Jadidchilarning falsafiy qarashlari va hozirgi zamon - Философия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	238.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Философия

Jadidchilarning falsafiy qarashlari va hozirgi zamon

Купить

JADIDCHILARNING FALSAFIY QARASHLARI VA HOZIRGI
ZAMON
MUNDARIJA
KIRISH .............................................................................................. ...........3
I-BOB. JADIDCHILIK H ARAKATI VUJUDGA KELISHINING
IJTIMOIY-MA’NAVIY SHART-SHAROITLARI
1. 1. Jadidchilik xarakatining shakllanishi va ijtimoiy muhit......... ...................9
1.2.Jadidchilik g‘oyalarining sharq tafakkuri tizimidagi o‘rni .......... ...............19
II- BOB . JADIDCHILIK FALSAFASI VA UNING MOHIYATI
2.1.Jadidlar falsafiy qarashlarining xususiyatlari.............................. ...............30
2.2. Jadidlar g‘oyalarida milliy istiqlol masalalari............................. ..............44
I II- BOB. JADIDCHILIK G‘OYALARI VA HOZIRGI ZAMON
3.1. Jadidchilik va milliy taraqqiyot................................................ .......... .. ..56
3.2. Jadidlar milliy-demokratik davlatchilik g‘oyalari va hozirgi
zamon.......................................................................................... ........... .... 70
XULOSA .................................................................................... .......... . . . .. ... 83
Foydal a n i lgan adabiyotlar ro‘yxati ...................…...................... ..............86

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi va zarurligi. Insoniyatning tarixiy taraqqiyotida
XIX asr oxiri XX asr boshlari alohida mavqeiga ega. Bu davrda shu qadar ko‘p
olamshumul voqealar ro‘y berdiki, ular o‘zining mazmun mohiyati bilan bir
necha asrlarga tatiydi.
Agar XX asr boshlariga bugungi kun nuqtai-nazaridan yon d oshsak, bu asr
T urkiston xalqlari uchun milliy o‘yg‘onish harakati bilan boshlanadi va shu
harakatning o‘z oldiga qo‘ygan ulug‘ maqsadi asrning so‘nggi o‘n yilligida,
ya’ni, sovet mustabid tuzumining inqirozga uchrashi va sobiq imperiyaning
parchalanishi bilan amalga oshdi.
S h arq ijtimoiy tafakkuri tarixida jadidchilik harakatining va ularning
ijtimoiy-siyosiy falsafiy qarashlarining o‘rni alohida ahamiyatga ega. C h unki
jadidchilik o‘z davrida butun bir millatni, xalqlarni, og‘ir turmush tarzidan xolos
qilishning amaliy yo‘llarini axtarishga harakat qilgan. Lekin sobiq ittifoq
mafkurasining ta’ziqi natijasida jadidchilik harakatining g‘oyaviy, mafkuraviy,
ijtimoiy-siyosiy jihatlari ta’qib ostiga olinib, tafakkur tizimidan chetga surib
qo‘yildi. Buning natijasida jadidchilik mamlakat tarixida “oq dog‘lar” sifatida
tadqiqot ob’ektidan chetda qolib keldi. Mahalliy ziyolilarimiz ham o‘zoq yillar
jadidlar harakatini o‘rganishga va ularni tadqiqot ob’ektiga aylantirishga botina
olmadilar. Faqat mustaqillik tufayli jadidchilik harakati ijtimoiy hodisa sifatida
sharq tafakkuri tizimida muhim bug‘in bo‘lganligi ta’kidlanib, o‘rganishga
kirishildi. Aynan mustaqillik sharofati bilan jadidchilikni badiiy, ijtimoiy-
siyosiy, falsafiy nuqtai nazardan o‘rganish yo‘lga qo‘yilmoqda. Qator ilmiy
tadqiqotlar, dissertatsiyalar, monografiyalar nashr qilinmoqda. Jadidchilik
harakat sifatida jamiyatni o‘zgartirishni qon tukish yo‘li bilan emas balki,
ma’rifat yo‘li bilan o‘zgartirish mumkinligini ta’kidlagan ziyolilar edi.

Jadid ma’rifatparvarlarining qiziqish doirasi g‘oyat keng bo‘lib, ularning
asosiy maqsadi xalqni ma’rifat yo‘li bilan mustaqillikka olib chiqish edi.
C h unki, ma’rifatsiz o‘z tarixi va insoniy haq-huquqlar haqida hech narsa bilmay,
mustamlakachilik sharoitida yashash x alqning irodasini bukub tashladi. S h uning
uchun ham ular yangi usuldagi maktablar ochib, tez suratlarda xalq ommasining
savodini chiqarish choralarini ko‘rdilar; ilk matbuotga asos solib, gazeta va
jo‘rnallar chop etishdi; yangi davr g‘oyalarini targ‘ib etuvchi, xalqning yopiq
ko‘zini ochuvchi asarlar yaratdilar. Natijada jadid adabiyoti maydonga keldi va
teatr truppalari paydo bo‘ldi. Jadidlar o‘zlarining taraqqiyparvar g‘oyalarini
maktab-ma’rifat, adabiyot va teatr yordamida x alq ommasiga etkaza boshladilar.
Ammo, ular nazarida, bu mafkura va ma’naviyat maydonlari, mamlakatning
mustaqillikka erishish yo‘lida bir vosita edi xolos. Ular maktablar ochib xalqni
o‘z haq-xuquqlarini tanishga da’vat etganlari uchun birovdan manfaat
kutmaganlar. Ular istibdodga qarshi kurashayotganlari uchun ayovsiz
jazolanishlarini oldindan bilishgan. Lekin bila turib ongli ravishda vijdonlari,
iymonlari shunga da’vat etgan.
S h u o‘rinda ta’kidlash kerakki, jadidlarning yirik namoyondalari bo‘lgan
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori, Tavallolarning faoliyatlarini
o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Muhtaram Prezidentimiz S h avkat Mirziyo y ev ta’kidlaganlaridek,
jadidchilik harakatining har bir namoyondasini chuqur o‘rganish va
yoshlarimizga etkazib berish muhim vazifalardan biridir.
S h uni aytish kerakki, ma’rifatchilik bilan jadidchilik faqat yuzaga kelgan
vaqt nuqtayi nazaridangina emas, balki o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlari jihatidan
ham turli hodisalar edi. C h unonchi, ma’rifatchilar mavjud holatni o‘zgartirishni
emas, balki uni isloh qilishni, xalqning ma’rifiy saviyasini ko‘tarishni maqsad
qilgan edilar. Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi:
Turkistonni o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni
isloh qilish, xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo
etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament,

keyinchalik demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon
jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish.
Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvar
kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy
yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi.
Millat istiqbolini o‘ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha
tabaqalari — hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud
edi. Ziyolilar dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan
uyg‘otish — siyosiy-ma’rifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik
harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida rivojlanish
uchun o‘ziga qulay zamin topdi.
Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining
zamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni
obod va o‘z vatanlarini mustaqil ko‘rishni orzu qildilar va shu yo‘lda
kurashdilar. Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan
quyidagi yo‘nalishlar ustuvor edi: yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish;
qobiliyatli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish; turli ma’rifiy jamiyatlar va
teatr truppalari tuzish; gazeta va jurnallar chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy
ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid
ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga
oshirish mumkin edi.
Mavzuning ilmiy ishlanganlik darajasi : Bugungi kunda yurtimiz tarixiga
oid ma’naviy merosimizni o‘rganish, uni tadqiq etish muammosi ko‘plab
tarixchi olimlarni va tadqiqotchilarni o‘ziga jalb qilmoqda. Bu jarayonda
tarixchilar, faylasuflar, pedagoglar, adabiyoshunoslar, psixologlar va
jamiya t shunos mutaxassislar ilmiy tadqiqotlar olib bormoqdalar. Mazkur
tadqiqotimizda o‘tmishda ajdodlarimizning falsafiy-ilmiy merosi ilmiy
mavzumizni yoritishda muhim manba bo‘lib sanaladi. Jumladan, jadidlar
falsafiy dunyoqarashi o`zining nazariy asoslangan va puxta ishlanganligi bilan
ajralib turadi. S h uning uchun ham ularning falsafiy qarashlarida falsafiy

dunyoqarashning borliq haqidagi umumiy tam o yillar bo`lgan ilmiylik, tarixiylik,
mantiqiylik, universallik, maqsadlilik, g`oyaviylik kabilarning birligi sezilib
turadi. Aynan shu tam o yillar tufayli jadidlar inson faoliyatini axloqiy meyor
negiziga qo`yilgan siyosiy mustaqillik, demokratik boshqaruv shakllari uchun
kurash g`oyalari bilan birga sodir bo`ldi.
Y u qorida ta`kidlaganimizdek, jadidchilik Turkistonda 19 asrning oxirlarida
maydonga kelgan, 20 asr boshlarida shakllanib, 1917 yilga bolsheviklar
tuntarishidan keyin ham sotsialistik diktatura o`rnatilgunga qadar o`z mavqe va
yo`nalishini saqlab qola olgan ijtimoiy harakatdir. U ijtimoiy turmushning
barcha jabhalarini qamrab olgan edi. Mubolag`asiz aytish mumkinki, mazkur
davrda yuzaga chiqqan na siyosiy, na madaniy biror hodisa yo`qki, uning e`tibor
va ta`sir doirasidan chetda qolgan bo`lsin. S h unday ekan hozirgi shiddat bilan
rivojlanayotgan zamonda jadidlarni falsafiy qarashlarini o`rganish va hozirgi
o`sib kelayotgan yoshlarga o`rgatish zarur.
Mavzuning ob’ekti Jadidchilarning ijtimoiy-siyosiy qarashlarining
falsafiy asoslari.
Mavzuning predmeti Jadidchilik harakatining g`oyalari, harakat
dasturlari uning mazmun-mohiyati, hozirgi davr rivojlanish strategiyasidagi
ahamiyati.
Mavzuning maqsadi: Jadidchilarning g‘oyasi, harakat dasturlari, ijtimoiy-
siyosiy qarashlarining falsafiy asoslari, hozirgi davr rivojlanishi jarayonidagi
ahamiyatini ijtimoiy falsafiy tahlil etib o‘rganish.
Mavzuning vazifalari: - jadidlarning ma’rifiy bilimlarni egallash orqali
jamiyat hayotidagi ijtimoiy jarayonlarga ijtimoiy-falsafiy tafakkur nuqtai
nazaridan yondashish;
- milliy va umumbashariy qadriyatlarning mohiyatini idrok etish hamda
ularni qadrlashga o‘rgatish;
- jamiyatni demokratlashtirish va modernizatsiyalash jarayonida faol
ishtirok etish hissini tarbiyalash;
- yoshlarda vatanparvarlik tuyg`usini oshirish;

