Islom teologiyasi va tarix falsafasi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	87.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Islom teologiyasi va tarix falsafasi

Купить

Qadim Movarounnahr o‘lkasi ilm-fan va ma’rifatning, shu bilan biraga san’at,
madaniyat va me’morchilikning ham manbai bo‘lgan. SHu sabab ham “Samarqand
ro‘yi zamining eng go‘zal yurti, Buxora esa, islom dining quvvat beruvchi shahri”
degan haqqoniy bir ibora paydo bo‘lgan. Ikki daryo o‘rtaligida joylashgan ushbu
daryoning bilim bulog‘i ekanligini oldin ham, hozirda ham SHarq va G‘arb tan
olgan va tan olmoqda. Lekin afsuski, yigirmanchi asrning oxirgi o‘n yilligiga
qadar-Sobiq Ittifoq davrida allomalarimiz nomlari yashirildi, “Sizlar savodsiz
xalqsizlar”-degan tamg‘a bosildi. Natijada xalqimiz, ularning kimligini bilmadi,
o‘zini savodsiz millat deb hisobladi. Allohga shukurlar bo‘lsinki, yorug‘ kun kelib,
xalqimizdan bunday tamg‘a olindi, mute’lik zanjiri uzildi, xalqimiz o‘z tarixiga,
undagi olimlariga, o‘zining o‘zbek ekanligiga g‘urur bilan qaraydigan bo‘ldi. Bu
kun yillar davomida orzuga aylangan-YUrtimizni mastaqilligi kunidir. Ushbu
kundan boshlab, ayni unit bo‘lgan allomalarimiz nomlarini qayta tiklanishi,
ularning boy ilmiy merosini xalqimiz ongi va shuuriga etkazish siyosati ilgari
surildi. Endi elkasiga oftob tegib, erkin nafas ola boshlagan xalq qullik kishanini
qaytadan kiymaydi 1
.
Ma’lumki, YAqin va O‘rta SHarq xalqlari qadimdan boy falsafiy, ijtimoiy-
axloqiy an’analarga ega. Ayniqsa, O‘rta Osiyo, Eron va Afg‘aniston xalqlari
o‘rtasida ko‘p mushtaraklik va o‘xshashliklar mavjud. Ular azaldan bir-biri bilan
iqtisodiy va madaniy aloqa qilganlar. Boz, ustiga shunday davrlar bo‘lganki, bu
mamlakatlar bitta davlat tarkibiga kirgan: O‘rta asrlarda Xuroson hozirgi Eron,
Afg‘anistonning juda ko‘p maydonini qamrab olgan edi. Bu mintaqa asosan
turkigo‘y va forsgo‘y xalqlardan iborat bo‘lib, XIV-XV asrlarda Temuriylar
boshchiligidagi markazlashgan davlatga birlashgan edi.
Mana shuning uchun ham yuqoridagi mamlakatlar xalqlarining o‘ziga xos
madaniyati bo‘lishi bilan bir qatorda, ular o‘rtasida ma’naviy yaqinlik bor. Zero
ularning tarixiy taqdiri bir xil bo‘lib, moddiy va ma’naviy boyliklar bir-biriga o‘tib
va ta’sir qilib turgan. Ayniqsa, bu hol ularning urf-odatlri, marosimlari, xulq-
odobi, turmush tarzida yaqqol namoyon bo‘ladi.
1 Каримов И. А. Озод обод Ватан, эркин ва фаровон щаёт пиравард ма=садимиз.-Тошкент:
Ызбекистон, 2000. Ж. VIII . Б. 24.

O‘zaro aloqadorlik, bir-biriga ta’sir ijtimoiy-falsafiy, axloqiy muammolarni
yoritishda ham ko‘zga tashlanadi.
O‘tmishning mashhur mutafakkirlari o‘z falsafiy ta’limotini asoslashda faqat
qadimgi yunon mutafakkilarining boy ilmiy merosidan foydalanish bilan
chegaralanib qolmasdan, qo‘shni arab mamlakatlari, Turkiya, Eron, Afg‘aniston,
Hindiston, Xitoy madaniyati ilmiy yutuqlari, fandagi kashfiyotlaridan ham ogoh
bo‘lganlar.
1. Islom dini kelishi arafasida arablarda yakkaxudolik g‘oyalari .
Payg‘ambarimizning shajaralari va tavallud topishlari hamda birinchi vahiy
kelishi va Payg‘ambarimiznig hijratlari
Islom arafasida diniy tafakkur tez rivojlanganining yorqin dalili – har xil
aqidalarning ko‘pligidir. Johiliya arablarining «dahr» aqidasiga alohida to‘xtash
lozim. Bu aqida insonning taqdiri oldindan belgilanganligi, u erkin iroda yoki
ixtiyor egasi emasligi, peshonasiga «yozilgan» narsa albatta sodir bo‘lajagi va
undan qutulib bo‘lmasligi haqida edi. Aksariyat johiliya arablari shu aqidada
edilar, deb taxmin qilish mumkin. Zero, taqdiri – falakka ishonish ular
dunyoqarashini asosini tashkil qilar etardi. Narigi dunyo borligiga, bu dunyoda
zahmat chekkanga u dunyoda ajr, gunoh ishlar qilganga azob berilishiga ishonch
yo‘q edi. Borliqning egasi, oliy hokimi sifatida muayyan bir xudodan ko‘ra
ko‘proq qandaydir «Dahr», inson irodasi bilan hisoblashmaydigan va undan yuqori
turadigan tasodifiy o‘zgarishlar jarayoni tasavvur qilinardi. Ularning e’tiqodicha,
o‘limdan so‘ng hamma narsa tugaydi, shuning uchun bugungi kun bilan yashab
qolish kerak.
Bunday kayfiyat ayniqsa quraysh zodagonlari orasida kuchli edi. Balki, nima
uchun keyinchalik islom adabiyotida «dahriy» so‘zini «mo‘min»ga nisbatan
antonim sifatida ishlatilganini shu bilan izohlash mumkindir. «Dahriy»lar haqida
Qur’onda quyidagi so‘zlar aytilgan: «ular deydilar: faqat bitta – bu dunyodagi
hayotimiz bor – yashaymiz va o‘lamiz: bizni faqat dahr (vaqt, taqdir, falak) halok
qiladi» (al – Josiya, 24). Arabcha «dahr», «manun - manoyo», «ajal - ojol», «hatf -
hutuf», bizning tilimizda esa «o‘lim», «taqdir», «ajalning etishi», «falak»

ma’nolarini anglatadigan so‘zlar bilan ifodalangan bu aqidaga ko‘ra insonning
taqdiri uning qo‘lida emas ekan, o‘z navbatida bu hol qaerdadir eng qudratli, undan
qudratlisi bo‘lmagan bir kuch mavjudligini taqozo etadi. CHunki kuchli
taqdirlovchi bo‘lmasa, taqdir o‘z – o‘zidan sodir bo‘lmaydi. Johiliya she’riyatida
bu kuchning insonga nisbatan fe’li – a’moliga ishoralar bor, ammo biron marta
ham uning ismi berilmagan.
Makkadagi markaziy ibodatxona - Ka’bada arablarning uch yuzdan ortiq
sanamlari joylashtirilgan, ularning ichida eng mashhurlari – Hubal va «Allohning
qizlari» nomini olgan al – Lot, Manot va al – Uzzalar edi.
Bundan bir yarim asr muqaddam nemis olimi Maks Myuller politeizm bilan
monoteizm o‘rtasidagi o‘tkinchi bir bosqich to‘g‘risida yozgandi; genoteizm deb
atalgan bu davrda inson boshqa ko‘p xudolarning mavjudligiga ishongan holda
muayyan bir bosh xudoga sig‘inadi. Tavhid (yakkaxudolik) g‘oyasiga intilish,
bilishimizcha, ko‘p qadimgi xalqlarga xos narsa. Buning natijasi o‘laroq qadimgi
yahudlarda YAxve, yunonlarda Zevs, rimlilarda YUpiter, turkiy xalqlarda Tangri
va slavyanlarda Perun tushunchasi vujudga kelgan. Arablarda bu g‘oya «Alloh»
nomi va uning rasuli Muhammad faoliyatida o‘zining to‘la ifodasini topdi.
«Alloh» tushunchasi dastlab arablarda qachon paydo bo‘lganini aniq aytish
qiyin. Islom arafasida “Alloh” arablar xudolarining eng ulug‘i (Johiliya
she’riyatida Alloh bilan qasam ichish iboralari ko‘p uchraydi), Islomda esa u
yakkayu – yagona, borliqning yaratuvchisi, Qiyomat kunining Parvardigor – egasi,
insonlarga Muhammad (sav) ni o‘zining elchisi sifatida yuborgan Xudodir.
Qur’onda Alloh tomonidan jazolanib yo‘q qilib yuborilgan qavmlar orasida samud
qabilasi eslatiladi. Ana shu samudlarning Ravvafadagi ibodatxonasidan topilgan II-
III asrlarga tegishli yozuvda Alloh ismi aniq-ravshan o‘qiladi. Matn tarjimasi
quyidagicha: «Bu - Allohning kohini, robatulik Magiduning o‘g‘li SHa'udat
bizning xojamiz-noib janoblarining homiyligida Allohga - Samud xudosiga atab
qurgan uy». Demak, milodning II-III asrlarida, ya’ni islom ta’limotidan qariyb 5
asr oldin samudlar o‘zlarining bosh xudosini Alloh deb ataganlar.

«Alloh» Makka ahlining bosh xudosi maqomida bo‘lgan degan fikr ham bor.
Qur’onning qurayshiylarga qaratilgan quyidagi oyatlari buning tasdig‘i bo‘lishi
mumkin: «CHindan ham sen ulardan «Osmonlar va Erni barpo qilgan, Quyosh va
Oyni odamlarga xizmat qildirgan kim?»...»Kim samodan suv tushirib, o‘lgan erni
qayta tiriltiradi» deb so‘rasang, ular «Alloh» deydilar (Ankabut, 61-63). Al-An’om
surasining 148-oyatida: «Mushriklar albatta aytadilar: «Agar Alloh xohlaganida na
biz va na ota-bobolarimiz mushrik bo‘lmasdik», degan so‘zlarni uchratamiz.
Bunday so‘zlarni aytishi mumkin bo‘lganlar, albatta, Alloh to‘g‘risida tuzukkina
tushunchaga ega bo‘lganlar.
Nihoyat, manba’larga ko‘ra, Makka zodagonlari islom arafasida savdo-sulh
bitimlari va boshqa har qanday huquqiy hujjatlarni «bismika Allohumma» iborasi
bilan boshlashni odat qilganlar. Bu arablarning hayotida bevosita islom arafasida
juda katta o‘zgarish yuz berganidan dalolatdir. Zero, mazkur iboradagi
«Allohumma» so‘zi aniq-ravshan yagona xudoga ishora qiladi va semantik
jihatdan «Alloh» so‘zidan farq qilmaydi (bu erda «umma» so‘z yasovchi suffiks
emas, balki «qotib» qolgan morfemadir). Milodiy 615 yili Qurayshiy zadogonlar
Hoshimiylar xonadonini Makkaning chekkasi «SHa’b Abu Tolibga» badarg‘a
qilganlarida teriga yozilgan, keyinchalik qurt eb ketgan hujjatning tepasiga
«bismika Allohumma» deb yozib qo‘yilgandi. Hijraning 6-yili (628 y.) aynan shu
ibora bilan bog‘liq qiziq voqea yuz berdi. Muhammad payg‘ambar va Makka
mushriklarining vakili Suhayl ibn Umar o‘rtasida Hudaybiya bitimi yozilayotgan
paytda rasululloh «Bismillohir Rahmonir Rahim» bilan boshlashni buyurdi. Ammo
Suhayl bunga e’tiroz bildirib, «bismika Allohumma» deb yozishni talab qildi.
Kotiblik qilayotgan Ali b. Abu Tolib qanchalik norozilik bildirmasin, Muhammad
(sav) sulhga erishish maqsadida bu talabni qabul qildi. Gap shundaki, Suhayl
«Alloh» so‘ziga emas, balki, butun iboraga qarshi edi, chunki «Bismillohir
Rahmonir Rahim» sof islom iborasi bo‘lib, uni mushrik qabul qilishga tayyor
emasdi. Demak, Makka ahli to‘lig‘icha diniy jihatdan johil, xalq va xoliq
tushunchalaridan bexabar deyish juda ham to‘g‘ri emas ekan. Ularning ma’lum

qismi yagona xudoning mavjudligiga iqror bo‘lgan, islom tavhidiga juda yaqin
bo‘lgan g‘oyalarga e’tiqod qilgan kishilar bo‘lib chiqyapti.
YI asr oxiri va YII asr boshlarida arab xalqining asrlar uzra hukmron bo‘lib
kelgan dinidan voz kechib, mukammal falsafiy dinga etishish uchun intilishining
ramzi sifatida hanifchilik (tahannuf) harakati yuzaga keldi. Haniflar ochiqdan-
ochiq sanamlarni masxara qilar, jamiyatda keng tarqalgan ichkilikbozlik, qimor
o‘yinlari va boshqa zararli illatlarga qarshi kurashga chaqirardilar. Qur’onning
to‘qqizta surasida haniflar zikr qilingan. Bu suralarning mazmuniga ko‘ra haniflar
«yahudiy ham, xristian ham, mushrik ham emas, balki Ibrohimni o‘zlariga o‘rnak
qilib olgan kishilardir». Ibn Hishom o‘zining “Sira”sida haniflardan Zayd bin Amr,
Varaqa bin Navfal, Ubaydulloh bin Jahsh, Usmon bin Huvayrislarning qisqacha
tarjimai hollarini keltirib, ular kichik bir guruh (usba) tashkil qilganlari,
qurayshlarning toat-ibodatlari va marosimlarini inkor qilganlarini qayd qiladi.
Qur’onning 9 ta surasida (Baqara, 135; Ol-Imron, 67; an-Niso, 125; al-
An’om, 79, 161; YUnis, 105; an-Naxl, 120, 123; ar-Rum, 130; al-Haj, 31; al-
Bayyina, 5) haniflar zikr qilingan. Bu suralarning mazmuniga ko‘ra, haniflar
yahudiy ham, xristian ham, mushrik ham emas. Balki Ibrohimni o‘ziga o‘rnak qilib
olgan, ya’ni Ibro- himga ergashgan, unga izdosh bo‘lgan kishilardir. Ibrohimga
eng yaqin kishilar jumlasiga Qur’on Muhammad payg‘ambar va imon keltirganlar
(ya’ni musulmonlar)ni qo‘shadi. Hozirgi zamon arab tilida ham "hanif", "hunafo"
so‘zla-ri "haqiqiy musulmon", "yagona Alloxga e’tikddga asos-langan haqiqiy din"
(ya’ni islom) ma’nolarida ishla-tiladi. Demak, Qur’on talqiniga ko‘ra, Muhammad
"mil-lat Ibrohim hanif"ga mansub bo‘lib, "din Ibrohim hanif"ni tiklagan va
davom ettirgan bo‘lib chiqadi.
Umayya bin Abu Saltga mansub xisoblangan bir baytda "Qiyomat kunida
Alloh oldida din al-Hanifadan boshqa hamma dinlar soxtadir ("Kullu dinin
yovmal-qiyoma in- dalloxi illo al-Hanifa zo‘r", — degan so‘zlar bor 41
. Av-
valambor, bu so‘zlarning o‘zi soxta bo‘lmasa, ya’ni bu so‘zlar haqiqatan Umayyaga
tegishli bo‘lsa, unda "hanif", "hani-fiya" atamalarining Umayya bergan talqini
Qur’on va umuman islom talqinidan farq qilmayapti.

