tahlil   qilish,   muqobil   yo‘llarni   baholash
va eng maqbul harakatni tanlash imkonini beradi.
Qaror   qabul   qilish   jarayoni   ma’lumotlarni   yig‘ish,   tahlil   qilish,   natijalarni
baholash va tajriba asosida o‘rganish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Bunda ekspert
tizimlari,   neyron   tarmoqlar,   mustahkamlovchi   o‘qitish,   noaniq   mantiq   kabi
yondashuvlar qo‘llaniladi.
Ushbu   tizimlar   sanoat,   tibbiyot,   transport,   xizmat   ko‘rsatish   va   harbiy
sohalarda  keng	  qo‘llanmoqda.	  Masalan,	  avtonom	  mashinalar	  xavfsiz	  yo‘lni tanlashda yoki jarrohlik robotlari operatsiya  davomida aniqlikni  oshirishda sun’iy
intellekt yordamida qaror chiqaradi.
Qaror   qabul   qilish   tizimlari   robototexnikaning   intellektuallashuv   darajasini
belgilaydi.   Ular   inson   aralashuvisiz   murakkab   muhitda   ishlash,   xavfsizlikni
ta’minlash   va   samaradorlikni   oshirishga   xizmat   qiladi.   Shu   bois   bu   yo‘nalish
robototexnikaning eng muhim va istiqbolli tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Xulosa
Ushbu   ish   davomida   robototexnikada   sun’iy   intellektning   roli,   mashinaviy
o‘qitish   va   chuqur   o‘rganish   texnologiyalari,   kompyuter   ko‘rish   va   tabiiy   tilni
qayta   ishlash   tizimlari   hamda   qaror   qabul   qilish   mexanizmlari   batafsil   tahlil
qilindi.   Tadqiqot   natijalari   shuni   ko‘rsatadiki,   sun’iy   intellekt   robotlarni   faqat
mexanik qurilmalardan intellektual va avtonom tizimlarga aylantiruvchi markaziy
komponent hisoblanadi.
Mashinaviy   o‘qitish   va   chuqur   o‘rganish   algoritmlari   robotlarga   o‘rganish,
tahlil   qilish   va   o‘z   tajribasidan   xulosa   chiqarish   imkonini   beradi.   Bu   esa
robotlarning   atrof-muhitni   tushunish,   murakkab   vazifalarni   bajarish   va   optimal
qarorlar   qabul   qilish   qobiliyatini   oshiradi.   Kompyuter   ko‘rish   tizimlari   robotga
vizual   ma’lumotlar   orqali   obyektlarni   aniqlash,   joylashuvini   baholash   va
xavflardan   chetlash   imkonini   beradi.   Shu   bilan   birga,   tabiiy   tilni   qayta   ishlash
tizimlari robot va inson o‘rtasida muloqotni amalga oshiradi, buyruqlarni tushunish
va javob berish imkoniyatini  yaratadi.
Qaror   qabul   qilish   tizimlari   esa   robototexnikaning   eng   muhim   jihatlaridan
biri   bo‘lib,   u   robotga   mustaqil   ravishda   harakat   qilish,   muhitga   moslashish   va
muammolarni   hal   etish   imkonini   beradi.   Ekspert   tizimlari,   neyron   tarmoqlar,
mustahkamlovchi o‘qitish va noaniq mantiq asosidagi  algoritmlar robotning qaror
chiqarish jarayonini yanada samarali va ishonchli qiladi.
Shuni   ta’kidlash   lozimki,   sun’iy   intellekt   bilan   jihozlangan   robotlar   inson
ishini   yengillashtiradi,   xavfli   muhitlarda   ishlash   imkonini   beradi   va   ishlab
chiqarish   samaradorligini   oshiradi.   Shu   bilan   birga,   ular   inson   bilan   to‘laqonli
hamkorlik   qiladigan   tizimlarga   aylanib,   kundalik   hayotimizda   xizmat   ko‘rsatish,
ta’lim, tibbiyot, transport va sanoat sohalarida keng qo‘llanmoqda.
Kelajakda   sun’iy   intellekt   asosidagi   robototexnika   yanada   rivojlanib,
robotlar   avtonom,   intellektual   va   inson   xatti-harakatlariga   moslasha   oladigan
tizimlarga   aylanishi   kutilmoqda.   Bu   esa   nafaqat   texnologik   taraqqiyot,   balki
ijtimoiy   va iqtisodiy   sohalarda   ham   katta   o‘zgarishlarni   keltirib   chiqaradi.   Shu   nuqtai
nazardan,   sun’iy   intellekt   robototexnikaning   markaziy   elementi   bo‘lib,
insoniyatning texnologik rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Foydalanilgan   adabiyotlar
1. Goodfellow,   I.,   Bengio,   Y.,   &   Courville,   A.   Chuqur   o‘rganish   (Deep 
Learning). MIT Press, 2016.
2. Siciliano, B., & Khatib, O. Robototexnika qo‘llanmasi (Springer Handbook 
of Robotics). Springer, 2016.
3. Qodirov,   Sh.   Sun’iy   intellekt   va   robototexnika   —   Toshkent:   Fan,   2020.
4. Xasanov, A. Robototexnika asoslari   va zamonaviy texnologiyalar —
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim vazirligi, 2019.
5. Karimov,   B.   Mashina   o‘qitish   va   sun’iy   intellekt   asoslari   —   Toshkent:  
Ta’lim,  2021.
6. Jurafsky,   D.,   &   Martin,   J.   H.   Nutq   va   tilni   qayta   ishlash   (Speech   and  
Language Processing). 3-nashr, Pearson, 2021.
7. Abdullayeva, M. Kompyuter ko‘rish va robototexnika — Toshkent: Ilm-fan,
2022.
8. https://itc.uz
9. https://airobot.uz
Купить
  • Похожие документы

  • Tabiiy gazni qayta ishlash majmuasini loyihalash.
  • To‘lqin tarqalish tenglamasi uchun ayirmali sxemalar
  • Texnik tizimni ekspertizadan o’tkazishni tashkil etish
  • Argos test javoblari. 1000 ta savolga javob
  • “Lentali konveyerning yuritmasini hisoblash”

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha