Islom dini, ta’limoti va falsafasi - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	72.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Islom dini, ta’limoti va falsafasi

Sotib olish

Islom dini , ta’limoti va falsafasi .
REJA
1.Islom dini shakllanishidagi tarixiy sharoit. Muhammad payg‘ambar
(a.s.) hayoti va faoliyati. Vahiyning nozil bo‘la boshlashi. Madinaga xijrat.
Makkaning fatx etilishi.. Xalifalik.
2.Islomda mazhablarning paydo bo‘lishi, ilk ixtiloflar.
3.Islom dinining O‘rta Osiyoga kirib kelishi.
4. Qur'on islom dinining muqaddas kitobi. Xadislar..
5.Islom ta'limotida oila muqaddasligi. Er-xotinning bir-biriga nisbatan
huquq va burchlari. Islomda ayollarga munosabat.
6.Islom falsafasi olam va odam. inson xayotining mazmuni, ezgulik va
yovuzlik kurashi gugrisida.

Islom dini ko’p xalqlar orasida keng tarqalgan jahon dinlaridandir. Bu dinga
e’tiqod etuvchilar – musulmonlar jahonda qariyb 1 milliard 315 million kishini
tashkil etadi.
“Islom” so’zi arabcha bo’lib “xudoga o’zini topshirish”, “itoat”,
“bo’ysunish” ma’nosini bildiradi. Shundan bu dinga ishonuvchilar – “Muslim” deb
ataladi. Uning ko’pchilik shakli “muslimun” bo’lib, o’zbeklarda “musulmon”,
qirg’iz va qozoqlarda “musurmon” deb ataladi.
Islom dini Arabiston yarim orolida VI asrning oxiri va VII asrning
boshlarida kelib chiqqan.Uning asoschisi payg’ambar Muhammad (570-632)
Makkada Quraysh qabilasiga mansub bo’lgan Xoshimiylar xonadonida tug’ilgan.
U 609-610 yillarda Makkada yakka xudoga e’tiqod qilish to’g’risida targ’ibot
boshlagan. Ammo zodagonlarning qarshiligiga uchragach, 622 yilda o’z
tarafdorlari bilan Madina (Yasrib)ga ko’chadi (arabcha hijrat qiladi). Shu yildan
musulmonlarning hijriy yil hisobi boshlanadi.
630 yilga kelib Makka ham musulmonlar qo’liga o’tadi va musulmon davlati
shakllanadi. Muhammad vafotidan keyin bu davlatni uning o’rinbosarlari, ya’ni
noiblari (xalifalar) boshqaradilar. Shu munosabat bilan musulmonlar davlati
tarixda “Arab xalifaligi” deb nom olgan. Markaziy Osiyo yerlari – Movarounnahr
(daryo oralig’idagi erlar)ga 674 yilda arab qo’shini birinchi marta Amudaryodan
o’tib Buxoro shahriga kirdi. Qutayba ibn Muslim 705-717 yillarda Movarounnahr
yerlarini asosan ishg’ol etdi. Arab qo’shinlari bilan birga Markaziy Osiyo yerlariga
Islom dini ham kirib keldi. Ana shu davrdan boshlab Markaziy Osiyoda Islom
mintaqa madaniyati, ma’naviyati va ma’rifati o’ziga xos ravishda shakllandi va
taraqqiyot bosqichini boshdan kechirdi.
Islom diniy ta’limotining asoslari – Qur’on va hadis to’plamlarida,
shuningdek, VIII-XII asrlar davomida vujudga kelgan ilohiyot adabiyotlarida o’z
ifodasini topgan.
Qur’on – arabcha o’qimoq, qiroat qilmoq, jamlash ma’nolarini bildiradi. Bu
muqaddas kitob er yuzi musulmonlarining dasturulamali, diniy ahkomlar manbai,
asosiy muqaddas kitobi. Qur’on ilmi ulamolari Qur’onni quyidagicha ta’riflaydilar:

“Qur’on – Alloh taoloning Muhammad alayhissalomga vahiy orqali nozil
qilgan, tavotur ila naql qilingan, ibodatda o’qiladigan, barchani lol qoldiruvchi
kalomidir”. 1
Tavotur ila naql qilingan degani esa, kalomni yolg’onga chiqarib
bo’lmaydigan darajada ko’p sonli kishilar tomonidan naql qilinishiga aytiladi.
Ularning hammalari ishonchli odamlar bo’lib, yolg’onga yaqinlashmagan, sonlari
jihatidan yolg’onga berilib ketish imkoni ham yo’q bo’lgan.
Qur’oni karim ilohiy kitob bo’lib, u farishta Jabroil alayhissalom tomonidan
610-622 yillarda Makkada, 622-632 yillarda Madinada, jami 23 yil mobaynida
nozil etilgan.
Muhammad alayhissalom Qur’on oyatlarini farishta Jabroildan eshitib yod
olar edilar. Keyin boshqa musulmonlar u kishidan eshitib yodlab olishardi. Ayni
paytda yozishni biladigan sahobalar jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Zayd
ibn Sobit, Ubay ibn Ka’b (r.a.) kabi sahobalar oyatlarni yod olish bilan birga,
ularni xurmo daraxtining po’stlog’iga, yapaloq toshlarga, katta suyaklarga, teriga,
qog’oz va shunga o’xshash narsalarga Qur’on oyatlarini yozib borganlar.
Payg’ambar alayhissalom ularga yangi tushgan oyat qaysi suradan ekani va
qaerda turishi lozimligini ko’rsatib turganlar.
Muhammad alayhissalom hayotlik vaqtlarida, yana vahiy tushib qolar degan
maqsadda Qur’on jamlab kitob shakliga keltirilmagan. U kishining vafotlaridan
keyin Qur’on kishilarning qalbida, xotirasida va yozuvlarda saqlanib qoldi.
Payg’ambar vafotlaridan so’ng ro’y bergan g’alayonlarning birida Qur’onni to’liq
yod olgan ko’plab qorilar shahid bo’ldilar Shunda Hazrati Umar (r.a.) Hazrati Abu
Bakr(r.a.)ga qorilar o’lib ketaversa, Qur’onga zarar etishi mumkin, shuning uchun
uni kitob shakligi keltirib, jamlab qo’yish kerak degan maslahatni berdi.
Abu Bakr (r.a.) Zayd ibn Sobit (r.a.) ismli sahobani chaqirib, bu ishni
amalga oshirishni topshirdi.
Zayd ibn Sobit, Umar ibn Hattob (r.a) va boshqalar Qur’oni karimni puxta
yod bilishlariga qaramay, bu ishning mustahkam, ishonchli bo’lishiga harakat
1 Ислом маърифати. “Тошкент ислом университети”. Тошкент, 2005, 6-7 бетлар.

qilib, masjidda: “Kimning qo’lida yozilgan Qur’on bo’lsa va uni Payg’ambar
alayhissalom huzurida yozilganiga ikkita guvohi bo’lsa, bizga olib kelsin!
Qur’onni jam qilishga xalifaning buyrug’i bo’ldi”, 2
deb e’lon qildilar.
Ular masjidda o’tirib guvohlarni tekshirib nihoyatda aniqlik bilan bir yildan
ortiq vaqt Qur’onni jamladilar. So’ng ko’pchilikka ko’rsatdilar, hamma rozi bo’ldi.
Shunday qilib Zayd va Umar mashaqqatli mehnatdan keyin Qur’onni kiyik
terisidan ishlangan sahifalarga yozib bo’ldilar va uni belidan bog’lab, Abu
Bakrning uyiga qo’yib qo’ydilar. U kishi olamdan o’tgandan so’ng sahifalar
Umar(r.a.)ning uylarida, u kishidan so’ng esa, qizlari va payg’ambarning ayollari
Hafsa binti Umar (r.a.) huzurida qoldi.
651 yilda halifa Usmon ibn Affon Hafsa (r.a.)dan Abu Bakr (r.a.) davridagi
sahifalarni so’rab olib, undan olti nusha ko’chiirishga buyruq berdi. Bu ulkan ishni
boshqarishni Zayd ibn Sobitga yukladi.
Ko’chirilgan nushalar tayyor bo’lgandan so’ng musulmonlar yashaydigan
diyorlardagi markaziy shaharlarga bittadan nusha, bittadan qori qo’shib jo’natdi va
shu qoridan qiroat o’rganishga buyruq berdi. Ko’chirilgan nushalarni Mug’ayra ibn
Soibga Makka, Mug’ayra ibn Shahobga Shom, Abu Abdurahmon Silmiyga Kufa,
Omir ibn Abdul Qaysga Basra, Zayd ibn Sobitga Madina ahliga Qur’on tilovatini
o’rgatish uchun berdi.
Usmon (r.a.) o’zlariga bir dona mushab olib qoldilar.
Keyinchalik nusha ko’chirish yo’lga qo’yilishi jarayonida faqatgina Usmon
davrida yozilgan nushalarga suyanish joriy bo’ldi. Oxiri kelib, har bir nushaning
ishonchli ekanini tasdiqlash maqsadida, bu nusha Mushabi Usmonga muvofiqdir,
deb yozib qo’yiladigan bo’ldi.
Shunday qilib, Qur’on matnining ham yozuv, ham uslubiy bir xilligi
saqlanib qoldi.
Hazrati Usmon qo’lida qolgan Qur’oni karimning nushasi hozirda
O’zbekiston musulmonlar idorasi qoshidagi kutubxonada saqlab kelinmoqda.
Qur’oni karimning bunday noyob nushasi yurtimizda bo’lishi Allohning bizning
2 Ислом маърифати. “Тошкент ислом университети”. Тошкент, 2005, 6-7 бетлар.