- mamlakatimiz hayotidagi o‘zgarishlarning ilmiy-nazariy asoslarini
yaratish va uni rivojlantiruvchi vositalarning taraqqiyotga ta’sir xususiyatlarini
ko‘rsatish;
-yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning yoshlar
tarbiyasi va dunyoqarashini shakllantirishdagi muammolar hamda axloqiy
taraqqiyot rivojlanishidagi ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash.
Mavzuni yoritishda ishlatiladigan metodlar. Tadqiqotning maqsad va
vazifalaridan kelib chiqqan holda ilmiy-metodologik (kuzatish), ilmiy tadqiqot
metodologik (tavsiflash, tushunturish, fakt) pedagogik (kuzatish, tahlil qilish);
umumlashtirish kabi tadqiqot usullari qo‘llangan.
Mavzuning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Insonparvarlik, vatanparvarlik, millatsevarlik, mardlik tushunchalariga
jadidchilik g‘oyalari asosini tarbiyaviylik jihatdan ta’rif berilgan va ularning
umumfalsafiy mohiyati ochib berilgan;
- jadidchilik harakatining siyosiy-huquqiy dasturlari va ularning mohiyati,
falsafiy xususiyatlari ilmiy asoslangan;
-jadidlar ma`rifiy g‘oyalarining innovatsion muhitda shakllantirish
imkoniyatlari va vazifalari tizimli yondoshuv tamoyili asosida ochib berilgan.
Tadqiqotni amaliy va nazariy ahamiyati. Jadidlar g‘oyalarining milliy
va vatanparvarlik ruhidagi qadriyatlarni rivojlantirish haqidagi axloqiy va
tarbiyaviy g‘oyalar, innovatsion muhitning axloqiy yechimlari, ijtimoiy-siyosiy
hayot xaqidagi tavsiyalar bo‘yicha ishlaydigan ilmiy tadqiqotlarni yangicha
yondashuvlar bilan boyitadi.
Tadqiqot natijalaridan yoshlar ijtimoiy-siyosiy muammosi bilan
shug‘ullanuvchi vakolatli tashkilotlar targ‘ib etuvchi madaniy-ma’rifiy
dasturlarida, yoshlarni geografik xaritasini tuzishda, ta’lim-tarbiya dargohlarida
amaliy ishlar olib borishda foydalanish mumkin.
Ish tuzilmasining tavsifi. Dissertatsiya «Kirish», oltita paragrafni o‘z ichiga
olgan uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib,
umumiy hajmi 75 betni tashkil qiladi.

“Jadidchilarning falsafiy qarashlari va hozirgi zamon” mavzusidagi
magistrlik ishi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijasida quyidagi xulosalar
taqdim etildi:
Xulosa qilib aytganda, jadidlar falsafiy dunyoqarashi o`zining nazariy
asoslangan va puxta ishlanganligi bilan ajralib turadi. S h uning uchun ham
ularning falsafiy qarashlarida falsafiy dunyoqarashning borliq haqidagi umumiy
tam o yillar bo`lgan ilmiylik, tarixiylik, mantiqiylik, universallik, maqsadlilik,
g`oyaviylik kabilarning birligi sezilib turadi. Aynan shu tamoyillar tufayli
jadidlar inson faoliyatini axloqiy me`yor, negiziga qo`yilgan siyosiy mustaqillik,
demokratik boshqaruv shakllari uchun kurash g`oyalari bilan birga sodir bo`ldi.
Y u qorida ta`kidlaganimizdik, jadidchilik Turkistonda 19 asrning oxirlarida
maydonga kelgan, 20 asr boshlarida shakllanib, 1917 yilga bolsheviklar
tuntarishidan keyin ham sotsialistik diktatura o`rnatilgunga qadar o`z mavqe va
yo`nalishini saqlab qola olgan ijtimoiy harakatdir. U ijtimoiy turmushning
barcha jab x alarini qamrab olgan edi. Mubolag` a siz aytish mumkinki, mazkur
davrda yuzaga chiqqan na siyosiy, na madaniy biror hodisa yo`qki, uning e`tibor
va ta`sir doirasidan chetda qolgan bo`lsin.
2) Y o shlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga sodiqlikka qaratilgan milliy ma’naviy meros, madaniy faoliyat
turlari, ijtimoiy-iqtisodiy hayot, o‘zbek yoshlariga motivatsion ijobiy ta’sir
qilgan. S h uning uchun yoshlarni ma’lum ijtimoiy-siyosiy rivojlanish qonuniyati
orqali axloqiy tarbiya ijtimoiy samaradorligini beradi;
3) O‘zbekistonda o‘ziga xos rivojlanishning harakatlar strategiyasi asosida
yoshlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularni ijtimoiy-siyosiy bilimlarini
rivojlantirishga tashkiliy yordam berish singari ishlar amalga oshirilmoqda.
Bugungi jamiyatda siyosiy madaniyat va uni axloqiy-tarbiyaviy jihatlar bilan
boyitish muhim omil bo‘lib, bunda ta’lim-tarbiya maskanlarida ilmiy-uslubiy
ta’minotning boyitilishi dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.

I-BOB. JADIDCHILIK XARAKATI VUJUDGA KELISHINING
IJTIMOIY-MA’NAVIY SHART-SHAROITLARI
1.1.Jadidchilik xarakatining shakllanishi va ijtimoiy muhit
XIX asr oxiri - XX asr boshlariga kelib, Turkistonda millat taqdiriga tahdid
soluvchi o‘ta qaltis va og‘ir ichki tarixiy muhit paydo bo‘ldi. Bir tomondan,
Rossiya imperiyasi musatamlakachiligi siyosiy jihatdan mustahkamlandi.
Mustam la ka va zo‘ravonlikka mukkasidan ketgan rus bosqinchilari esa, endi o‘z
mafkurasini singdirish orqali ma’naviy ustunlikka ham ega bo‘lishi uchun
mahalliy xalqni ruslashtirish, uning g‘ururini sindirish, o‘zligini yo‘qotishdek,
o‘ta razil shovinistik siyosatni kuchaytirdilar. Ikkinchi tomondan esa, millat va
xalqimiz o‘z siyosiy, ma’naviy huquqlari, erki va hohish-irodasini yo‘qotdi.
Uchinchidan, umuman musulmon mutaassibligi (konservatizm va bid’at)
kuchaydi. Millatning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy ahvoli hamda ma’naviyati
tubanlashdi. Buning ustiga ustak, din peshvolari orasidagi mutaassiblarda
yangilikka, dunyoviy ma’rifat va taraqqiyotga qarshilik ham avj oldi. Bu esa,
Islom dini hamda shariatiga mutlaqo zid ravishda avj oldi.
C h orizmning O‘rta Osiyoga nisbatan amalga oshirilgan har bir harakati
aniq strategik maqsadga yo‘naltirilgan edi. Uning bu maqsadi mustamlakachilik
bosqichining dastlabki yillaridan boshlab, O‘rta Osiyo erlarida keng kulamli
qidirish ishlari olib borishi, xonliklarning hududiy yahlitligini buzib ularning
chegaralariga qo‘pol ravishda bostirib kirishi hamda strategik jihatdan qulay
bo‘lgan mudoofaa inshoatlarining jumladan, Sirdaryoning qo‘yi oqimlaridagi
Raim(1847y),Oqmachit (1857y), zabt etish bilan belgilanadi.
C h orizmning mustamlakachilik siyosatini haloskorlik, yordam berish
niqobi ostidagi maqsadlarida uchta asosiy narsa yashirinib yotar edi:
birinchidan, O‘rta Osiyoni to‘liq bosib olish, ikkinchidan, ruslashtirish siyosatini
amalga oshirish va uchinchidan, rus Turkistonini tashkil qilishdan iborat edi.

Millat va xalqimiz mana shunday ikki tomonlama o‘ta ayanchli va havfli
ijtimoiy-siyosiy muhit hamda vaziyatga duch kelgan bir paytda musulmon
ziyolilar din homiylari orasidan yangi bir taraqqiyparvar guruhning harakati
paydo bo‘ldi. Ular «jadid» (yangi) degan ulug‘ nomga muyassar bo‘lgan holda,
Millat va Vatan, musulmon xalqlari uchun ma’naviy qalqon bo‘lib, kurash
maydoniga otildilar. Jadidlar millatni bo‘yin egishi va tanama-taqdir qilish
havfidan qutqarishning birdan-bir to‘g‘ri yo‘li avval tarbiya va ma’rifat, so‘ng
islohot ekanligini juda to‘g‘ri anglab yetdilar.
S h uning uchun ham jadidlar millat va xalqni g‘alayon va qo‘zg‘olonga,
inqilobiy buzg‘unchilik kabi yovvoyilikka da’vat etmadi. Aksincha, ularni diniy-
dunyoviy ma’rifat, ilm-fan, madaniyat va yangiliklar bilan qurollantirib
tarbiyalash, o‘zligini anglatish, ijtimoiy-ma’anviy g‘aflat uyqusidan uyg‘otib,
turmush tarzi, tafakkuri, ma’naviyati, madaniyati, adabiyoti va maorifini
o‘zgartirishga bel bog‘ladilar.
Jadidchilik harakati ba’zi-bir tarixga oid adabiyotlarda aytilganidek, “oldin
madaniy-ma’rifiy harakat bo‘lib, keyin ijtimoiy-siyosiy harakatga o‘sib o‘tgani”
yo‘q. U o‘z tabiati maqsad va mohiyatiga ko‘ra, dastlabki kundanoq, ijtimoiy-
siyosiy, madaniy-ma’rifiy va islohotchilik harakat bo‘lgan. Ammo Vatanni ozod
va obod qilish, millat va xalqni hurriyatga olib chiqish, to‘q va farovon,
madaniyatli qilish uchun jadidlar asosiy e’tiborni dastlab madaniy-ma’rifiy
ishlarga qaratdilar.
1865 yilda O‘rta Osiyoning yirik savdo, hunarmadchilik markazi- Toshkent
chor hukumati tomonidan bosib olingan.1866 yil 17 avgustda Toshkentning
Rossiya imeriyasiga qo‘shib olinganligini rasmiy sur’atda e’lon qildi.1867 yil 11
iyulda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilib, Toshkent uning markazi
bo‘lib qoldi. Turkiston mintakasi XX asr boshlarida uchta siyosiy birlik:
Turkiston general-gubernatorligi, Buxoro amirligi, Xiva xonligi xududlaridan
iborat edi. Turkiston general- gubernatorligi yoxud Turkiston o‘lkasi Rossiya
imperiyasi tarkibiga kirgan bo‘lsa, Buxoro amirligi va Xiva xonligi Rossiyaga
qaram bo‘lgan yarim mustaqil davlatlar edi.