Islom arafasida ba’zilar rohib libosini kiygan- larni hanif deb hisoblardilar,
ammo Muxdmmad ularni haniflarga muxolif deb bilardi. SHunday rivoyat bor:
rohib libosini kiyganlardan Abu Omir bin Nu’mon Ma- dinaga kelib,
payg‘ambarni uchratibdi-da: Bu erga nima olib kelding?" — deb so‘rabdi.
Payg‘ambar: "Ibrohim-ning dini — haniflikni", — deb javob beribdi. "Men ham
shu dindaman", — degan ekan Abu Omir, "Yo‘q, sen u dinda emassan, balki unga
unda bo‘lmagan narsani ki- ritgansan, sen fosiqsan", — debdi payg‘ambar. Abu
Omir, shu rivoyatga ko‘ra, Muhammad(s.a.v)ga achchiq qilib, Madi-naga qarshi
qo‘shin yuborish, ya’ni islomga qarshi kurash- ga ko‘ndirish maqsadida
Vizantiyaga otlanibdi, ammo u erga ketayotib, u SHomda vafot qilibdi
Payg‘ambarimizning shajaralari va tavallud topishlari hamda birinchi vahiy
kelishi va Payg‘ambarimiznig hijratlari
Muhammad (sav) har bir inson boshidan kechirishi lozim bo‘lgan takomul
bosqichlarini bosib o‘tdi. U 570 yilda uncha boy bo‘lmagan, ammo Makkaning
mashhur urug‘iga mansub oilada tug‘ildi. Otalari Abdulloh yozgi SHom safari
paytida farzandlarini ko‘rmay, onalari esa 6 yil keyin olamdan o‘tdilar. YOsh
Muhammad ikki yil Makkaning yirik arboblaridan hisoblangan bobolari
Abdulmuttalib tarbiyasida bo‘ldilar. Bobolari vafotidan so‘ng 8 yoshlaridan u
kishiga amakilari Abu Tolib homiylik qildilar. O‘sha davr taomuliga ko‘ra bunday
homiylik yuridik status (maqom)ga ega bo‘lib, zarur paytda u butun hoshimiylar
xonadonining himoyasini ta’minlardi. Payg‘ambar poda boqish bilan juda erta
mehnat faoliyatini boshladi. Bu kamtarinlikka va har qanday mehnatni qadrlashga
o‘rgatdi. O‘spirinlik yillarida “Fijor” urushida amakilari bilan bir safda qatnashib,
tegishli harbiy ko‘nikmaga ega bo‘ldilar. So‘ng qarindoshchilik, qabilachilikdan
qat’i nazar mazlumning tarafini olishga qaratilgan “Fudul ittifoqi”ga a’zo bo‘lib
siyosiy tajriba orttirdilar. Xadicha onaning moli bilan SHom safariga borishlari va
u kishi bilan turmush qurishlari katta ro‘zg‘orni boshqarish mahoratini berdi. SHu
paytdan boshlab Makkaning ko‘zga ko‘ringan kishisiga aylandilar va va’daga
vafodorligi va sodiqligi tufayli hamma u kishini Muhammad Amin deb atay
boshladi. 35 yoshlarida Makka rahbarlari Ka’bani qayta qurishga qaror qildi. Qora

toshni o‘rniga qaytib qo‘yish masalasida nizo chiqqanda uni juda tez va hikmat
bilan hal qilganlari hammani qoyil qoldirdi.
Aytish mumkinki, shu voqeadan so‘ng u kishining shaxsiy hayotlarida keskin
o‘zgarish yuz berdi. Qabiladoshlarining e’tiqodi noto‘g‘ri yo‘lda ekaniga
ishonchlari komil holda bobokalonlari Ibrohim alayhissalom yo‘li (tavhid)ni qayta
tiklash tadorikini o‘ylay boshladilar. SHu maqsadda har yili Ramazon oyida
tanholikni ixtiyor qilib, Hiro tog‘idagi g‘orda chilla tutdilar. Nihoyat, 40 yoshga
yaqinlashganlarida 610 milodiy yili Ramazon oyining 17 kuni Jabroil alayhissalom
orqali Allohdan “Alaq” surasining besh oyati u kishiga birinchi vahiy bo‘lib keldi.
SHu erda bir nuqtaga e’tibor berish zarur. Islomiy adabiyotga ko‘ra
Qur’onning nozil bo‘lishi va Payg‘ambarga birinchi vahiy kelishi bir narsa emas,
boshqa – boshqa narsa. Qur’onning “Inna anzalnahu fiy laylatil qadr” oyatiga
ko‘ra, Qur’on bir varakayiga Allohning o‘zi tomonidan ettinchi osmondan birinchi
(dunyo) osmoniga “laylatul qadr” kechasi, ya’ni Ramazon oyining 26 dan 27 ga
o‘tar kechasi nozil qilingan. Birinchi vahiy esa, Qur’onning boshqa oyatiga ko‘ra
“Yavmal Furqon yavma iltaqa al - jam’an”, ya’ni Furqon kuni (yaxshilik –
yomonlikni ajratadigan kun), ikki jamoa to‘qnashgan kuni (Badr jangi yuz bergan
kunga ishora; bu 17 – ramazon kuniga to‘g‘ri keladi) sodir bo‘lgan. Payg‘ambarga
vahiylarning kelishi 23 yil davom etgan: 13 yil Makkada va 10 yil Madinada.
Vahiy hodisasi (fenomeni)ni ratsional uslub vositasida tushuntirish amri – mahol
narsa, zero Jabroil alayhissalomni faqat Payg‘ambar ko‘rgan va eshitgan. Hatto
Xadicha ona ham qanchalik urinmasin biron marta ko‘rishga muyassar bo‘lmagan.
Aytishlaricha, Muhammadning payg‘ambarlik faoliyati birinchi bor erta tong
yog‘dusiga o‘xshash ro‘yadan boshlangan. Buning ma’nosi-uning ichki dunyosi
tashqi (zohir) hayotining davomi bo‘lib qoldi, degani, ya’ni uning zehni o‘ngida
ham, tushida ham bir narsa: o‘zi qabul etishga va boshqalarga etkazishga tayyor
bo‘lgan din bilan band bo‘ldi. Payg‘ambarning Makkadagi hayoti davrida islomga
da’vat sof diniy tusda edi, faqat Madinaga hijrat qilingandan keyin u siyosiy qiyofa
kasb etdi. Bu tabiiy hol, zero, dastlab aqidani qaror toptirmoq, g‘oyalarni qalblarga

jo qilmoq, qulay sharoit yaratilgandan so‘nggina shu asosda jamiyat qurmoq
mumkin edi. Qur’onning Makka va Madina suralari bunga dalil.
Islomga da’vat arablar uchun batamom yangi, ularga avvallari noma’lum
bo‘lgan yoki ular ishonmaydigan ba’zi tushunchalarni olib keldi. Ularning
birinchisi va eng muhimi - «vahdoniyat»- yakka xudolikning yangicha talqini,
ikkinchisi - oxirat, qiyomat kuni hisob berish va u bilan bog‘liq narsalar, nihoyat,
uchinchisi - payg‘ambarga Allohdan vahy bo‘lib tushgan kitobdir.
Ushbu yangi tushunchalarni kiritish bilan barobar payg‘ambar batamom
yangicha axloq tarbiyachisi sifatida maydonga chiqdi. U qadimgi razil odatlarni
rad etib, keyinchalik islom axloqi yoki payg‘ambar sunnati nomini olgan maslakni
targ‘ib qildi. Payg‘ambarning da’vati johiliya arablari uchun shunchalik begona
ediki, hatto ular, Qur’on ta’biri bilan aytganda, «oldin o‘tgan bobolarimizdan
bularni eshitmagandik», «bu haqda boshqa millatda (dinda) ham eshitmagandik»,
derdilar. Demak, bular umuman arab jamiyati uchun ham va xususan arablar
orasidagi boshqa millat (din) vakillari (yahudiylar, xristianlar) uchun ham yangilik
edi.
Payg‘ambar deyarli uch yil maxfiy ravishda da’vat bilan shug‘ullandi.
Birinchi da’vatlar faqat eng yaqin qarindoshlarga qaratildi («vanzir ashirataka-l-
aqrabiyn» - ash-SHuaro, 214). Sababi - urug‘chilik udumiga ko‘ra qarindoshlari
uni himoya qilishlari mumkin edi. SHundan so‘ng unga butun Makka va uning
atrofidagilarga murojaat etish buyurildi («litunzira Umm al-quro va man havlaho»
- ash-SHo‘ro, 7). Makka deganda asosan quraysh qabilasi ko‘zda tutilsa, atrofi esa
quraysh bilan ittifoqdosh qabilalarni o‘z ichiga olardi. Demak, mantiqan dastlab
urug‘ bilan yakdillik, so‘ng qabila sadoqati (asabiya) Muhammad (sav) ga
muvaffaqiyat keltirishi lozim edi. Ammo unday bo‘lmadi, chunki boshqa turdagi
asabiya g‘olib keldi. U ham bo‘lsa, qadimgi odatlarga sodiqlik hissi. Qur’onda
aytilishicha, «agar ular bir nojo‘ya ish qilib qo‘ysalar, otalarimiz shunday qilgan va
Allohning bizga amri bu, derdilar» (al-A’rof, 28). Aynan mana shu hissiyot
dastlabki davrlarda ko‘pchilikning payg‘ambarga ergashishiga yo‘l bermadi. Hatto

hoshimiylar xonadoni ham urug‘chilik odatiga ko‘ra payg‘ambar tarafida bo‘lgani,
uni himoya qilganiga qaramay, yoppasiga islomga kirmadi.
YAna bir muhim narsani e’tiborga olmoq darkor. Makka zodagonlarining
butun fikri – zikri halqaro savdodan katta daromad olish bilan band edi. Bu
boylikning zaminida esa, butparastlikka asoslangan diniy marosimlar yotardi.
Islom ta’limoti butparastlikni tag – tomiri bilan yo‘q qilishga qaratilgandi. To‘g‘ri,
dastlab Makka zodagonlari Muhammad (sav) ta’limotiga tegishli e’tibor
bermadilar: unga haj mavsumi paytlarida vasaniyaga qarshi faoliyat olib borgan,
shovqin suronli, adabiy, she’riy va shunga o‘xshagan boshqa turli harakatlarga
qaraganday munosabatda bo‘ldilar. Ammo tez orada sezildiki, ish ular o‘ylagandan
xatarliroq tus ola boshladi. Muhammad (sav) ga ergashayotgan, uni payg‘ambar –
rasul deb e’tirof etayotganlar va shu yo‘lda da’vat qilayotganlar soni kundan –
kunga ortib bordi. Payg‘ambar turli urug‘ vakillaridan bir qanchasini o‘z atrofida
to‘plashga erishdi. Quraysh zodagonlari dastlab hoshimiylar xonadonining
boshlig‘i Abu Tolibdan Muhammad (sav) ota – bobolar e’tiqod qilib kelgan
xudolarni haqorat qilish, qabilani ichdan qo‘porishni zudlik bilan to‘xtatsin, deb
talab qildilar. Abu Tolib bu haqda Muhamad (sav) ga aytganda, u: «Agar bir
tarafimga Quyoshni, ikkinchi tarafimga Oyni qo‘yib, bu ishni tashlashni so‘rasalar,
o‘lsam ham ko‘nmayman», - deb javob qildi.
Ataba bin Rabi’a degan bir shaxs Quraysh zodagonlari nomidan bevosita
Muhammad (sav) ga murojaat qilib: «Boylik istasang, to‘plab beraylik, toki eng
boy kishi bo‘lgin. SHon – shuhrat istasang, o‘zimizga boshliq yoki podshoh
qilaylik va so‘zingdan chiqmaylik. Agar senga kelayotgan «narsa» sen daf’ qilish
ilojini topa olmayotgan qandaydir arvohlar bo‘lsa, tabib axtaraylik, toki qancha
mablag‘ sarf qilib bo‘lsada, seni ulardan xalos qilaylik», - debdi. Unga javoban
Muhammad (sav) Qur’on oyatlaridan tilovat qilish bilan cheklanibdi. Ataba
tushunibdiki, bu masalada Muhammad (sav) bilan hech qachon kelishib bo‘lmaydi.
SHundan so‘ng quraysh zodagonlari Muhammad (sav)ga qarshi turli usullar
bilan kurashni avj oldirdi. Uni sehrgar, majnun, yolg‘onchi deb e’lon qildilar.
Unga ergashganlarga azob berdilar. Muhammad (sav) sahobalardan bir guruhini

