Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 39.2KB
Покупки 1
Дата загрузки 27 Сентябрь 2023
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

Bohodir Jalolov

Islom dinidagi asosiy tushunchalar teologiya va qurʼonni falsafiy tushunish

Купить
Islom dinidagi asosiy tushunchalar teologiya va qur onni falsafiy tushunishʼ Reja Kirish I BOB. Islom dinidagi asosiy tushunchalar teologiya va qur onni ʼ falsafiy tushunish I.1. Islom falsafasi va teologiyasi I.2. Qur oni karim bo yicha insoniyat tarixi falsafasi ʼ ʻ II BOB. Islom teologiyasi bo yicha faoliyat yuritgan allomalar ʻ asarlarida tarix falsafasi haqida fikrlar II.1. Abu Nasr Farobiyning ijtimoiy-siyosiy va falsafiy qarashlari II.2. Ibn Xaldunning tarix falsafasiga oid fikrlari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1 Kirish Tarix falsafasi haqida gap ketganida eng avvalo ta kidlash lozimki, ushbuʼ fan sohasi tarix fanini anglash hamda to g ri talqin etishda muhim ahamiyatga ega ʻ ʻ va tarix fanining yondosh sohalaridan biri hisoblanadi. Ushbu fan bilimlari va metodlari orqali biz tarixda kechgan har bir voqea va hodisa, shuningdek yashab o tgan mashxur va oddiy shaxslargacha o sha davr dunyoqarashi va falsafasidan ʻ ʻ kelib chiqqan holda to g ri talqin etish imkoniyatiga ega bo lamiz. Ushbu fan ʻ ʻ ʻ haqida qisqacha tarif berib o tsak, avvalo shuni aytib o tish kerakki tarix falsafasi ʻ ʻ bu tarixni falsafiy sharlash va baholash. "Tarix falsafasi" atamasi antik davr falsafasi va tarixnavisligida namoyon bo lsada, uni fanga M. F. Volter kiritgan deb ʻ hisoblanadi. Tarix falsafasining quyidagi yo nalishlari bor: teologik ʻ t arix falsafasi xudoning irodasini tarixni harakatga keltiruvchi kuch deb hisoblaydi; metafizik Tarix falsafasi hech qanday chegaralar va doiralar bilan cheklanmaydigan, turli shakl va ko rinishga kiradigan tushunchalar tizimini Tarix falsafasi deb biladi; ʻ idealistik Tarix falsafasi — unda g oyalar, insonning axloqiy tushunchalari, ʻ ma naviy-ruhiy kechinmalari asosida tarixga munosabat bildiriladi; naturalistik ʼ Tarix falsafasi uchun inson hissiyoti va tuyg usi orqali olamni anglash, o tmishga ʻ ʻ nazar solish va uni baholash asosiy mezondir; materialistik Tarix falsafasi unda iqtisodiy omillarga katta e tibor beriladi; tarixni yo naltiruvchi kuch sifatida ʼ ʻ moddiy ehtiyoj va iqtisodiy zaruriyat asos qilib olinadi. Tarixda shaxsning roliga qanday baho berilishiga qarab, alohida shaxsni ustun qo yib yoki jamoani birinchi ʻ qo yib fikr yuritadigan Tarix falsafasi ham mavjud. Tarix falsafasida, shuningdek, ʻ tarix fani tushunchasi, qonuniyatlari, tarixiy jarayon va inson, inson mohiyati, fe latvori, xatti-harakati, manfaati talqin etiladi. Tarix falsafasi ildizlari antik davr ʼ allomalari Gerodot va Fukididning tarixiy harakatga doir qarashlariga borib taqaladi. U Polibiy, Posidoniy, Plutarx qarashlarida nisbatan shakllandi. Avgustin esa ilohiy davlat tarixi falsafasini yaratdi va keyingi ming yillarda tarixiy tafakkurning shakllanishiga kuchli ta sir ko rsatdi. XVIII asrga kelib Tarix ʼ ʻ falsafasining yo nalishlari tubdan o zgardi. Tarixiy taraqqiyotda insonning ta siri, ʻ ʻ ʼ o rni va roli, tarixga inson qalbi, ichki dunyosi, ma naviy-ruhiy olami mahsuli ʻ ʼ 2 sifatida qarash tamoyillari shakllandi. Biroq, bunda ham turlicha yondashishlar mavjud edi. Chunonchi, Leybnis tarixda metafizik kuchlar va g oyalar ustuvor debʻ tushunsa, Gegel butun voqelikni tarix deb hisoblab, unda dunyoviy aqlni ustun qo yadi. XIX-XX asrlarda tarixni anglashda mavhum mantiq va tarixni bilish ʻ nazariyasi bilan bir katorda A. Shopengauer, Ya. Burkxardt, O. Shpengler tarixni tushkunlik orqali anglash, A. Toynbi optimizm, marksizm asoschilari esa tarixiy materializm g oyalarini ilgari surdi. ʻ Sharqda "Tarix falsafasi" tushunchasi o ziga ʻ xos jihatlarga ega. Forobiy qarashlariga ko ra, jamiyat taraqqiyotini ilohiy ʻ qonunlar boshqaradi. U Aristotelning jamiyat rivojlanishi xaqidagi ta limotini o z ʼ ʻ xulosalari bilan boyitdi. Beruniy esa tarixiy taraqqiyot bosqichlarini tabiat, astrologiya, astronomiya, kecha va kunduz, fasllar almashinuvi orqali o rgandi. U ʻ "Hindiston", "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" asarlarida insoniyat tarixiga falsafiy nuqtai nazardan yondashadi, tarixni anglash, idrok etishda butunlay yangicha qarashlarni o rtaga tashlaydi. Beruniy dunyo tarixshunosligida ʻ asotirlar, afsonalar va rivoyatlardan ilmiy bilish hamda dunyoviy ta limotga ʼ o tishda muhim hissa qo shdi. ʻ ʻ Sharq Tarix falsafasi bir necha yo nalishda ko zga ʻ ʻ tashlanib, voqealar tahlili ibratli hikoyalar, pand-nasihatlar, yuksak axloqiy me yorlar bilan mushtarak holda olib boriladi. Ayrim hollarda tarixga geografik- ʼ hududiy jihatdan yondashiladi. Sayohatnomalar orqali jamiyat tarixi yaratiladi, podshohlarning boshqaruv usuli, siyosati, uning mohiyati ochib beriladi. 3 I.1. Islom falsafasi va teologiyasi Islom falsafasi bu islom an’analariga mansubligi bilan ajralib turadigan falsafadagi rivojlanishdir. Arab tilida lotin tiliga “falsafa”deb tarjima qilingan ikkita atama bor va ular “falsafa”, ya’ni falsafa bilan bir qatorda mantiq, matematika va fizika hamda “nutq ilmi”ga ham tegishli; Bu diniy e'tiqodlarni mantiqiy dalillar bilan isbotlashni maqsad qilgan fanga ishora qiladi. Ilk islom falsafasi islom taqvimining II asrida milodiy IX asr boshlarida Yoqub ibn Ishoq al- Kindiy bilan boshlanib,hijriy VI asrda, milodiy XII asr oxiri, Ibn Rushd bilan yakunlangan bo’lib,u keng ko’lamda bir vaqtga to’g’ri kelgan.Islom uchun Oltin asr deb nomlanuvchi davr bilan.Ibn Rushdning o'limi islom falsafasining odatda arab peripatetik maktabi deb ataladigan muayyan fanining tugashini belgilab berdi va Andalusiya va Shimoliy Afrika kabi g'arbiy islom mamlakatlarida Islom falsafasi Sharqiy islom mamlakatlarida,xususan,Fors Safaviylar davlati va Usmonli va Mo g ul imperiyalarida ko plab falsafa maktablari Avitsennaya (Ibn Sinogaʻ ʻ ʻ nisbatan), Rushdizm (Ibn Sinoga nisbatan) ravnaq topishda davom etgan. Nuroniy falsafa va so’fiylik falsafasi, transsendental hikmat falsafasi va Isfahon falsafasi. Ibn Xaldun o zining “Muqaddima” asarida tarix falsafasiga muhim hissa qo shgan. ʻ ʻ Islom falsafasiga qiziqish XIX asr oxiri–XX asr boshlarida arab uyg’onish harakati davrida kuchaydi va hozirgacha davom etmoqda. Islom falsafasi nasroniy Yevropada katta ta sirga ega bo ldi, chunki arab falsafiy matnlarining lotin tiliga ʼ ʻ tarjimasi “O rta asr lotin dunyosidagi deyarli barcha falsafiy fanlarni o zgartirib ʻ ʻ yubordi bunda tabiiy falsafa, psixologiya va metafizikaga ixtisoslashgan musulmon faylasuflarining ayniqsa kuchli ta siri bo ldi. “Islom falsafasi” atamasi ʼ ʻ islom olamida ishlab chiqarilgan falsafaga ishora qiladi va bu umumiy atama bo lib,turli yo llar bilan ta riflanishi va ishlatilishi mumkin.Bu atama keng ʻ ʻ ʼ ma’noda koinotning yaratilishi va Yaratuvchining irodasiga oid islomiy matnlardan kelib chiqqan holda islomning dunyoqarashini bildiradi.Boshqacha aytganda,bu islom imperiyasi davrida yoki arab-islom madaniyati va islom sivilizatsiyasi davrida gullab-yashnagan har qanday ta'lim maktabini anglatadi.Tor ma'noda falsafa so'zi Falasafa tarjimasi bo'lib, u maxsus tafakkur maktablarini 4 anglatadi, ularning aksariyati Platonik va Aristotelchi kabi yunon falsafiy yondashuvlarining ta'siri ko'rastgan.Islom falsafasi diniy masalalar bilan bog'liq emas va faqat musulmonlar tomonidan ishlab chiqarilgan emas.Islomdagi barcha mazhablar ham falsafiy izlanishning foydali yoki qonuniyligini tan olmaydilar.Ba'zilarning ta'kidlashicha, insonning cheklangan bilimi va tajribasi sizni haqiqatga olib borishi mumkinligiga ishora yo'q.Shuni ham ta'kidlash kerakki,"aql"islomda huquq manbai sifatida tan olinadi.Falsafa so'ziga eng yaqin so'z "hikmat" so'zi bo'lib,u asosiy islom matnlarida (Qur'on va Sunnatda) qo'llaniladi.Shuning uchun ko'plab musulmon faylasuflari "donishmandlik" so'zini sinonim sifatida ishlatishlarini uchratamiz.Arab-islom tafakkuriga kirgan“falsafa”so’zi uchun.”Falsafa” so'zi yunoncha bo'lib, ikkita yunon bo'g'inidan iborat: "philien" "sevmoq" va "sophia" "donolik" degan ma'noni anglatadi. Falsafada musulmon faylasuflari uchun bir qancha ta’riflar mavjud,jumladan,al-Kindiy aytganlaridek: va agar islom sivilizatsiyasi kontekstida falsafa so'zi yunon-g'arb falsafasi tushunchalari bilan bog'liq bo'lib qolgan bo'lsa,biz umumiy ma'noda islom falsafasi haqida umumbashariy tushuncha va hayot tabiatidagi tadqiqot sifatida gapirishga harakat qilsak,biz quyidagilarni o'z ichiga olishimiz kerak.Imom al-Buxoriy hadislar to plamiga ko ra, 610-yilningʻ ʻ Ramazon oyida (o sha yil Grigoriy taqvimi bo yicha avgust oyiga to g ri kelgan), ʻ ʻ ʻ ʻ Muhammad payg ambar 40 yoshda, Hiro g orida yolg izlik paytida, Jabroil ʻ ʻ ʻ farishta unga zohir bo lib, Qur’onning dastlabki besh oyatini nozil qildi. Bu yilni ʻ (610) islom dini paydo bo lgan yil deb hisoblash mumkin. ʻ Islom dini payg ambari Muhammad payg ambarlik vahiyi kelish ʻ ʻ boshlanganidan keyin 3 yil ichida do stlari va qarindoshlari orasida yashirin vaqt ʻ o tkazdi. Bu davrda 40 ga yaqin kishi islomni qabul qildi, ular orasida ʻ Muhammadning rafiqasi Xadicha bintu Xuvaylid hamda kuyovi Ali ibn Abu Tolib, xalifa Abu Bakr va boshqalar bor edi.613-yilda Muhammad Makkada payg ambar ʻ sifatida omma oldida paydo bo ldi. Makkaning hukmron doiralari Muhammadga ʻ dushman bo lib, uning Makkadagi mavqei xavf ostida qoldi, 622-yilda u Madinaga ʻ hijrat qilishga majbur bo ladi. Madinada yashovchi Avsa va Xazraj qabilalari ʻ 5 Islomni qabul qilib, Muhammadning tarafdorlarining asosiy guruhiga aylandilar. Muhammadning umrining oxiriga kelib, butun Arabiston yarim orolini — Arab xalifaligini egallagan islom teokratik davlati tashkil topdi. Da vogarlarningʼ hammasi quraysh edi. Kengash da vogarlar sonini ikkiga (Usmon va Ali) ʼ kamaytirdi va bu lavozimga xalifa Usmon ibn Affonni sayladi. Usmon ichki muammolarga qaramay, o zidan oldingilarning bosqinchilik urushlarini davom ʻ ettirdi. Xalifalik qo shini Shimoliy Afrikani, Pireney yarim orolining qirg oqbo yi ʻ ʻ ʻ rayonlarini bosib oldi va Hind daryosining quyi oqimigacha yetib borgan Sosoniylar imperiyasini to liq bosib oldi. Usmon davrida Qur’onning yozma ʻ matnini bitta kitobga yig ish tugallandi.656-yilda Usmon ibn Affon uning ʻ siyosatiga rozi bo lmagan qo zg olonchilar tomonidan o ldirildi. Uchinchi ʻ ʻ ʻ ʻ xalifaning o ldirilishidan keyin Muhammad payg ambarning sahobalari Ali ibn ʻ ʻ Abu Tolibni yangi xalifa etib sayladilar. Ko p o tmay Ali Usmonning ʻ ʻ qarindoshlari bo lgan bir qancha hokimlarni ishdan bo shatib, ularning o rniga ʻ ʻ ʻ o zining ishonchli vakillarini tayinladi. Ali davrida xalifalik poytaxti Madinadan ʻ Kufaga ko chirildi. Usmon o ldirilgach, xalifalik aholisining bir qismi, az-Zubayr, ʻ ʻ Talha va Oisha boshchiligida jinoyatchilarni jazolash talabi bilan chiqishdi. Qo zg olonchilar tomonidan to plangan qo shin Basraga kirib, bu qotillikka ʻ ʻ ʻ ʻ aloqadorlikda gumon qilingan 600 ga yaqin kishini qatl qildi. Xalifa Ali o z ʻ qo shini bilan isyonchilar va unga bay at qilgan Usmonning qotillari bilan ʻ ʼ muzokaralar olib borish uchun Basraga yetib keldi. Sunniy manbalarga ko ra, ʻ Usmonning o limida aybdorlar Ali va isyonchilar o rtasidagi muzokaralar ularning ʻ ʻ ta qib va qatl etilishi bilan yakunlanishidan qo rqib, janglarni boshlagan. Ali va ʼ ʻ isyonchilar o rtasidagi jang musulmonlar o rtasidagi birinchi jang bo lib, „Tuya ʻ ʻ ʻ jangi deb nomlanadi. Xalifa Ali g olib bo ldi, Talha va az -Zubayr jangda halok ʻ ʻ bo ldi, Muhammad payg ambarning xotini Oysha Hasan ibn Ali hamrohligida ʻ ʻ Madinaga yuborildi. 6 7 I.2. Qur oni Karim bo yicha insoniyat tarixi falsafasiʼ ʻ Qur’oni karim - dunyo musulmonlarining muqaddas kitobi bo’lib, u arab tilida “qiroat” ma’nosini bildiradi. Islom e tiqodiga ko ra, Qur on vahiy orqali ʼ ʻ ʼ Muhammad payg ambarga 610—632 yillar davomida nozil qilingan. U Allohning ʻ kalomi (Kalomulloh). „Kitob― (yozuv), „Furqon― (haq bilan botilning orasini ayiruvchi), „Zikr― (eslatma), „Tanzil― (nozil qilingan) kabi nomlar bilan atalib, „Nur― (yorug lik), „Hudo― (hidoyat), „Muborak― (barakotli), „Mubin― ʻ (ochiq-ravshan), „Bushro― (xushxabar), „Aziz― (e zozlanuvchi), „Majid― ʼ (ulug ), „Bashir― (bashorat beruvchi), „Nazir” ― (ogohlantiruvchi) kabi so zlar ʻ ʻ bilan sifatlangan. Islom olamida Qur on mus haf nomi bilan ham mashhur. Islom ʼ ʼ ulamolari Qur onning 30 xil nomi ʼ va sifatlarini sanab o tganlar. Qur’oni karim 114 ʻ suradan, 6210 oyatdan iborat. Qur’on har bir davrda, har qanday holatda insonlarni yaxshilikka, birodarlikka, tinch-totuv yashashga, ezgulikka undaydi. Shuning uchun ham u katta axloqiy ahamiyatga va falsafiy mushohadaga yetaklovchidir. “Qur’onning axloqiy qiymati haqida fikr yuritar ekanmiz, u insonning ma’naviy kamolga yetishida ulkan darajada muhim o’ringa ega ekanligini ko’rishimiz mumkun. Bizga ma’limki, Qur’oni karimdan keyingi o’rinda turuvchi hadis ilmi ham alohida falsafiy-axloqiy o’ringa ega. Hadis ilmining paydo bo ʼ lishida muhaddislarning hadis ilmi rivojiga qo’shgan hissasi alohida ahamiyatga egadir. Islom olamida Qur’oni karimdan keyingi o‗rinda turuvchi hadislar - ishonchli axloqiy manba sifatida yuksak baholanadi. Haqiqiyligi puxta o‗rganib chiqilgan ishonchli hadislar ‘‘sahih hadislar’’ deyiladi. ‘‘Sahih’’ so‗zining ma’nosi sog'lom, to g ʼ ʻ ri, xatosiz degan ma’noni bildiradi. Hadisni to‗plagan muallif esa ‘‘muhaddis , deb yuritiladi. Hadislarni to’plash ishlari VIII asrdan boshlangan. Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ni hayot vaqtlarida ko’rgan, bilganlardan yozib olingan ma’lumotlarga qaraganda, dastlabki hadis to’plovchilar ibn Shahob az-Zuhriy, Yahyo ibn Sa’d al-Ansoriy, Ibn Jurayj kabilar bo’lgan. Dunyoga mashhur muhaddislar Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, Imom Muslim ibn Hajjoj, imom Nisoiy, imom ibn Majj’ Kazviniy, Abu Iso Muhammad asSamarqandiy, imom at- Termiziylar hisoblanadi. Yuqorida nomlari zikr qilingan 8 muhaddislarning hadis to’plashdagi xizmatlari juda katta bo’lgan. Ulug’ muhaddis Imom al-Buxoriy birgina “Al jome’ as-sahih” asari ustida o’n olti yil izlanish olib borgan va 600 ming hadisni to’plab, 7275 tasini saralab olganlar. Shuningdek, “Al- jome as-sahih” asaridan odob-axloq mavzusiga bag’ishlangan hadislarni tanlab olib, alohida kitob holiga keltirganlar. Bu kitob ‘‘Al-adab al-mufrad’’ deb nomlangan bo’lib, bu asar 1322 ta hadisni o’z ichiga olganligi bizga ma’lum. AlBuxoriyning ijodiy faoliyatida yaratgan asarlari ichida, “А1-Jome’ as-sahih” asari eng asosiy o’rinni egallaydi. Qur’oni Karimda - insonni yaxshilikka, ezgulikka boshlaydigan hamda uni razolatga eltadigan xulqlar mavjud. O’zaro dushmanlik va kelishmovchilik bu taraqqiyot dushmani. Fitna va fasod, to’qnashuv va olishuvlar, qon to’kishlar, urushlar, jamiyat va insonlar uchun ham koni zarardir. G’iybat va fisqufasod, behuda so’z aytish, gap tarqatish, noma’qul so’zlar so’zlash, ayirmachilik, g’avg’o ko’tarish, bir musulmonning boshqasini ko’rolmasligi, musulmonmusulmonning umrini xazon qilishi gunohi azimdir. Qur’onda ehsonli, qo’li ochiq, bag’ri keng, muruvvatli, keng fe’lli, saxovatli bo’lish, ertadan oqshomgacha, uydan ish joyigacha, beshikdan qabrgacha chinakam ezgulikdir, deb qaraladi. Kimda-kim odamlardan himmati, muruvvatini ayamasa, saxovat eshigini bekitmasa, bundan eng avvalo uning o’zi katta naf ko’radi, ma’naviy qoniqish va falsafiy kamolot hosil qiladi, ruhi ko’tariladi. Qur’onda ehsonning foydasi ehson qiluvchining o’ziga bo’lishi aytilgan. Unda aytilishicha, agar ehson qilsalaringiz ham, yomonlik qilsalaringiz ham o’zingiz uchun. Alloh kalomida ezgulik qilish, el-yurtga foyda keltirish, yomonlarni noto’g’ri yo’ldan qaytarib, to’g’ri yo’lga solish yuksak ma’naviy fazilat, huquqiy, odob-axloqlilik belgisi sifatida e’zozlanadi. Ezgu niyatli, qalbi pok, xulqi go’zal, iymoni butun odamlar yaxshilik qilishni o’zi uchun eng katta maqsad, olijanoblik deb biladi. “Kimki bir yaxshilik qilsa, unga o’sha yaxshiligi o’n barobar qilib beriladi”. Inson ezgulik ishlarini qancha ko’p qilsa yaratganning o’zi uni balo qazolardan asraydi, unga kuch-qudrat ato etadi, yo’lini ochib beradi. Bu masalada Prezidentimizning mana shu fikrlari katta ilmiy, ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega: “Savob – ulug’ insoniy fazilat, yuksak milliy qadriyatlardan biridir. Mening komil 9 ishonchim shuki, savob ishni har kim qilishi kerak, savob ishni har kuni qilish kerak. Savobli amallar qilish esa xalqimizga xos azaliy xislatdir. Savobli ishlarni qilgan odamga uning elu yurtiga albatta Allohning rahmatlari yog’iladi. Muqaddas Qur’on oyatida ta’kidlanganidek, yaxshilikning mukofoti faqat yaxshilikdir. Qur’onda inson haq-huquqlarini hurmat qilish g’oyasi etakchilik qiladi. Unda ota- onalarning farzandlar tarbiyasi masalasi bo’yicha burchlari, mas’uliyatlari nimalardan iboratligi belgilangan. Ta’kidlanishicha, “ota-onalik huquqini qozonish uchun bola tug’ulishining o’zi kifoya qilmay, balki ularga ta’lim-tarbiya berish eng muhim shartlardan biridir. Farzandga odob-axloq o’rgatish, uni kasb-hunarli qilib tarbiyalash, balog’atga etganda o’g’il bo’lsa uylantirish, qiz bola bo’lsa turmushga chiqarish, ularni moddiy va ma’naviy ta’minlab turish kabi sermashaqqat vazifalar ham ota-onalar zimmasidadir”. Qur’oni Karimda farzandlarning ota-onalar oldidagi vazifalari ham bayon etilgan. Bu haqda uning Al-Isro surasi, 23-oyatida shunday deyilgan: “Parvardigoringiz, yolg’iz Uning o’ziga ibodat qilishlaringizni hamda ota-onaga yaxshilik qilishlaringizni amr etdi. Agar ularning (ota- onangizning) birovi yoki har ikkisi sening qo’l ostingda keksalik yoshiga etsalar, ularga qarab uf tortma va ularning (so’zlarini) qaytarma! Ularga doimo yaxshi so’z ayt...!”. Qur’oni Karimda insonni ulug’lash lozimligiga oid qoidalar bo’yicha muhim ko’rsatmalar mavjud. Unda quyidagilar marhamat qilinadi: “Bandalarimga aytingki, ular eng go’zal so’zlardan so’zlashsinlar”, “Biz odam bolalarini aziz– mukarram qildik, ularga halol-pok narsalardan risqu-ro’l insonning har bir lahzasi iymonli bo’lishga harakat qilishi berdik va ularni o’zimiz yaratgan juda ko’p jonzotlardan afzal-ustun qilib qo’ydik”, “yer yuzida kibr-havo bilan yurmagin! Chunki sen hargiz erni teshib ketolmaysan va bo’y-bastda tog’larga etolmaysan”, “Ey mo’minlar, sizlarga rizq qilib berganimiz -pokiza narsalardan englar”, “Odamlarni aldab fitnaga solish o’ldirishdan yomonroqdir”. “Alloh zulm qiluvchilarni sevmaydi”, “Zinoga yaqinlashmanglar! Chunki (bu) buzuqlikdir - eng yomon yo’ldir”. Qur’on odamlarni haq yo’ldan borishga, nohaqlikni tark etishga da’vat etadi. “Ey mo’minlar, mollaringizni o’rtalaringizda nohaq (ya’ni o’g’irlik, qaroqchilik, sudxo’rlik, poraxo’rlik, qimor kabi) yo’llar bilan emangiz! Balki 10 o’zaro rizolik bilan bo’lgan savdo-sotiq orqali moldunyo kasb qilingiz. Niso surasi, 29-oyat), - deb ta’kidlangan. Baxillik yo’lini tashlab sahiylik tomon yuz o’tirganlar Alloh Kalomida najot topguvchilar, deyilgan. “Kimki baxillik va ziqnalikdan saqlangan bo’lsa, unday kishilar najot topguvchilardir”. Islom dini, uning ilohiy manbai hisoblangan Qur’on har ishda rostlikka, omonatni saqlashga, qo’ni- qo’shnilar haqini bilishga buyuradi. Zulmxiyonat qilishni, urush-talash, nohaq qon to’kishlarni, yolg’on so’zlash, tuhmat qilishlarni, buzuqchiliklaru harom ishlarni, etim-esirlar molini eyishni, insonlar haqiga ko’z olaytirishni qoralaydi. Makr-hiyla, zulm-xiyonat, hasad, buzuqchilik, jaholatda yashash, harom-halolni farqiga bormay eyish, qaroqchilik qilishlarni ta’qiqlaydi. Ularning hammasi g’ayri islomiy, g’ayri insoniy, g’ayri axloqiy, g’ayri qonuniy illatlar sifatida qoralanadi. Qur’onning aksariyat suralari va oyatlarida insonlarning bilim olishi, ma’rifatli bo’lishi qayta-qayta uqtirilgan, bilimlilar bilan bilimsizlarni tenglashtirib bo’lmasligi aytilgan. Uning oyatlaridan birida, Alloh taolo sizlarning orangizdagi iymon keltirganlarni va ilmni yuksaltirganlarni bu dunyoda yorlaqab, martabasini ulug’ qilgaydir, oxiratda jannatga kirmoqlikni nasib etgusidir, Alloh taolo qilayotgan ishlaringizdan xabardor, deyilgan. “Alaq” surasining uchinchi- beshinchi oyatlarida, “O’qing! Sizning Parvardigoringiz (insoniyatga) qalamni (ya’ni qalamni, xatni) o’rgatgan o’ta karamli Zotdir. U Zot insonga uning bilmagan narsalarini o’rgatadi”, deyilgan. Qur’onda “ilm” so’zi turli hollarda bir necha marta takrorlangan. Ana shuning o’zi ham ilm, madaniyat, ma’naviyat, ma’rifat haqidagi g’oyalar Qur’oni Karimning butun ruhi, mazmuni, mag’izmag’izigacha chuqur singdirib yuborilganligini ko’rsatadi. Qur’onda ilk nozil bo’lgan oyat ham “Iqro”, ya’ni “O’qi” so’zidir. Qur’oni Karimda ma’naviy-ma’rifiy, falsafiy, diniy-axloqiy masalalar bilan bir qatorda huquqiy yo’l-yo’riqlar ham o’z ifodasini topgan. Fiqhiyhuquqiy masalalar bo’yicha Qur’onda juda ko’plab oyatlar mavjud. Buni bu ilohiy kitobda amaliy ibodatlar bo’yicha 140 oyatlar, shaxsiy huquq (oila, taloq, vasiyat va boshqalar) bo’yicha 70 oyat, fuqarolik huquqi (olti-sotdi, ijara, garov, qarz, shirkat) bo’yicha 70 oyat, jinoyat va jazo bo’yicha 30 oyat, sud, sud jarayoni, 11 guvohlik masalalari bo’yicha 20 oyat, davlat huquqi sohasida 3 oyat, hammasi bo’lib 333 oyat borligidan bilib olsa bo’ladi. II.1. Abu Nasr Farobiyning ijtimoiy-siyosiy va falsafiy qarashlari Farobiy taxallusi; to liq nomi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibnʻ Uzlug Tarxon Forobiy. 