Podsho Rossiyasi Turkiston o‘lkasini bosib olgach, avvalo mahalliy
xalqni insoniy va siyosiy huquqlardan mahrum etdi. Tarixiy dalillarga
murojaat qiladigan bo‘lsak, chorizm G‘arbiy Turkiston xalqlariga nisbatan
milliy kamsituvchiliksiyosatiniolibborgan.CHunonchi,tub aholivakillari oliy va
o‘rta darajadagi lavozimlarga yaqinlashtirmay, hokimiyat tamoman rus
harbiylari va amaldorlar qo‘liga berilgan.
Buuchchala xonlik Rossiya bojxona tizimi tarkibiga kiritildi. Bu esa
uchchala davlatchilikning ham chorizm manfaatlariga to‘la
buysindirilganligini bildirar edi. Podsho Rossiya Turkistondagi
xonliklar hududining katta qismini bosib olgach, tabiiy resurslarga
nihoyatda boy o‘lkaga ega bo‘ldi. Turkiston o‘lkasi oblast (viloyat),
uezd, volost (bo‘lik), uchastka va oqsoqollarga boshqarildi. Turkiston
general-gubernatori bir vaqtning o‘zida Rossiya podshosi noibi (yarim
podsho), xarbiy okrug qo‘shinlari qo‘mondoni, bosh prokuror va bosh
mirshab edi.
Rossiya Turkistonni boshqarish strategiyasida ham ikkita muhim masalani
hal qilishga to‘g‘ri keldi. Birinchidan iloji boricha tezroq mintaqada Rossiya
tartiblari va qonunlarini o‘rnatishga harakat qilish ikkinchidan, o‘zining
turmush tarzi, an’anlari va qadriyatlarini o‘zgartirishni xohlamayotgan
mahalliy aholi bilan munosabatlarni yo‘lga qo‘yish edi. Rossiya odatda
Turkistonni boshqarish masalasida boshqa o‘lkalarda jumladan, Volga buyi,
Sibir, Qozog‘iston, Qrim, Kavkaz va boshqa o‘lkalarni boshqarishning harbiy va
fuqarolik hokimiyatlarini birga qo‘shish tamoyilini ko‘chirib kelib foydalandi.
Bunday boshqarish tamoyili Turkistonning birinchi general gubernatori K.P.
Kaufman rahbarligida ishlab chiqildi va hujjatlarniig asosida o‘lkamizning
ma’muriytizimi “harbiy-xalq boshqaruvi”, deb atalgan edi.
C h orizmning bu bosqinchilik harakati o‘zga mamlakatda mustamlakaga
aylantirish bilan chegaralanib qolmay, mahalliy aholining madaniyati va
ma’naviy asoslarga putur etkazishga ham qaratilganligi uning
siyosatidavomida o‘z aksini topib bordi.

Adabiyotshunos olim B.Qosimov chorizmning Turkistondagi
mustamlakachilik siyosatini izohlar ekan, shunday yozadi. “Rusiyadan
millionlab mujiklarni ko‘chirib keltirib, serhosil erlarga joylashtirish va
mahalliy xalqni esa quvib chiqarish avj oldi. O‘lkani mustamlakachilik
tartiblari bilan idora eta boshladilar. Maorif va ijtimoiy sohalarda esaislomni
buzush, erli xalqni ruslashtirish – chor hukumatiningbosh yo‘li qilib
beligilandi. 1
Viloyat hisobidagi uezdlarga katta-kichik shaxarlar, qishlok va ovullardan
tashkil topgan volostlar kirgan.
O‘lkadagi qo‘yi boshqaruvda, hususan, volost, qishloq va ovul oqsoqollik
lavozimlariga mahalliy aholining vakillari “saylov” yo‘li bilan tayinlangan. Ular
rus ma’muriyatining ko‘rsatmalarini so‘zsiz bajaradigan va o‘ta itoatkor kishilar
xisoblangan.
S h u tariqa, mahalliy yuqori tabaqa vakillari oliy va o‘rta boshqaruv
lavozimlaridan mahrum etilib siyosiy maydondan surib tashla ndi.
Rossiya iloji boricha O‘rta Osiyo o‘lkalarini rivojlantirish va ushlab turish
uchun ketadigan harajatlarni ham shu o‘lkaning o‘zidan undirishni rejalashtirgan
edi. “Mamlakatdagi ichki osoyishtalikni saqlash uchun zarur bo‘lgan
qo‘shinlarni ta’minlash va bu mablag‘larni pullash bilan shug‘ullanadigan
ma’muriytarkibni ta’minlashga mo‘ljallangan mablag‘lar o‘lkaning o‘zidan
olinsin”, deb o‘qtiriladi , “Moskva gazetasi saxifalarida . 2
Bunday qoloqlikning sababini jadidchi U.Xujaev xalq orasida ayniqsa
yoshlar orasida tirishqoqlik va faollikning sustligidir. Bularsiz esa, mavjud
holatni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Bu masalada Ubaydulla Xo‘jaev , Andijon va
Quqon yoshlariga Toshkentlik ziyolilardan ko‘proq o‘rganish zarurligi hakidagi
da’vatlarni aytib o‘tadi.
1
Б. Косимов Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун
кураш. 104 -бет.
2
Дмитриев. Г.Л.., Депеша Е. Скайлера и проблемы Среднеазиатской политики царизма
70-х гг. XIX век. Материалы по истории, историографии и археологии. Сб. научных
трудов ТашГУ, № 517, Т., 1976.С, 31.».

Ko‘rinib turibdiki, xalqning noroziligi va xalq ichidan etishib chiqqan
ziyolilarning mustabid tuzumiga nisbatan noroziligi va nafrati hali XIX asrning
80 yillariga qadar ham shakllanib va kuchayib borganligini ko‘rsatmokda.
Farg`ana vodiysida 1871-1872 yillarda xon hokimiyati uchun boshlangan
kurash 1873-1876 yillarda ulkan xalq harakatini bosib o`tdi. Bu harakat tarixda
Po‘lat xan qo‘zgaloni nomi bilan ma`lum. YA`ni Marg`ilon uyezdidan chiqqan
Isxak-mulla Xasan o‘g`li Po‘latbek nomi bilan ko‘zg‘alonga raxbarlik qilgan
edi. Bu qo‘zg‘alon 1876 yilning yanvar oyida bostirildi. CHor xokimiyati 1876
yil fevral` oyida Qo`qon xonligining hududini Rossiyaga qo‘shib oldi va uning
urshda Farg`ona viloyati tashkil etildi.
1885 yilda Andijon va Marg`ilon uyezdlari Darveshxon boschiligida
g`alayonlar bo‘lib o‘tdi, 1893 yilda Qo`qon va Namangan uyezdlarida g`azavot
e`lon qilindi.
1892 yilda Toshkentda bo`lib o‘tgan vabo isyoni eng yirik xalq
qo‘zg‘olonlaridan biri bo‘ldi. Bunga Toshkentda boshlanib, 2 mingdan ortiq
kishining yostig‘ini quritgan vaboga qarshi ko‘rilgan choralar sabab bo‘ldi.
Bu choralar qo‘zg‘alon chiqarishiga baxona bo`ldi. Aslida esa buning
asosiy sababi keskin ijtimoiy ziddiyatlar, shahar mehnat axlining og`ir ahvoli,
narx-navoning to‘xtovsiz ko‘tarilib borishi, amaldorlarning suv iste`mollari,
tovlamachiligi va ho kazolar edi. Qo‘zg‘alon 1892 yil 24 iyunda boshlandi.
S h ahar xokimi polkovnik Putinsevning xatti-harakatlari vaziyatni keskin
qiyinlashtirib yubordi.
Ma`murlar chiqarib keltirgan soldatlar tinch aholiga qarshi qurol
ishlatdilar. Natijada besh kishi o‘lib, 80 kishi qochayotib, Anhor qariga cho‘kib
ketdi. Chor amoldorlari qo‘zg`alon qatnashchilaridan qattiq o`ch oldi.
Turkistonda XIX asrning 90 yillaridagi eng yirik ommaviy harakat 1898
yilgi Andijon qo‘zgoloni edi. Qo‘zgalon chiqishida olib kelgan sabab va
bahonalar ko`p bo‘lib, ular orasida 1886 yilda tasdiqlangan Turkiston o‘lkasini
boshqarish to‘g`risidagi Nizom tufayli kuchaygan mustamlaka zulmi asosiy
sabab edi. Bu Nizomga ko`ra mustamlakachilik siyosati va mustamlaka rejimi

qonun yo`li bilan mustahkamlangan edi. Uning asosida rus ma`murlari
O`zbekiston ko‘chmanchi aholisi yerlarining ancha qismini tortib olib, rus
ko‘chmanchilariga berish uchun yer fondi tuzdilar.
Farg`ona vodiysida paxta yakkaxonligining joriy etilishi g`alla, oziq-ovqat
ekinlari va yaylovlar maydonlari qisqarib ketishiga olib keldi, natijada non
boshqa oziq-ovqat tovarlari narxi ancha ko‘tarildi.
XIX asr 90 yillarida Farg`ana vodiysiga Rossiya xududidan kelgan bir
necha ming rus kuchkindilarining joylashtirilishi vodiy qiyinchiliklarini yanada
chuqurlashtirdi.
1898 yilgi Andijon qo‘zg‘oloniga Muhammad-Ali Eshon (qisqacha Madali
eshon) rahbarlik kildi. U duk (urchuk) yasaydigan xunormond Sobir usta
oilasida tug`ildi. (Madalining dukchi eshon) degan taxallusi shundan olingan
edi.
Qo‘zg‘olon 1898 yil 17 mayda Madali Eshon boschiligidagi chiqib,
Andijondagi podsho garnizoniga hujumidan boshlandi. Qo‘zg‘olonchilarga
keyingina qishloqlarning aholisi qo‘shildi. Boshlanib ketgan jangda 22 ta rus
soldati o‘ldirildi. So‘ngra rus soldatlari kelib shaharni qurshab oldilar va
qo‘zg‘olonni bostirdilar.
Behbudiy o‘zining “Qonuni Ovrupo”, “Xaq olinur, berilmas!, “Loyiha” ,
“Qozi va biylar haqida loyiha” maqolalarida Turkistonda vujudga kelgan xuquq
sohasidagi og‘ir vaziyat haqida yozadi. S h uningdek, xuquqni masalalarni hal
qilishni ellikboshi va qozilarning ixtiyoriga butunlay topshirib quyganligi
oqibatida, ular nafaqat dinni balkimaishiy masalalarni ham poraho‘rlik
asosida hal qilayotganliklari uchun rus xukumatini tanqid qiladi.
Bu masalani hal qilish uchun Behbudiy qozilik sudlari tizimini bekor qilish
zarurligi, ularning o‘rniga Turkistondagi beshta viloyatnihar birida appelyasiya
komissiyasi tashkil etilgan davlat sudlarinituzish, okrug sudlarini nazorat qilish
uchun rais, o‘rinbosar va uchta sud a’zosidan iborat. Oliy sud palatasi ochish
kerakligi haqidagi hulosaga keldi. 3
3
Беҳбудий М. Қози ва бийлар ҳақида лойиха. // Ойна. №5 . -Б. 106- Ш ).