Habashistonga jo‘natishga majbur bo‘ldi, zero xalqaro savdo yo‘llari ustidan
hukmronlik uchun kurashda Makkaning raqibi bo‘lgan Habashiston muhojirlarni
yaxshi qabul qilishiga ishonch bor edi. Darhaqiqat, shunday bo‘ldi ham. Ayni shu
paytda Makkada ko‘zga ko‘ringan ikki shaxs islomga kirdi: payg‘ambarning
suyukli amakisi Hamza b. Abdulmuttalib va Umar b. al-Xattob. Quraysh qisqa
muddat musulmonlarga tazyiqini susaytirishga majbur bo‘ldi.
Ammo tez orada mushriklarning adovati yanada ashaddiylashdi. SHahar
boshliqlari eng qattiq chora ko‘rishga qaror qildilar: ular Muhammad (sav) va
uning tarafdorlari bilan aloqalarni batamom uzish haqida shartnoma qabul qildilar.
SHundan so‘ng musulmonlar shaharning janubi- sharqiy chekkasidagi «shaa’b
Abu Tolib» deb nomlangan joyga badarg‘a qilindilar. Surgun deyarli 3 yil davom
etdi. Qurayshni keskin qoralovchi Qur’on oyatlari aynan shu yillari nozil bo‘lgan
(al-Anbiyo, 98-100; al-Humaza, 1-9; al-Qalam, 10-15; al-Furqon, 27-29; ad-
Duxxon, 43-48). Pirovardida tadbir mushriklar uchun muvaffaqiyatsiz tugadi.
Ammo taqdir taqozosi bilan shu yil (619y.) Muhammad (sav) uchun og‘ir
qayg‘u yili bo‘ldi: bir oy ichida u ikki eng aziz kishisi - amakisi Abu Tolib va
rafiqasi Xadichadan judo bo‘ldi. Salkam bir oydan so‘ng haj marosimi boshlandi
va payg‘ambar hojilar orasida o‘z ta’limotini targ‘ib qila boshladi. SHu yoki kelasi
yili YAsribdan kelgan hojilar rasulullo va uning ta’limoti bilan qiziqib qoldilar. Bir
qaraganda deyarli ahamiyatsiz ko‘ringan bu voqea yaqin kelajakda Muhammad
(sav) va islom taqdirini batamom o‘zgartirib yubordi. Kelasi yili (620y.) Xazrajdan
6 vakil Muhammad (sav) bilan uchrashdi va nafaqat islomni qabul qildi, balki uni
YAsribda yoyishga va’da berdi ham. 621 yilgi haj mavsumida YAsrib arablaridan
12 kishi (9 xazrajiy va 3 ausiy) rasulullo bilan uchrashuvga keldi. Uchrashuv
Makka va Mino orasidagi Aqaba degan joyda yuz berdi va uning natijasida
birinchi bor erishilgan kelishuv «birinchi Aqaba qasamyodi» (bay’at al-Aqaba al-
uvla) degan nomni oldi.
SHuni ta’kidlash joizki, hijradan taxminan bir yil oldin, ya’ni Aqaba
uchrashuvi bilan deyarli bir paytda “Me’roj” hodisasi bilan bog‘liq al – Isro surasi
nozil bo‘lgani e’lon qilingandi. Mazkur suraning 1- oyati quyidagi mazmundadir:

«Bir kuni kechasi oyati – mo‘‘jizalarimizni ko‘rsatish uchun o‘z bandasi
(Muhammad)ni (Makkadagi) Masjid al – Haromdan biz atrofini tabarruk qilib
qo‘ygan (Quddusdagi) Masjid al – Aqsoga sayr etdirgan Zot (Alloh)ga hamdu
sanolar bo‘lsin!». Tafsirlarga qaraganda, Payg‘ambar Buroq ismli otga minib,
Makkadan Quddusga, Quddusdan etti osmonga ko‘tarilgan va malakut olamini
ziyorat etgan. Sidratul-Muntahoda aytishlaricha, Payg‘ambarga uch narsa berildi:
Baqara surasining oxiri (Omanarrasulu), Allohga shirk keltirmaganlar jannatga
kirishi huquqi va me’roj hadyasi sifatida besh vaqt namoz. Bularning hammasi
shunday qisqa fursatda voqe’ bo‘lganki, Payg‘ambar chiqib ketayotib hujra
eshigini yopganlarida qimirlab qolgan xalqa qaytib kelganlarida ham silkinib
turgan ekan. Ilohiyotda me’roj masalasiga aql bovar qilmaydigan ilohiy hodisa deb
qaraladi. Bizningcha, hijra arafasida, o‘sha murakkab sharoitda bu o‘ziga xos bir
imtihon rolini o‘ynadi. Hech ikkilanmasdan Me’rojni tasdiq etgan kishigina
mo‘min bo‘lishi mumkin edi. Har bir musulmon bu masalaga munosabat bildirishi
kerak bo‘ldi. Birinchi bo‘lib buni tasdiq etgan Abu Bakr «Siddiq» - tasdiq etuvchi
degan nomni oldilar.
Yana bir yil o‘tgach, 622 yilgi haj mavsumida 73 erkak va 2 ayoldan iborat
YAsrib musulmonlari jamoasi keldi. Ular tunda yashirincha Muhammad (sav)
bilan uchrashdilar. Ikkala tomon yana bir bor ahdi-paymon qildilar. Ikkinchi
Aqaba qasamyodi nomini olgan bu tadbirdan so‘ng payg‘ambar YAsrib ahlining
a’zosi sifatini oldi. Hozirgi zamon iborasi bilan aytganda bu Makka shahar-davlati
fuqaroligidan YAsrib shahar-davlati fuqaroligiga o‘tish degan so‘z edi. Ikkinchi
Aqaba uchrashuvidan so‘ng Makka musulmonlari yakka holda yoki jamoa-jamoa
bo‘lib YAsribga ko‘cha boshladilar. YAsrib ahli, rivoyatlarga qaraganda, har kuni
erta sahardan to qoq peshinga qadar shahar tashqarisiga chiqib payg‘ambarning
kelishini kutardi.
Quraysh zodagonlari Muhammad (sav) ning Makkadan ketishi oqibatini aniq
– ravshan tasavvur qildilar. Albatta, payg‘ambar YAsribda yagona rahnamo bo‘lib
qoladi, islom Arabiston bo‘ylab tarqala boradi va Makkaning nufuziga bolta
uriladi. Xo‘sh, nima qilmoq kerak? Nihoyat, Makka zodagonlari Muhammadni qatl

qilmoq, lekin bu tadbirni jamoat – jam bo‘lib o‘tkazish, har bir urug‘dan bir
navqiron yigit ajratilib, bir paytning o‘zida qilich urishi haqida qaror qabul qildilar,
toki uning urug‘i barcha urug‘larga qarshi urush e’lon qila olmasin va xun bilan
cheklansin. Muhammad (sav) va uning safdoshlari tadbirkorlik ko‘rsatdilar va
hijra muvaffaqiyatli ravishda amalga oshirildi. Ayni shu kunlarda Qur’onning hijra
xususidagi oyatlari (Tavba, 40, an-Niso, 97) nozil bo‘lgan. Demak, hijra islom
dinining sunnatlaridan biri degan ta’rifni oldi. Payg‘ambar esa uni to 8-hijriy yil,
ya’ni Makka fath qilingunga qadar YAsrib shahar-davlatining qonuniy fuqarolik
huquqiga aylantirdi. Hijra islom tarixida batamom yangi - Makkadan keskin farq
qilgan Madina davrini boshlab berdi.
2. Qur’oni karim - Allohning muqaddas kitobi. Qur’onning sahifalanishi va
oyatlari soni . Xulafoi Roshidin va xalifaliklar davri
Islom bayrog‘i ostida birlashgan arab qabilalari tomonidan turli qo‘shni
mamlakatlarni zabt etish natijasida mutlaqo yangi geopolitik holat vujudga keldi.
Qadimiy boy an’analarga ega bo‘lgan Misr, Suriya, Mesopotamiya, Eron, O‘rta
Osiyo kabi madaniyat o‘choqlari istilo etilib, bir davlat ichiga birlashtirildi.
Natijada, tarixiy sivilizatsiyalar o‘rtasida bevosita muloqot boshlanib, yangi islom
madaniyati shakllana boshladi. Ichki Arabiston hududida shaharlar mavjud
bo‘lishiga qaramasdan, hajmi va ahamiyati jihatdan yangi bo‘lgan markazlar
vujudga kela boshladi. Ularning shakllanishida arablar bilan bir qatorda boshqa
xalq vakillari ham faol qatnashdilar. YAngi shaharlar qurilishi davlatning harbiy-
siyosiy mavqeini mustahkamlashda muhim o‘rin egalladi.
Har bir xalqning madaniy yuksalishi va sivilizatsiyasining baholanishida
yozuv muhim o‘rin tutadi. Arab yozuvi IV asrda oromiy-nabotiy yozuv asosida
paydo bo‘ldi. Bu yozuv Hijozda tarqalgandan so‘ng, hijoziy deb nomlana
boshlandi. Arabiston yarim orolida hijoziy yozuvdan oldin makkiy va madaniy
yozuvlar mavjud edi. Makka shahrida Madina shahar-davlatiga qaraganda yozuv
ilgariroq paydo bo‘lgan. Buning sababi savdo sotiq rivojlangan jamiyatda
dehkonchilikka asoslangan jamiyatdan ko‘ra yozuvga extiyoj ko‘proq bo‘ladi.

Makkaliklar savdo-sotiq shartnomasini oldindan yozib qo‘yar edilar. Islom dini
tarqala boshlagan davrda Arabiston yarim orolida hijoziy xat turi keng qo‘llanilar,
vahy , Abu Bakr sahifalari va ‘Usmon mushafi shu xatda bitilgan edi. ‘Usmon
mushafi har xil yordamchi shakl va nuqtalardan xoli yozilgan. Unga juz’ lar, hizb lar
va boshqa ko‘rsatkichlarning alomatlari qo‘yilmagan. Kuf iy yozuvi paydo
bo‘lguncha Mushaf va boshqa hujjatlar ana shu xatda yozilgan. Kufiy yozuvi
hijoziy xatining naqsh bilan bezatilganidir. Kufiy xati o‘zining shakli jihatidan
chiroyli va qulay bo‘lganligi sababli Qur’on va boshqa asarlar kufiy xatida bitila
boshladi.
Arabiston yarim orolida xat-yozuv mavjud bo‘lsada, u mukammal emasligi,
arab bo‘lmagan aholi uchun o‘rganishning qiyinligi bilan ajralib turgan. Arab
istilolari Arabiston yarim orolidan tashqariga chiqqan davrda ham islom davlati
hukumatiga oid hujjatlar zabt etilgan hudud tilida olib borildi. Masalan, devon
ishlari Misrda qibtiy, SHomda yunon, Iroqda esa fors tillarida yuritildi. Ma’lumki,
xalifa ‘Umar ibn al-Xattob devonlar tizimini xalifalik tizimiga eronliklardan
o‘zlashtirdi. Avvalo, eronliklar uchun devonlar tizimi qadimdan ma’lum bo‘lib, uni
boshqa tilda olib borilishi bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqarar edi.
Ikkinchidan, arablar tomonidan zabt etilishiga qaramasdan o‘z tillarini saqlab
qolgan SHom va Misrda hukumatga oid hujjatlar Arabiston yarim orolidagi
mavjud hijoziy yozuvning noqulayliklaridan voz kechish maqsadida amalga
oshirildi. CHunki, hijoziy yozuvida 22 harf mavjud bo‘lib, harflarning bir-biriga
qo‘shish orqali yasaladigan tovushlar tabiiyki, arab bo‘lmagan aholi talaffuzida
noaniqliklar yarata r e di.
Aholining kundalik madaniy-iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutadigan
vositalardan biri pul muomalasidir. Arab-musulmon davlati Vizantiya va
Sosoniylar imperiyasiga tegishli hududlarni zabt etganlaridan keyin ham bu
davlatlarda qadimdan mavjud bo‘lgan tilla va kumush tangalar dan foydalanildi .
Albatta, bu tangalardagi zardushtiylik va xristian dinlariga oid timsollar saqla ni b
qoldi. Bu tangalar Umaviy xalifa ‘Abd al-Malik ibn Marvon davrigacha shu
xolatda zarb etilaverdi. Demak, yangi tashkil topayotgan davlatda istilo etilgan

hududlarni islomlashtirish bilan birga arablashtirish tizimi bir hilda amalga
oshirilmadi. Buning asosiy sabablaridan biri arab yozuvining boshqa yozuvlardan
noqulayligi va kechroq ya’ni, IV asrdan keyin paydo bo‘lgani bo‘lsa, ikkinchidan,
zabt etilgan hududlarda yashovchi tub aholining madaniyati arab madaniyatiga
nisbatan avvalroq rivojlanganidir.
Qur’onning jamlanishi. Qur’on – islom dinining asosiy manbasi va qadimiy
adabiy-tarixiy va madaniy yodgorlik hisoblanadi. U VII asrdagi arablar hayoti va
ijtimoiy holatini o‘zida aks ettiradi. Unda diniy-falsafiy tasavvurlar va rivoyatlar,
qabila-urug‘chilik hayot tarziga xos an’ana, urf-odat va marosimlar, ijtimoiy-
iqtisodiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy va axloqiy qonun-qoidalar,
oila-nikoh, ajdod va avlodlarga munosabat, mulkchilik va vorislik, savdo-sotiq va
qarz-muomalalariga xos ko‘rsatmalar o‘z ifodasini topgan.
Ma’lumki, Muhammad payg‘ambar davrida Qur’oni karim etti xil l ahjada
(610-632 yillar) nozil qilingan. Abu Bakr to‘plam holiga keltirgan Qur’onda ham
etti qiro‘at mavjud edi. Payg‘ambar vafotidan so‘ng arab istilolari natijasida turli
mintaqa musulmonlarining Qur’on tilovati bir-biridan farq qilib, turli
tortishuvlarga sabab bo‘la boshladi. Hududlardagi aholi Qur’on tilovatini o‘sha
erdagi qorilardan o‘rganar edilar. Tabiiyki, bu qorilar biron-bir lahjaga mansub
bo‘lganlar. Masalan, H o‘ ms va Dimashq ahli – Mu‘oz ibn Jabal (vafoti 639 y.),
Iroq ahli Ubayy ibn Ka‘b, Kufa ahli ‘Abdulloh ibn Mas‘ud (vafoti 652 y.), butun
Suriya ahli esa Ubayy ibn Ka‘b (vafoti 650) va boshqalar esa Abu Muso al-
Ash‘ariy (vafoti 665 y.) qiroatida tilovat qilar edilar. Bu esa Ozarbayjon istilosi
davrida katta ixtilof tug‘ilishiga sabab bo‘ldi. Xalifa ‘Usmon ibn ‘Affon etti
lahjadagi Qur’on to‘plamlarini yig‘ib, yagona Quraysh lahjasiga asoslangan
mushafni yozdirtirdi.
Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, ilk arab xalifaligi davrida arab yozuvi
va grammatikasiga oid deyarli hech qanday islohot o‘tkazilmagan. Ammo, ‘Ali ibn
Abu Tolib ko‘rsatmasi bilan Abu-l-Asvad ad-Du’aliy (605-688) tomonidan arab
tili grammatikasi « an-Nahv » ishlab chiqilgan. Lekin, uning mukammal emasligi va
foydalanishga noqulayligi amalda yaxshi natija bermagan. 6 6 9 yili Iroq voliysi