873-yilda Farob shahrida tug’ilgan, 950-yilda Damashqda ʻ yashagan. O rta Osiyoning mutafakkiri va qomusiy olimi. Yunon falsafasini ʻ chuqur bilgani, unga sharhlar bitganligi va jahonga targ ib qilgani hamda ʻ zamonasining ilmlarini puxta o zlashtirib, fanlar rivojiga ulkan hissa qo shgani ʻ ʻ uchun „al Muallim assoniy Ikkinchi muallim, Aristoteldan keyin, „Sharq Arastusi nomlariga sazovor bo ldi. Farobiy Sirdaryo sohilidagi Farob (O tror) degan joyda ʻ ʻ turkiy qabilaga mansub harbiy xizmatchi oilasida tavallud topadi. O sha davrda ʻ Movarounnahrda somoniylar sulolasi hukmronlik qilayotgan edi. Bo lajak faylasuf ʻ boshlang ich bilimini O trorda olgandan so ng, o qishini Toshkent, Samarqand va ʻ ʻ ʻ ʻ Buxoroda davom ettirdi. Farobiy ilmini yanada chuqurlashtirish maqsadida Bag dodga yo l oladi. Olim yo l-yo lakay Eronning yirik shaharlari Ray, ʻ ʻ ʻ ʻ Hamadon, Isfahon va boshqa joylarda bo ladi. Bag dodda Yaqin va O rta Sharq ʻ ʻ ʻ mamlakatlaridan kelgan talaba va olimlar to plangan edi. Bu yerda ko zga ʻ ʻ ko ringan olim-u fuzalolar bilan tanishdi, yunon falsafiy maktabi, turli fan sohalari ʻ namoyandalari bilan uchrashib, ulardan ilm sirlarini o rgandi. Masalan, Abu ʻ Bashar Matta ibn Yunusdan (870-940) yunon tili va falsafasini, Yuhanna ibn Hiylondan (860-920) esa tibbiyot va mantiq ilmini o rgandi. Ba zi tarixiy ʻ ʼ manbalarda keltirilishicha, Farobiy 70 dan ortiq tilni bilgan. Falsafiy qarashlar nazaridan 6 daraja (sabab)ga bo ladi: Xudo - birinchi sabab; ikkinchi sabab esa ʻ osmon jinslari, so ng faol aql, jon (annafs), shakl (assurat), modda yoki ashyolar. ʻ Xudo - vojibul vujud, ya ni zaruriy mavjudlik bo lsa, qolganlari vujudi mumkin, ʼ ʻ ya ni imkoniy mavjud narsalardir. Bular bir-biri bilan sababiy bog langan. Xudo, ʼ ʻ ya ni „vujudi vojib birinchi bo lib aql faolni yaratadi. Aql esa har bir sayyoraga ʼ ʻ xos aqlni yaratadi. Eng so nggi samoviy aql natijasida Yerdagi aql-ruh va barcha ʻ moddiy jismlar, ya ni 4 unsur: tuproq, havo, olov, suv paydo bo ladi. 4 unsurdan ʼ ʻ 12 esa nabotot odami, hayvonot olami, inson zoti va notirik tabiat vujudga keladi. Organik olamga o simlik ruhi, hayvoniy ruh va insoniy ruh xosdir. Jismlargaʻ harakat xos bo lib, ular o zaro bir-biri bilan bog langan. Shunday qilib, ʻ ʻ ʻ Farobiyning borliq haqidagi ta limoti keyingi davrlarda hurfikrlikning keng quloch ʼ yozishida muhim ahamiyatga ega bo ldi. Farobiyning gnoseologik qarashlari, ya ni ʻ ʼ bilish haqidagi ta limoti ijtimoiyfalsafiy fikr rivoji tarixida alohida o rinni ʼ ʻ egallaydi. Olimning bu boradagi fikrlari uning Mantiq to g risida risolaga ʻ ʻ “muqaddima, „Mantiqqa kirish, Akl to g risida, „Falsafaning ma nosi va kelib ʻ ʻ ʼ chiqishi va boshqa asarlarida taxlil qilib berilgan. Mutafakkir inson Yer yuzidagi oliy mavjudot ekanligini ta kidlab, uning qobiliyati, tevarakatrofdagi narsa va ʼ hodisalarni idrok qilish kuchiga katta baho beradi. U shuning uchun ham vujudga kelgan, mantiq ilmi ham xato kelib chiqishi mumkin bo lgan joyda tafakkurni ʻ to g ri yo ldan olib borish uchun aklni to g rilab turadi. Farobiy mantiq ilmining ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shakllari: tushuncha, muhokama, xulosa, isbot va boshqalarni tahlil qiladi. U induksiya, deduksiya va sillogizm (qiyoslash) haqida batafsil ma lumot beradi. ʼ Olim o zining Mantiq ilmiga kirish asarida esa hech qanday dalilisbotsiz ʻ bilinadigan fikrlarni 4 ga taqsimlaydi: maqbulot (ya ni maqbul bo lgan fikrlar); ʼ ʻ mashhurot (ya ni, mashhur bo lgan); mahsulot (ya ni sezish va idrok natijasida ʼ ʻ ʼ bo lgan); boshlang ich ma qulot (ya ni bilimtushunchalar). Forobiy ularning har ʻ ʻ ʼ ʼ birini mufassal tasvirlaydi. Olim mantiq ilmi va uning maqsad hamda vazifalari, voqelikni bilishdagi o rnini aniq ko rsatib bera olgan. Forobiyning mantiq ilmi ʻ ʻ haqidagi qarashlari hozir ham ahamiyatini yo qotgani yo q, ular oliy o quv ʻ ʻ ʻ yurtlarida qo llanma vazifasini o tamoqda. Farobiy dunyoqarashida ijtimoiysiyosiy ʻ ʻ va axloqiy fikrlar ham muhim o rinni egallaydi. Allomaning „Baxtsaodatga ʻ erishuv haqida“, „Fozil shahar aholisining fikrlari“, „Baxtsaodatga erishuv yo llari ʻ haqida risola“, „Buyuk kishilarning naqllari“, „Musiqa haqida katta kitob“, „Fuqarolik siyosati“ va boshqa asarlari jamiyat va uni boshqarish, axloqd-oob va ta lim-tarbiya masalalariga bag ishlangan.Farobiyning dunyoqarashi, uning ʼ ʻ jamiyat va axloq to g risida yaratgan yaxlit ta limoti ilk o rta asrlar va keyingi ʻ ʻ ʼ ʻ davrlarda ijtimoiy-falsafiy, siyosiy va axloqiy fikr rivojida muhim ahamiyatga ega 13 bo ldi. Uning qarashlari Sharq mamlakatlariga keng yoyildi. O rta asrʻ ʻ mutafakkirlari Ibn Xallikon, Ibn alKiftiy, Ibn Abi Usabi a, Bayhaqiy, Ibn Sino, Ibn ʼ Boja, Umar Xayyom, Beruniy, Ibn Rushd, Ibn Xaldun va boshqa ta limotini ʼ chuqur o rganib, uni yangi g oyalar bilan boyitganlar. Buyuk mutafakkir va ʻ ʻ shoirlardan Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy, Jaloliddin Dovoniy Farobiyning ijtimoiy-falsafiy, siyosiy va axloqiy ta limotidan bahramand ʼ bo lganlar. Farobiy ilgari surgan fikrlar XVI-XX asrlarda ham musulmon ʻ mamlakatlari olimlari tomonidan katta qiziqish bilan o rganildi. Mutafakkir ʻ qoldirgan meros faqat Sharq mamlakatlarida emas, balki Yevropada ham tarqaldi va ijtimoiyfalsafiy fikr taraqqiyotida sezilarli ta sir ko rsatdi. Farobiyning ilmiy ʼ ʻ merosini o rganish XX asrning 1yarmida boshlangan. Yevropa olimlari Karra de ʻ Vo, R. Xorten, M. Alonsa, D. M. Donlap, A. Shtekl, T. U. Buur, B. M. Shtrenshneyder, G. Ley, R. Xammond, R. de Erlanjer, I. Goldsiyer, Forobiy Deteritsi, G. Farmer, N. Rishar va boshqa Forobiyning ilmiy merosini o rganishga ʻ o z hissalarini qo shdilar. Rus olimlari A. Krimskiy, M. M. Filippov, T. I. Raynov, ʻ ʻ V. V. Bartold, Ye. E. Bertels, S. N. Grigoryan, O. V. Traxtenberg, A. V. Sagadeyev, A. M. Johid va boshqa Forobiy asarlarini tadqiq etish borasida ko p ish ʻ qildilar. Yaqin va O rta Sharq mamlakatlari olimlari Dexxudo Husayniy, alFaxuri, ʻ Usmon Amin, M. Maxdi, Sayd