Demokratiyani o‘zicha talqin qilgan Behbudiy volost saylovlarida 20
yoshga etgan har bir Turkistonlik qatnashishi kerak, deb da’vat qildi.
C h or Rossiyasi tomonidan XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida
chiqarilgan ma’muriy xujjatlar aholining noroziligini yanada orttirdi. Jumladan,
1880 yilda maxsus “Ijtimoiy-o‘lpon va er tuzulishi to‘g‘risida to‘plam", “1886
yilgi Nizom”, “Turkiston o‘lkasida er-o‘lpon tuzulishini joriy etish to‘g‘risidagi
1903 yilgi Qoidalar” qabul qilinishi, aholini ko‘chirish to‘g‘risidagi 1906 yilgi
siyosat va boshqalar natijasida er munosabatlari soliqqa tortishning butun
tizimiga qo‘shimcha o‘zgartirishlarkiritilishi xalqning ijtimoiy ahvolini yanada
og‘irlashtirdi. U qonunlarning qabul qilinishida olti millionli mahalliy aholining
bironta bir talablari hisobga olinmadi.
Bu ham etmagandek, chorizm mintaqaning er maydonlarini to‘liq
chegaralab chiqdi. Aholiga sug‘oriladigan, lalimi va ishlov berilmaydigan erlar
biriktirib qo‘yildi va ularga og‘ir soliqlar solindi. Mahalliy aholidan ortiqcha
erlar tortib olindi va buning hisobiga Rossiyadan aholini ko‘chirib kelish
muammolari hal qilindi.
Bularning hammasi ijtimoiy norozilikning kuchayishiga, turli davlat
idoralariga shikoyatlarning ortib borishiga chorizm idora usuliga qarshi
isyonlarni va milliy ozodlik xarakatlarigacha bo‘lgan ko‘rinishi davrida
namoyon bo‘ladi. Bu bilan mahalliy xalq mustamlakachilarning asl maqsadi
cheklanmagan xokimiyatga va iloji boricha ko‘proq foyda olishga
qaratilganligini anglab eta boshladi.
Turkiston ahli o‘zining tang axvolga tushub qolganligini kengroq tushuna
boshladi. Buning zamirida podsho qonunlarining nomukammal ekanligi, erlar
adolatsiz taqsimlanayotganligi ko‘rsatilib vaziyatni o‘zgartirishga intilishlar
bo‘ldi, lalmi va ishlov berilmaydigan erlardan voz kechdi, dexqonlarni
xo‘jaliklarga majburan biriktirib ko‘yilishiga, yuqori darajadagi soliq va
ulponlarga qarshi chiqdi. Poraxo‘rlikning yalpi avj olishi va ma’murlarning
o‘zboshimchaligi xalq g‘azabini oshirdi.
XIX asrning 80 yillaridan boshlab, Turkiston general-gubernatoridan tortib

uchastka nozirigacha bo‘lgan butun boshqaruv tarkibining ma’muriy, politsiya
va ta’qib qilish vakolatlari kengaytirildi va xatto ularga favqulotda va harbiy
ko‘rinishidagi chora va usullarni qo‘llash huquqi berilgan edi. Ana shu
usullarga chorizm to o‘zi mag‘lub bo‘lgan davrgacha amal qilib keldi. Harbiy
dala sudlari, shavqatsiz jazo ekspeditsiyalari va siyosiy qidiruv organlari, surgin
qilish va turmalarga tashlash kabi usullardan keng foydalanildi. 1898-
1899yillarda chorizm o‘ zining sud tizimini uzul-kesil imperiyacha andozalar
aso s ida tartibga soldi. Natijada chorizmning asosiy ma qs adi b o‘ lgan “a h olini
to‘g‘ri joylashtiri sh ” shiori ostida o‘ lkani jadalro q ruslashtirishmasalasi yanada
avj oldi. Ma’navi y so h ada musulmon ru h oniylariga, maktablar, madrasalar,
islomni ng ijtimoiy institutlariga q arshi q uporuvchilik faoliyati kuchaytirildi, ayni
va q tda, rus-tuzem, cherkov- q avm, yakshanbalik va bosh q a maktablarning,
pravoslav cherkovlari, soborlar, ibodatxonlar, manastirlar va turli missiyalarning
faoliyatini k o‘ rsatish uchun imkoniyat ma y doni kengaytirildi.
S h undan keyin mustaqillik haqidagi fikrni saqlab qolgan eng va ko‘p
sonli gurux to‘g‘risida xabar beriladi “unga deyarli butun qishloq va shahar
aholisingbir qismi kiradi ”.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida chor Rossiyasining Turkistondagi
mustamlakachilik siyosati uning faqatgina siyosiy hukmronligini emas, shu
bilan birga, uning iqtisodiy hukmronligini ham anglatar edi.Sa’noat
korxonalarining paydo bo‘lishi, transport tarmog‘ining kengayishi mehnatni
yangicha tashkil qilishni talab qiladi va xo‘jaliklarga bilimli ishchi kuchi
zarurligini anglatar edi. Bu holatdan kelib chiqib siyosat yurg‘izish chor
Rossiyasi uchun yangi rus Turkistonni tashkil etishni boshlab berdi. Dastlabki
davrlardan boshlab mahalliy aholining xo‘jalik faoliyatida ham o‘zgarishlar
sodir bo‘ldi.1897 yilgi birinchi Butun Rossiya aholi ruyxati ma’lumotlari
bo‘yicha aholi shug‘ullanadigan mashg‘ulotlarning 398 ta turi aniqlangan va ular
65 ta guruxga jamlangan. Agar mashg‘ulotlar bo‘yicha 10 ta asosiy guruxga
jamlangan va bu Turkiston bo‘yicha qo‘yidagicha foiz hisobida ko‘zga
tashlanadi; qishlok xo‘jaligi, baliq ovlash va ovchilik-82,8%; ishlov beruvchi

konchilik san’oati va Xunarmadchilik-6,5%; transport va aloqa -0,9%; savdo-
3,4%;xususiyfaoliyat va xizmat ko‘rsatish-3,1%; g‘azna hisobotidan
ta’minlanuvchilar, jamiyatlar va sharq xususiy shaxslar-0,5%; ma’muriyat,
politsiya, sud, tabaqa va jamoat xizmati, erkin kasblar-0,7%; harbiylar-0,8%;
turli diniy muassasalarga xizmat ko‘rsatish-0,4%; va boshqa kasbdagilar-0,9 %. 4
Natijada yangi ishlab chiqarishaloqalari vujudga keldi, sanoat, temir
yo‘llar, qurilish va boshqa sohalarda band bo‘lgan dastlabkiishchi otryadlari
paydo bo‘ldi. Mahalliy aholining asosiy qismi (82,8%) qishloq xo‘jaligi bilan
band edi. C h igit ekiladigan maydonlar 1916 yilda 680.811 disyatinani tashkil
etib, sug‘oriladigan erlar umumiy maydonning 31 % niegalladi. Turkistondan
Rossiyaga 1914 yildaolib ketilgan 269 mlnso‘mlik mahsulotning 80%i paxta
ulushiga to‘g‘ri keladi. 5
Paxta maydonlarining kengayishi g‘alla ekiladigan
maydonlarning qisqarishiga olib keldi natijada g‘allaning narxi ko‘tarilib ketdi.
Natijada dexqon xo‘jaliklari zaiflashibqoldi. C h unki, o‘zining kuch va
vositalarini sarflab, mahsulotni bevosita etishtirib berganlar o‘z harajatlariga
muvofiqkeladigan daromadlarni ololmay qoldi. De h qonlar bilan fermerlar
o‘rtasidagimunosabatlar erkin darajada emas balki iqtisodiy majburlash
sharoitidagi bozorning rivojlanishiga asoslanganligi tufayli dexkonlar ommasi
qashshoqlashib nochor ahvolga tushubqoldi. Dehqonlarning ahvoli siyosiy va
iqtisodiy tanglik hamda urush yillarida yanadabirlashdi. Ayniqsa, paxtaga
bo‘lgannarxning nihoyatda- pasaytirilganligi dexqonlar qashshokligini yanada
chukurlashtirdi.
C h or Rossiyasining Turkistonda paxtachilikning avj oldirish masalasi
uning strategik rejalarida hamisha markaziy o‘rinni egallagan. Bu masala
hukumat xo‘jjatlarida har doim sug‘orish va ruslarni joylashtirish shiori ostida
Turkistonga rus kishilarni ko‘chirib keltirish vazifasi ilgari surilgan. Bu holni
A.V.Krivoshein1912 yilda Turkistonga qilgan safarlarida ta’kidlab yozadi. 6
4
Статистический и ежигодник России. 1915.Пп.1916, отд. 1.С. 100-102.
5
Социально Экономическое и политическое положение Ў збекистана накануне Октября. Т.,
6
А.В.Кривошеин Зписка главноуправляющего. С.45.

1886 yilda etishtirilgan paxtaning hajmi 3 mln., 1910 yilda 10,8mln. va
1915 yilda 18,5 mln pulni tashkil etdi. Bu paxtaning deyarli hammasi Rossiyaga
olib ketilib, o‘lka uning xom-ashyo manbasiga aylantirildi. Masalani xuddi
mana shu tomoni xalqning,shu jumladan, mahalliy yuqori tabaqa vakillarini,
ziyolilarining noroziligi va nafratini uyg‘otishiga olib keldi. Birok, shuni
hisobga olish kerakki, sharoit taqozosiga ko‘ra, o‘zbek savdo-sa’noati vakillari,
ya’ni milliy burjuaziya Rossiya bilan aloqalarda vositachilikqilishga majbur
bo‘ldi.
Paxtachilikning rivojlanishi bilan bir qatorda, paxta tozalash, yog va sovun
zavodlari yuzaga keldi. Mustamlaka davrida paxta tozalash zavodlarining soni
208 taga etib, ularda paxta tozalandi va ta yyo rlandi. Ularning talay q ismi
ma h alliy boylarga tegishli edi. Masalan, Far g‘ ona viloyatidagi 157 ta paxta
tozalash zavodining 107 tasi milli y burjuaziyaning qo‘ lida edi. Ammo, zavodlar
unchalik katta b o‘ lma y , texnikaviy ji h atdan ancha past edi. Ikkinchi tomondan,
ularning egalari rus kapitalistlari va f e rmalariga q aram b o‘ lib, ular bilan ra q obat
q ilishga q odir emas edilar. Butun o‘ lkaning i q tisodiy h ayoti 1912 yilgi
ma’lumotga k o‘ ra, 7 ta davlat va 40 ta turli f e rmalarning banklari qo‘ lida b o‘ lib,
be q iyoska t ta daromadlarga ega edilar.
Turkiston iqtisodiyotidan ko`proq foyda ko`rish maqsadida
mustamlakachilar o`lkaning o`zida xom ashiyoga dastlabki ishlov beruvchi
korxonalar tashkil etishga kirishdilar. 1900 yilgacha Turkistonda 170 dan ortiq
sanoat korxanolari qurilib ularning 80 protsentini paxtaga qayta ishlov beruvchi
korxonalar tashkil etdi.
Xulosa qilib aytganda, C h orizmning mustamlakachilik siyosatini
haloskorlik, yordam berish niqobi ostidagi maqsadlarida uchta asosiy narsa
yashirinib yotar edi: birinchidan, O‘rta Osiyoni to‘liq bosib olish, ikkinchidan,
ruslashtirish siyosatini amalga oshirish va uchinchidan, rus Turkistonini tashkil
qilishdan iborat edi.
Millat va xalqimiz mana shunday ikki tomonlama o‘ta ayanchli va havfli
ijtimoiy-siyosiy muhit hamda vaziyatga duch kelgan bir paytda musulmon