Ziyod ibn Abihi (vafoti 673 y.) arab tilida « an-Nahv» darsligini yozdi va darslik
keyingi yangi darsliklar tuzish uchun namuna vazifasini bajardi. Birinchi marta
arab tilida i‘rob (qisqa unli) harakatlarni ifodalovchi belgilar dan foydalanildi.
Natijada «a- َ – «, «i- ِ – », «u- ُ – » qisqa unlilar paydo bo‘ldi. Bunday belgi lar matn
yozuvidagi siyohdan boshqa rangda bo‘lib, arab yozuvining takomillashtirish
uchun qilingan birinchi islohot bo‘ldi. Arab tilining takomillashuvidagi ikkinchi
islohot esa, Umaviylar xalifaligi davrida, xalifa ‘Abd al-Malik ibn Marvon (686-
705) amalga oshirdi. Ibn Marvon ajamiy qorilarning Qur’on o‘qilishidagi ba’zi
talaffuz xatolariga chek qo‘yish maqsadida « ج» ,«ح» ,«خ» ,«ي» ,«ت » va « ث» ,«ص »
va « ض»
,«ط » va « ظ» ,«س » va « ش » kabi shakli o‘xshash xarflarga nuqtalar
qo‘yishni odat qilindi. Nuqtalar harfning bir bo‘lagi sifatida qabul qilinib, harf
bilan bir xil siyohda yozildi. Demak, arablar nuqta va harakat belgilarini hijriy
birinchi asrning ikkinchi yarmidan, ya’ni umaviylar davridan ishlata boshladilar.
SHunday qilib, keyingi davrdagi tahrirlar arab yozuviga tegishli bo‘lib, Qur’oni
karimning matniga mutlaqo ta’sir etmagan.
Qur’oni karim xalifa Abu Bakr davrida to‘planib, ‘Usmon davrida yozma
holga keltirilgan ekan, uning holati Muhammad payg‘ambar davrida qanday
holatda bo‘lganligi masalasi muhimdir. Ba’zi tadqiqotlarda ilk davrda Qur’onni
musulmonlar yodlab olar, yozma nusxalari esa, hijratdan so‘ng paydo bo‘la
boshladi, degan xulosalar uchraydi. Ammo, tarixiy ma’lumotlar Qur’onning nozil
etilgan oyatlarini sahobalar yozib yurganliklari va uni boshqalarga tarqatganliklari
haqida ‘Umar ibn al-Xattobning Qur’on oyatlari bitilgan matnni o‘qiganligi va
islom dinini qabul qilganligi (615 yil) dalil bo‘ladi. Demak, Qur’on oyatlarini
musulmonlar hijratdan oldin ham yozma holga keltira boshlaganlar.
‘Usmon ibn ‘Affon xalifalik davrida Qur’ondagi sura va oyatlar ketma-ketligi
tartibga solinib, hozirgi shaklga keltirilgan. Uzun suralar kitobning boshida, qisqa
suralar uning oxiridan o‘rin olishi, tadqiqotlarda aniqlanishicha, qadimiy
arablarning va umuman Old Osiyodagi somiy xalqlarning an’anasi bilan bog‘liq
bo‘lgan. Xilma-xil yozuvlar, rivoyatlar va adabiy asarlar to‘planib kitob
qilinganda, katta hajmdagi asarlar birinchi o‘rinda, kichiklari keyin joylashtirilar

edi. Zayd ibn Sobit (vafoti 665 y.) ham Suhufni to‘plab dastxat qilishda ana shu
an’anaga amal qilgan bo‘lishi kerak.
Muhammad payg‘ambar va ilk xalifalar davrida Qur’oni karimdan tashqari
tarixiy ma’lumotlar og‘zaki bo‘lib, bir muncha kechroq kitobga tushirildi. Ba’zi
sahobalargina Payg‘ambar hadislari doirasida tarixiy hodisalarni yozib borganlar.
Al-Xulafo’ ar-roshidun davrida Muhammad payg‘ambar hadislarini «Agar
Payg‘ambar hadislari yozma holga keltirilsa, u Qur’on bilan aralashib ketishi
mumkin», degan xavotirda ularni yozib olishni man qildilar. Ammo, tarixiy
ma’lumotlarga ko‘ra, Abu Bakr Anas ibn Molikka (vafoti 711 y.) Payg‘ambar
tomonidan sanalgan sadaqalar taqsimotini yozib bergan. ‘Umar ibn al-Xattob o‘z
davrida ‘Utba ibn G‘azvon (vafoti 638 y.)ga Payg‘ambarning ba’zi sunnatlarni
yozib bergan edi. ‘Ali ibn Abu Tolib huzurida Muhammad payg‘ambarning
hadislari yozilgan sahifalar saqlangan. SHuningdek, islom davlatida hadis
maktabining rivojlanishida Sa‘d ibn ‘Uboda al-Ansoriy (vafoti 636 yil), ‘Abdulloh
ibn Abi Avfiy, Samura ibn Jundub (vafoti 682 yil), Abu Hurayra (vafoti 676), Abu
Muso al-Ash‘ariy (vafoti 665 yil), Jobir ibn ‘Abdulloh al-Ansoriy (vafoti 700 yil)
va ‘Abdulloh ibn ‘Amr ibn al-‘Oslarning (vafoti 685 yil) yozma holiga keltirgan
Muhammad payg‘ambar hadislari asosiy rol o‘ynadi. Demak, Muhammad
payg‘ambar vafoti bilan Alloh tomonidan yuboriladigan ilohiy vahiylar to‘xtadi.
YAngi shakllanib kelayotgan davlatni Muhammad payg‘ambar davridagidek va
uning sunnatlariga to‘kis amal qilgan holda boshqarishga harakat qilish
xalifalarning asosiy vazifalari edi. Natijada Muhammad payg‘ambar qoldirgan
hadis va ko‘rsatmalarini to‘plash va ularni yozma holga keltirish majburiyati
yuzaga kela boshladi.
Musulmonlar Qur’on, uning tafsiri va hadis ilmlarini o‘rganish bilan birga,
zabt etilgan davlatlarning tili, adabiyoti, urf-odatlari va ular o‘rganayotgan ilmlarni
o‘rganishga harakat qila boshladilar. Savdo va hunarmandchilik, jamiyat
hayotidagi o‘zgarishlar turli muammolarni keltirib chiqardi. Ularning echimini
topish ilm-fanning rivojiga turtki berdi. Arab-musulmon davlatining kengayishi va
aholining ko‘payishi, shaharlar sonining oshishi va umumiy taraqqiyot darajasi

arab tilidan boshqa tillarni o‘rganishni taqozo eta boshladi. Musulmonlar boshqa
millat va davlat aholisini istilo eta boshlagach, Arabiston yarim orolidan tashqarida
yashovchi xalqlarning tillariga muhtojlik seza boshlandi. Payg‘ambar kotiblaridan
Zayd ibn Sobit forsiy, rumiy, habashiy, ibroniy va suryoniy tillarida yozar va o‘qir
edi. SHuningdek, u Muhammad payg‘ambarning buyrug‘i bilan yahudiy tilini
o‘rgangan .
Tarix sohasi esa, Muhammad payg‘ambar siyrasi va avvalgi payg‘ambarlar
qissalari bilan yonma-yon olib borildi. Musulmon bolalarga Qur’on suralari
o‘qitilganidek, Payg‘ambar hayoti ham o‘rgatila boshladi. ‘Ali ibn Abu Tolib
Himyariylar davlati tarixini o‘rganishga qiziqar edi.
Qadimda arablar yozishda yassi tosh, tuyaning kurak suyagi, daraxt
po‘stloqlari, gazlama matolar, terilar va papirusdan foydalanganlar. YOzishda
terining ar-riqq , al-odim , al-qa d im kabi turlari qulay hisoblangan. Sahobalar
Qur’oni karim suralarini uzoq saqlanadigan bo‘lganligi uchun ar-riqq terisiga
yozishga ijmo’ qilganlar.
Arab madaniyati – deb nom olgan madaniyat musulmon xalqlarining
an’analari asosida islomga moslashtirib mujassamlashtirilgan madaniyat bo‘lib
xizmat qildi. Arab tili – islom dini birlashtirgan xalq va elatlarning aloqa tiliga
aylandi. Arablar Vizantiyaga qaram bo‘lgan Suriya, Misr va Eronda mavjud
ijtimoiy va siyosiy davlat tizimi, ma’muriy tashkilotlar, moddiy va ma’naviy hayot
udumlarini o‘zlashtirdilar. SHuningdek, Sosoniylar davlatidan markazlashgan
davlat idorasi, soliq siyosati va ishlab chiqarish usulini qabul qildilar. Davlatdagi
taraqqiyot darajasi turlicha bo‘lgan mamlakatlar va xalqlarning bir davlatga
birlashuvi, ular o‘rtasida yaqin aloqalarning o‘rnatilishi, iqtisodiy hayotning ravnaq
topishi ichki va tashqi savdo aloqalarining rivojiga turtki berdi. Natijada xalifalikni
tashkil etgan xalqlar madaniyati evropadagi tarqoq davlatlar, mamlakatlar
madaniyatidan yuqori darajaga etdi.
Xulafoi Roshidin va xalifaliklar davri
Madina shahar-davlatining hijratdan keyingi taraqqiyoti yangi din – islomning
dunyoga kelish jarayoni bilan bir vaqtda kechdi. Davlat paydo bo‘lishi va

rivojlanishida diniy omillarning ta’siri murakkab fenomen sifatida tadqiqotchilarni
o‘ziga jalb qilib kelmoqda. YAngi shakllanayotgan davlat tizimida teokratik
g‘oyaning o‘rni, davlatchilikka kiritilayotgan dunyoviy unsurlarning qay
an’analarning davomi sifatida qaralishi – bugungi kundagi dolzarb masalalaridan
biri bo‘lib qolmoqda.
Ma’lumki, Muhammad payg‘ambar, yangi din targ‘ibotchisi bo‘lish bilan bir
qatorda, jamoa boshlig‘i-dunyoviy rahbar sifatida faoliyat olib borgan.
Montgomeri Uott Muhammad payg‘ambar barpo etgan davlatning boshqaruv
tizimiga baho berarkan, uni quyidagicha izohlaydi: «Muhammad payg‘ambar
yangi kemani qurishda eski kemaning qimmatbaho qismlaridan o‘z o‘rnida
foydalana bildi». U «arab tarqoqligiga» barham berib, ichki Arabistonda
markazlashgan davlatchilikka tamal toshini qo‘ydi. U dunyoviy hokimiyat
vazifalarini – ‘aqid ( ديقع – harbiy qo‘mondon), sayyid ( ديس – qabila ulug‘i), malik (
كلم – podshoh), qozi ( ضاق – hakam) mansablarini o‘z shaxsida birlashtirdi.
Payg‘ambar vafotidan so‘ng jamoa-davlatni teokratik-avtoritar uslubda
boshqarishda tub o‘zgarishlar ro‘y berishi muqarrar edi. Birinchidan, Payg‘ambar
davrining oxirlarida vahy poyoniga etgan edi. CHunki, islom ta’limotiga binoan,
Muhammad – payg‘ambarlarning so‘nggisi-muhri ( Xotim al-anbiyo’ – ءاkkيبنلأا متاخ )
edi. Demak, siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni bevosita ilohiyat amri ila boshqarish,
unga tub o‘zgartirishlar kiritish bundan so‘ng mumkin bo‘lmay qoldi, boshqa so‘z
bilan aytsak, islom tarixida teokratiya davri tugay boshladi. Bunday sharoitda,
islom rasmiy din sifatida e’tirof etilgan jamiyatda dunyoviylik va diniylikning
mutlaqo yangi muvozanati jadallik bilan shakllana boshladi. Bu jabhada, albatta,
birinchidan, umma ning qisqa vaqt ichida shakllantirgan o‘z an’analari,
ikkinchidan, avval ichki Arabiston davlatchilik unsurlari, keyinchalik, arab
istilolari natijasida, boy YAqin SHarq an’analari o‘zaro ta’sir jarayoniga kirishdi.
Muhammad payg‘ambar vafotidan keyin musulmon jamoasi duch kelgan
avvalgi muammolardan biri Payg‘ambarga o‘rinbosar ( xalifa )ni tayinlash va unga
qasamyod ( ةعيب – bay‘at ) keltirish bo‘ldi. Islomdan avvalgi davr arablariga xalifa
so‘zi eskidan ma’lum bo‘lib, u malik (podshoh)ning voliysi (viloyat hokimi)

ma’nosida qo‘llanilgan. Mavqe jihatidan xalifaga yaqin yana bir shaxs – radif ham
shunday vazifani bajargan. Bu mansab Laxmiylar podshohligida mavjud bo‘lib,
unga etakchi qabila ulug‘laridan biri tayinlangan. Radif qabullar paytida malikning
o‘ng tarafida o‘tirib, yurishlar davrida o‘ljaning chorak qismini olgan.
Manbalar Muhammad payg‘ambarning o‘rinbosariga bay’at qilish arablarning
islomdan oldin qabila ulug‘ini (sayyid) saylash jarayoniga o‘xshash tarzda olib
borilganligiga guvohlik beradi. Bu amalga Payg‘ambar ham rioya etgan: u islomni
qabul qilgan (ya’ni umma ga bo‘ysingan) qabila a’zolaridan shunday
qasamyodlarni qabul qilgan. Xalifa tayinlash uslublari va ularning xilma-xilligi
asosida saylash usullari shartli ravishda to‘rt turga bo‘linadi: 1) umumiy saylov; 2)
nomzod usuli; 3) xususiy saylov; 4) «qilich haqqi» yo‘li bilan hokimiyatga kelish.
Birinchi - umumiy saylov turida xalifalikka nomzod masjidda barcha jamoa
a’zolaridan bay’at oladi. Bunga misol tariqasida Abu Bakr (632-634) va ‘Ali ibn
Abu Tolib (656-661) saylanishlarini kiritish mumkin.
Ikkinchi saylov shakli bilan ‘Umar ibn al-Xattob (634-644) xalifalikka
tayinlangan edi. Unga ko‘ra, eski xalifa o‘zi tanlagan kishini valiahd sifatida o‘z
o‘rniga qoldiradi va bu qaror umma tomonidan qabul etiladi.
Uchinchi xususiy usul – eski xalifa tomonidan saylov uchun tanlangan
sanoqli kishilar ( shuro ) ichidan birini xalifalikka tayinlash. ‘Usmon ibn Affon
(644-656) mazkur usulda xalifalikka o‘tirdi.
To‘rtinchi yo‘l («qilich haqqi») orqali ‘Ali ibn Abu Tolib hokimiyatdan
olinib, uning o‘rniga Mu‘oviya (661-680) davlat boshiga keldi.
Manbalar xalifalikka tayinlash tafsilotlari ham turli bo‘lganligi haqida xilma-
xil ma’lumotlar beradi. Masalan, Abu Bakrni xalifa etib saylash jarayonida avval
Banu So‘ida guzarida to‘plangan umma etakchilari qasamyod ( ةصاخلا ةعيب – bay‘at
al-xossa ) etganlar. So‘ngra, ertasi kuni barcha jamoa qasamyod ( ةعيب ةماعلا –
bay‘at al-‘omma ) etgan. Bunda Madina ahli masjidda Abu Bakrga birma-bir bay’at
qilgan bo‘lsa, atrofdagi arab qabilalari Madina hukmronligiga va Abu Bakrning
rahbarligiga qasamyodni vakillar orqali izhor etganlar.