Nafisiy, I. Madkur, Rajabi Tabriziy, Mexrdod, A, Atesh, Oydin, Umar Farrux, Saidhusayn Nosir, Mahmud Abbos, Turker va boshqa Forobiyning hayoti va ijodi bilan qiziqdilar. Qozoq olimlari A. Moshanov, A. X. Qosimjonov, A. Kubasov, S. K. Satibekova va boshqa Forobiyning asarlarini rus tilida chop etib, ijtimoiyfalsafiy, mantiqiy va axloqiy qarashlarini tahlil qildilar. Forobiyning boy ilmiy merosini o rganishda, ayniqsa, o zbek olimlarining hissasi ʻ ʻ katta bo ldi. A. Saadiy, T. N. QoriNiyoziy, I. M. Mo minov, V. Y. Zohidov, M. K. ʻ ʻ Oripov, R. Nosirov, H. Aliqulov, O. Fayzullayev, A. Kaziberdov, A. Irisov va boshqa allomaning hayoti, ijodi va falsafiy qarashlari haqida ilmiy tadqiqot olib bordilar. M. M. Xayrullayev sobiq Sho rolar davrida birinchi bulib I. M. ʻ Mo minov rahbarligida 1966-yil Forobiyning falsafiy merosi hamda ʻ dunyoqarashiga bag ishlangan drlik dissertatsiyasini himoya qildi va ʻ 14 O zbekistonda forobiyshunoslikka asos soldi.Respublikamiz mustaqillikkaʻ erishgach, qomusiy olimning asarlari o zbek tilida chop etila boshladi, uning boy ʻ merosi xolisona, tarixiylik va mantiqiylik tamoyillari asosida yoritila boshlandi Oliy o quv yurtlari, maktab va kutubxonalar, ko chalar uning nomi bilan ʻ ʻ ataladi.“Ilmlarning kelib chiqishi haqida”, “Musiqa haqida katta kitob”, “Baxt- saodatga erishuv haqida”, “Masalalar mohiyati”, “Buyuk kishilarning naqllari”, “Ihso alulum”, “Hikmat ma nolari”, “Aql to g risida”, “Ilmlar va san atlar ʼ ʻ ʻ ʼ fazilati”, “Qonunlar haqida kitob”, “Substansiya haqida so z”, “Falak harakatining ʻ doimiyligi haqida”, “She r va qofiyalar haqida so z”, “Ritorika haqida kitob”, ʼ ʻ “Hajm va miqdor haqida so z”, “Musiqa haqida so z”, “Fizika usullari haqida ʻ ʻ kitob”, “Fazilatli xulqlar”, “Fozil shahar aholisining fikrlari”, “Jismlar va aksidensiyalarning ibtidosi haqida”, “Aristotel “Metafizika” kitobining maqsadi to g risida” va boshqa Forobiy asarlari XX asrning 70–80 yillarida Toshkent va ʻ ʻ Olmaotada “Falsafiy risolalar”, “Mantiqiy risolalar”, “Matematik risolalar”, “Ijtimoiy-axloqiy risolalar”, “Tadqiqotlar va tarjimalar” nomlari ostida rus tilida nashr etilgan. Forobiy ilk o rta asrda, Sharq Uyg onish davrida ijod etdi. Bu davr ʻ ʻ ishlab chiqaruvchi kuchlarning o sishi, hunarmandchilik, irrigatsiya ʻ inshootlarining yuksalishi, yangi shaharlarning bunyod etilishi, madaniy va ma naviy hayotning ravnaq topishi bilan ajralib turadi. IX-X asrlarda ichki va ʼ tashqi savdo kuchaydi, ayniqsa, Hindiston, Xitoy, Vizantiya, Afrika mamlakatlari bilan aloqa yo lga qo yildi. Bu davr qarama-qarshilik va adovatlardan holi emas ʻ ʻ edi. Forobiyning falsafiy qarashlarida o sha davrning yutuq va kamchiliklari, ʻ murakkab va ziddiyatli jihatlari o z ifodasini topdi. Olimning ilm-fan oldidagi ʻ xizmatlaridan biri uning yunon mutafakkirlari asarlarini sharhlagani va ularni yangi g oyalar bilan boyitganidir. Alloma, eng avvalo, Arastu asarlariga sharhlar ʻ bitgan, uning natur-falsafiy g oyalarining targ ibotchisi va davomchisi sifatida ʻ ʻ tanilgan. Forobiy, shuningdek, Aflotun, Aleksandr Afrodiziyskiy, Yevklid, Ptolemey, Porfiriy asarlariga ham fikrlar yozgani ma lum. Bulardan tashqari, ʼ Gippokrat, Epikur, Anaksagor, Diogen, Xrisipp, Aristipp, Suqrot, Zenon asarlaridan xabardor bo lgan hamda epikurchilar, stoiklar, pifagorchilar, kiniklar ʻ 15 maktablarini yaxshi bilgan. Forobiy o rta asrda mukammal hisoblangan ilmlarʻ tasnifini yaratdi. U “Ilmlarning kelib chiqishi haqida”, “Ilmlarning tasnifi haqida” nomli risolalarida o sha davrda ma lum bo lgan 30 ga yaqin ilm sohasining tavsifi ʻ ʼ ʻ va tafsilotini bayon qilib berdi. Forobiy dunyoqarashida ijtimoiy-siyosiy va axloqiy fikrlar ham muhim o rinni egallaydi. Allomaning “Baxt-saodatga erishuv haqida”, ʻ “Fozil shahar aholisining fikrlari”, “Baxt-saodatga erishuv yo llari haqida risola”, ʻ “Buyuk kishilarning naqllari”, “Musiqa haqida katta kitob”, “Fuqarolik siyosati” va boshqa asarlari jamiyat va uni boshqarish, axloq-odob va ta lim-tarbiya ʼ masalalariga bag ishlangan. Mutafakkir “Musiqa haqida katta kitob” nomli ko p ʻ ʻ jildli asarida musiqa nazariyasi va tarixi, turli musiqa asboblari, kuylar va ularning ichki tuzilishi, tovushlar, ritmlar, ohanglar haqida ma lumot berdi; ilmi iyqo, ilmi ʼ ta lif fanlariga asos soldi. Yuqoridagi asarida o tmishdagi musiqashunos va ʼ ʻ tadqiqotchilar musiqa taraqqiyotiga katta hissa qo shganini alohida qayd qiladi. ʻ Shuningdek, kuylar uyg unligi, kuy ijro etish usullari haqida so z yuritadi. ʻ ʻ Rivoyatlarda keltirilishicha, Forobiy yangi musiqa asbobi yaratgan, kuy bastalagan, mohir sozanda sifatida nom chiqargan. Forobiyning aytishicha, musiqiy tasavvurlar inson ruhining eng nozik joyidan qaynab chiqib, ohang holida sezgi quvvatlariga ta sir qiladi. Forobiyning dunyoqarashi, uning jamiyat va axloq ʼ to g risida yaratgan yaxlit ta limoti ilk o rta asrlar va keyingi davrlarda ijtimoiy- ʻ ʻ ʼ ʻ falsafiy, siyosiy va axloqiy fikr rivojida muhim ahamiyatga ega bo ldi. Uning ʻ qarashlari Sharq mamlakatlariga keng yoyildi. O rta asr mutafakkirlari Ibn ʻ Xallikon, Ibn al-Kiftiy, Ibn Abi Usabi a, Rushd, Ibn Xaldun va boshqa ʼ Forobiyning ta limotini chuqur o rganib, uni yangi g oyalar bilan boyitganlar. ʼ ʻ ʻ Buyuk mutafakkir va shoirlardan Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy, Jaloliddin Davoniy Forobiyning ijtimoiy-falsafiy, siyosiy va axloqiy ta limotidan ʼ bahramand bo lganlar. Forobiy ilgari surgan fikrlar XVI–XX asrlarda ham ʻ musulmon mamlakatlari olimlari tomonidan katta qiziqish bilan o rganildi. ʻ Mutafakkir qoldirgan meros faqat Sharq mamlakatlarida emas, balki Yevropada ham tarqaldi va ijtimoiy-falsafiy fikr taraqqiyotida sezilarli ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Forobiyning ilmiy merosini o rganish XX asrning yarmida boshlangan. ʻ 16 Respublikamiz mustaqillikka erishgach, qomusiy olimning asarlari o zbek tilidaʻ chop etila boshladi, uning boy merosi xolisona, tarixiylik va mantiqiylik tamoyillari asosida yoritila boshlandi. Oliy o quv yurtlari, maktab va kutubxonalar, ʻ ko chalar uning nomi qo’yildi. ʻ 17 II.2. Ibn Xaldunning tarix falsafasiga oid fikrlari Ibn Xaldun Abduraxman Abu Zayd Ibn Muhammad 1332-yilda Tunisda tug’ilgan, 1406-yil Qahirada vafot etdan, arab tarixchisi va faylasufi. Ibn Rushd(Averroes)ning izdoshi. 