ziyolilar din homiylari orasidan yangi bir taraqqiyparvar guruhning harakati
paydo bo‘ldi. Ular «jadid» (yangi) degan ulug‘ nomga muyassar bo‘lgan holda,
Millat va Vatan, musulmon xalqlari uchun ma’naviy qalqon bo‘lib, kurash
maydoniga otildilar. Jadidlar millatni bo‘yin egishi va tanama-taqdir qilish
havfidan qutqarishning birdan-bir to‘g‘ri yo‘li avval tarbiya va ma’rifat, so‘ng
islohot ekanligini juda to‘g‘ri anglab yetdilar.
S h uning uchun ham jadidlar millat va xalqni g‘alayon va qo‘zg‘olonga,
inqilobiy buzg‘unchilik kabi yovvoyilikka da’vat etmadi. Aksincha, ularni diniy-
dunyoviy ma’rifat, ilm-fan, madaniyat va yangiliklar bilan qurollantirib
tarbiyalash, o‘zligini anglatish, ijtimoiy-ma’anviy g‘aflat uyqusidan uyg‘otib,
turmush tarzi, tafakkuri, ma’naviyati, madaniyati, adabiyoti va maorifini
o‘zgartirishga bel bog‘ladilar.
1.2. Jadidchilik g‘oyalarining sharq tafakkuri tizimidagi o‘rni
Jadidchilik avvaliga madaniyat sohasidagi harakat sifatida faoliyat
yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish, turkiy tillarni
rivojlantirish, shu tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni o‘rganish, fan
yutuqlaridan foydalanish hamda ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga
chaqirishgan. Keyinchalik jadidchilar panturkizm g‘oyalarini targ‘ib qilishgan.
Sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka „burjua-liberal,
millatchilik harakati“ deb ta’rif berilgan. Bu davrda asosan tanqid qilingan
jadidchilik namoyandalari nomi SSRI parchalanib ketganidan keyin qayta
tiklandi. 7
Jadidchilik dastlab 19-asrning 80-yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy
rahbarligida qrimtatarlar o‘rtasida vujudga keldi. Jadidchilik harakati
namoyandalari ko‘pincha o‘zlarini taraqqiyparvarlar, keyinchalik jadidlar deb
atashgan. O‘sha davrning ilg‘or taraqqiyparvar kuchlari, birinchi navbatda,
ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini
7
"Жадидизм". Ўзбек совет енсиклопедияси. 4. Тошкент: Ўзбек совет енсиклопедияси бош
редаксияси. 1973. 278-279 б.

his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik
mohiyat e’tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va
mag‘lubiyatga uchrash davrlari bo‘lib, ularni shartli ravishda to‘rtga bo‘lish
mumkin. Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895-1905; 1906-
1916; 1917-1920; 1921-1929-yillarni o‘z ichiga oladi.
Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni
o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh qilish,
xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun
kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik
demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish,
barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Toshkent,
Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvar
kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy
yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi.
Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltiruvchilar tepasida
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir SHukuriy (SHakuriy), Ajziy (Samarqand),
Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Majid Qori Qodiriy,
Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev (Ubaydulla Xo‘jayev), Toshpo‘latbek
Norbo‘tabekov (Toshkent), Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Usmonxo‘ja
Po‘latxo‘jayev, Abdulvohid Burhonov, Sadriddin Ayniy, Abdulqodir
Muhiddinov (Buxoro), Obidjon Mahmudov, Hamza, CHo‘lpon, Is’hoqxon Ibrat,
Muhammadsharif So‘fizoda (Farg‘ona vodiysi), Boltihoji Sultonov,
Rahmonberdi Madazimov, Fozilbek Qosimbekov (O‘sh uyezdi), Polvonniyoz
hoji YUsupov, Bobooxun Salimov (Xorazm) turardi.
Turkiston mintaqasidagi jadidchilik harakati, tarqalish joyi va yo‘nalishiga
ko‘ra, uchga bo‘linadi: Turkiston, Buxoro va Xiva jadidchiligi.
Turkistonning Rossiyaning hom-ashyo manbaiga va tayyor mahsulotlar
bozoriga aylantirilishi, ayovsiz talanishi va qashshoqlanishi jadidlarnig ham,
milliy burjuaziyaning ham nafratini o‘yg‘otdi. Bu holat, ularda ona yurtning
iqtisodiy mustaqilligini tiklash g‘oyasi va kurashini shakllantirdi.

Turkistonning ilm-ma’rifatli ziyoliylari rus hukmronligini chetdan
tiqishtirilgan davlat ekanligini va bu milliy qadriyatlarni ifodalay olmasligini
to‘g‘ri yaqqolroq ishonch hosil qildilar. Natijada ular o‘z mamlakatlarini o‘zlari
boshqara olishga qodir ekanliklarini his qila boshladilar va o‘z Vatanining
ozodligi va siyosiy mustaqilligi uchun kurash olib borish kerakligini tushunib
etdilar. 8
“Ellik yildan beri,- deb yozgan edi Fitrat, - ezildik, tahqir etildik.
Qo‘limiz bog‘landi. Tilimiz kesildi. Og‘zimiz qoplandi. ye rimiz bosildi,
molimiz talandi. S h arafimiz y emirildi, nomusimiz g‘asb qilindi. Insoniyligimiz
oyo q -osti qilindi. Tuzimli turdik, sabr etdik. Kuchga tayangan har bir
buyruqqa bo‘ysundik. Butun borlig‘imizni berdik”. 9
Jadidchilik harakatining paydo bo‘lib, rivojlanishida qrimlik Ismoilbek
Gaspiralining (1851-1914) hissasi behad katta bo‘ldi. U Qrimda XIX asrning
80-yillardayoq, Rossiya bosib olgan musulmon xalqlari orasida birinchi bo‘lib
jadidchilikka asos soldi. Uning rus va turkiy tillarda chop etilgan “Tarjimon”
(1883-1914) gazetasi, “Rossiya musulmonligi” (1881), “Ovrupa madaniyatiga
bir nazar muvozini» “ (1885) va boshqa asarlari hamda jadid maktabi uchun
yozgan darslik va qo‘llanmalari Turkistonga tez kirib keldi.
Ismoilbek Gaspirali 1884-yilda “Tarjimon” gazetasi orqali musulmonlarga
qarata shunday murojaat qiladi: “ Suyukli do‘stlarim, bizning uchun eng go‘zal
ish ilm va maorif ishidir. Eng muqaddas intilish ilmga, maorifga intilishdir.
CHunki insonni inson etgan mehnat va bilimdir. Bilim madaniy turmush
(sivilizatsiya) ga yetishish vositasidir.”
I.Gaspirali 1884-yilda o‘n ikkita bolani yangicha usul-”usuli jadid”-savtiya
(tovush) usuli bilan o‘qitib, qirq kunda savodini chiqaradi. Ular o‘qish va
yozishni mukammal o‘zlashtira boshladilar. U 1892-yilda Turkiston general-
gubernatori A.B. Vryovskiyga maxsus maktub yo‘llab, unda maktablarni isloh
qilish, jadid maktablarini tashkil etish madrasalardan birini zamonaviy –
8
Мустабид тузумининг Ўзбекистон миллий бойликларини талаш сиёсати: Тарих шоҳидлиги ва
сабоқлари (1865-1990 йиллар) / Лойиҳа раҳбари ва маъсул мухаррир: Д. А. Алимова/. Т.:
9
“Шарк юлдузи”,1992 йил, 10-сон, 173-бет).

dunyoviy oliy o‘quv yurtga moslab isloh qilishni taklif etadi. Ammo bu takliflar
amalga oshmaydi. S h undan so‘ng Ismoilbek Gaspirali 1893-yilda Toshkentga
keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. Samarqandda bo‘ladi. U yerdan
Buxoroga borib, amir Abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va bu
maktabga “Muzaffariya” degan nomni beradi. Jadidchilik g‘oyasi Turkistonda
XIX asr 80-yillarining ikkinchi yarmidan boshlab tarqalib, shu asrning 90- XX
asrning 5-yili oralig‘ida muntazam ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy harakat
sifatida shakllandi.
Jadidchilik harakati asosan ikki davrga bo‘linadi: 1) XIX asrning 90-
yillaridan-1917 yil fevralgacha; 2) 1917 yil fevraldan-1929 yilgacha. Birinchi
davrning o‘zi uch bosqichga bo‘linadi: 1) Jadidchilik g‘oyasining paydo bo‘lishi
va muntazam uyushgan harakat shakliga ega bo‘lishi (XIX asrning 90-yillari-
1905-yil); 2) Jadidchilik harakatining nisbatan tez va qarshiliksiz rivojlanishi
(1905-1909-yillar); 3) Jadidchilikning chorizm tomonidan ozodlik, demokratik
va inqilobiy harakatlarga qarshi kurashni kuchaytirgan davrdagi rivojlanishi
(1909-1916-yillar). Ikkinchi davr ham voqealar rivojlanishiga qarab uch
bosqichga bo‘linadi: 1) 1917-yil fevral-oktabr; 2) 1917 yil noyabr – 1924-yil; 3)
1925-1929-yillar.
Jadidlar maorifi. Jadidchilik harakati, shu vaqtgacha islom dunyosida sira
ham ko‘rinmagan ilg‘or va tezkor o‘qitish “Savtiya” (tovush) usuliga asoslangan
jadid maktablari tashkil topishidan boshlandi. Bu maktablarda bolalar bir yilda
savod chiqarib, mukammal o‘qish va yozishni o‘zlashtiradi. Buning uchun esa
qadim an’anaviy musulmon maktablarida 5-6 yil o‘qish kerak bo‘lar edi. Aytish
mumkinki, “Savtiya” usulidagi jadid maktabi Vatanimiz tarixidagi buyuk
kashfiyotlar silsilasini boyitdi.
Jadid maktabida diniy va dunyoviy ta’lim-tarbiya hamda ilm o‘zaro
uyg‘unlashtirildi. Bolalar qulay partalarda o‘tirib, xarita va rasmlar yordamida
tez savod chiqardi va diniy – dunyoviy ilmlarni o‘rgandi. Jadid maktablarida
Qur’oni-karim, matematika, geografiya, ona tili, rus, arab tillari, ashula va hatto
jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi.