Bay’atni erkaklar nomzodning qo‘lini siqish orqali, ayollar esa og‘zaki (qo‘l
bermay) izhor etganliklari e’tiborga molik. Islomdan oldingi davrda bu so‘z bozor
ahli orasida rasman savdo bitimini anglatgan, uni tuzish – qo‘l qisish yo‘li bilan
ifodalangan.
Qur’onda xalifa jumlasi ikki marotaba zikr etilgan bo‘lib , bu oyatlarda Alloh
erda Odam, Dovud payg‘ambarlarni xalifa , ya’ni o‘ziga o‘rinbosar etib
tayinlaganligi bayon etilgan.
Muhammad payg‘ambardan keyin jamoa-davlat rahbari lavozimini « al - xalifa
( ةفيلخلا )», xususan, Abu Bakr rahbarlik lavozimiga tayinlangach, uni « Xalifatu
rasulillohi », ya’ni « Alloh payg‘ambarining o‘rinbosari » deb atadilar. Ma’lumki,
Muhammad payg‘ambar malik laqabini o‘ziga ep ko‘rgan emas, lekin uning
vazifalarini umma ichida bajargan. Madina masjididagi minbar malik
hokimligidagi taxt ramzi vazifasini o‘tagan. Lekin, Abu Bakr Payg‘ambar
vafotidan so‘ng minbarning pastki qismida o‘tirgan. Bu bilan u payg‘ambarlik
darajasiga da’vosi yo‘qligini ta’kidlamoqchi bo‘lgan. Bu amaliyot Usmon
tarafidan buzilgan: uchinchi xalifa Payg‘ambar kabi minbarning yuqori qismiga
o‘tirgan. Ammo, uning bu xatti-harakati ulamolarning keskin qarshiligiga
uchraydi. CHunki bu davrda diniylik sohasini to‘la egallagan ulamolar dunyoviy
hokimiyat – xalifalikning bu sohani zabt etishga bo‘lgan navbatdagi urinishini shu
tariqa qaytardilar.
Abu Bakrdan so‘ng rahbarlikka saylangan ‘Umar ibn al-Xattob mantiq
bo‘yicha Abu Bakrning o‘rinbosari, ya’ni « Xalifatu xalifati rasullillohi » deb ataldi.
Hokimiyatning bu turda uzatilishi (xalifadan xalifaga) Madina jome masjidida
minbarga yangi kelgan har bir xalifaga qo‘shimcha neshin yasash amalida ham
ko‘rishimiz mumkin.
‘Umar ibn al-Xattob davrida davlat shakllanish jarayonlarining tezlashishi va
xalifa bajarayotgan vazifalar ichida dunyoviylik jihatining ko‘payib ketishi
oqibatida bu mansab diniy hissiyoti kuchli fuqarolar tarafidan bir tomonlama, ya’ni
dunyoviy deb qabul etila boshlandi. Hokimiyat sakral tusini yo‘qotishi ijtimoiy
ongda uning umumiy ijtimoiy zaiflashuviga olib kelishi mumkin edi. SHunday bir

holatda xalifa o‘zini «yarim diniy – yarim dunyoviy» atama – « Amir al-mu’minin »
(Musulmonlar amiri, ya’ni amir dunyoviy ma’noni anglatuvchi atama bo‘lsa,
mu’minun (mo‘minlar) atamasi musulmonlar jamoasiga ishorat edi) deb atashlarini
ma’qul ko‘rdi.
‘Usmon ibn ‘Affon o‘ldirilganidan so‘ng boshlangan birinchi fuqarolar urushi
(656-661) davrida bu ikki atama ( xalifa va amir al-mu’minin ) hokimlarning salbiy
xatti-harakatlari oqibatida jamiyat a’zolari, ayniqsa uning dindor qismi vakillari –
ulamolar ko‘z oldida o‘z ishonchini, salmog‘ini yo‘qotdi. SHu sababli diniy
shiorlar ostida o‘z hokimiyatini saqlab qolish uchun kurashayotgan xalifa ‘Ali ibn
Abu Tolib tarafdorlari uni « Imom » deb atay boshladilar. Demak, endilikda
xalifaning vazifalaridan biri – jamoa namoziga boshchilik qilish amalidan olingan
atamasi davlat rahbari siymosiga «diniy tus» berish (uning hokimiyatini
sakrallashtirish) maqsadida foydalanila boshlandi. Bu esa davlat rahbari
funksiyalarining orasida diniylikka nisbatan dunyoviylik unsurlarining yanada
ortib borganligining nishonidir. T.Arnold o‘zining « Xalifalik » nomli kitobida o‘rta
asrlardagi Rim bilan ilk Arab xalifaligining farqini yoritib berishga harakat qilgan.
U quyidagicha yozadi: Imperator aholining diniy ishlariga aralashmagan.
Davlatning diniy ishlari bilan Papa shug‘ullangan. Arab xalifaligida esa mazkur
vazifaning har ikkalasi ham xalifa zimmasiga yuklangan. Xalifalikka o‘tirgan
shaxs davlat boshlig‘i sifatida ham diniy, ham siyosiy vazifalarni boshqara olishi
lozim bo‘lgan. Xalifa odamlarga namozda imom, askarlarga lashkarboshi va yana
bir qator vazifalarni o‘z bo‘yniga olishi kerak edi .
Muhammad payg‘ambar o‘z shaxsida ham dunyoviy, ham diniy hokimiyatni
birlashtirganligi xalifalar faoliyatida katta rol o‘ynadi. Bu esa yangi jamiyat
taqdirida ham ko‘p oqibatlarga olib keldiki, ular keyinchalik o‘zlarini yorqinroq
namoyon qila boshladilar. Bu o‘rinda ilk xalifalarning dunyoviy va diniy sohada
olib borgan faoliyatlarining ma’lum jihatlarini batafsil ko‘rib chiqish maqsadga
muvofiqdir.
Xalifalik maxsus diniy institut hisoblanmay, u ko‘proq dunyoviy
komponentlarni o‘zida mujassamlashtirgan edi. Payg‘ambar vafotidan so‘ng

muhojirlar va ansorlar o‘rtasidagi asosiy tortishuv mamlakatga harbiy yo‘lboshchi
( amir ) – xalifa saylash masalasida bo‘ldi. SHu erning o‘zida hukmronlikning
boshqa vazifalari (qozilik va moliyaviy masalalar bo‘yicha) muhojirlar o‘rtasida
taqsimlandi. Bunga Payg‘ambarning umma orasida tarqalgan «Imomlik –
Qurayshdan, qozilik – ansorlardan va azon chaqirish esa habashlardandir», degan
hadisi ishorat beradi. Xalifalikning dunyoviy vazifasi, birinchi navbatda, davlatni
boshqarish, ya’ni amirlik deb belgilandi. YAngi zabt etilgan mamlakatlardagi
mavjud davlatchilik an’analarining ratsional unsurlari Arab davlatining boshqaruv
tizimlariga jadal kirib keldi. Buning natijasida xalifa asosan davlat apparatini
tuzish va boshqarish, siyosiy masalalarga rahbarlik qilishga o‘zining asosiy
e’tiborini qaratdi.
Ushbu to‘rt xalifa yangi vujudga kelgan davlat vositasida hech qanday tartib
va intizomni bilmaydigan Arabiston yarim orolidagi badaviy qabilalarini yagona
davlat hukmiga bo‘ysundirib, o‘z zamonasining kuchli saltanatlari sanalmish
Sosoniylar va Vizantiya imperiyalariga shikast etkazish imkoniga ega bo‘ldilar.
Mana shu tarqoq yashaydigan qabilalar kuchlarini birlashtirish natijasida
Sosoniylar saltanati kabi yuksak taraqqiyotga ega bo‘lgan imperiyaning to‘rt yuz
yillik tarixiga yakun yasaldi. Vizantiya imperiyasining arklarini larzaga soldi. Iroq,
Suriya va Misr kabi qadimgi madaniyat o‘choqlari Arab xalifaligi tarkibiga qo‘shib
olindi. Xalifalar faoliyatida sof dunyoviy vazifalar – davlatni boshqarishda qarorlar
qabul qilish va ularning ijrosini nazorat qilish funksiyalarining muntazam ortib
borganligini ko‘ramiz. Davlat apparati tezda shakllanib, bir maromda ishlaydigan
tizimga aylana bordi.
CHoryorlar davridagi islohotlar
Davlat boshqaruvidagi islohotlar. VII asrning 20-40-yillarida bo‘lib o‘tgan
ijtimoiy - siyosiy voqealar yangi davlatchilikning jadal sur’atlar bilan
rivojlanganligidan darak beradi. Mazkur davlatchilik shakllanishiga, albatta, ichki
va tashqi an’analar etakchi omil sifatida kuchli ta’sir etdi. Muayyan siyosiy
kuchlarning kurashida u yoki bu guruhlar muvaffaqiyati davlatchilik uchun
xarakterli bo‘lgan asosiy jihatlarni belgilab berdi. Bu o‘rinda muhim masalalardan

biri katta imperiyaga aylanib borayotgan davlatning poytaxti Madinada markaziy
boshqaruv apparatining vujudga kelishi va faoliyatini olib borish muammosidir.
Albatta, avval jamoadan davlatga, so‘ngra esa imperiya markaziy hukumatiga
aylanish juda qisqa vaqtning ichida yuz berdi. Bu davrda o‘zgarishlar shu qadar
tezlik bilan bo‘lib o‘tdiki, eski jamiyatda shakllangan kishilarning mentaliteti yangi
sharoitlarga moslashib ulgira olmay qoldi. Bu esa o‘z navbatida tarixchilar, ulardan
so‘ng tadqiqotchilar yondoshuviga katta ta’sirini o‘tkazdi.
Avvalo mavjud manbalar narrativ va biografik xarakterga egaligi faktini qayd
etish lozim. Ularning aksariyati diniy olimlar tomonidan ta’lif etilgan. SHu
sababdan ular dunyoviy xarakterga ega bo‘lgan voqea va hodisalarga diniy tus
berib talqin qiladilar. Ikkinchidan, o‘sha davrga zamondosh manbalarning,
ayniqsa, eng ishonarli manba turi hisoblangan hujjatlarning deyarli yo‘qligi bu
sohada olib borilgan yoki olib borilayotgan tadqiqotlarning sifatiga, xususan,
xulosalariga salbiy ta’sir o‘tkazib kelmoqda. Misol tariqasida tadqiqotlardagi
siyosiy, ijtimoiy jarayonlarni bir yoqlama aks ettirish masalasini olish mumkin. Bu
voqealar aksariyat hollarda din nuqtai nazaridan baholanadi. Ulamolar asarlarida
yaqin tarixdagi voqealar real qanday bo‘lib o‘tganligi, faktlari emas, balki uning
ideal holati, ya’ni o‘zlari yashagan muhit va tabaqalari manfaati nuqtai nazaridan
qanday bo‘lmoq lozimligi o‘ziga xos uslublarda ifoda etiladi. Bunda albatta
siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy talablar diniy-axloqiy qadriyatlardan kelib chiqib
asoslanadi. Natijada sof dunyoviy hodisa – davlatchilik masalalari mazkur
manbalarda ikkinchi darajali maqomga tushib qolgan.
SHu davrgacha tadqiqotlarda kam e’tibor berilib kelayotgan muammolar
qatorida xalifa maslahatchilari, ularning vazifalari, davlat apparatida tutgan o‘rni
masalasini olishimiz mumkin. Xalifa vazifalari masalasida ko‘p tortishuvlar
bo‘lmadi: davlat-jamoa rahbari payg‘ambarlik vazifasidan boshqa Muhammad
payg‘ambarning barcha dunyoviy funksiyalarini bajarishi lozim edi. Lekin, bundan
keyingi masalalarda yosh davlatni jiddiy imtihonlar kutayotgan edi. YAngi davlat
o‘zining hayotchanligini amalda isbotlashi lozim edi. Ma’lumki, vazirlik vazifasi
qadimdan forslar, yahudiylar va boshqa qavmlarga ma’lum bo‘lgan. Muhammad