1349-1375 yillarda Tunis, Fes, G arnota, Bujjoyaʻ (Jazoirda) hukmdorlari saroyida yuqori lavozimlarda ishlagan. 1382-yil Misrga kelib, mudarrislik qilgan, umrining oxirida molikiylar mazha-bi qozisi bo lgan. I. ʻ X. Damashq shahri ning Amir Temurga topshirilishi shartlari haqida muzokara olib borgan delegatsiya tarkibiga kirgan edi. Shu tariqa I. X. Amir Temur bilan shaxsan suhbatlashishga musharraf bo lgan. dalolat berishicha, Amir Temur undan ʻ Mag rib mamlakatlari, uning manzillari va shaharlarini batafsil bayon qilib ʻ berishni so ragan. Amir Temur tashqi siyosiy faoliyatiga salbiy nazar bilan ʻ qarashidan qat i nazar, sohibqiron shaxsiga munosib baho bergan. U Amir ʼ Temurning harbiy tarix sohasidagi teran bilimidan hayratga tushgan, uni "munozara-bahslarni yaxshi ko radigan o tkir zakovatli va teran zehnli inson", deb ʻ ʻ ta riflagan. Asosiy asari: "Kitob ul-ibar" "Ib-ratli misollar kitobi", 1370-yil. Asarda ʼ jamiyat taraqqiyoti xususida o z fikrlarini hamda Sharq musulmon xa-lqlari ʻ (xususan, Mag rib) tarixini bayon qilgan. kishilar hayot tarzidagi tafovutlarni, ʻ asosan, geografik va boshqa moddiy omillarga bog liq deb hisoblagan. Asarda o z ʻ ʻ tarixiy-ijtimoiy nazariyasini bayon qilib, axloq va ijtimoiy muassasalar kishilar turmushi bilan bog liqligini hamda mehnat va kishilarning o zaro munosabati ʻ ʻ jamiyat hayotida muhim ahamiyatga ega ekanligini ta kidlagan. Tarixiy-ijtimoiy ʼ taraqqiyotning moddiy tamoyillarga asoslanishi haqida fikr yuritgan. Ibn Xaldun (1332-1406-yillar) faqat iqtisodiy masalalar bilan qiziqmadi. Uning iqtisodiy masalalarni o’rganishga doir qarashlari kattaroq kontekstda bo’lgan. Biz bugun rivojlanish sikli deb atayotgan qishloq xojalik ustuvorlik qilgan jamiyatdan hunarmandchilik sohasi ustuvorlik qilgan, qoshimcha iqtisodiy osish va yuqoriroq mehnat samaradorligi mavjud bolgan jamiyatga otayotgan jamiyatda paydo bolgan iqtisodiy qarashlarni uning keng miqyosli tadqiqotlari asosida organishimiz mumkin. Bugungi kun nuqtai nazardan qaraganda, Ibn Xaldun tomonidan kop iqtisodiy masalalar: foyda, taklif, talab, narx, jami ortiqcha miqdorlar va 18 sarmoyaning shakllanishi kabi holatlar chuqur organilganligi va tahlil qilinganli- gini korish mumkin. Ayrim manbalarda Ibn Xaldun islom dunyosida iqtisodiy ilk iqtisodiy qarashlar bilan shugullangani qayd etiladi, ayrim bahs va munozaralarga kora bunday taniqlilik al-Gazzoliyga tegishli. Ulardan avval ming yillik davomida mashhur bolib kelgan Aristotel va Platon kabi, arab faylasuflari iqtisodiyotga nisbatan koproq fundamental muhimlikka ega bolgan masalalarni organish jarayonida iqtisodiy faoliyatni dastlabki tadqiqotlarida ayrim qiziqarli yutuqlarga erishdilar. Shularga erisha turib, iqtisodiy faoliyat muhimroq ijtimoiy faoliyat bolganida, ular merkantilist mualliflar tura oladigan iqtisodiy tushunish narvonining zinapoyalarini qoshishdi. Bizgacha yetib kelgan eng qadimgi qo'lyozmada (Qadimgi Misr, eramizdan avvalgi XXII asr) noib va aholi o'rtasidagi munosabatlar to'g'risida fikr yuritiladi. Bu davrda sinfiy ajralish to'la shakllanmagan bo'lib, boshqaruv ishiga ishbilarmonlarni taklif etish (yuqori tabaqali yoki oddiy aholidan bo'lishidan qat'i nazar) kerak deyilgan. Qadimgi Misr Afrikaning shimoliy-sharqida, Nil daryosining quyi oqimida joylashgan qadimiy davlat. Miloddan avvalgi 106 ming yillikda Nil atrofidagi savannalarda tarqoq yashagan qabilalar terimchilik, ovchilik, keyinroq esa baliq ovlash bilan shugullanishgan. Ular orasida qadimiy som xalqlariga mansub qabilalar, barbarlar va kushitlar bolib, ularning aralashuvidan miloddan avvalgi 4ming yillikda Misr xalqi vujudga kelgan. Aholi nufusining ortishi chorvachilik va dehqonchilikka otishni tezlashtirgan, bu esa hududiy jamoalarning paydo bolishiga olib kelgan. Dehqonchilik qilish uchun kanallar, togonlar qurish zaruriyati tugilgan, buning uchun esa ozaro urushlarda asir tushgan qullar mehnatidan foydalanilgan. Natijada jamoada ijtimoiy tabaqalanish roy berib, urug zodagonlari ajralib chiqqan, qabila sardorlari podshohchalarga aylangan. Bir qancha mayda quldorlik davlatlar vujudga kelgan. Keyinchalik ular ortasidagi kurash natijasida, shimolda Quyi Misr, janubda Yuqori Misr podsholiklari tuzilgan. Miloddan avvalgi taxminan 3ming yillikda ikkala podsholik birlashib, yagona davlat barpo bolgan. Misrning keyingi tarixi 4 asosiy davrga bolinadi: Ilk podsholik (miloddan avvalgi taxminan 3000- 2800), Qadimgi podsholik (miloddan avvalgi taxminan 2800-2250), O’rta 19 podsholik (miloddan avvalgi taxminan 2050-1700), Yangi podsholik (miloddan avvalgi 1580-1070), Songgi (Liviya-Sais va Eron) davr dasht va cho'llardan ko'chmanchi bosqinchilarning yangi to'lqinlari