Jadid maktablari to‘rt (boshlang‘ich) va yetti yillik edi. Masalan,
Munavvarqori Abdurashidxonovning yetti yillik maktabini bitirgan yoshlar
dunyoviy ilmlarni, rus tilini yaxshi o‘zlashtirgan holda jadid maktabida
o‘qituvchi, maschitlarda imom bo‘lish, madrasa va hatto, xorijdagi dunyoviy
oliy o‘quv yurtlarida o‘qish, savdo va boshqa korxonalarda kotib bo‘lib ishlash
malakasiga ega bo‘lganlar. Bunday yetti yillik maktablar Toshkentdan tashqari,
Qo‘qon, Samarqand kabi yirik shaharlarda ham ochiladi.
Jadid maktablari pullik edi. Har oyiga ota-onalar baholi qudrat, ellik
tiyindan bir yarim so‘mgacha pul to‘ladi. Bu o‘rinda har ota-ona o‘zlarining
boylik va kambag‘allik darajalarini shariat asosida belgilab pul beradilar. 35
foizgacha kambag‘al va nochorlarning bolalari tekin o‘qitildi. O‘ziga to‘q oilalar
esa o‘z xohishi bilan uch so‘mdan va undan ham ko‘p pul bergan. Bulardan
tashqari jadidlarning o‘zlari tashkil etgan xayriya jamiyatlari ham jadid
maktablarini mablag‘ bilan ta’minlab turgan.
Jadid maktablarining ochilishiga rus amaldorlari, musulmon mutaassiblari
qarshilik qiladilar. Jadidlar katta matonat va fidoyilik bilan eski maktablarga
tegmay namuna sifatida jadid maktablarini tashkil etib, omma orasida katta
obro‘ qozondilar. Jadid maktablari qat’iy nizom va dastur va darsliklarga
asoslandi. Tarixda birinchi bo‘lib, jadidlar o‘quvchilarga kundalik, chorak va
yillik baholar qo‘yishni joriy etdilar. O‘quvchilar sinfdan-sinfga o‘tish va
bitirish uchun jamoatchilik oldida ochiq chorak, yillik va bitiruv imtihonlarini
topshirganlar.
Maktab ochgan jadidlar dastur, qo‘llanma va darsliklarni ham o‘zlari
yaratdilar. Sayidrasul Sayidazizovning “Ustodi avval”, Munavvarqori
Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Adibi soniy”, “Tajvid” (Qur’onni qiroat
bilan o‘qish usuliga oid qo‘llanma), “ Havoyiji diniya” (Shariat qonunlari
to‘plami), “Yor yuzi”, “ Usuli hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islom”, Abdulla
Avloniyning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim”, “Turkiy guliston yohud
ahloq“, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Qisqacha umumiy geografiya”, “Bolalar
maktubi”, “Islomning qisqacha tarixi”, “Amaliyoti islom”, “Aholi

geografiyasiga kirish”, “Rossiyaning qisqacha geografiyasi” va boshqalar shular
jumlasidandir.
Jadid maktablari ochilishi bilan ba’zi joylarda qadim maktablari bo‘shab
qoldilar. Natijada eski va jadid maktabdorlari o‘rtasida jiddiy qarama-
qarshiliklar paydo bo‘ldi. Bunga mutaassib qozi, mulla va ulamolar ham
qo‘shildilar.
Jadid maktablarining jami soni va ular qayerlarda ochilib faoliyat
yuritganligi haqida hozircha to‘la ma’lumot yo‘q. Lekin 1903 yilda birgina
Toshkentda 20 ta (shundan 2 tasi o‘rta), jadid maktablari bo‘lgan. Ma’lumki,
1909 yildan keyin jadid maktablari qattiq nazorat ostiga olinadi, arzimas
bahonalar bilan yopiladi. Ularda o‘qitiladigan adabiyot va darsliklar
“oxranka”ning diqqat markazida bo‘ladi. Jadid maktablari Buxoro, Samarqand,
Toshkent, Andijon, Xiva, To‘qmoq, YAngi Marg‘ilon, Yeski Marg‘ilon,
Kattaqo‘rg‘on, Qizil O‘rda, Turkiston, Chust, Chorjo‘y, Termiz, Marv
shaharlarida ochiladi. Shuningdek, Juma (Samarqand viloyati), Qovunchi
(Toshkent viloyati), To‘raqo‘rg‘on (Namangan viloyati), Po‘stindo‘z (Buxoro
viloyati) kabi katta qishloqlarda ham jadid maktablari ochilgan. Jadid maktablari
M.Behbudiyning yozishicha, 15-20 yil ichida jami Kavkaz mamlakatlari, Eron,
Hind, Misr, Hijoz va boshqa joylarida ham joriy bo‘ldilar.
Jadidchilikning asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda zamonaviy
(yevropacha) oliy ta’limni yo‘lga qo‘yish bo‘ldi. Universitet tashkil etish g‘oyasi
Turkistonda ilk bor 1892 yilda Ismoilbek Gaspirali tomonidan olg‘a surildi. I.
Gaspirali 1906-yilda, yana “Tarjimon” gazetasida to‘g‘ridan to‘g‘ri Buxoro
amiri va Xiva xoniga murojaat qilib shunday deydi:
“Fuqoroyi islom sizlardan mol istamas, osh istamas. Din-”Qur’on”dan, jon-
Xudodan. Siz davlatlik xonlardan aholiga ehson etiladigan narsa-nashri
maorifga, taraqqiyot va kamolatga omil bo‘luvchi oliy darajalik maorif
maktablaridir. Ko‘hna madrasalari ko‘p Buxoroi sharifda va Xivada endi biror
dorilfununi islomiya ta’sis etmoq lozim. Bu dorilfununlarga bir daraja ilm olgan
talaba qabul qilinib, tarix, jo‘g‘rofiya, kimyo, handasa, ilmi huquq, usuli idorayi

davlat, ilmi iqtisod va boshqa lozim fanlar, turkiy, forsiy, rusiy va fransaviy
tillar o‘rgatilsa... Ushbu dorilfununlarda muallim va mudarrislik qila oladigan
ahli kamol bor”
Jadidlar oliy ta’limning asosi-universitet tashkil etish uchun Toshkent
shahar Dumasidan ham foydalandilar. Munavvarqori, Fitrat, M. Behbudiy, U.
Asadullaxo‘jayev va boshqa jadidlar milliy dunyoviy oliy ta’lim g‘oyasini o‘z
asar va maqolalarida keng targ‘ibot-tashviqot qiladilar. Oliy ta’limga zamin
yaratish uchun, jadid maktablarida dunyoviy ilmlar o‘qitildi, xorijga yoshlar
o‘qishga yuborildi.
Dunyoviy hozirgi zamon oliy o‘quv yurti – universitetga asos solishga
jadidlar faqat 1918-yilda Musulmon xalq dorulfununini tashkil etish bilan
muvaffaq bo‘ldilar.
Umuman, jadidlar juda qisqa vaqt ichida butunlay yangi ya’ni jadid xalq
maorifi tizimi ya’ni, hozirgi zamon xalq maorifi tizimiga asos soldilar.
Tarixchi olim H. Ziyoevarxiv xujjatlariga tayanib, rus davlati o‘lkada
o‘ziga mustahkam g‘oya hosil qilish va erlarni o‘zlashtirish maqsadida, rus
shaharlari va pasyolkalarni bunyod etdi. Bu joylarga minglab ruslar
joylashtirildi. XIX asrning oxiriga kelib, o‘lkadagi ruslarning soni 197.420
kishiga etdi. 1909 yilda esa bular 619.323 tashkil etdi. Bunin g orqasida
o‘lkadagi utroq va ko‘chmanchi aholi unumdor erlar va yaylovlarning talay
qismidan mahrum bo‘lib og‘ir ahvolga tushub qoldi. O‘lkada ruslarning
toboro ko‘payib borishi siyosiy jihatdan ham tub aholiga o‘ta xavfli edi.
Zero, ular rus davlatining mustamlakachilik va ulug‘ millatchilik
siyosatini mustahkamlovchi omillardan biri bo‘lgan. (Qarang: H. Ziyoev.
Jadidlar harakatining siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy zamini. (XIX asrning ikkinchi
yarmi, XX asrning boshlari. 10
Tarix fanlari doktori Hamid Ziyoevning “Turkistonda Rossiya tajovuzi va
hukmronligiga qarshi kurash” degan kitobida shunday yozadi:
10
Б.Қосимов. Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш.
13-бет).

“Rus xukumati,-Turkiston o‘lkasini uch qismga bo‘lgan holda
mustamlaka bo‘g‘ovida ushlab turadi. O‘lkani bu tarzda parchalashdan maqsad,
o‘zbeklar, tojiklar, qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar va qoraqolpoqlarning
birdamligiga va katta bir oilaga birlashishlariga yo‘l qo‘ymaslikdan iborat
edi.Xuddi shu maqsadni ko‘zlagan holda, bosqinchilar milliy nizo urug‘larini
sochib turdilar. O‘ lkada rus tiliga davlat tili ma q omi berilib, milliy tillar
burchakka si q ib k o‘ yildi. O q ibatda rus tilini tar g‘ ib q ilish va o‘ rganish zarurati
toboro kuchaydi. O‘ lkada rus-tuzem maktablari ochildi. Ularda Rossiyaga
sodi q kishilarni tarbiyalab etishtirish vazifasi qo‘ yildi.
Rus xukumatiruslashtirish vaulu g‘ davlatchilikka asoslangansiyosat
yurgizdi. Bu h a q da Rossiya x al q maorifi vazirligining 1870 yilgi k o‘ rsatmasi da
“Tubjoy xal q larini ruslashtirish maorifningasosiyvazifasi b o‘ lmo g‘ i lozim”,deb
ta’kidlangani h am g uvoxlik beradi. SHuning uchun rus hukumati imkoni
boricha milliy til va milliy madaniyatni rivojlantirishga ongli ravishda
to‘sqinlik qilib,maktablar va madraslar ta’minotiga mablag‘ajrtishni hayoliga
ham keltirmasdi”. 11
Shunday q ilib, XIX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Turkiston
zaminida mustamlakachilik va ulu g‘ millatchilikka asoslangan siyosiy-ma’muriy
tizim h ukm surdi.
Siyosiy huquqsizlikka,kamsitishlarga va yarim ochyashashga mahkum
etilgan Turkiston xalqining bosqinchilarga nisbatan g‘azabi kundan-kunga orta
bordi. Qattiqijtimoiy va milliy mustamlakachilik zulmi xalq ommasining
istilochilariga qarshi milliy ozodlik xarakatining boshlanib ketishiga sabab
bo‘ldi.
“Rus imperiyasida, parchala va hukmronlik qil, degan aqidaga amal qilib,
o‘z qo‘li ostidagi musulmon millatlariga mansub xalqlarning tili, yozuvini
alohida-alohida qilib tashladi. Ularni bir-birlariga qarama-qarshi qo‘ydi. Ichki
nizolarni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan xufyona rejalarni ham tuzib
ko‘ydiki, bu ma’lum ma’noda xukmron davlatning bosqinchilik siyosatini
11
Зиёев Ҳ- Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигигақарши кураш.-1’.: Шарк, 1998 . Б .361

niqoblovchi vositalardan biri edi”.
C h or hukumati mahalliy xalqning ma’naviy xayot sohasiga
ehtiyotkorlik bilan munosabatdabo‘lishga majburedi.Buni biz Rossiya
imperiyasi Davlat Kengashining a’zosi va 1908-1909 yillarda Turkiston
o‘lkasini taftish qilgan senator K.K.Palenning xisobotida keltirilgan quyidagi
fikrdan ham bilib olsa bo‘ladi. “Rus xukumati... hozirgacha o‘z kuchida
qoldirilgan odatdagi huquqning, vaqtinchalik tartibi hamisha nazarda tutildi,
chunki “agar Qur’onga qonun kuchi beriladigai bo‘lsa, aholi aytib o‘tilgan
qonunning izohlovchisi bo‘lgan o‘z ruhoniylari tazyiqi ostida bo‘ladi, rus
davlatiga hamisha begona bo‘lib qoladi”. 12
Rus ma’muriyati buni yaxshi anglab, ruxoniylarni siyosatdan chetlashtirib,
faoliyatini chegaraladi,qattiqnazorat ostiga olib turdi. 13
C h unki ular nazarida maktab va madrasalar “musulmonchilik o‘choqlari”
deb atalib, ruslarga qarshi dushman kayfiyatini tarqatuvchi muassasa
debbilganlar vaularni obro‘sizlantirish uchun harakat qilgan. Biror bir saylab
qo‘yiladigan idora lavozimlarga ham bu diniy o‘choqlarni bitirganlar
olinmagan. Madrasa va maktablarni bitirib bilim olganlarga jamiyat va
davlatning ehtiyojiyuk deb e’lon qilgan. Bundan kuzatilgan asosiy ma q sad
ya’ni, chorizmning bu masalasilagi strategik yo‘li milliy maktablarni sekin-
asta tugatish bo‘ldi. Bu esa o‘z navbatida 1892 yilda Toshkentda va 1898 yil
Farg‘onada xalq noroziligiga sabab bo‘ldi va xalqning norozilik chiqishlari
kuzatildi. Ana shundan so‘ng chor Rossiyasi mahalliy ma’muriyat va general-
gubernator ishtirokida kengaytirilgan kengashlar o‘tkazib, mahalliy aholining
ma’naviy-diniy hayotini sinchkovlik bilan ko‘zatib borish dasturini ishlab
chiqishga kelishilgan vabu amalga oshirilgan. Maqsad musulmon dinining
zararli tomonlarini zaiflashtirish va ula rga barham berishdan iborat.
Ma’lumki, rus hukumati qozilik sudini saqlagan bo‘lsa-da, lekin
qozilar qattiq nazorat ostida ushlab turildi. Ular quyi ma’muriyat vakillari
12
Пален К.К. Отчет по ревизии Туркистанского края. Переселенческое дело. С-Пб., 1910 С. 19.
13
Зиёев Ҳ- Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига, қарши кураш.-1Шарқ, 1998. -Б.362.