payg‘ambar davrida bu vazifa ilk davlat idorasida ta t biq etilmagan. Ammo, Abu
Bakrni ba’zi Sosoniylar va Vizantiya imperiyalarining davlat tizimidan xabardor
arablar Payg‘am barning vaziri deb ataganliklari ma’lum. Hokimiyat tepasiga
kelgan Abu Bakr huzurida asosiy maslahatchi maqomini egallagan ‘Umar ibn al-
Xattob xalifaga qozilik va iqtisodiy masalalarda yordam berar edi. Ammo, Abu
Bakr ‘Umarning ba’zi maslahatlariga ko‘nmas va bilganidan qolmas edi. Ar-Ridda
harakati avj olgan paytda, Arabiston yarim orolidagi ko‘plab qabilalar islomda
sodiq qolishlarini ammo, zakot to‘lashdan voz kechishlarini bildirganlarida ‘Umar
bu taklifga rozi bo‘ladi, biroq Abu Bakr ularni qat’iyan rad etadi. Xolid ibn al-
Validni Malik ibn Nuvayroni o‘ldirgan holda Abu Bakr ‘Umarning Xolidni bosh
qo‘mondonlikdan olish haqidagi talabini qondirmagan edi.
Bunday vazifalarni ‘Usmon ibn ‘Affon davrida Marvon ibn al-Hakam bajardi.
Umaviylar davriga kelib, davlat boshqaruvi tizimida de-fakto (amalda) shu
davrgacha mavjud bo‘lgan maslahatchi vazifasi de-yure (yuridik jihatdan) « vazir »
lavozimini kiritish bilan o‘zining mantiqiy nihoyasiga etdi. Markaziy boshqaruv
apparatidagi mansablar masalasida ma’lum siljishlar yuz berdi. Masalan, ilk
davrda ba’zi diniy matnlarni yozib oluvchilar sifatida kotiblar zikr etiladilar (Zayd
ibn Sobit, ‘Ali ibn Abu Tolib, ‘Usmon ibn ‘Affon). Lekin kitobatga avvalgi davrda
katta ehtiyoj yo‘q edi. Davlat kanselyariyasi kengaya borishi bilan kotiblar
mehnatiga talab kuchaya bordi. Kotiblar haqidagi ishonarli ma’lumotlar ‘Umar ibn
al-Xattob davriga tegishlidir: uning hukmronligi paytida kotiblarga muayyan
maosh tayinlandi. Kotiblar mansabi ham ular vazifasi murakkablashib borganligi
sababli ixtisoslasha boradi. Umaviylar davriga kelib, kotiblarning soni beshtaga
etdi: maktublar kotibi, xarojlar kotibi, harbiy kotib, shurta xizmati kotibi, qozilik
kotibi .
Boshqaruv tizimining shakllanishida xalifa ‘Umar ibn al-Xattob davrida
d evon ( ناوkkيد ) larning joriy etilishi muhim rol o‘ynadi. Devon tizimi Sosoniylar
davlati an’analaridan o‘zlashtirildi. Devon – fors tilida «ro‘yxat», «qayd qilish»
yoki «daftar» ma’nolarini anglatadi. Unda bir necha bo‘limlar mavjud edi.
Jumladan, Askarlar devoni ( دنجلا ناو
kkيد ) da askarlar nomi, qabilalar tarkibi va

ularning har biriga beriladigan maoshlar belgilandi. Xaroj devoni ( جارخلا ناويد )da
« Bayt al-mol »ga topshiriladigan soliqlar qayd etib borilgan. Bu davrda devonning
doimiy tarkibini o‘z ichiga oluvchi ro‘yxat tuzilgan bo‘lib, unda kirim va chiqim,
shuningdek, davlatdan maosh olish huquqiga ega bo‘lgan kishilar ro‘yxati qayd
etildi. Devon tizimi markaziy hokimiyat tarkibida joylashdi. Istilo qilingan
erlardagi kirim-chiqimni nazorat qilish esa bevosita voliylar zimmasida edi. Bu
tizim vositasida ‘Umar davlat xizmatchilariga, avvalo harbiy xizmatchilarga haq
to‘lash tizimini takomillashtirib, tartibga solishga muvaffaq bo‘ldi.
Soliq va xaroj devonlaridagi hisob-kitob ishlarni olib borish uchun
tayinlangan xodimlar Iroq va Eronda fors tilida, SHomda Vizantiya (yunon) tilida,
Misrda kopt (qibtiy) tilida olib borishgan. Askarlik va maoshlar devonida ish faqat
arab tilida yuritilar edi. Voliylarning soliq va xaroj devonlari ishlaridan xabardor
bo‘lib turishlari uchun arab va mahalliy tillarni biladigan tarjimonlar kerak
bo‘lgan.
Keyinchalik bu tizim rivojlanib bordi. Xalifa ‘Usmon ibn ‘Affon davrida
siyosiy tizimda turli ziddiyatlarning paydo bo‘lishi ‘Ali ibn Abu Tolibni davlat
boshqaruviga Devon al-mazolim ( ملاkkظملا ناو kkيد – sud qarorlarini qayta ko‘rish)
tizimini kiritishga majbur etdi. Bu devon ijroiya organlarining g‘ayriqonuniy
harakatlari ustidan tushgan shikoyatlarni o‘rganish, soliqlar, diniy idoralar
faoliyatini nazorat qilish, qozilar chiqargan qarorlar ijrosini tekshirish bilan
mashg‘ul bo‘ldi. Bu esa, o‘z navbatida, davlat tribunal sudyalari ishlarining
faollashishiga olib keldi. Buning oqibatida avvalroq kiritilgan institut fuqarolar
jamiyati sudyalari – qozilar ahamiyati ikkinchi darajali mavqega tushib qoldi.
Davlat apparatining jadal tu s da faollashuvi yana bir organ – hisba (jamiyat
a’zolarini nazorat qilish) tizimini keltirib chiqardi. Al-Movardiyning fikricha, bu
tizim ‘Umar ibn al-Xattob davrida ish boshlagan bo‘lsada, al-hisba ( ةبسحلا ) istilohi
abbosiy xalifa al-Mahdiy (775-785) davrida paydo bo‘ldi. Bu muassasa
mutasaddilari bozorlardagi tosh-tarozi, fuqarolar o‘zaro iqtisodiy, mulkiy
munosabatlari, a x loq normalari ga rioya qilishlari va hokazolarni nazorat ostiga
oldi.

YAngi tashkil topgan davlat, albatta, ijtimoiy xavfsizlik masalalariga katta
e’tibor bera boshladi. Bu borada shurta (politsiya) tizimining tashkil etilishi muhim
qadam bo‘ldi. Manbalarda d avlat tarkibiga birinchi bo‘lib shurta ( ةطرش – politsiya)
tizimi ‘Usmon ibn ‘Affon davrida «Misr shurtasi sohibi» va sohib ash-shurat (
kطر kkشلا بحا kkص – shurtalar boshlig‘i) faoliyat ko‘rsatganligini zikr etadilar. SH urta
xizmati ‘Umar ibn al-Xattob davrida bayt al-mol va qamoqxonani ko‘riqlash,
da’vogarlarni qozi xuzuriga keltirish va jinoyatchilarga nisbatan chiqarilgan
hukmlarni ijro etish bilan shug‘ullanganlar. Bu davrdagi shurta xodimi qoziga
tobe’ bo‘lib, jilvoz deb atalgan. Garchi ‘Umar davrida shurta tizimining ilk
ko‘rinishlari paydo bo‘lgan bo‘lsada, uning to‘la shakklangan tizim darajasiga
chiqishi ‘Usmon ibn ‘Affon davrida amalga oshirilgan.
Arabiston yarim orolida markazlashgan islom davlati bevosita Muhammad
payg‘ambarning rahbarligi ostida shakllangan bo‘lsa-da, uni boshqarish va
hududlarini yanada kengaytirish «roshid xalifalar» davrida yuz berdi. Arab
istilolari natijasida davlat hududlari Arabiston yarim orolidan tashqari chiqib,
kengaya boshladi. Ilk davrda Payg‘ambar Madina nazoratiga kirgan har bir
hududning nufuzi yuqori bo‘lgan oqsoqolini shu erga rahbar etib tayinlar edi. Abu
Bakr bu amaliyotni deyarli o‘zgarishsiz qoldirdi.
O‘z o‘rnida mazkur viloyatlar administrativ jihatdan shahar va jamoalarga
bo‘linar edi. Viloyat hokimlari mansabi ham ilk islom davrida asta-sekin shakllana
boshladi. Avvaliga, Muhammad payg‘ambar islomni qabul qilgan qabila yoki
shahar ahliga din asoslarini o‘rgatish uchun mu‘allim ( ملعم ) tayinlar edi.
Keyinchalik Madina nazorati ostiga o‘tgan qabila va shaharlarda mu‘allimlar
mansabi ‘omil ( لماع ) mansabi bilan o‘zgartirildi. Dastlab ular siyosiy mavqega ega
bo‘lmadilar. Lekin, Abu Bakr davriga kelib, bu ‘omil lar yoniga alohida sadaqalar
‘omili ( تاقدصلا لامع ) mansabdori qo‘shildi. Ular orasida xaroj ‘ omili ( جارخلا لماع )
davlat uchun eng ahamiyatlisi hisoblanib, doim voliy yonida bo‘lgan. Ular Madina
davlati tarkibidagi shahar va qabilalarga tayinlanib, xaroj to‘plar edilar. ‘Umar ibn
al-Xattob davrida Madina davlati tarkibiga ko‘plab hududlarning kirishi bilan
‘omil larning ustidan voliy ( يلاو ) tayinlana boshladi. Hududlardagi voliylar

shaharlarga ‘omillar ni o‘zlari tayinlar, ammo, xaroj ‘omili xalifa tomonidan
tayinlangan. Umaviylar ‘omil mansabiga siyosiy ahamiyat berib, uni amir ( ريمأ )
deb atay boshladilar. Ular xalifa mansub bo‘lgan urug‘dan tayinlanib, faoliyat
doiralariga bir qator siyosiy va harbiy vazifalar kiritildi.
‘Omil larning ilk davrdagi rahbarliklari umumiy edi. Keyinchalik uning
xususiylashib borgani kuzatiladi. Masalan, ‘Amr ibn al-‘Osning Misrga amirligini
umumiy deb atash mumkin. Keyinchalik ‘Umar ibn al-Xattob ‘Abdulloh ibn
Sa‘dni xaroj yig‘ishga tayinlaganidan so‘ng uning voliligi maxsus bo‘lib qoldi.
Keyinroq alohida qozi tayinlanishi bilan voliyning hokimiyati qo‘shinga
qo‘mondonlik va namozga imomlik bilan chegaralanib qoldi.
Voliylik muddati chegaralanmagan bo‘lib, u ning o‘z vazifasini qanday
bajarishi va viloyatdagi ijobiy o‘zgarishlarga qarab belgilanar edi. Muoviya ibn
Abi Sufyon Damashqda yigirma yil voliy bo‘lgan. Ba’zi voliylar bir yil ham
o‘tirmas edilar. YAngi xalifa oldingi hukmdor tarafidan tayinlangan voliylarni
qayta tasdiqlagan. Voliy viloyat ishlarini boshqarishda shurta boshlig‘i, xaroj
‘omil lari, bayt al-mol xodimlari, devonlar ishchilari kabilarga tayanar edi. Ba’zida
bayt al-mol mas’uli voliydan mustaqil bo‘lib, to‘g‘ridan to‘g‘ri xalifaga bo‘ysunar
edi. Boshqaruv tizimi ‘Umar davridayoq shakllanib, voliy , qozi , devon kotibi va
‘omil lar vazifalari aniq belgilangan edi. Ushbu tartib ‘Usmon va ‘Ali davrida
saqlanib qoldi.
Boshqaruv apparati geografik, strategik nuqtai nazar va o‘sha davrning
boshqaruv an’analari ta’sirida, ba’zan qabilalarning joylashuviga qarab shakllandi.
Xalifalik tarkibiga kirgan hududlarda islomiy idora usuli o‘rnatildi, ammo ba’zi
hududlarda eski davlat boshqaruvidagi lavozim nomlari o‘zgarmadi. Masalan,
Misrda: al- mudir , al-muhofiz, al-m a’mur yoki no’ib al-mudir , al- xavli yoki al-
mufattish az-ziro‘iy lavozimlari saqlanib qoldi. Voliylar hududlardagi iqtisodiy
ishlar bilan shug‘ullanar, mojaroli ishlarni hal etish uchun esa alohida qozilar
tayinlangan edi.
Oliy sud vazifalarini ado etish avval xalifalar zimmasida bo‘ldi. Abu Bakr
davrida Madinada qozilik mansabi bo‘lmagan. Musulmonlar orasidagi

kelishmovchiliklarni faqih sahobalar hal etar edilar. Manbalardan xalifalik
tarkibidagi viloyatlarda qozilikni viloyat hokimi tomonidan olib borilganligi
ma’lum bo‘ladi. Davlatning kengayib borishi xalifa ‘Umar ibn al-Xattob davrida
qozilik mansabini joriy etilishiga olib keldi va bir qator jinoiy kodekslar ishlab
chiqildi. Bu davrda Madina, Kufa, Basra, Misr, Damashq shaharlariga qozilar
tayinlab, ularga muayyan maosh belgilandi. ‘Usmon ibn ‘Affon davrida bu ro‘yxat
bir oz qisqarib, 7 viloyatga qozi tayinlanganini ko‘r ish mumkin . Ammo ‘Ali
davrida qozilar faqatgina Kufa va Basra shaharlariga tayinla d i.
To‘rt xalifa davrida davlat apparatining shakllanib rivojlanishi Madina shahar-
davlatining polisdan imperiyaga aylanish jarayonini to‘liq nihoyasiga etkazdi.
Arab xalifaligi an’analar bilan bir qatorda boshqaruv apparatiga qo‘shni
mamlakatlarda mavjud boshqaruv tizimlarining ba’zi elementlarini o‘zlashtira
boshladi. Ular safiga soliq tizimi, muntazam harbiy bo‘linmalar, harbiy
lagerlarning vujudga kelishini, yangi yil hisobi – hijriy kalendar joriy etilishini
kiritishimiz mumkin. Bu jarayonlarni bevosita boshqargan diniy davlat boshlig‘i
vazifalarini bajarayotgan xalifalar sof dunyoviy rahbarga aylana boshladilar.
Harbiy islohotlar. Madina davlatining hukmronlik doirasini kengaytirish
maqsadida islom dinini qo‘shni hududlarga yoyish xitobi bilan arab yurishlari
boshlandi. Muhammad payg‘ambar va xalifa Abu Bakr davrlarida davlat tarkibida
muntazam armiya tizimi yo‘q edi. Uning harbiy kuchini islomni qabul qilgan
erkaklar tashkil etar edi. Ba’zi hollarda esa ularga boshqa ittifoqdosh qabilalarning
ko‘magi asqotardi. Hududlardagi erkaklar davlat rahbarining buyrug‘i bilan jangga
borar, urush tugagach, yana o‘z turmushlariga qaytar edilar.
Zabt etilgan hududlarda askarlar dehqonchilik va hunarmandchilik bilan
mashg‘ul bo‘lib, o‘zlarining harbiy salohiyatlarini yo‘qota bordilar. SHuningdek,
ko‘plab askarlarning mahalliy aholi bilan chatishib ketish holati ham yuz bera
boshladi. Askarlar orasidagi bunday parokandalikning oldini olish va shiddat bilan
kengayib borayotgan davlatning harbiy salohiyatini oshirish maqsadida xalifa
‘Umar ibn al-Xattob tomonidan armiyaga xos yangi nizom ishlab chiqildi va
maxsus askarlik lavozimi ta’sis etildi.