yurtimizga bo’lgan inoyati deb bilmoq lozim. Qur’oni karim 114 sura va 6666
oyatdan iborat.
Mustaqillik sharofati bilan dinga berilgan erkinlik tufayli turli
marosimlarimiz Qur’oni karim tilovatlari bilan boshlanmoqda. Bu o’tmishda bir
orzu edi, xolos.
Qur’on islom diniga oid barcha hukmlarning asosiy va birinchi manbaidir.
Musulmon faqihlar biror narsaning shariatdagi hukmini bilmoqchi bo’lsalar,
albatta, oldin Qur’onga murojaat qiladilar. O’sha o’zlari izlayotgan hukm haqida
biror hukm bo’lsa, uni darhol qabul qiladilar. Muayyan masalaga Qur’onda aniq
javob bo’lmagan taqdirdagina sunnat, ijmo, qiyosga murojaat qilishga o’tadilar.
Ilohiyotda Islom dini uch elementdan – imon, Islom, ehsondan iborat deb
etirof etilgan. Imon talablari 7 ta aqidani – Allohga, farishtalarga, muqaddas
kitoblarga, payg’ambarlarga, oxirat kuniga, taqdirning ilohiyligiga va o’lgandan
keyin tirilishga ishonish talablarini o’z ichiga oladi. Islom talablariga, ya’ni din
asoslari – arkon ad-din deb nom olgan 5 ta amaliy marosimchilik talablari kiradi.
Bular – kalima keltirish, namoz o’qish, ro’za tutish, zakot berish va imkoniyati
topilsa Haj qilish talablari. Ehson aqidalarga sidqidildan ishonish va marosimlarni
ado etishdir.
Islomning kishilar ongi va turmush tarziga ta’sir etishi, ular hayotidan
mustahkam o’rin olishini ta’minlovchi diniy marosimchilik – xatna, ramazon
hayiti, qurbonlik va qurbon hayiti, mavlud, ashuro va boshqalar ham shakllangan.
Bundan tashqari, mahalliy halqlarda islomgacha mavjud bo’lgan urf-odatlar,
jumladan kinna soldirish, fol ochirish, dam soldirish, muqaddas joylarga,
avliyolarga sig’inish kabi odatlar ham islom marosimlariga moslashib ketgan.
Islom ma’naviyatining qirralari rango-rang va mohiyatan terandir.
Qur’oni karim oyatlarida, avvalo insonning yer yuzida xalifa ekanligining
bir necha qayta ta’kidlanishi islom ma’naviyatining eng ulug’ qadriyatlaridandir.
Qur’oni karimning juda ko’p oyatlarida insonning aziz va mukarram qilib
yaratilgani, unga eru osmondagi barcha narsalar bo’ysundirib qo’yilganligi alohida
uqtirib o’tiladi.

Yaxshilik va ezgulik, bag’rikenglik va tinchlik, yaqinlari va begonalarga
birdek marhamatli bo’lish, qon to’kmaslikka chaqiruvchi, nafs vasvasasiga
uchmaslik, ota-onaga ular hayot ekanliklarida mehribon va sahiylik ila
munosabatda bo’lish, dunyodan o’tganlarning haqlariga duo qilishga, vatanni
sevishga da’vat qiluvchi muqaddas dinimiz, ayniqsa mustaqillik yillarida o’z
qadrini hamda o’zining azaliy vazifasi – ezgu maqsadlarga chin ma’noda xizmat
qilish imkoniyatini topdi.
Hadislar Islom dinida Qur’ondan keyingi muqaddas manba. Hadislar
to’plami “sunnat” deb ataladi. Hadisi shariflarda Muhammad alayhissalomning
so’zlari, qilgan ish faoliyatlari va sahobalar tomonidan amalga oshirilgan ishlarga
munosabatlari bayon etilgan.
Hadisi shariflarni yig’ib kitob shakliga keltirish, asosan payg’ambarimiz
alayhissalomning vafotlaridan keyin amalga oshirilgan.
VIII asr boshlarida Ummmaviy halifalardan Umar ibn Abdulaziz noiblariga
Muhammad (s.a.v.) hadislarini jamlash haqida farmon berdi. Abdumalik ibn
Abdulaziz Jurayh, Ar-Rabi’ ibn Subayh, Imom Molik ibn Anas, Imom Shofe’iy,
Imom Ahmad ibn Xanballar tomonidan dastlabki hadis to’plamlari yaratildi.
O’lkamizda esa quyidagi zotlar birinchi bo’lib hadis to’plamlarini tuzdilar: Imom
Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy, Ishoq ibn Rahovayh al-Marvaziy, Imol al-
Haysam ibn Qulayb ash-Shoshiy va boshqalar.
Keyingi IX asr hadis ilmining “oltin asri”deb shuhrat qozongan. CHunki bu
asrda hadislarni to’plash davri o’tib, endi ularni manbashunoslik va matnshunoslik
ilmi qoidalariga muvofiq tahlil va tadqiq etish, ma’lum mazmun asosida tartib
berishga kirishildi. Hadisshunosliklik deb atalmish jiddiy ilm yo’nalishi
mukammal shakllandi. Hadislarni bayon etishda “Musnad”, “Sahih” va “Sunan”
deb nomlangan yo’nalishlar vujudga keldi.Bu davrda keyingi asrlar uchun namuna
bo’ladigan ishonchli hadis to’plamlari yaratildi. Butun Islom olamida eng nufuzli
manba sifatida nom qozongan “Qutubi Sitta” (“Olti kitob”) mualliflari shu davrda
yashab ijod etdilar. Ular: Abu Abdulloh Ismoil al-Buxoriy (810-870), Imom
Muslim ibn al-Hajjoj (819-874), Abu Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziy(824-

874), Abu Dovud Sulaymon(817-888), Ahmad an-Nasoiy(830-935), Abu Iso
Muhammad ibn Yazid ibn Mojja(824-886) kabi muhaddislardir. Imom Buxoriy
o’zlari to’plagan 600 ming hadisdan 7250 ta eng ishonarli “sahih”larini
mazmuniga ko’ra tasniflab, butkul yangicha tartibdagi hadislar to’plamini
yaratishga erishdi. Uning asarlari keyingi muhaddislar uchun barcha jihatdan
o’rnak va namuna bo’ldi. 3
Islomda ahloqiy-huquqiy qonun-qoidalar majmui shariat XI-XII asrlarda
tugal shakllangan. Shariat qonun-qoidalari Qur’on va sunnat asosida ishlab
chiqilgan.Unda musulmonlarning ijtimoiy-iqtisodiy, diniy, huquqiy va ahloqiy
hayotini tartibga soluvchi qonun-qoidalar belgilab berilgan. Bunday tartib-qoidalar
“Hidoya”, “Viqoya”, “Muxtasari hidoya”, “Muxtasari viqoya” nomli kitoblarda
jamlangan.
Shariatda belgalangan qonun-qoidalar muqaddas hisoblanib, unga har bir
mo’min-musulmon ijtimoiy holatidan qat’iy nazar Allohning bandasi sifatida
birday amal qilishi talab etilgan.
Yuqorida Islom, uning muqaddas ilohiy kitobi Qur’oni karim, hadislar va
shariat haqida ba’zi ma’lumotlarni keltirdik. Endi umuman islom dinida, xususan
Qur’oni karim, hadislar va shariatda inson ma’naviyati, ahloq-odobi, ma’rifati
haqidagi qarashlarning ba’zi jihatlari to’g’risida fikr yuritamiz.
Qur’oni karim, hadislar va shariat ko’rsatmalari inson ma’naviy-ma’rifiy
kamolotining asosi bo’lgan ahloq-odob tarbiyasining barcha qirralarini o’z ichiga
olgan. Sirasini aytganda, hadislar ma’naviy-ahloqiy tarbiyaga oid bo’lgan
fikrlarning mukammal to’plamidir. Qur’oni karim, hadislarni, shariat
ko’rsatmalarini o’rganar ekanmiz, ularda ahloqiy kamolot, halollik va poklik, imon
va vijdon bilan bog’liq bo’lgan birorta ham muhim masala e’tibordan chetda
qolmaganini ko’ramiz.
Payg’ambarimiz hadislarining eng muhim va salmoqli qismi kishilarda
yuksak insoniy fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan. Undagi ota-onaga
munosabat, ilmga muhabbat, sabr-bardosh, shukronalikka da’vat, o’zaro mehr,
3 Қаранг. Имомназаров М., Эшмуҳамедова М. Миллий маънавиятимиз асослари. Тошкент,
“Тошкент ислом университети”, 2001, 134-135-бетлар.