birgalikda so‘zsiz ijrochilar tarzida ishlatilgan. Hatto arzimagan bahonalar
topib, vahimada va qo‘rquvda ushlab turgan.
Rus ma’muriyatining qozilarga nisbatan qo‘llagan adolatsizligi jamoa
ahlini noroziligi va nafratini ko‘chaytirdi. S h uning uchun viloyat harbiy-
gubernatori A.A.Abramov qo‘zg‘olon ko‘tarishdan qo‘rqib, agar tartibsizliklar
ro‘y bersa, u vaqtda qozilarni Sibrga surgun qilishini ma’lum qildi. Ayni paytda
Qo‘qon uezdining boshlig‘i agar din peshvolari tartibsizliklarda qatnashsalar,
madrasalarning yopilishini va vaqf erlari , tamomila davlat ixtiyoriga
o‘tkazishni bildirdi. 14
Ko‘rinib turibdiki, chor Rossiyasi mahalliy xalqni ma’naviyatidan judo
qilishni puhta uylangan tizimli shaklini yaratgan. Bundan tashqari
mustamlakachi ma’murlar mahalliy aholining ma’naviy hayotga siyosiy,
havfsizlik va qidiruv hamda ma’muriy chora -tadbirlardan foydalanishga
harakat qilganlar. Bu holat mahalliy aholi tomonidan milliy
qadriyatlargagina emas, balki kishilarning o‘z hayotlariga ham tajovuz sifatida
ham qabul qilganligi ularni hushyor qilgan.
Bu haqda Turkiston xalqbilim yurtlari direktori S.M. Gramenitsiy shunday
deydi; “musulmon maktablarining soni juda katta ekanligi-faqat uch mahalliy
viloyatning o‘zida 5572 ta musulmon maktab va 285 ta Madrasa borligini
hisobga olib, ta’lim idorasi o‘z zimmasiga bunazoratni va mazkur nazoratni
o‘rnatish uchun kerak bo‘ladigan choralarni qabul qila olmaydi”. 15
S h uningdek mustamlakachilik siyosati o‘lkaning ma’naviy hayotiga ham
zarba berdi. CHunonchi, u milliy tilni rivojlanishiga yo‘l bermay, rus tiliga
davlat maqomini berdi. XX asr boshlarida bir nechta gazetalarni chiqarishga
ruxsat berildi, lekin ular ko‘p umr ko‘rmay berkitilib yuborildi. Savodsizlikni
hukm surishi orqasida gazetalar ma’lum bir tor doiraning extiyojini qondirdi,
xolos. Rus xukumati xalq maorifini rivojlantirishni hayoliga ham keltirmay,
14
Ўзбекистон ; МДА. Ф. Ц.-19, руйхати. -1 иш -332, 43-бе).
15
“Мустабид тузумнинг Ўзбекистон миллий бойликларини ташлаш сиёсати ; тарих шоҳидлиги ва
сабоқлари. (1865-1990 йиллар)-Т.; “Шарқ” 2000. 30-31-бетлар.

maktab va madrasalarni mablag‘ bilan ta’minlamadi. Ayrim ma’lumotlarga
qaraganda, Turkiston general-gubernatorligi byudjetining faqat bir foizigina
maorifga ajratilgan. Uning 74 foizi rus maktablarini, 26 foizi rus tuzem
maktablarini ta’mirlashga sarfladi. Rus xukumati maktab va madrasalarni o‘ rta
asr q olo ql igida sa q lashga h arakat q ilib, ularni q atti q nazorat ostida ushlab turdi.
Xulosa qilib aytganda, Turkiston ma’rifatchiligining shakllanishida
ularning o‘zlarining siyosiy harakatlari dasturi bilan birgalikda O‘rta va
Y a qin S h arqdagi, Qrim, Qozon, Ufa, Ozorboyjondagi diniy –islohotchilik,
ma’rifatchilik harakatlari va g‘oyaviy jarayonlarning ta’siri katta bo‘lgan.
Buning natijasida Turkiston ma’rifatparvarlari C h or Rossiyasining zulmidan
ezilgan xalqlarning uyushishi va ozodlik uchun kurashish g‘oyasi dastlab
jadidchilikning ma’rifatparvarlik mafkurasining shakllanishiga olib keldi. S h u
asosda jadidlar milliy mafkuraning g‘oyaviy ma q sadlarini asoslab berdilar. Bu
g‘oyalar insonparvarlik, milliy ongning uyg‘onishi, milliy tarbiyaga chaqirish
asosida dunyoqarashni shakllantirish kabi jihatlarni qamrab oldi. Bu g‘oyalar
jadidchilarning falsafiy dunyoqarashlarining mahsuli sifatida paydo bo‘ldi.
Darhaqiqat, o‘sha davrda ro‘y berayotgan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni
o‘rganish, milliy falsafa va xalq dunyo q arashining shakllanishida muhim
ahamiyat kasb etdi. Bu borada Maxmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar Qori,
Abdulla Avloniy, CHo‘lpon, Fitrat kabi ma’rifatparvarlarning dunyoqarashi
muhim axamiyatga ega bo‘ldi. CH unki ularning asardarida badiiylikdan
ko‘ra g‘oyaviylik ustunlik q ilar edi. G‘oyaviylik esa albatta falsafiy
dunyoqarashning mahsuli bo‘ladi.

II- BOB .JADIDCHILIK FALSAFASI VA UNING MOHIYATI
2.1.Jadidlar falsafiy qarashlarining xususiyatlari
Insoniyatning tarixiy taraqqiyotida XIX asrning oxiri XX asr boshlari
alohida mavqeni egallaydi. Bu davrda o‘zining mazmun mohiyati bilan bir
necha asrlarga tatiydigan voqea hodislar sodir bo‘ldi. Olimlar uchun buyuk
kashfiyotlar va ilmiy texnik taraqqiyot asri, mustamlakachilik sharoitida yashab
kelgan, moddiy boyliklari talon-taroj etilib, xalqi xoru-zor etilgan mamlakatlar
uchun esa istiqlol va istiqbol asri bo‘ldi.
Jumladan, O‘zbekiston xalqining ijtimoiy-falsafiy, diniy-ahloqiy va
madaniy taraqqiyotida XIX asrning oxirgi va XX asrning dastlabki
o‘n yilliklarining boshlanish davri sermazmun g‘oyaviy-nazariy va
mafkuraviy shakllarning hilma xilligi bilan ajralib turadi. O‘sha
davrda o‘lkamizda ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan ma’naviy-
g‘oyaviy va mafkuraviy qirmlar- qadimchilar, jadidchilar,
isloxotchilar, bedilxonlar, mashrabxonlar oqimlari mavjud bo‘lgan.
SHuningdek, ijtimoiy- falsafiy yo‘nalishga ega bo‘lgan falsafiy
yo‘nalishdagi “C h ig‘atoy gurungi“, turli xil “Gap“ lar kabi etuk
ma’rifatparvarlarni birlashtirgan tafakkur yig‘imlari mavjud edi.
Jadidlarning dadil yangilik yaratishi, dunyoviylikni targ‘ib etishi uchun
Payg‘ambarimiz Muhammad sallollohu alayhi vasallamning mana bu ikki hadisi
- shariflari ma’naviy asos va kuch-quvvat bo‘ldi: ”Oxiratini deb dunyosini tark
qilgan ham, dunyosini deb oxiratini tark qilgan ham sizlarning yaxshingiz
emas...”, “Dinda o‘rtacha yo‘l tutinglar, o‘rtacha yo‘l tutinglar, o‘rtacha yo‘l
tutinglar, chunki ushbu din amallarida kim og‘irlashtirib yuborsa uni amal
yengib qo‘yadi”.
Xulosa shuki, birinchidan, jadidchilik islomdagi taraqqiyotparvarlik, ilm-
fanga rag‘bat va dunyoviylikning yangi davrdagi ko‘rinishi sifatida paydo
bo‘ldi. Jadidlar islomni har xil mutassiblik bidatlardan asrab rivojlantirdi.

Ikkinchidan, jadidchilikni paydo bo‘lishi va rivojlanishiga SHarq va G‘arb
mamlakatlarida rivojlangan quyidagi demokratik, milliy-ozodlik, islohotchilik
harakatlarining ta’siri ham kuchli bo‘ldi:
1. Jamoliddin Afg‘oniy (1839-1897) va Muhammad Abdolar (1848-1903)
asos solgan musulmon dunyosidagi islohotchilik va “nahda” (uyg‘onish)
harakatlari.
2. XIX asrning 90-yillaridan boshlanib, 1905-1907 va 1917 yillarda katta
g‘alabalarga erishgan rus sotsial demokratik va inqilobiy harakatlari.
3. Turkiyadagi aksilmonarxistik, konstitutsion demokratik, ijtimoiy-milliy
uyg‘onish harakatlari: Tanzimot (1840-1860), YOsh usmonlilar (1865-yildan
80-yillargacha), Y o sh Turklar (1889-1918) va 1908-1909 yillardagi demokratik-
inqilobiy harakatlar.
4. Jadidchilik harakatining paydo bo‘lib, rivojlanishida qrimlik Ismoilbek
Gaspiralining (1851-1914) hissasi behad katta bo‘ldi. U Qrimda XIX asrning
80-yillardayoq, Rossiya bosib olgan musulmon xalqlari orasida birinchi bo‘lib
jadidchilikka asos soldi. Uning rus va turkiy tillarda chop etilgan “Tarjimon”
(1883-1914) gazetasi, “Rossiya musulmonligi” (1881), “Ovrupa madaniyatiga
bir nazar muvozini» “ (1885) va boshqa asarlari hamda jadid maktabi uchun
yozgan darslik va qo‘llanmalari Turkistonga tez kirib keldi.
Ismoilbek Gaspirali 1884-yilda “Tarjimon” gazetasi orqali musulmonlarga
qarata shunday murojaat qiladi: “ Suyukli do‘stlarim, bizning uchun eng go‘zal
ish ilm va maorif ishidir. Eng muqaddas intilish ilmga, maorifga intilishdir.
C h unki insonni inson etgan mehnat va bilimdir. Bilim madaniy turmush
(sivilizatsiya) ga yetishish vositasidir.”
I.Gaspirali 1884-yilda o‘n ikkita bolani yangicha usul-”usuli jadid”-savtiya
(tovush) usuli bilan o‘qitib, qirq kunda savodini chiqaradi. Ular o‘qish va
yozishni mukammal o‘zlashtira boshladilar. U 1892-yilda Turkiston general-
gubernatori A.B. Vryovskiyga maxsus maktub yo‘llab, unda maktablarni isloh
qilish, jadid maktablarini tashkil etish madrasalardan birini zamonaviy –
dunyoviy oliy o‘quv yurtga moslab isloh qilishni taklif etadi. Ammo bu takliflar