Muhammad payg‘ambar va Abu Bakr davrida askarlar ko‘ngilli jangchilardan
iborat bo‘lib, davlat tomonidan hech qanday mablag‘ olmaganlar. Ular janglardan
tushgan o‘ljalarning 1
/
5 ( سمخلا – al-xums ) qismi bilan kifoyalanar edilar. Xalifa
‘Umar ibn al-Xattob askarlarning moddiy manfaatlarini qondirish maqsadida
« Askarlik devoni » tashkil etib, askarlarni ilk bora maosh bilan ta’minlay boshladi.
Mazkur devonda jangchilarning nomi, ularning vazifalari va maoshlari miqdori
qayd etilar edi. ‘Umar ibn al-Xattob davrida askarlarning maoshlari miqdori
turlicha bo‘ldi. Xalifalik ‘Ali ibn Abu Tolib qo‘l ostiga o‘tgach, askarlar maoshi
teng qilib belgilandi. Askarlarning yangi shakllanayotgan davlat harbiy kuchlari
tarkibi, ularning soni va islomda tutgan mavqelari berilayotgan maoshlariga
sezilarli darajada ta’sir etdi.
YAngi shakllanayotgan davlat harbiy kuchlarini jangga yarog‘lilik holatini
saqlashning asosiy omillaridan biri maosh bo‘lsa, ikkinchisi turar joylari masalasi
edi. Mesopotamiya markazida harakat qilayotgan musulmon qo‘shinlari doimiy
yashash joyiga ega emas edilar. SHuning uchun Arabiston yarim oroliga yaqin
bo‘lgan ochiq sahrolarga chodir tikib yashay boshladilar. ‘Umar ibn al-Xattob
istilo etilgan hududlardagi jangchilarning Arabiston yarim oroliga yaqin
hududlarda istiqomat qilishlari uchun harbiy shaharlar barpo etishga buyruq berdi.
Natijada Iroq hududida – Basra va Kufa, Misrda – Fustot shaharlari paydo bo‘la
boshladi. Bunday shaharlarning qurilishi, xalifalikning harbiy-strategik salohiyatini
oshirib, davlat hududini istilo etilgan mamlakatlar hisobiga kengaytirishda asosiy
omil bo‘lib xizmat qildi. SHuningdek, ichki harbiy tizimlarni takomillashtirish
maqsadida, Madina shahri yaqinida ko‘plab harbiy garnizonlar qurdirdi. Madina
shahrida va undan tashqari hududlarda askarlar uchun ulov va oziq-ovqat zaxirasi
saqlanadigan omborlar qurildi. Xalifa ‘Usmon ibn al-Affon davrida esa ularning
soni yanada ko‘paydi. Harbiy garnizonlar askarlarning doimo jangovorlik
salohiyatini oshirish, harbiy qurol-aslaha, ot-ulov, oziq-ovqat va suv zaxiralarini ng
tayyor turishini ta’minlar edi. ‘Ali ibn Abu Tolib Kufa shahrining havfsizligini
ta’minlash maqsadida unga muxolifatda bo‘lgan Suriya bilan chegaradosh
hududlarga ko‘plab harbiy postlar va katta qal’alar qurdirdi.

Askarlarning harbiy qurol-yarog‘ini zamonaviylashtirish masalasi musulmon
davlatining eng dolzarb muammolaridan biri edi. Davlatning harbiy qo‘shin tarkibi
otliq va piyoda askarlardan iborat edi. Piyodalar qilich, qalqon va uzun nayza bilan
qurollangan bo‘lib, uzun nayzali jangchilar frontning oldi va orqa tarafdan kelishi
mumkin bo‘lgan dushman hujumini qaytarish uchun xizmat qilgan. Kamonchilar
o‘rta, o‘ng va chap tarafda joylashib, qo‘shinning eng dolzarb kuchi hisoblanar edi.
Arab askarlari SHom va Hindistonda yasalgan qilichlardan foydalanar edilar. Ba’zi
arab qabilalari esa, Yaman qilichlarini afzal ko‘rganlar. Uzun nayza Bahrayndan
keltirilar edi. Qisqa nayzadan suvoriylar foydalanganlar. Kamonchilar ‘Usfuriy,
Masihiy va Kinoniy kamon va o‘qlarini afzal bilardilar. ‘Oriflar o‘z askarlariga
sopqon (rogatka) dan otish mashqini o‘rgatar va qattiq nazorat olib borar edilar.
Davlatning harbiy kuchlari yirik harbiy qurollardan ham foydalanar edilar:
manjaniq – yog‘ochdan yasalgan tosh otish uchun maxsus moslama bo‘lib, 28
qismdan iborat bo‘lgan. Bu quroldan Muhammad payg‘ambar ilk marotaba Toif
urushida foydalangan. Dabboba – toshbaqa ma’nosini anglatadi. Har tarafi
berkitilgan, devorlarni teshuvchi va zarba beruvchi arava. Dabr – yog‘ochdan
tayyorlangan, atrofi esa teri bilan qoplangan bo‘lib, undan askarlar qal’aga zarba
berishda foydalanganlar. Manbalarning xabar berishicha, manjaniq va dabbobadan
Suriya shaharlarini olishda keng foydalanilgan.
Askarlarning kiyimlari tizzadan pastga tushadigan zirhli sovut, qattiq
gazlamadan tikilgan ishton va etik edi. Otliq suvoriylar sovut kiymaganlar. Boshqa
kiyimlari esa piyodalarnikidan burgut patlari bilan bezalgan temir dubulg‘a bilan
farq qilgan xolos. Agar islom o‘zida diniy ko‘rinishini siyosiy kuchga
aylantirmagan taqdirda, u Arabiston yarim orolining bir-biriga qarshi diniy
ta’limotlar ta’sirida o‘tkinchi diniy-axloqiy ta’limot sifatida ko‘p o‘tmay yo‘qolib
ketar edi. U shu yo‘l bilan o‘z dushmanlari ustidan g‘alaba qozonib, besh qit’a
xalqlariga islom ta’limotini tarqata oldi.
Iqtisodiy islohotlar. YAngi davlatning moliyaviy qudratini shakllantirish va
uni rivojlantirishda soliqlar muhim o‘rin tutadi. Ma’lumki, rivojlangan soliq tizimi
davlat qudratini ta’minlaydi. Muhammad payg‘ambar ham Madina shahar-davlati

iqtisodiy tizimini shakllantirish harakatini boshlab berdi. Ilk davr soliq tizimida
Madina hukmiga bo‘ysindirilgan qabilalarning mol-mulklari asosiy o‘rin tutdi.
Lekin Payg‘ambar davrida (622-632) chorva-moldan davlat foydasiga olinadigan
soliq mavhum – goho « sadaqa »( ةقدص ), goho « zakot » ( ةاكز )deb atalib, bu termin-
atamalar ilk davrda sinonim so‘zlar sifatida qo‘llanildi.
Qur’onning tarixiy oyatlaridan qadimda yahudiy va nasroniy jamoalar uchun
ham diniy soliqlar qo‘llanilganligini ko‘rish mumkin. Demak, Arabiston yarim
oroli, Vizantiya va Sosoniylar davlatlaridagi xristianlik va yahudiylik dinlariga
e’tiqod qiluvchi aholi uchun islom paydo bo‘lishidan oldin bunday soliq turi
ma’lum bo‘lgan. Qadimda xristianlar o‘rtasidagi tabaqaviy tenglikni saqlash
maqsadida boy va o‘rtahol xristianlik diniga e’tiqod qiluvchi aholi oylik
daromadining o‘ndan birini (desyatina) soliq sifatida cherkovga olingan.
Yahudiylarda esa diniy majburiyat sifatidagi soliq «solihlik» ( sedaka ) deb atalgan.
Yahudiylar chorva-mollari, hosil, urushda orttirilgan o‘ljalar va mol-mulklarning
o‘ndan birini har oyda sedaka solig‘i sifatida ibodatxonani ta’mirlashga
ishlatganlar, ruhoniylar, kambag‘allar, beva va etimlar orasida tarqatganlar.
Demak, bu soliqlar xristian va yahudiy dinlaridagi dindorlarning majburiyatlari
sanalib, davlat ahamiyatiga molik bo‘lmagan.
Islom dinida ham zakot solig‘i musulmonlarning boy tabaqalari uchun diniy
farz sifatida joriy etildi. Xristianlik va ya hudiylikdan farqli o‘laroq zakot solig‘i
musulmonlardan yiliga bir marta yig‘ib olinadigan bo‘ldi. Avvaliga Muhammad
payg‘ambar va xalifa Abu Bakr davrida (632-634) zakot solig‘i Qur’onda
buyurilganidek, faqat faqirlar, miskinlar, sadaqa [zakot] yig‘uvchilar, ko‘ngillari
islomga oshna qilinuvchi kishilar, qullarni ozod qilish uchun, qarzdorlar va
musofirlarga tarqatildi. Muhammad payg‘ambar zakot solig‘idan tushgan
mablag‘ning ma’lum qismini musulmon bo‘lmagan arab qabilalarining shayxlari,
e’tiborli kishilarga nafaqa sifatida berib turgan. Bundan asosiy maqsad ularning
qabiladoshlari orasida islom diniga nisbatan hurmat hissini uyg‘otish edi. Qur’onda
zikr etilgan mazkur etti toifaning ichidagi ko‘ngillari islomga oshna qilinuvchi

kishilar ( kمهبو kkلقل ة kkفلؤم – mu’allafatu l i qulubihim )ga berish nafaqa ‘Umar ibn al-
Xattob davrida bekor qilindi .
Y a ngi tashkil topayotgan davlatda s oliq masalasida ilk davrga nisbatan tub
o‘zgarishlar ‘Umar ibn al-Xattob davriga kelib yuz bera boshladi. Islomdan avvalgi
arablar amaliyotida biror hududni kuch bilan ( ةو
kkkنع – ‘ anvatan ) bosib olish
davomida aholi punktlaridagi ekinzorlarni o‘zaro mulk qilib bo‘lib olish odat
tusiga kirgan edi. Muhammad payg‘ambar ham shu odatga ergashgan holda
Xaybarni zabt etish (628 yil) davomida egalari urushda halok bo‘lgan ekinzorlarni
istiloda qatnashgan askarlarga bo‘lib bergan edi. Davlat mustahkamlana borgach,
bu amaliyotdan voz kechila boshlandi.
Zabt etilgan hududlarning yangi dinni qabul qilgan dehqonlari o‘z
ekinzorlaridan xaroj solig‘i o‘rniga ‘ushr solig‘i to‘laganlar. Lalmikor va
ariqlardan sug‘oriladigan erlardan to‘liq ‘ ushr , quduq, hovuz, meshlarda
sug‘oriladigan erlardan esa yarim ‘ ushr olingan. Bu misollardan ‘Umar ibn al-
Xattobning davlat hukmi doirasini yangi hududlarga kengaytirishda soliqlar
siyosatidan unumli foydalana olganligini ko‘rish mumkin. YAngi shakllanayotgan
soliq tizimida musulmon bo‘lmagan aholidan jon boshi hisobida olinadigan jizya
solig‘i muhim o‘rin tutdi. Al-Jizya ( ةيزجلا ) instituti Arab xalifaligi o‘tmishdoshlari –
Sosoniylar (224-651) va Vizantiya imperiyalari davlat tizimida ham mavjud
bo‘lgan. Bu imperiyalar hududida yashagan johiliya davri arablari mazkur jon
solig‘ini joliya deb ataganlar. Davlat namoyondalari bu soliqni yiliga uch marta
yig‘ib olganligi ma’lum. SHohan-shoh Xusrav Anushirvon (531-579) xristianlar,
yahudiylarning ba’zi toifalariga bu soliqni joriy qilgan. Ammo, boshqa dinlarga
e’tiqod qiluvchilar orasidan zodagon xonadonlar vakillari, voliylar, otliq askarlar,
haram (ibodatxona) xizmatchilari, sudyalar, dehqonlarning raislari va devon
kotiblari bu soliqdan ozod etilganlar.
Muhammad payg‘ambar va Abu Bakr davrida soliqlar miqdori muayyan
tarzda belgilanmagan edi. Bosib olingan hududlardan olinadigan soliqlarning
miqdori ‘Umar ibn al-Xattob hukumati tomonidan ishlab chiqila boshladi. Birinchi
navbatda jizya solig‘i to‘lovchilar uch toifaga bo‘lindilar:

1) boylar – 48 dirham;
2) o‘rtahollar – 24 dirham;
3) kambag‘allar – 12 dirham.
Birinchi toifani yuqori tushumga ega bo‘lgan sarroflar, gazlama sotuvchilar,
yirik savdogarlar, katta er egalari, tabiblar, ikkinchi toifani esa hunarmandlar,
tikuvchilar, bo‘yoqchilar va kosiblar tashkil qildilar. Uchinchi toifani kam
daromadli aholi tashkil etdi. Jizya solig‘i ishga yaroqsizlar, qariyalar, nogironlar,
ko‘rlar, aqli ojizlar, rohiblar, ayollar va bolalardan olinmagan. Jizya aholidan har
yilda bir marta yoki har oyda qisman to‘lab borish orqali yig‘ib olingan.
Jizya institutini shakllantirishda ‘Umar ibn al-Xattob istilo etilgan
hududlardagi iqtisodiy ahvolni hisobga olgan. SHimoliy Arabiston aholisining
Yaman aholisiga nisbatan iqtisodiy qudrati yuqoriligi bois Iroq va Suriyaning boy
tabaqalari 48 dirham o‘rniga 50 dirhamdan jizya to‘laganlar.
YAngi rivojlanib kelayotgan davlatning iqtisodiy tizimi shakllanishida « Bayt
al-mol » ( لاملا تيب – davlat g‘aznasi, pul va boshqa qimmatbaho buyumlarni saqlash
uchun ombor) ning tashkil topishi asosiy rol o‘ynadi. Bu muassasada daromad
manbalari va ularni qaerlarga sarf etish borasidagi ma’lumotlar saqlangan. Bayt al-
mol ga keladigan soliqlarning hammasi ham faqat pul shaklida bo‘lmay, balki
natural soliqlar – don, qoramollar, matolar va qurol-aslaha turlari ham mavjud edi.
Abu Bakr davrida Madina davlati tasarrufining kengaya boshlashi va ar-
Ridda harakati orqali boshlangan arab yurishlari natijasida davlat g‘aznasiga kelib
tushadigan soliqlar miqdori oshib bordi. Avvaliga Abu Bakr davlat g‘aznasini o‘z
uyida, keyinchalik Payg‘ambar masjidida saqladi. Markazlashgan Madina davlati
boshqaruvi ‘Umar ibn al-Xattob qo‘liga o‘tgach, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
shakli avvalgi holatini tubdan o‘zgartirdi. U zabt etilgan hududlarning davlat
boshqaruvidagi iqtisodiy tizimlarni islom davlati amaliyotiga kiritdi. SHuningdek,
‘Umar ibn al-Xattob devonlar tizimini eroniylardan o‘zlashtirgach, bu devonlarni
bir erga birlashtirish maqsadida bayt al-mol muassasasini tashkil etdi. SHiddat
bilan rivojlanib borayotgan davlatdagi qurilishlar, davlatning harbiy salohiyatini
oshirish, ijtimoiy ta’minot, iqtisodiy islohotlarni davlat o‘z tasarrufi doirasida