inoqlik, mehmondo’stlik, etimparvarlik, vafo va sadoqat, mehnatsevarlik va halol
luqmani sharaflash, kamtarlik va kamsuqumlik, samimiyat va rostgo’ylik,
to’g’rilik va halollik kabi xislatlarning birinchi o’ringa qo’yilishi insoniyat uchun
bebaho ma’naviy qadriyatlar silsilasini tashkil etadi. Qolaversa, islom ahloqi
ma’naviy qadriyatlarning shunchaki tasodifiy to’plami emas, balki munazzam va
mukammal bir tizim holiga keltirilgan bo’lib, albatta, bunda buyuk muhaddislar,
birinchi navbatda yurtdoshimiz Imom Buxoriyning xizmatlari beqiyos va
benazirdir. Payg’ambarimiz sunnatlari (hadislari)ning har bir inson uchun ibratli
o’rinlari nihoyatda ko’p. Misol tariqasida u zotning ahli ayolga munosabatiga
e’tibor beraylik.
Ibn Umar roziyallohu anhu rivoyat qiladilar: “Biz, janob Rasululloh hayotlik
vaqtlarida, “Tag’in, biror baloga giriftor bo’lib qolmaylik!” deb
xavotirlanganimizdan, ayollarimizga biror (qattiq) so’z aytib, bemalolroq muomala
qilishdan qo’rqar edik. Janob Rasululloh (s.a.v.) vafot qilganlaridan so’ng,
ayollarimizga (qattiq) gapirib, bemalolroq muomala qiladigan bo’ldik!” 4
Ushbu hadis mazmunidan ko’rinib turibdiki, Payg’ambarimiz ayollarga aslo
qo’pol muomala qilmaganlar. Aksincha ahli ayollar biror kamchilikka yo’l
qo’ysalar, faqat sabr, yumshoq muomala va shaxsiy namuna bilan tarbiya berib
borganlar. Boshqa sahobalar ham Payg’ambarimizdan ibrat olib o’z ahli ayollariga
ehtirom va yumshoqlik bilan muomala qilishni o’rganib borganlar.
Ayniqsa islom harom va halol masalasiga musulmonlar e’tiborini qaratadi.
Shariatda Alloh tomonidan qilinishiga ruxsat etilgan amallar, ishlar halol deyiladi.
Harom esa aksincha, qilinishiga ruxsat etilmagan ishlar va amallardir. Odatda,
xalqimiz halol va haromni eyiladigan va ichiladigan narsalarga nisbatan ishlatib
kelgan. Shariatda Alloh tomonidan ijozat etilgan hamma narsalar, eyiladigan oziq-
ovqatlar, qilinadigan ishlar, hatti-harakatlar halol deb hisoblangan. Ijozat etilmagan
narsalar, ishlar va amallar esa haromdir. Alloh harom etilgan ishlarni qiluvchilarga
bu dunyoda yoki qiyomat kunida jazosini albatta berishi aytilgan.
4 Ал-Бухорий. Ҳадис (“Ал-жомиъ ас-саҳиҳ”).3-жилд. Тошкент, 1995, 421-бет.

Halol qilingan narsalar va ishlar ko’pchilikka ma’lum, u haqida ko’p
eshitganmiz. Harom qilingan ishlarni eslatib o’tish va eslab turish joizdir.Bulardan
ayrimlarga quyidagilar: Sog’ bo’la turib ishsiz yurish, zinokorlik, ota-onaga oq
bo’lish, savdo-sotiqda g’irromlik qilish, birovning haqqiga, omonatiga hiyonat
qilish, qasamxo’rlik, sudxo’rlik, o’g’rilik, qaroqchilik, mayxo’rlik, g’iybat, tuhmat,
bo’hton, josuslik, qotillik, poraxo’rlik va boshqalar kiradi. Xullas, harom inson va
jamiyatga zarar keltiradigan ish va amallardan iborat.
Islomda ota-onaga mehr-muhabbat, g’amxo’rlik, farzand tarbiyasi va oilaga
sadoqat masalalariga alohida e’tibor berilgan. Kishilarni yaxshilik qilish, savob
ishlarga qo’l urish, insofli-diyonatli, vijdonli bo’lish, mehr-shafqatlilik, to’g’rilik,
rostgo’ylik, sofdil bo’lish, birodarga yordam berish, kamtarlikka chaqirish
g’oyalari ilgari surilgan.
Qur’oni karim va hadislarda har bir inson uchun zarur bo’lgan hayotidan
ma’mun bo’lib yashash-shukronalik va sabrli bo’lish masalalariga ham alohida
ahamiyat berilgan. Shukronalik va sabr ham inson ma’naviyligining muhim
jihatlaridan biridir. Ularning mazmun-mohiyatini bilib olish har birimiz uchun
zarur. Qur’oni karimda Alloh bu dunyoda insoniyatni behisob ne’matlar bilan
rizqlantirgani, uning sanog’iga etib bo’lmasligi haqida shunday bayon qilingan:
“Sizlarga barcha so’ragan narsalaringizdan ato etdi. Agar Allohning bergan
ne’matini sanasangizlar, sanog’iga etolmaysiz. Haqiqatan, inson o’ta zolim va juda
noshukrdir”.
Ba’zi kishilar ne’mat so’zining ma’nosini juda tor doirada tushunadilar.
Biror orzu-umidlari amalga oshishini, har kim ham etisha olmaydigan narsalarni
qo’lga kiritishni, jumladan, katta-mol-dunyo, boylik, farzand, biror mansab-
martaba va shunga o’xshash orzu-havaslarga erishishnigina ne’mat deb biladilar.
Suv, havo, tan salomatligi, el-yurt tinchligi kabi, inson hayotining asosi bo’lgan bu
narsalarga beparvo qaraydilar.
Holbuki, kishining dunyo va oxirati uchun manfaat etkazadigan narsalar
borki, ularning barchasi ne’mat hisoblanib islom bularning qadriga etib yashashga

buyuradi. Zero, ne’matning qadrini bilish, uni e’zozlash ne’mat beruvchi
Allohning qadriga etish va shukrini ado etish demakdir.
Payg’ambar alayhissalom hadislarining birida: “Qaysi biringiz tongda
uyg’onganda oilasi tinch, tani sog’ va uyida bir kunlik eguligi bo’lsa, bilingki,
unda dunyodagi barcha ne’matlar mujassam ekan”, deb ne’matni keng ma’noda
tushunish lozimligiga ishora qilganlar.
Yuqorida sanab o’tganlarimiz moddiy ne’matlar jumlasiga kiradi. Ma’naviy
ne’matlar esa imon, aql, hurriyat, tinchlik kabi ko’zga bevosita ko’rinmaydigan,
ammo qalb ko’zi bilan ilg’ab olinadigan moddiy ne’matlarga qaraganda inson
uchun ahamiyatli bo’lgan ma’naviy qadriyatlardan iboratdir.
Ko’pincha insonlar ne’matning qadriga qo’ldan ketgandan keyingina
etadilar. Sog’liqning qadriga bemorlikda, boylikning qadriga faqirlik etganida,
tinchlikning qadri notinchlik vaqtida bilinadi. Ne’matlarning bardavom bo’lishi,
uning shukri ado etilishiga bog’liqdir. Bu haqda Alloh Qur’oni karimda:
“Qasamki, agar bergan (ne’matlarimga) shukr qilsangiz, albatta (ularni yanada)
ziyoda qilurman. Bordi-yu noshukrchilik qilsangiz, albatta, azobim (ham)
qattiqdir”, deb marhamat qilgan. Ne’matlarning eng sarasi mustaqillikning amaliy
shukri esa yoshlarimizni vatanga muhabbatli qilib tarbiyalash, tinchlikni shukrini
qilib yashash ne’matlarning eng sarasi desak mubolag’a bo’lmaydi.
Islomda inson ma’naviyligining yana bir jihati sabr-toqatli bo’lishda ekanligi
ham alohida ta’kidlanganligi bilan ahamiyatlidir. Payg’ambarimiz alayhissalom
o’z hadislarining birida: “Sabr imonning yarmidir”, deb ta’kidlaganlar. Qur’oni
karimning yuzga yaqin oyatlarida sabr haqida so’z yuritilgan. Alloh o’zini doimo
sabr qiluvchilar bilan birga ekanini ma’lum qilib: “Ey, imon keltirganlar! Sabr va
namoz bilan (Mendan) yordam so’rangizlar! Albatta, Alloh sabr qiluvchilar bilan
birgadir”, deydi.
Sabr-bardoshli bo’lish xalqimizning qon-qoniga singib ketgan ma’naviy
fazilatlaridan biridir. Xalqimiz bejizga “Sabrning tagi sariq oltin”, deb aytmagan.
Insonlar sabr orqaligina o’z maqsadlariga erishadilar. Shuning uchun ajdodlarimiz