paydo bo'ladi va tarix takrorlanadi.Din va idealizm pozitsiyalarida turishiga qaramay, odam Xudoning asari ekanligiga ishonadi uning odamlar hayotining geografiyaga bog'liqligini o'rnatish istagi muhim edi. va boshqa moddiy (tabiiy) omillar. Uning ta'limotining bu jihatlari nafaqat arablarga, balki G'arbga ham katta ta'sir ko'rsatdi. va jamoat arbobi, ijtimoiy faylasuf va tarixchi. U Shimoliy Afrikadagi musulmon davlatlarining siyosiy hayotida muhim rol o'ynagan, o'qituvchi, maslahatchi, kantsler, elchi va bir qancha hukmdorlarning hakami bo'lgan. Ibn Xaldunning "faylasuf hukmdor" boshchiligidagi adolatli ijtimoiy tuzum g'oyalarini amalga oshirishga qayta -qayta urinishlari muvaffaqiyatsiz tugadi. Falsafada Ibn Xaldun Ibn Rushdning izdoshi va sharhlovchisi bo'lgan, haqiqatning oqilona va ob'ektiv mohiyatini himoya qilgan, diniy va sirli donolikka empirik tarzda ega bo'lgan amaliy va siyosiy bilimlarga qarshi chiqqan, garchi u buni jamiyatda ma'lum hokimiyat sifatida tan olgan bo'lsa. Ibn Xaldunning dastlabki falsafiy asarlari, mantiq, matematikaga oid risolalar, Ibn Rushd sharhlari yo'qolgan deb hisoblanadi. Ibn Xaldunning asosiy asari - "Arablar, forslar, berberlar va o'z davrining boshqa qudratli xalqlari tarixidan ibratli misollar va ma'lumotlar kitobi" ko'p jildli kitobi (asarning arabcha nomi har xil tarjimalarga imkon beradi) - qimmatli tarixiy manba. Uzoq nazariy "Kirish" ("al-Mukaddima") da Ibn Xaldun o'zining ijtimoiy falsafasini bayon qilgan. Ijtimoiy tafakkur tarixida bu jamiyat haqidagi mustaqil fanni yoki Ibn Xaldun aytganidek "madaniyat haqidagi fan" ni yaratishga birinchi urinish bo'lib, u siyosiy faoliyat uchun qo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Ibn Xaldun geografik muhit bilan shartlangan va avlodlar almashinuvi jarayonida tsivilizatsiyaning yuksalishi va pasayish tsikllarida namoyon bo'ladigan ijtimoiy rivojlanishning tabiiy xarakterini tasdiqlagan. Ibn Xaldunning fikricha, davlatda madaniy rivojlanish darajasi va boshqaruvning tabiati ijtimoiy mehnat taqsimoti, iqtisodiy faoliyatning o'zaro almashinuvi va natijada hukmdorlar va sub'ektlarning 20 ijtimoiy birdamligi bilan belgilanadi. Ibn Xaldun hayoti va ijodini batafsil tasvirlab bergan avtobiografiya - davrning qimmatli tarixi va adabiy yodgorligi. 21 Xulosa Tarix falsafasida Islom teologiyasi hamda uning asosini tashkil etuvchi asosiy Qur oni Karim, hadislar, shariat masalalari, shuningdek Islom dini falsafiyʼ jihatlarini keng ommaga tushunarli atarzda ochib berish, ularni sharhlash va ommalashtirhsga o z faoliyati bilan beqiyos xissa qo shgan shaxslardan ikkitasi ʻ ʻ ya ni, Farobiy va Ibn Xaldunlar haqida aytib o tdik. Ularning har ikkalasi ham din ʼ ʻ va uni falsafiy tahlil etishda o zlaeining nihoyatda yuksak qiymatga ega xissalarini ʻ qo shganlar. Bunga ulardan bizgacha ma anviy meros sifati saqlanib kelayotgan ʻ ʼ asarlar va nodir qo lyozmalarni misol keltirish mumkin. ushbu asarlar bugun ʻ nafaqat bizning yurtimiz, balki butun dunyo miqyosida islom ta limotini o qitish ʼ ʻ va o rgatish maqsadida asosiy manbalar sifatida foydalanilib kelinayotganligi biz ʻ bu kabi allomalardan faxr xissini tuyushga, ularning ilmiy merosini chuqurroq o rganishga rag batlantiradi. Umuman olganda, o’rganilayotgan predmetning ʻ ʼ realligi obyektivlikni, uni tushunish zarurati subyektivlikni talab etadi. Ammo ushbu ikki tamoyildan faqat biri ustuvor ahamiyat kasb etmasligi lozim. Xususan, tarix va zamonaviy voqelik obyektivlik tamoyilining mutlaqlashtirilishi dinga salbiy munosabatni, uning ashaddiy tanqidini keltirib chiqarishini ko’rsatadi. Dinning muayyan shakliga alohida e’tibor tufayli umuman din fenomeniga xos xususiyatlarning nazardan qochirilishiga va bilish natijalarining bir yoqlama bo’lib qolishiga olib keladi. Demak, ikkala tamoyilning ham o’z holicha qo’llanilishi dinni adekvat anglash jarayoniga ziddir. Bundan din falsafasi haqiqatan ham din fenomenini bilishga harakat qilar ekan, u tom ma’noda dindan tashqarida bo’lishi mumkin emasligi haqidagi xulosa kelib chiqadi. Chunki din falsafasining maqsadi dinni obyektiv ham, subyektiv ham talqin etish emas, balki uni adekvat nazariy tadqiq etish, taxdil qilish va tasvirlashdan iborat. Bu oxir-oqibatda falsafiy-diniy tadqiqotlar natijalarining umuman va barcha uchun tushunarli hamda ahamiyatli bo’lishiga zamin yaratadi. Yagona falsafiy tilning bo’lishi ehtimoldan nihoyatda uzoq bo’lsa-da, bilish natijalarining boshqalar uchun ham tushunarli bo’lishini ta’minlash nihoyatda muhimligini ta’kidlash zarur. 22 Foydalanilgan manba va adabiyotlar 1. I.A. Karimov. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. 7-jild. T.: O’zbekiston, 1999. 584 bet. 2. I.A. Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: «O’zbekiston», 1997, 445 bet. 3. I.A.Karimov Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. -T.: Sharq , 1998. 420 bet. 4. Farobiy Fozil odamlar shahri. T.: Sharq, 1993. 432 bet. 5. Muhsin Mahdi Ibn Khaldun s pholosophy of history. London: Routledge, 2016. ʼ P. 218. 6. Mukaddimah Ahmad An introduction to history- Ibn Khaldun. Tehran: 1958. P. 282. 7. Shayx M. S. Muhammad Yusuf Islom tarixi, ikkinchi juz. T.: Hilol, 2017. 497 bet. 8. Khudayberganova G. The evolution of asthetic views in Christianity and Islam . European Scholar Journal (ESJ) Available Online at: https://www.scholarzest.com Vol. 2 No.12, December 2021 ISSN: 2660-5562. P. 95-97 23

Islom dinidagi asosiy tushunchalar teologiya va qurʼonni falsafiy tushunish

Купить