ushlab turishi uchun qoplanadigan mablag‘lar va hukumatning boshqa sarflari
uchun ketadigan xarajatlar bayt al-mol dan olina boshlandi. Bularning hammasi
bayt al-mol ga ‘Umar ibn al-Xattob davrida asos solinganligini ko‘rsatadi.
Davlatdagi tushumlarning oshishi bilan bir qatorda uning xarajatlari ham
oshib bordi. Buni xalifa ‘Umar ibn al-Xattobning arab davlatchiligiga umuman yot
bo‘lgan hukumat ishchi-xodimlari, davlatning ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlami
va diniy arboblarga muayyan tarzda moyanalar berish misolida ko‘rish mumkin.
Xalifa ‘Umar ibn al-Xattob aholiga moyana va nafaqa tayinlashda aholining
Muhammad payg‘ambarga (qarindosh) yaqinligi va davlat oldidagi xizmatiga
muhim ahamiyat berdi. U payg‘ambarning ayollari, davlat ahamiyatiga molik
bo‘lgan Badr, Uhud janglarida qatnashgan, Habashistonga 615 yil hijrat
qilganlarga, Makkaning olinishida ishtirok etganlarga, keyingi yirik janglarda
ishtirok etganlarga, askarlarning bevalari va etim bolalariga moyanalar tayin etdi.
Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, avvaliga ‘Umar ibn al-Xattob
chaqaloqlarning faqatgina ko‘krakdan chiqqanlariga nafaqa belgilagan. Nafaqa
olish niyatida ko‘plab ayollar o‘z bolalarini erta emizishdan chiqarganlar. Buning
natijasida jamiyatda go‘daklar o‘limi ko‘paygan va bunday xavfning yanada
kuchayishining oldini olish maqsadida, ‘Umar har bir yangi tug‘ilgan chaqaloq
uchun ham nafaqa tayin etgan.
Hoshimiylardan ‘Ali ibn Abu Tolib, al-‘Abbos ibn ‘Abd al-Muttalib,
Payg‘ambarning nabiralari al-Hasan va al-Husaynga 5 ming dirhamdan nafaqa
tayin etdi. SHuningdek, xalifa Badr jangida qatnashganlarga ham 5 ming dirham
nafaqa tayin etib, boshqalarning nafaqasini bu miqdordan oshirmagan.
Boquvchisiz etim qolgan bolalarni o‘z qaramog‘iga olgan kimsalarga 100
dirhamdan maosh tayin etish bilan birga kundalik extiyojiga qarab, davlat
g‘aznasidan oziq-ovqat belgilangan.
Bu davrga kelib, askarlar ham maosh bilan ta’minlana boshladilar. Maoshdan
tashqari har oy oziq-ovqat ( rizq ) bilan ham ta’minlab turilgan. 1 irdob (36 litr yoki
25 kg) bug‘doy, kist (1 litr) o‘simlik moyi, yana shuncha sirka va biroz asal va
eritilgan yog‘ berilgan.

‘Umar ibn al-Xattob tayin etgan moyanalar va maoshlar Sosoniylar
imperiyasi tomonidan zarb etilgan dirham tangalarda berilgan. Makka va Arabiston
yarim orolida pul ishlab chiqarilmaganligi uchun arablar VII asrning 60-yillariga
qadar asosan Vizantiya imperiyasining tilla va Sosoniylar davlati va YAmanning
kumush tangalaridan, ba’zi hollarda esa Afrika va Yamandan keladigan oltin
qumlaridan ham foydalanganlar. Ularni tortib olishda dinordan vazn birligi sifatida
foydalanganlar. Islomdan oldingi davr arablari Tabariston, Xorazm va Bag‘lon
davlatlarida zarb etilgan dirham tangalarni ishlatganlar.
Vizantiyada ishlab chiqariladigan tilla (nomisma) tanganing og‘irligi yaxlit
4,45 gramni tashkil etib, old qismida imperatorning surati zarb etilgan edi. Kumush
tangalar pul muomalasida katta ahamiyatga ega emas edi. Bozorlarda kundalik
savdoda asosan mis tangalar ( fils ) ishlatilardi.
Arabiston yarim orolining katta qismi «dirham zonasi»da bo‘lib, YArim
orolning shimoli-g‘arbi esa «tilla zonasi» hududiga kirar edi. SHu ikki zonaning
kesishgan joyi Makka shahri edi. Makka bozorlarida dinor ( nomisim ) va dirham
ishlatilardi.
Vizantiyada zarb etilgan dirhamlarning juda yupqaligi va ishlatish jarayonida
eyilishning osonligi savdogarlarni dirhamlarni tortib olishga majbur etardi.
SHuning uchun savdogarlar dona-dona ishlatiladigan paytlarda to‘liq dirhamlardan
foydalanar edilar. Makkada dinor bilan dirham o‘rtasidagi farq 1 dinorga 10
dirhamni tashkil etgan. Xalifa ‘Umar davriga kelib dinorning kursi 12 dirhamga
ko‘tarilgan.
Arab xalifaligi tarkibiga kirgan hududlardagi soliqlarni tayin etishda maydon
o‘lchov birligi, vazn va sig‘im o‘lchov birliklaridan foydalanilar edi. Bosib olingan
hududlardagi o‘lchov birliklari davlatning asosiy etalonini tashkil etdi. Masalan,
Misr aholisi ishlatadigan irdob , qist , jarib va boshqa o‘lchov birliklari davlat
miqyosida ishlatila boshlandi. SHuningdek, arablarda qadimdan boshoqli
o‘simliklar va sochiluvchan jismlarni o‘lchash uchun mudd , so‘ , maxtum , qafiz
vazn o‘lchov birliklari vasq , dirham , misqol , ratl , ‘ uqqa , uqiya , xoshimiy rub ‘,

qintor , maydon-er o‘lchash uchun esa doniq , qiyrot , faddon , ziro ‘kabi o‘lchov
birliklari ma’lum edi.
Ilk arab-islom davlati rivojlanib borish jarayonida iqtisodiy masalalarda
diniylik va dunyoviylik unsurlari bir-biridan asta-sekin ajralib chiqa boshladi.
Bunda yangi davlat iqtisodi va apparatini to‘liq tarzda shakllanishiga bevosita hissa
qo‘shgan ‘Umar ibn al-Xattobning iqtisodiy va ijtimoiy islohotlari asosiy turtki
bo‘ldi. Xalifa ‘Umar ibn al-Xattob Muhammad payg‘ambar davridagi soliqlarning
turlari va miqdoriga bir qator o‘zgartirishlar kiritdi. U ilk davrda musulmonlar
uchun notanish bo‘lgan savdo va boj ‘ushr ini davlat soliq tizimida qo‘llay
boshladi. J izya va xaroj institutlarining aniq ob’ekti va hajmini muayyan darajaga
keltirdi. Arabiston yarim oroli uchun noma’lum bo‘lgan bayt al-mol muassasasi
tashkil etilib, askarlar, davlat apparati xodimlari, ishchi-xizmatchilarga moyanalar
tayin etildi. YAngi shakllanayotgan davlat aholisini ijtimoiy muhofaza qilish
maqsadida qariyalar, etimlar va boshqa e’tiborli shaxslarga nafaqalar belgilandi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ‘Umar ibn al-Xattob davrida olib borilgan
soliqlar siyosatidagi islohotlar natijasida davlatning iqtisodiy ravnaqi Muhammad
payg‘ambar rahbarligi davri ko‘rinishidan tubdan farq qildi.
3. Kalom ilmi tarixi va rivojlanishi
Islom ilohiyoti – kalom falsafasining shakllanishi (VIII-IX asrlar).
Tasavvuf ilmining paydo bo‘lishi va rivojlanishi: dastlabki mutasaffivlar
«Kalom» so‘zi arabcha bo‘lib, uning lug‘aviy ma’nosi gap, nutq, bayon
demakdir. Fan tilida u mantiq va falsafa qoidalariga asoslangan aql va
tafakkurning mahsuli o‘laroq alohida fan sifatida ta’riflanadi.
Islom dini ta’limoti aql va tafakkurga emas, balki iloshiy kыrsatmalarga
asoslangan bыlgani uchun Islom dinining ilk davrlarida faqatgina Qur’on va
Sunna ta’limoti bilan cheklanish shart sanalib, mantiq, falsafa, kalom kabi
fanlardan foydalanish qat’iy ravishda taqiqlangan. SHu ta’qiqlardan kelib
chiqib, kalom ilmini tanqid qilgan mashhur shaxslarning sыzlaridan iqtiboslar
keltiramiz:

Abu Hanifa (Imom A’zam): «Amr ibn Ubaydni xudo ursin, -kalom ilmiga
ыsha eshik ochib berdi.»
Abu Hanifaning bosh shogirdi Abu YUsuf: «Kalom ilmini o‘rganish,
bilish-jaholat. Uni bilmaslik ilm».
Molik ibn Anas: «Johillardan uzoq yuringiz. Ular kim desangiz, ular
Allohning zoti va sifatlari haqida sukut saqlash ыrniga o‘tmishda ajdodlarimiz
aytmagan gaplarni gapiradiganlardir».
Imom SHofiiy: «Oxiratda Alloshning shuzuriga shirkdan va kalom ilmidan
boshqa har qanday gunohlarim bilan borganim yaxshiroqdir».
Ahmad ibn Hanbal: «Kalom ilmi bilan shug‘ullanuvchi odam hech qachon
iqbolli bo‘lmas».
Abul-Lays al-Hofiz: «Qaysi bir olim kalom ilmi bilan shug‘ullansa, uning
ismi ulamolar safidan o‘chirib tashlanadi».
SHamsul-aimma al-Hulvoniy: «Har qanday mustahiq bo‘lsa ham kalom
ahliga iqtido qilib ortida namoz o‘qish makruhdir». ( SH. Marjoniy. Nozuratul-
haq, Qozon nashri. 1870 y. 10-11 betlar. )
Kalom ilmini tanqid qilgan olimlar ыz fikrlarini isbotlash maqsadida yana
shuni ta’kidlaydilarki, Qur’oni karim va hadisi shariflarda islom ta’limoti,
mafkurasi, e’tiqodiy-nazariy qarashlar mufassal talqin etilgan va shungacha
bыlgan shar qanday diniy, falsafiy, mantiqiy yoki aqliy nazariyalarni bekor
qilgan. Endilikda ыzini mы’min-musulmon deb sanaydigan kishi
Payg‘ambarning Allosh tomonidan keltirgan iloshiy ta’limotidan tashqari
chiqmasligi kerak. Islom dinigacha shakllangan yunon, fors yoki sharq falsafasi,
shu jumladan kalom ilmidan voz kechishi zarur. Manbalarning guvoshlik
berishicha, mazkur taqiq holati hijratning ikkinchi asrigacha davom etgan.
Kalom ilmiga nisbatan ijobiy munosabatning shakllanishi
Islom dini dunyoning k ы p mamlakat va xalqlariga tarqalishi va islom
mafkurasining turli noislomiy mafkuralar bilan to‘qnashuvi natijasida ularga

$raddiya berish muammolari kelib chiqqan. Islom aqidalari va ahkomlarini ularga tushuntirish va asoslab berish uchun esa, oyat va hadislarning ы zi kifoya qilmas edi. Zero islom aqidasiga muxolif fikr qiluvchi oqim va toifalar o‘zlarining dunyoqarashlarida asosan kalom, mantiq, jadal, munozara kabi aqliy dalil va shujjatlarga suyanar edilar. Binobarin, islom mafkurasining targ‘ibotchilari ham ы z muxoliflariga faqat naqliy dalilllar bilan emas, balki mazkur aqliy dalillarni ы rganish bilan ham sha\ullanishlariga to‘g‘ri kelgan. SHunday qilib, oldin ta’qiqlangan Kalom ilmi islom dunyosida ham keng ko‘lamda o‘rganiladigan bo‘ldi va bu fanda sham dunyoga mashhur islom mutafakkirlari, faylasuflari va mutakallimlari paydo b ы la boshladi. Abu Mansur al-Moturidiy, Abulhasan al- Ash’ariy, Abu Bakr ar-Roziy, Faxruddin ar-Roziy, Abu Nasr al-Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Rushd, Ibn Xaldun, Azduddin al-Iyjiy, Sayyid SHarif Jurjoniy, Ibn ar-Rovandiy, Abu Hayyon at-Tavhidiy, YAshyo ibn Adiy, Misksvaysh, Sushravardiy, Ibn Hazm al-Bojuriy, Sadriddin ash-SHeroziy, Sa’duddin Taftazoniy, Abu Hafs Umar an-Nasafiy, Alouddin as-Samarqandiy, Ali ibn Usmon al-Hishiy, Abushshakur as-Solimiy, Abu Ja’far at-Tahoviy, Jamoliddin Afg‘oniy, Mushammad Abdu va boshqa k ы plab olimu allomalar etishib chiqdilarkim, ular Kalom ilmining rivojiga ulkan hissa qo‘shib, bu soshada bebasho asarlarni qoldirib ketdilar. Kalom ilmi shariat peshvolari tomonidan oqlanib islomiy fanlar =atoridan joy olgandan keyin taqiq ы rnini targ‘ib va tashviqotlar ola boshladi. Bu fanga islom mutafakkirlari qanday ta’riflarni berganliklari to‘g‘risida manbalarga murojaat qilsak, quyidagi satrlarni mutolaa qilamiz: Abu Homid Muhammad G‘azzoliy: «Haj ziyoratiga boruvchilarni yo‘lto‘sar, qaroqchilardan shimoya qilish zarurati tug‘ilgach ularni qo‘riqlab boruvchi soqchilarning bo‘lishi sham shart hisoblanib qolgani kabi, chuqur bilimga ega b ы lmagan oddiy musulmonlarning diniy e’ti=odlarini turli bid’at va noto‘g‘ri nazariyalardan qo‘riqlash uchun kalom ilmini o‘rganish vojib ilmlardan biriga aylan («Ihyou ulumid-din, 1-jild, 34 bet»)$