o’z farzandlarini sabrli qilib tarbiyalashga katta ahamiyat berganlar. Sabr kosam
to’ldi deb noshukrlik qilish insonni zalolatga boshlaydi.
Yuqorida aytilganlar islom ma’naviyati ummonidan bir zarra, xolos.
Fikrimizni ma’naviy-ahloqiy kamolot masalalarida aytilgan ba’zi hadislarni
keltirish bilan yakunlashni ixtiyor etdik:
Munofiqlik belgisi uchtadir: Yolg’on so’zlash, va’dasining ustidan
chiqmaslik va omonatga hiyonat qilishdir.
Omonat qo’ygan kishining omonatini o’z vaqtida ado eting;
Haqqingizga hiyonat qilgan kishiga siz hiyonat qilmang;
Qachonki bir gunoh qilib qo’ysangiz, uni yuvish uchun orqasidan bir savobli
ish qiling.
O’zimdan keyin qoladigan ummatlarim uchun uch narsadan qo’rqaman:
1. Nafsu havoga berilib yo’ldan ozishdan;
2. Nafsoniy va shahvoniy hissiyotga berilib ketishidan;
3. Ilmu ma’rifatga ega bo’la turib g’ofillarning ishini tutishidan;
Beshta narsadan oldin beshta narsani g’animat biling:
O’limdan avval tiriklikni, betoblikdan avval salomatlikni, bo’sh vaqtdan
avval bandlikni, keksalikdan avval yoshlikni, faqirlikdan avval boylikni.
Avvalo onangga, yana onangga va yana onangga, so’ng esa otangga
yaxshilik qil. Ota-onalarni keksalik vaqtida har ikkisini, yoki biri bo’lmaganda
boshqasini rozi qilib jannatiy bo’lib olmagan farzand xor bo’lsin, xor bo’lsin va
yana xor bo’lsin.
Pora beruvchi ham, uni oluvchi ham do’zaxga mahkumdir. Hadisi
muborakdan keltirilgan ushbu misralarning ma’naviy jihatlariga izoh berishning
hech bir hojati yo’q.
Inson tanasi uchun jon qanchalik muhim bo’lsa, uning ma’naviyati,
ruhiyatining teranligi uchun ilm shunchalik ahamiyatli sanaladi.Inson ilm egallash
yo’lidan yursa yuksaladi, aks holda tubanlikka, johillikka yuz tutadi.Bu foniy
dunyoda ilmdan bebahra qalblar jonsiz jasadga o’xshaydi. Alloh bu olamni cheksiz
ilmu hikmat bilan yaratgan. Inson aql va tafakkur vositasida bu ilmlardan xabardor

bo’ladi, moddiy va ma’naviy hayotda yuksaklikka ko’tariladi. Ilm inson
tafakkuriga nur baxsh etadi. U shu nur orqali haqiqatni topadi. Ilm insonni doimo
yuksak martabaga erishtiradi. Mana shuning uchun ham islom manbalari Qur’oni
karim va hadislarda ilm-fanni egallash, ma’rifatli bo’lish juda katta savobli ish
ekani qayta-qayta ta’kidlanadi. Hadisda beshikdan to qabrgacha ilm izlash
lozimligini qayd qilinishining o’zi katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Qur’oni
karimda: “Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja
(martaba)larga ko’tarur” deyilishi negizida ilmli zotlar va unga intilganlar
jamiyatda yuksak mavqe va hurmatga sazovor bo’lishlariga ishoradir.
Qur’oni karim insoniyatga ilm orqali ikki dunyo saodatiga erishish yo’lini
ko’rsatdi. U ilmning afzalliklari haqida insonlarga habar beradi va ularni ilm
olishga chorlaydi. Ilm buyuk ne’mat ekanligi va bu ne’mat olamning gultoji
bo’lgan insonga berilgan. Ilm najot yo’li ekanligi habar qilingan. Alloh odamga
bergan ilm orqali har narsaning siru asrorini bildirgan va barcha mahluqot ustidan
hokim qilgan.
Qur’oni karimda “ilm” so’zi asosida “Alima” bilmoq fe’l negiziga tayangan
kalimalar 750 marotaba uchrashi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan. Payg’ambarimiz
Muhammad alayhissalomga ilk nozil bo’lgan oyat ham “O’qi...” “O’qi...” so’zidan
boshlanadi. Ushbu oyat shunday: “O’qi! Sening o’ta karamli Parvardigoring qalam
vositasi bilan ta’lim berdi. Insonga u bilmagan narsalarini o’rgatadi” deb nozil
qilingan. Ko’rinadiki, Islom e’tiqodi avval boshdanoq insonni o’qib-o’rganishga,
ilm vositasi bilan dunyoni anglab etishiga targ’ib etadi.
Qur’oni karim ham ilm, ham hayot kitobidir. Ilm yo’lini tutgan inson eng
sharafli yo’lni tanlagan bo’ladi.
Payg’ambarimizning “Ilm olish har bir muslim va muslima uchun farzdir”
degan hadislari negizida islomning ilmga bo’lgan yuksak e’tiboridan dalolat
beradi. Yana bir hadisda: “Insonlar yo o’rgatuvchi yoki o’rganuvchilarga bo’linadi.
Bundan boshqalari esa arzimasdir, deb ta’kidlansa, boshqa bir hadisda: “Insonlar
o’likdir, faqat ilm ahligina tirikdir”, deb bu dunyoda faqat ilm sohiblarigina
haqiqatga intilganliklari tufayli tirik ekanliklari aytiladi.

Haqiqatan, hoh dunyoviy, hoh diniy ilm yo’lida zahmat chekkanlar jisman
yo’q bo’lsalar ham ular ma’nan tirikdirlar. Bunga Imom Buxoriy va Muso
Xorazmiy, Imom Moturidiy va Abu Nasr Forobiy, Imom Marg’inoniy va Ibn Sino,
Imom Termiziy va Beruniy, Imom Zamahshariy va Ahmad Farg’oniy, Hoja Ahror
Valiy va Ulug’bek va boshqalar yaqqol misol bo’ladilar. Bu buyuk zotlar yaratgan
asarlar insonlarning hayot yo’lini asrlar osha nurafshon etib kelmoqda. Ular meros
qilib qoldirgan asarlarni o’qib-o’rganib kishilar ma’nan oziqlanib har on va har
lahzada ularni eslab turadilar. Ularga bo’lgan muhabbat insonlar qalbida abadiy
yashab kelmoqda.
Inson Allohning xalifasi sifatida bilim egasi, yorug’ dunyoning barcha
bilimlariga uning idroki etadi. Faqat kibrga berilib ketmasa, o’zini hammadan ortiq
qo’ya boshlamasa bas. Parvardigor bizni inson qilib yaratgan ekan, aql-xush, ilmu
amal bergan ekan, demak, biz inson sifatida tafakkur qilib, dunyoviy ilmlarni –
dunyoni o’rganib, dunyo orqali Allohning zotini, ilmlarini kashf etib yashashimiz
kerak. Din – ruhiyatimiz tarbiyachisi, ilm – dunyoni va oxiratni bilish quroli, inson
unisini ham, bunisini ham egallamog’i kerak. Bizning bobolarimizning yo’li ana
shunday bo’lgan. Bir misol keltiramiz: Rivoyat qilishlaricha, Abu Ali ibn Sino
bilan mashhur shayx Abusaid Abulxayr uchrashibdilar. Ular bir kecha bir-birlariga
hech narsa demay “suhbatlashib” chiqibdilar. Ertalab shayxning shogirdlari undan
Ibn Sino haqida nima deysiz, deb so’raganlarida, Abdusaid Abulxayr: “Men
nimaiki vajd (intuisiya) bilan bilgan bo’lsam, u aql bilan bilib olgan”, debdi. Ibn
Sino esa o’z shogirdlariga: “Men nimaiki aql bilan bilgan bo’lsam, u ko’ngil bilan
idrok etadi”, deb aytgan ekan. Ko’rinadiki, Ibn Sino dunyoviy ilmlar sohibi,
Abusaid Abulxayr esa – tasavvuf shayxi, ilohiyot olimi. Ammo ular bir-birini
tushungan va har ikki ilm ham inson uchun kerakligini anglaganlar.
Yoki olaylik, Mirzo Ulug’bek bilan Xo’ja Ahror Valiyni. Ular zamondosh,
bir shaharda yashaganlar. Ulug’bek – munajjim va shoh, uning shogirdlari aniq
fanlar vakillari. Xo’ja Ahror esa mo’’tabar din arbobi, ruhoniy zot. Ammo ular bir-
birlariga halaqit bermaganlar, aksincha, biri ilmiy ma’rifatni, ikkinchisi bo’lsa
ruhoniy ma’rifatni rivojlantirib, bir-birlariga ko’mak berganlar.

Al-Xorazmiy, Al-Farg’oniy, Al-Beruniy, Al-Buxoriy, G’azzoliy,
Hamadoniy, G’ijduvoniy va boshqa ulug’ zotlarning hayot tarzi, ilm uchun
fidoyiligi, e’tiqod-imonining pokligi bilan bizlarga ibratdir. Bularning hammasi
ko’rsatadiki, dindorlik ham ma’rifatni, yuksak ma’naviyatni talab qiladi. Kishi
qancha chuqur ilm egasi bo’lsa, olam va odam mohiyatini anglasa, Uning Allohni
anglashi, imoni ham shuncha mustahkam bo’ladi.
Gap xoh diniy, xoh dunyoviy ma’rifatni to’g’ri va chuqur anglashda, har
ikkovini ham egallamay, johil bo’lib qolmaslikdadir. Dunyoviy ilmlarni egallagan
inson o’zining bu dunyosini, diniy ilmlarni egallaganlar esa o’zining u dunyosini
obod qilgan bo’ladi.
Har ikki ilmni egallagan kishi esa ikki dunyosini obod qiladi.
Islom bu faqat aqida emas, avvalo, ma’rifat, ilmdir. Islom tarixiga nazar
tashlasak, Muhammad Payg’ambarimiz alayhissalomgacha bo’lgan davr arablarda
“johiliya” davri deb ataladi. “Johiliya” nodonlik, bilimsizlik davri degani. Islom
ana shu nodonlik davri o’rniga keng ma’noda ma’rifat, madaniyat vujudga keltirdi,
ilm-fan, falsafa, adabiyot va san’atni rivojlantiridi, o’ziga xos ma’naviyat va
ma’rifatni yaratdi.
Islomda ma’rifatga bo’lgan munosabatni quyidagi hadislarni keltirish bilan
cheklanishni lozim topdik:
“Ilm olish yo’lida sarflangan bir soat yuzaki ibodat bilan o’tkazilgan bir
kechadan ko’ra hayrliroqdir”.
“Ilm yo’lida sarflangan bir kun uch oy ro’za tutishdan afzalroqdir”. Bu
hadislarda ilm yo’lida sarflangan vaqt eng qadrli ekanligi ta’kidlanmoqda.
Payg’ambarimiz (s.a.v.) “Ilm o’rgatgan kishiga ta’zimda bo’lish va izzat-
ikrom ko’rsating”, deb ilm yo’lida harakat qilganlarni qadrlash kerakligini
uqtiradilar. Xalqimiz bejiz “Ustoz otang kabi ulug’dir” deb aytmagan.
“Olimning uyqusi ham johilning ibodatidan afzaldir”, chunki uning uyqusi
ham ibodatning bir turi sanaladi, sababi olim ilmini davom ettirish uchun
charchoqlardan forig’ bo’lish maqsadida uxlaydi.

“Sadaqaning eng hayrlisi o’zgaga ilm o’rgatmoqlikdir”, “Dindoshiga ilm
o’rgatish yil bo’yi o’qilgan nafl namozidan ko’ra afzalroqdir” kabi hadislarda
inson ilmni olimlardan o’rganishi va o’zi ham bilganini boshqalarga o’rgatishi
lozimligi ta’kidlangan.
“Ilm o’rganing, ilm o’rgangan haqni nohaqdan ajratadi. Ilm jannat yo’lini
yoritadi. Ilm insonga cho’lda yo’ldosh, yolg’izlikda hamroh, kimsasizlikda
jondosh do’st bo’ladi”, “Ilm insonlarni saodatga eltadi, falokatdan qutqaradi,
do’stlar orasini ziynatlaydi, dushmanga qarshi qalqon bo’ladi”.
Hadislarda har bir o’rganilgan ilmni qalblarga jo aylash kerakligi va unutish
lozim emasligiga ham ahamiyat berilgan. Ilmni unutgan kishi jaholatga yuz
tutishligi va ilm hazinasini yo’qotishligi “Unutish ilmning ofatidir” hadisida o’z
ifodasini topgan
Yuqoridagilardan ko’rinadiki, Islom ilm-ma’rifat dini va ayni paytda barcha
insonlarni dunyo sir-asrorlarini bilishga, ya’niki egallashga va yuksak
ma’naviylikka chorlovchi din ekanligi bilan alohida ahamiyatga egadir.
Bizning ulug’ bobolarimiz islom ma’naviyati va ma’rifati taraqqiyotiga
ulkan hissa qo’shib kalom va hadis, tasavvuf va fikh ta’limotini rivojlantirdilar.
Bu haqiqatni jahon jamoatchiligi butun musulmon dunyosi yaxshi biladi va
tan oladi. Nufuzli xalqaro tashkilot Islom konferensiyasi tashkilotining ta’lim, fan
va madaniyat masalalari bo’yicha – AYSESKO tomonidan Toshkent shahrining
2007 yilda Islom madaniyati poytaxti deb e’lon qilingani ham ana shunday
e’tirofning tasdig’idir.
Yurtimizdan yetishib chiqgan buyuk mutafakkir va allomalarimizning islom
madaniyati va ma’naviyati ravnaq toptirishga qo’shgan betakror hissasi to’g’risida
so’z yuritganda, eng avvalo, xaqli ravishda musulmon olamida “Muhaddislar
sultoni” deya ulkan shuhrat qozongan Imom Buxoriyning muborak nomini tilga
olamiz. Bu mo’’tabar zotning ishonchli hadislar to’plami – “Al- jome’ as-sahih”
kitobi islom dinida Qur’oni karimdan keyingi ikkinchi muqaddas manbaa bo’lib, u
bashariyat tomonidan bitilgan kitoblarning eng ulug’i sanaladi. O’n ikki asrdirki,

bu kitob millionlab insonlar qalbini imon nuri bilan munavvar etib, xaq va diyonat
yo’liga chorlab kelmoqda.
Imom Buxoriyning nurli qalamini Imom Moturudiy olib, ul zotning xayrli
ishlarini davom ettirishga bel bog’ladi. Moturudiy islom olamida
“Musulmonlarning e’tiqodini tuzatuvchi” degan yuksak sharafga sazovor bo’ldi.
Uning asarlarida ilgari surilgan g’oyalar islom dinining asosini to’g’rilik, ezgulik
va insoniylikdan iborat deb biladigan barcha mo’min – musulmonlarning qarash va
intilishlari bilan hamohang bo’lganligi bilan ahamiyatlidir.
Islomiy ilmlar sohasida o’zining beqiyos salohiyati bilan buyuk ilmiy
maktab yaratgan, islom huquqshunosligining ulkan namoyondasi Burhoniddin
Marg’inoniyning tabarruk nomini butun musulmon dunyosi asrlar osha e’zozlab
kelmoqda. Uni Sharq olamida “Burhoniddin va milla”, ya’ni “Din va millatning
hujjati” degan yuksak unvonga sazovor bo’lgan. Marg’inoniyning o’lmas merosi,
xususan, 57 kitobdan iborat “ Hidoya” – “To’g’ri yo’l” deb atalgan asari sakkiz
asrdan buyon musulmon mamlakatlarida eng nufuzli va mukammal huquqiy
manba sifatida e’tirof etib kelinayotgani va boshqalar ulug’ bobolarimizning islom
madaniyati va ma’naviyati, ma’rifati rivojiga ulkan hissalarining isbotidir. 5
Yaqin o’tmishning salbiy asoratlaridan biri shuki, sobiq sho’ro tuzumida
dunyoviy ilm va diniy-falsafiy ta’limot, ya’niki diniy ilmlar bir-biriga qarama-
qarshi qo’yildi. Ular bir-birini inkor etadigan hodisalar tarzida talqin etildi. Diniy
tafakkur dunyoviy ilm rivojiga monelik ko’rsatadigan chirkin bid’at sifatida
qoralandi.
Biz bugun bunday qarashlarning tubdan zararli va tarixan asossiz ekanligini
ochiq aytishimiz mumkin. Dunyoviy va diniy ilm yuqorida ko’rsatganimizdek,
o’tmish asrlarda doimo hamkor va hamnafas bo’lib kelganligini tarixning o’zi
tasdiqlaydi.
“Dunyoviy va diniy g’oyalar bir-birini boyitib borgan sharoitda taraqqiyot
yuksak bosqichga ko’tariladi.. Bunga bashariyat tarixida o’chmas iz qoldirgan
Imom Buxoriy va Muso Xorazmiy, Imom Moturidiy va Abu Rayhon Beruniy,
5 Қаранг: Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. Тошкент,
“Ўзбекистон”, 2000, 18-бет.

Imom G’azzoliy va Ibn Sino, Imom Termiziy va Abu Nasr Forobiy singari buyuk
zakovat sohiblari yashab faoliyat ko’rsatgan davrlar yorqin misol bo’la oladi”. 6
Mustaqillik tufayli farzandlarimizni dunyoviy bilimlar bilan bir qatorda
Imom Buxoriy to’plagan hadislar, Naqshbandiy ta’limoti, Termiziy o’gitlari,
YAssaviy hikmatlari asosida tarbiya qilish imkoniga ega bo’ldik.
Qur’oni karim va Payg’ambarimiz alayhissalom hadislarining eng muhim va
salmoqli qismi kishilarda yuksak insoniy fazilatlarni shakllantirishga
qaratilganligidir. Ulardagi ota-onaga, ilmga munosabat, sabr-bardosh,
shukronalikka da’vat, o’zaro mehr, mehmondo’stlik, etimparvarlik, vafo va
sadoqat, halol luqmani sharaflash, kamtarlik, kamsuqumlilik, samimiyat,
rostgo’ylik va boshqa chin insoniylik xislatlarining birinchi o’ringa qo’yilishi
barcha insoniyat uchun bebaho umuminsoniy ma’naviy boylik tizimini tashkil
etadi.
Jismoniy va ma’naviy poklikka intilish islom ahloqining, Rasululloh
hadislarining yana bir muhim mavzu yo’nalishidir. Tahorat, g’usl masalalari tashqi
ozodalik talablari bo’lsa, haromdan, yolg’on so’z, g’iybat, tuhmat, zinokorlik,
o’zga haqqiga hiyonat, nohaqlik va zulmga yo’l qo’ymaslik, ulardan qat’iy
saqlanish ichki, ma’naviy poklikka oid talablardir. Bularning hammasi Qur’oni
karim hamda Rasululloh (s.a.v.) hadislarida va ularga asoslangan shariatda juda
qat’iy qilib qo’yilgan.
Xullas, islom barcha mo’minlarni yuksak ma’naviylikka chorlovchi,
insonparvar din ekanligini anglab etishimiz zarur. Shundagina dindan ma’naviy va
ma’rifiy tarbiyada foydalanish zaruratiga to’g’ri yondoshamiz.
Ta’lim, fan va madaniyat bo’yicha islom tashkiloti AYSESKO tomonidan
Toshkent shahriga 2007 yilda “Islom madaniyati poytaxti” degan nom berilishi
hoki poklari O’zbekiston tuprog’ida yotgan ulug’ ajdodlarimiz, ne-ne mutafakkir
zotlar asrlar mobaynida dunyoviy va diniy ilmlar sohasida qanday buyuk
kashfiyotlar yaratgani, buning uchun qancha zahmat va mashaqqatlar chekkanini
ko’ramiz. Bugun guvoh bo’lib turgan yuksak e’tirof avvalo ana shunday
6 Каримов И. А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Тошкент, “Маънавият”, 2008, 37-40-
бетлар.

ajdodlarimizning tabarruk nomlari va qoldirgan merosiga qo’shgan beqiyos
hissasiga berilgan munosib baho demakdir. 7
Bu ulug’ zotlar qoldirgan boy ma’naviy merosni asrab-avaylab
kelinayotgani, uni har tomonlama o’rganish, keng omma, ayniqsa, yoshlar ongiga
singdirish, jahon jamoatchiligiga targ’ib va tarannum etish yuzasidan keng
ko’lamli ishlar amalga oshirib kelinmoqda.
Barchamizga ma’lumki, yurtimizda ana shunday meros sobiq sho’ro davrida
ham mavjud edi. Jumladan, bebaho tarixiy qo’lyozmalar maxsus fondlarda saqlab
kelinar va ulardan tor doiradagi mutaxassislar ilmiy maqsaddagina foydalana
olardi. Bu merosni sinfiy va mafkuraviy nuqtai nazardan emas, asl insoniy
mohiyatiga mos ravishda chuqur o’rganish, ma’naviy hayotimizning uzviy bir
qismi sifatida talqin va targ’ib qilishga esa mutlaqo yo’l qo’yilmasdi. Bunga jur’at
qilgan odamlarning qanday tazyiq va xavf-hatarlarga uchrashi muqarrarligini yaqin
o’tmishimiz bilan tanish bo’lgan har qaysi odam yaxshi biladi. Chunonchi, yaqin
o’tmishda namoz o’qish, diniy marosimlarni o’tash ta’qiqlangan edi. Masjidlar,
aziz-avliyolarning ziyoratgohlariga qulf urilgan edi. Odamlarning uylaridagi
Qur’on, Hadis, turli diniy adabiyotlar, hatto arab yozuvidagi boshqa kitoblar terib
olinib, yoqib yuborilgan edi. Mana buni “johiliya”, nodonlik desa bo’ladi.
Qanchadan-qancha odamlarimiz hozirgi emin-erkin kunlarni qo’msab, ammo
ko’rolmay, armon bilan o’tib ketdilar. Shu bois biz mustaqillik keltirgan
ne’matlarga har qancha shukronalik aytsak arziydi. Mustaqillik davrida islomiy
qadriyatlar tiklandi, imon-e’tiqodimiz o’zimizga qaytdi. Bu savobli, ezgu ishlarga
karvonboshi hurmatli Prezidentimiz Islom Karimov ekanini har daqiqa eslab
turishimiz lozim. Prezidentimiz ma’naviyat va ma’rifatga oid nutq, ma’ruza va
asarlarida islomning ma’naviy-ahloqiy, ma’rifiy tarbiyadagi yuksak roli, o’rni,
ahamiyatini muntazam uqtirib kelmoqdalar.
Xususan, bu masalalarga Prezidentimiz Islom Karimovning “Istiqlol va
ma’naviyat” to’plami, “O’zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari”, “O’zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida”,
7 Қаранг: Каримов И.А. Ўзбек халқининг ислом маданияти ривожига қўшган беқиёс
ҳиссасининг юксак эътирофи. “Куч-адолатда” газетаси, 2007, 23-феврал.

“O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari”, “Alloh qalbimizda, yuragimizda”, “Ozod va obod Vatan,
erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz”, “Yuksak ma’naviyat-engilmas
kuch” kabi asar va risolalarda javob topishimiz mumkin.
Islom dinining xalqimiz ma’naviy hayotidagi beqiyos o’rni va ahamiyati
haqida Prezidentimiz “Ayniqsa, ko’p asrlar mobaynida xalqimiz qalbidan chuqur
joy olib, hayot ma’nosini anglash, milliy madaniyatimiz va turmush tarzimizni,
qadriyatlarimiz, urf-odat va an’analarimizni bezavol saqlashda muqaddas dinimiz
qudratli omil bo’lib kelayotganini alohida ta’kidlash joiz. Nega deganda,
insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni o’ylab yashash, yaxshilik, mehr-shafqat
singari xalqimizga mansub bo’lgan fazilatlar ana shu zaminda ildiz otadi”, 8
-deb
ta’kidlagan edi. Bu holat xalqimizga, xususan yoshlarimizga milliy g’oyani
singdirishda Islom omilidan oqilona foydalanishni taqozo etadi.
Ana shularni hisobga olgan holda, bugungi kunda biz voris bo’lgan diniy
moddiy va ma’naviy meroslarimizni zamon talablari asosida keng va atroflicha
o’rganish va tadqiq etish, ulardan xalqimizni bahramand qilish masalasiga
O’zbekiston rahbariyati va jamoatchiligi alohida ahamiyat berib kelayotir. Diniy
ma’naviy merosimiz qaytadan ko’z ochmoqda.
Avvalo masjidlarga, aziz-avliyolar yotgan maqbaralarga solingan qulflar olib
tashlandi. Qarovsiz qolgan masjidlar ta’mirlandi, yangilari barpo etildi. Aziz-
avliyolar yotgan, o’tmishda qarovsiz holga kelgan joylar obodonlashtirildi,
ziyoratchilar uchun qulay sharoitlar yuzaga keltirildi. Ramazon va Qurbon hayitlari
dam olish kuni deb e’lon qilindi. Har yili minglab fuqarolarimizning Haj va
Umraga borib kelishlari uchun imkoniyat va sharoit yaratib berildi. Bu o’tmishda
faqat hayoliy orzu va armon edi. Ulug’ allomalar – Imom Buxoriy, Iso Termiziy,
Hakim Termiziy, Bahouddin Naqshband, Ahmad YAssaviy, Abduholiq
G’ijduvoniy, Najmiddin Kubro, Abu Mansur Moturidiy, al-Marg’inoniy, va
boshqa ulug’ zotlarning yubileylari bo’lib o’tdi. Qur’oni Karim, Hadislar va
boshqa diniy kitoblar nashr qilindi, qilinmoqda. O’tmishda birorta ham diniy
8 Каримов И. А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Тошкент, “Маънавият”, 2008, 36- бет

ulamoning yubileyi o’tkazilmas edi, diniy kitoblarni nashr etish ta’qiqlangan edi,
yuqorida aytganimizdek borlari ham yo’q qilingan edi. 1999 yilda Toshkent Islom
universiteti tashkil etildi. Mustaqillik yillari islom dini va islomiy qadriyatlarni
tiklash borasida asrlarga teng amaliy ishlar bajarildi.
Bugungi kunda bizning tarixiy merosimiz, diniy qadriyatlarimizni tiklash
masalasiga katta mas’uliyat bilan qarab olib borayotgan ishlarimizning amaliy
tasdig’ini ko’p-ko’p misollarda ko’rishimiz mumkin. Masalan, Samarqand
shahridagi XI-XV asrlar yodgorligi bo’lmish, qadim zamonlardan buyon butun
musulmon dunyosining e’tiborini o’ziga tortib kelayotgan Shohi Zinda
majmuasida uch yil avval boshlangan keng ko’lamli ishlarimiz bugun ham davom
etmoqda.
Eng muhimi, mamlakatimizning barcha hudud va mintaqalarida islomiy
qadriyatlarni tiklashdek ezgu maqsad yo’lida hamma uchun ibratli va hayrli ishlar
amalga oshirilmoqda. Bu haqda so’z yuritganda, Toshkent shahrida joylashgan
Qur’oni karimning eng qadimiy va mo’’tabar nushalaridan biri bo’lgan mashhur
Usmon Qur’oni saqlanayotgan Hazrati Imom majmuasida amalga oshirilgan keng
ko’lamli qayta tiklash va ta’mirlash, qurilish ishlarini eslash, Samarqanddagi Imom
Buxoriy va Imom Moturidiy ziyoratgohlari, Buxorodagi Abduholiq G’ijduvoniy va
Bahouddin Naqshband, Minorai Kalon va Masjidi Kalon majmualari, Farg’onadagi
Ahmad Farg’oniy va Burg’oniddin Marg’inoniy yodgorliklari, Surxondaryodagi
Hakim Termiziy va Imom Termiziy, Xivadagi Ichan qal’a, Shahrisabzdagi Dorut-
tilovat, Qarshi shahridagi Odina va Ko’kgumbaz obidalari, Karmana shahridagi
Qosim shayx maqbarasini aytish mumkin. Bu amalga oshirilgan ishlar
xalqimizning tarixiy xotirasi, milliy o’zligi va ma’naviyatining yuksalishida katta
ahamiyatga egadir.
Ona zaminimizda yaratilgan moddiy va ma’naviy merosni qayta tiklash va
ko’z qorachig’idek asrab-avaylashdan ko’zlangan maqsad: “...ertaga bizning
o’rnimizga keladigan, biz boshlagan olijanob ishlarni munosib davom ettirishga
qodir bo’lgan yoshlarimiz ana shu bebaho ma’naviy boylikdan bahramand bo’lsin,

shu asosda o’zining kimligi, qanday buyuk zotlarning avlodi ekanligini anglab
etsin”. 9
Ma’naviy merosimizni tiklash borasida keng ko’lamda olib borayotgan
ishlarimiz natijasida islom va islomiy qadriyatlar ma’naviy va ma’rifiy
hayotimizning tarkibiy qismiga aylanib qoldi. Prezident Islom Karimov so’zi bilan
aytganda: “Biz islom dini ota-bobolarimiz dini ekani, u biz uchun ham imon, ham
ahloq, ham diyonat, ham ma’rifat ekanini doimo yuksak qadrlaymiz... Dinga
hurmat va e’tiqod – biz uchun o’lmas qadriyatdir.” 10
Sobiq Sho’rolar tuzumi tanazzulga yuz tutib, eski hukmron, yakka hokim
bol’shevistik-kommunistik mafkura batamom inqirozga uchrab, yangi mustaqil
davlatlar shakllanishi jarayonida ma’lum muddat g’oyaviy-mafkuraviy bo’shliq
(vakuum) holati vujudga keldi.
G’oyaviy bo’shliq nima? G’oyaviy bo’shliq eski tuzumdan yangi tuzumga
o’tish jarayonida oldin hukmronlik qilib kelgan mafkura o’tmishga aylangach,
taraqqiyot talablariga mos ravishda uning o’rnini bosadigan ilg’or g’oyaviy qarash
tizimining hali shakllanmagan holatidir.
1990 yillarning boshlarida bunday g’oyaviy-mafkuraviy bo’shliq
O’zbekiston hududida ham namoyon bo’ldi.
Shu ma’noda, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning
quyidagi fikrlari muhim ahamiyatga ega: “Men qo’hna bir haqiqatni yana
eslatmoqchiman: tabiatda bo’shliq bo’lmaganidek, insonning ongu tafakkurida
ham bo’shliq bo’lishiga aslo yo’l qo’yib bo’lmaydi. Har bir ongli odamning
voqelikka o’z munosabati, maqsad va intilishlari bo’lishi tabiiy”. 11
G’oyaviy bo’shliq paydo bo’lgan joyda muqarrar ravishda begona va zararli
mafkuralar huruji boshlanadi. O’tish davrida, yangicha qarashlar mustahkam
e’tiqodga aylanib ulgurmagan paytda tashqi mafkuraviy ta’sirlarning foydali yoki
9 Каримов И. А. Ўзбек халқининг ислом маданияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасининг
юксак эътирофи. “Куч-адолатда” газетаси, 2007 йил 23февраль.
10 Каримов И. А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт – пировард мақсадимиз.
Тошкент., Ўзбекистон, 2000., 26-бет.
11 “Фидокор” газетаси, 2000 йил, 8 июнь.

zararli ekanini hamma ham darhol fahmlay olmaydi. O’zbekistondagi mafkura
maydoniga zararli, xalqimizning orzu-intilishlariga mutlaqo begona g’oyalarning
hujumi ana shu bilan ham izohlanadi.
So’nggi yillarda bizning diyorimizda ham taraqqiyotimiz, osoyishtaligimizni
ko’rolmaydigan “vahobiylik” va “hizbut-tahrir” kabi oqimlarning guruh va
to’dalari paydo bo’lib qoldi. Bunday to’dalar o’zlaricha masjidlarda g’avg’o
ko’tarib, o’tish davrining qiyinchiliklaridan foydalanib, ayrim yoshlarning ongini
zaharlamoqdalar. Mustaqillikning bergan erkinligini suiiste’mol qilmoqdalar. Bu
mutaassib dindorlar o’zlarini “vahobiy” yoki “dinni tozalovchilar”,
“fundamentalistlar” deb yuritib, aslida esa birinchi navbatda islomning o’ziga
zarba bermoqdalar. Vahobiylar bir yarim ming yillik ilm-fan, madaniyat tarixidan
voz kechish, Imom Buxoriy, Imom G’azzoliy, Imom Abu Xanifa, Burhoniddin
Marg’inoniy, Ahmad al-Farg’oniy, Navoiy, Jomiy, Ulug’bek, Bahouddin
Naqshband va boshqa o’nlab mutafakkirlar, so’fiylar, olimlar merosidan voz
kechish, ularning asarlarini yoqib yuborishni, maqbaralarni buzib tashlashni
tavsiya qilmoqdalar. Ular, umuman, inson aqli, inson qalbi bilan yaratilgan jamiki
ma’naviy boyliklarni uloqtirib tashlashga da’vat etmoqdalar. Axir bu vahshiylik,
nodonlik, johillikning o’zi-ku. Ma’naviyatli va ma’rifatli kishi, buni mutlaqo qabul
qilmaydi.
Vahobiylik bizni orqaga, jaholatga tortadigan, islomni, islom ahlini
buzadigan xavfli oqim. “Dinni tozalash”, “sof dinga qaytish” niqobi ostida
tashviqotlar olib borib, odamlarni tahlikaga solish, qonli jinoyatlar qilish, otani
bolaga, akani ukaga dushman qilib, jamiyatimizni xavf ostiga qo’yayotganlardan
milliy qadriyatlarimizni avaylab-asrashimiz lozim.
Diyorimizda din niqobi ostida ish ko’rayotgan ekstremistlar, aqidaparastlar
mavjud konstitusiyaviy tuzumga qarshi borib, hokimiyatni egallash va
O’zbekistonda Islom davlati qurish, xalqni qo’rquvga solib, hukumatga
ishonchsizlik uyg’otish uchun turli jinoyatlar va terroristik harakatlar sodir etish
yo’li bilan el tinchligini buzishga urinmoqdalar. Ularning asl maqsadi

hukumatparastlik, ya’ni davlatni qo’lga olishdan iborat. Mustaqil yurtimizda ularga
o’z vaqtida zarba berildi va ularning payi qirqildi.
Xalqimiz endi – erkinligini qo’lga kiritgan, o’zligini anglab etgan bir
zamonda allaqanday kimsalarga ergashib yana jaholat va qullik tuzog’iga
qaytadimi? Albatta yo’q, ammo hamma gap har qanday tahdid yoki tahlika oldida
vahimaga tushmasdan, ana shu kurash va sinovlarga doimo tayyor turishda, ogoh
va sergak bo’lishda. “Shu nuqtai nazardan qaraganda,-deb yozadi Prezidentimiz
Islom Karimov,-muqaddas islom dinimizni pok saqlash, uni turli xil g’arazli huruj
va hamlalardan, tuhmat va bo’htonlardan himoya qilish, uning asl mohiyatini unib-
o’sib kelayotgan yosh avlodimizga to’g’ri tushuntirish, islom madaniyatining ezgu
g’oyalarini keng targ’ib etish vazifasi hamon dolzarb bo’lib qolmoqda”. 12
Bu
borada yoshlarimizni ularning zararli ta’siridan asrab qolish hozirgi ta’lim-tarbiya
ishimizning asosiy yo’nalishi bo’lib qolishi lozim.
Begona va zararli, mohiyatan g’ayriinsoniy bo’lgan g’oyalarga qarshi tura
olish uchun yoshlarimizda mafkuraviy immunitetni shakllantirishimiz zarur.
Immunitet (lotincha “ozod bo’lish, qutulish”)deganda organizmning doimiy ichki
muayyanligini saqlashi, o’zini turli xususiyatlarga ega ta’sirlardan, tashqi
infeksiyalar kirib kelishidan himoya qilishga qodir bo’lgan reaksiyalar majmui
tushuniladi. Lekin insonning ko’plab xususiyatlari tug’ma bo’lsa, mafkuraviy
immunitetni shakllantirish, shakllantirib borish ijtimoiy-siyosiy hayotiy ehtiyoj
sanaladi. CHunki kuchli mafkuraviy immunitetga ega shaxs har qanday oshkora
yoki pinhona ko’rinishdagi mafkuraviy tazyiqlarga bardosh bera oladi.
YOshlarimiz doimo va har on ogoh va yana ogoh, sergak bo’lishlari zamon talabi.
Buning uchun yoshlarimiz ongiga mustaqillik g’oyasini chuqur singdirishimiz
lozim. Toki ular milliy ildizlari baquvvat, dunyoni chuqur anglaydigan, zamon
taraqqiyoti bilan barobar qadam tashlaydigan insonlar bo’lib etishsin. Ana shunda
johil aqidaparastning “da’vati” ham, ahloqni rad etadigan,biz uchun mutlaqo
begona g’oyalar ham ularga o’z ta’sirini o’tkaza olmaydi.
12 Каримов И. А. Юксак маънавият-енгилмас куч. Тошкент, “Маънавият”, 2008, 37- бет

Muhtaram Prezidentimizning “Turkiston-press” axborot agentligi
muxbirining savollariga javobida ta’kidlaganidek: “Biz o’z dinimiz va
e’tiqodimizdan hech qachon voz kechmaymiz. Shu bilan birga muqaddas dinimiz
sha’niga dog’ tushirmoqchi bo’lgan kimsalar bilan hech qachon murosa
qilolmaymiz. Men O’zbekiston rahbari sifatida qandaydir yovuz kuchlar islom
dinimizni, ota-bobolarimiz e’tiqodini, musulmon fuqarolarimizni tahqirlashiga,
jamiyatimizga xavf tug’dirishiga hech qachon yo’l qo’ymayman”. 13
Prezident aytganidek, har birimiz hamisha, har soniyada ogoh bo’lishimiz
lozim. Bu mustaqil yurt har bir fuqarosining muqaddas burchi bo’lmog’i lozim.
Muqaddas dinimizni pok saqlash, uni turli xil g’arazli huruj va hamlalardan,
tuhmat va bo’htonlardan himoya qilish, avvalambor, uning asl mohiyatini, ya’ni
islom dini tinchlik, ma’rifat, yuksak ahloq-odob ifodachisi ekanini unib-o’sib
kelayotgan yosh avlodimizga tushuntirish, islom madaniyatining ezgu g’oyalarini
keng targ’ib etish orqali ular ongida sog’lom mafkuraviy immunitetni
shakllantirishimiz lozim.
Yurtimizda keyingi vaqtlarda ro’y berayotgan ayrim salbiy hodisalar,
nojo’ya hatti-harakatlar, yovuz ishlar, avvalo, mafkuraviy bo’shliq tufayli sodir
bo’lmoqda. 14
Har bir fuqaro shuni anglab etishi kerakki, O’zbekistonning iqtisodiy-
ijtimoiy taraqqiyotida o’ziga xos va mos yo’li bo’lgani kabi madaniy-ma’naviy
rivojlanishida ham o’z yo’li bor. Bu o’ziga xoslikni dinga, diniy qsadriyatlarga
munosabatimizda, ulardan ma’naviy tarbiyada foydalanishimizda ham ko’rishimiz
mumkin. Bu yo’l Prezidentimiz asarlarida, hususan “Yuksak ma’naviyat engilmas
kuch” kitobida yoritib berilgan. Uning mohiyati mo’’tadil dindorlik, islom
ma’rifatini rivojlantirish, ichki-botiniy olamni poklab, Allohni dilda saqlab, aqlu
tafakkur, ilmu urfon bilan kamolot sari borish, o’z ma’naviy merosimiz
13 Каримов И. Оллоҳ қалбимизда, юрагимизда. “Халқ сўзи” газетаси, 1999 йил 6 март
сони.
14 Қаранг. Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси – халқ эътиқоди ва буюк келажакка
ишончдир. 9-бет.

qadriyatlarimiz va dunyo ilmini egallab, zamon bilan hamqadam bo’lgan holda
olg’a borish.
Turkiston o’lkasi mustamlakachilik davrini boshdan kechirgan davrda,
ayniqsa, sho’rolar davrida xalqimiz ma’naviy hayotining uzviy va ajralmas qismi
bo’lgan Islom dini va qadriyatlari turli ta’qib va har tomonlama cheklashlarga duch
keldi, ulamolarning taqdiri ayanchli bo’ldi. Islomga oid bebaho kitoblar yo’qotildi,
muborak yodgorlik va qadamjolar oyoqosti qilindi, din peshvolari eng xavfli yov,
muxolif sifatida mahv etildi. Sho’rolar davrida Islomga, asosan, yagona marksistik
mafkura nuqtai nazaridan kelib chiqib yondoshildi. Dinga nisbatan bunday
mafkuraviy yondoshuv tufayli, u necha asrlar davomida din negizida shakllangan,
xalqimiz hayotining ajralmas qismiga aylanib ketgan qadriyatlar – bu yozma yoki
og’zaki,, moddiy yoki ma’naviy meros bo’ladimi, ahloq yoki an’analar bo’ladimi,
milliy dunyoqarash yoki turmush tarzi bo’ladimi – bularning barchasini rad etib
keldi.
Kommunistik mafkura avj olgan davrlarda, xususan, o’tgan asrning 80-
yillari oxirlaridagi mash’um yillarda ko’pchilik hatto janoza marosimlariga borish,
yaqin kishisini yo’qotgan odamlardan ko’ngil so’rashga ham hayiqib qolgan edi.
Ba’zi mas’ul lavozimda ishlaydigan odamlar mafkura tazyiqidian yurak oldirib,
ota-onasi qazo qilganida dafn marosimlarida ishtirok etmaslikka ham majbur
bo’lgan edilar. Bu davrda musulmonlar nishonlaydigan va muayyan diniy
marosimlar bilan o’tkaziladigan mashhur kunlar – Ramazon va Qurbon hayit
bayramlari ta’qiqqa duch keldi.
Mustaqillikka erishgach umuman dinga, xususan Islomga xalqimiz
ma’naviyatining yuksalishi mezonlaridan biri sifatida qaraldi. Istiqlol yillarida
Islom dini va diniy qadriyatlar yo’lida uzoq yillar davomida o’rnatilgan sun’iy
to’siqlar, zararli g’ovlar, qilingan tazyiqu ta’qiblar olib tashlandi, fuqarolarning
diniy erkinliklariga chek qo’yish, yo’l bermasliklar batamom tugatildi. Diniy
tashkilotlaru dindorlarga, diniy qadriyatlarga nisbatan munosabat keskin o’zgardi.
CHunki, din azaldan inson ma’naviyatining tarkibiy qismi sifatida odamzotning
yuksak ideallari, haq va haqiqat, insof va adolat to’g’risidagi orzu-armonlarini

o’zida mujassam etgan, ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab
kelayotgan g’oya va qarashlarning yaxlit bir tizimidir.
Muqaddas Islom dinining mustaqil O’zbekiston hayotidagi ahamiyati, uning
odamlar ruhiy-ma’naviy dunyosiga ko’rsatib kelayotgan ta’siri haqida prezident
I.A.Karimov quyidagilarni ta’kidlagan edi: “Ayniqsa, ko’p asrlar mobaynida
xalqimiz qalbidan chuqur joy olib, hayot ma’nosini anglash, milliy madaniyatimiz
va turmush tarzimizni, qadriyatlarimiz, urf-odat va an’analarimizni bezavol
saqlashda muqaddas dinimiz qudratli omil bo’lib kelayotganini alohida ta’kidlash
joiz. Nega deganda, insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni o’ylab yashash,
yaxshilik, mehr-shafqat singari xalqimizga mansub bo’lgan fazilatlar aynan shu
zaminda ildiz otadi va rivojlanadi... Xalqimizning ma’naviyatini rivojlantirishga,
har qaysi insonni Alloh marhamat qilgan bu hayotda to’g’ri yo’l tanlashi, umrning
mazmunini anglashi, avvalambor, ruhiy poklanish, yaxshilik va ezgulikka intilib
yashashida uning ta’sirini boshqa hech qanday kuch bilan qiyoslab bo’lmaydi...” 15
Sho’rolar davrida dinning, xususan Islomning jamiyat va inson ma’naviy
hayotidagi ahamiyati ataylab kamsitib kelindi, tazyiq va ta’qiqqa yo’liqdi.
15 Каримов.И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. 36-37 бетлар.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O‘zbekiston, 20 20
yil .
2. O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan
sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni. PF-6108. 06. 11. 2020.
3. Mirziyo y ev SH.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. 4-jild.
Toshkent, O‘zbekiston, 2020 yil. 456 bet.
4. Mirziyoyev SH.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’ va
kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. Toshkent, O‘zbekiston, 2019 yil. 400 bet.
5. Len Woods. Handbook of World Religions. Barbour Publishing, Ohio. 2008.
– 266 p.
6. Dinshunoslik asoslari. О‘quv qо‘llanma / Ochildiyev A. va boshqalar.
–Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2013. –
320 b.
7. Dunyo dinlari tarixi / tuzuvchilar: S.Agzamxodjayev, D.Rahimjonov,
N.Muhamedov va b. – T.: ToshdSHI, 2011. – 262 b.
8. Osnovi religiovedeniya: Ucheb./ G.T.Tulemetova, E.F. Ibragimov /
Otv. red. A.A.Xasanov. – 2-ye izd., pererab. i. dop. –Izd. «Toshkent islom
universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi. 2015. – 265 s.
9. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov M.,
AbdusattorovA., Oripov A. Dinshunoslik. Darslik / Mas’ul muharrir akad.
Ibrohimov N.I. – T.:Mehnat, 2004. – 296 b.
10. Hasanov A., Komilov M., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov D.,
Zohidov Q., Islom tarixi. Darslik. – T.: «Toshkent islom universiteti» matbaa-
nashriyot birlashmasi, 2008.
11. Yo‘ldoshxo‘jayev H. , Rahimjonov D. , Komilov M. Dinshunoslik
ma’ruzalar matni. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 2000.
12. Mo‘minov A.Q. Dinshunoslik asoslarini o‘qitish va o‘rganishning
yagona konsepsiyasi. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 1999.

Islom dini, ta’limoti va falsafasi

Sotib olish