amalga oshmaydi. S h undan so‘ng Ismoilbek Gaspirali 1893-yilda Toshkentga
keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. Samarqandda bo‘ladi. U yerdan
Buxoroga borib, amir Abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va bu
maktabga “Muzaffariya” degan nomni beradi. Jadidchilik g‘oyasi Turkistonda
XIX asr 80-yillarining ikkinchi yarmidan boshlab tarqalib, shu asrning 90- XX
asrning 5-yili oralig‘ida muntazam ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy harakat
sifatida shakllandi.
Turkistonda ana shunday ma’rifatchilik harakatining avj olishi
jadidchilik g‘oyalarini vujudga kelishida muhim axamiyat kasb etdi.
O‘zbekiston faylasuflarining ustozi, marhum akademik Ibroxim
Mo‘minov Behbudiyning “Fan rahbarlariga, olimlarga” maqolasini tahlil
qilib uning falsafiy qarashlari haqida to‘xtalib shunday yozadi: Behbudiy
moddiyunchilik va dahriylik, ishtiroki qiyunchilikka qarshi muvofaqqiyatli
kurashmoq uchun ba’zan kalom falsafasi hulosalari ham ojizlik qilib qolishi
anglab etgan. Buning isboti uchun I.Mo‘minov Behbudiyning yuqorida nomi
zikr etilgan maqolasidan quyidagi iqtibosni keltiradi.: “Biz -deydi unda
Behbudiy,- musulmonlar ilm va falsafa taraqqiysida so‘ngggi besh yuz yil
davomida juda orqada qolib ketdik. Ana shu vaqt ichida boshqa mamlakatlarda
qanday o‘zgarishlar bo‘lib o‘tganligiga bir nazar tashlasangiz, bu mamlakatlar
xalqlarining dunyoqarashlari qanchalik o‘zgarganligini ko‘rasiz. Moddiy
unchilikka, daxriylarga, ishtiroki qiyunchilarga qarshi muvofaqqiyatli
kurashmok uchun fan vafalsafaning yangi yutuqlari bilan qurollansak yomon
bo‘lmas edi.... Bunga q arshi bundan besh yuz yil ilgari maydonga kelgan kalom
falsafasi qoidalariga amal qilibgina kurashib bo‘lmaydi. .. Bu, ya’ni kalom
vositasida hozirgi zamon artelleriyasiga qarshi behuda urush qilishday bo‘lib
koladi”. (Qarang. Mo‘minov I. O‘zbekistonda XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida ijtimoiy- falsafiy tafakkurning rivojlanish tarixidan. 16
Jadidchilik harakatining va uning g‘oyalarining falsafiy asosini bu
harakatning Turkistonda yangi ma’naviy —ijtimoiy taraqqiyotning timsoliga
16
Танланган асарлар. Уч томлик, биринчи том.-Т., “Фан”, 1969, 375-396-бетлар.

aylanganligidan axtarish kerak bo‘ladi. C h unki, jadidlar ma’rifatparvarligining
falsafiy asosini an’anaviy islom, shariat, tasavvufdan tortib, zamonaviy ovro‘pa
pozitivist falsafa usullariga ham asoslanishdan iborat edi. 17
Jadidlarning g‘oyaviy qarashlarining falsafiy asoslari ha q ida tarixchi olima
D.Alimova ham to‘xtalib, shunday yozadi: “Bu jarayonni Ovrupadagi XVIII asr
ma’rifatchiligi bilan qiyoslash mumkin. O‘sha davrda Montestke, Russo, Didro,
Volter singari daholar etishib chiqqan, ularning g‘oyalari buyuk fransuz
inqilobini hozirlagan. ...Jadidlar o‘zlari bu faylasuflarning muxlisi bo‘libgina
qolmay, bular asos solgan ta’limotlarning tar g` ibotchilari ham edi. Darhaqiqat,
Maxmudxo‘ja Behbudiy Ogyust Kontga, Abdurauf Fitrat SH. Senoboss,
Abdulla Avloniy esa Aflotun, Suqrot esa Arastu asarlarita nihoyatda qiziqqan,
ularning ta’lim va tarbiya xaqidagi qarashlariga juda katta e’tiborbergan”. 18
Jadidchilikning asl mohiyatiga e’tibor beradigan bo‘lsak, ma’rifatchilik va
jadidchilik bir -birini to‘ldiruvchi mezonlar ekanligiga guvoh – bo‘lamiz. SHu
o‘rinda olim X.Mirzazoda ta’kidlab yozganidek,”jadidchilik” ijtimoiy- falsafiy
va adabiy- madaniy jarayonning tarixiy nomi bo‘lib, ma’rifatparvarlik uning
mohiyati va mazmunidan iboratdir.” 19
S h arqshunos olimlardan L.Azizzoda M.Behbudiyning jadidchilik
harakatidagi roli haqida to‘xtalib shunday yozadi: “Turkistonning uyg‘onish
davrini uch kismga- maorif, matbuot va jamiyatga bo‘lib tekshira boshlasak, bu
xarakatning boshida Behbudiy turganini ko‘ramiz.” 20
“S h uni ham alohida ta’kidlash kerak-ki, mavjud ilmiy adabiyotlarda
jadidchilik harakatining falsafiy-g‘oyaviy asoslari haqida xozirgi kungacha etarli
ma’lumot yuq va shu yo‘nalishda tadqiqotlar olib borilmagan. SHu o‘rinda biz,
professor J. Y a xshilikovning“..nazariy jabha deganda Behbudiyning ma’rifat,
ilm-fan va madaniyatning jamiyat hayotidagi, xalq va millat taqdiridagi,
17
Фалсафа (ўкув қўлланма) Э.Ю.Юсуповнинг умумий таҳрири остида. - Т., “Шарк”, 1999, 136-бет.
18
Алимова Д. Ҳақиқатнинг туташ манзили.// “ Тафаккур”, 2000, 2-сон, 55-56 бетлар.
19
Мирзазода Х.Аҳмад Дониш ақидаларининг баъзи муносабати ва XX аср бошлари маърифатпаралари.
Кўчирма Г.Рахимованинг “Жадидизмнинг баъзи муаммолари” мақоласидан олинди.”Ўзбек тили ва
дабиёти”,1990, 4-сон, 27-бет.
20
Азиззода Л. Беҳбудий. Ўлдирилганига етти йил тўлиши муносабати билан. //”Маориф ва ўкитувчи”,
1926, 3-сон;”Шарқ юлдузи” 1990, 7-сон, 156-бет.

taraqqiyotidagi o‘rni hamda ahamiyatini har tomonlama yoritib borganligini
tushunmok lozim.”degan fikriga qo‘shilgan holda 21
Jadidchilikfalsafasini
ularning ma’rifatchiligi bilan yug‘rilgan edi desak maqsadga muvofik
bo‘ladi.
Ko‘rinib turibdiki, jadidchilar ma’rifat deganda, avvalo ajdodlar
me’rosini nazarda tutsalarda, lekin ular faqat islomiy ta’limotdan va’z o‘qish
emas, balki” aqliy va faniy ilmlarga kitob tasnif qilgan musulmon ulamo va
hukamolar”ning merosini chuqur egallaganlar. Bu xaqda Behbudiyning o‘zi
o‘zining "Muntahabi jug‘rofiya umumiy” asrligining “Turkiston
donishmandlari” bo‘limida qadimdan buyuk ajdodlarimiz tabiiy va ijtimoiy
fanlarni taraqqiy etilganliklarini yuksak baxolab shunday ta’kidlaydi: ta’kidlab
shunday yozadi. :”Agarda,- aqliy va noaqliy ilmlarga kitob tasnif qilgan
Turkiston ulamolarini hammasini aholi va tasnifotini yozmoq lozim bo‘lsa,
ushbu kitobimizdan ham kattarok bir kitob tayyorlamoq kerak buladur”. 22
Ko‘rinib turibdiki, biz jadidlarning falsafiy qarashlari xaqida gapirganimizda
avvalo SHarq mutafakkirlarining tabiat va jamiyat haqidagi
qarashlariga tayanganligini esda tutishimiz zarur.
Xulosa shuki, birinchidan, jadidchilik islomdagi taraqqiyotparvarlik, ilm-
fanga rag‘bat va dunyoviylikning yangi davrdagi ko‘rinishi sifatida paydo
bo‘ldi. Jadidlar islomni har xil mutassiblik bidatlardan asrab rivojlantirdi.
Ikkinchidan, jadidchilikni paydo bo‘lishi va rivojlanishiga SHarq va G‘arb
mamlakatlarida rivojlangan quyidagi demokratik, milliy-ozodlik, islohotchilik
harakatlarining ta’siri ham kuchli bo‘ldi:
1. Jamoliddin Afg‘oniy (1839-1897) va Muhammad Abdolar (1848-1903)
asos solgan musulmon dunyosidagi islohotchilik va “nahda” (uyg‘onish)
harakatlari.
2. XIX asrning 90-yillaridan boshlanib, 1905-1907 va 1917 yillarda katta
g‘alabalarga erishgan rus sotsial demokratik va inqilobiy harakatlari.
3. Turkiyadagi aksilmonarxistik, konstitutsion demokratik, ijtimoiy-milliy
21
Яхшиликов Ж., Убайдуллаева Н. Жадидчилик ва Бехбудий. –Т.“Фан”.2004.45-бет.
22
Беҳбудий М. Туркистон донишмандлари. / Танланган асарлар, 190-бет.

uyg‘onish harakatlari: Tanzimot (1840-1860), YOsh usmonlilar (1865-yildan
80-yillargacha), Y o sh Turklar (1889-1918) va 1908-1909 yillardagi demokratik-
inqilobiy harakatlar.
4. Jadidchilik harakatining paydo bo‘lib, rivojlanishida qrimlik Ismoilbek
Gaspiralining (1851-1914) hissasi behad katta bo‘ldi. U Qrimda XIX asrning
80-yillardayoq, Rossiya bosib olgan musulmon xalqlari orasida birinchi bo‘lib
jadidchilikka asos soldi. Uning rus va turkiy tillarda chop etilgan “Tarjimon”
(1883-1914) gazetasi, “Rossiya musulmonligi” (1881), “Ovrupa madaniyatiga
bir nazar muvozini» “ (1885) va boshqa asarlari hamda jadid maktabi uchun
yozgan darslik va qo‘llanmalari Turkistonga tez kirib keldi.
XX asr boshlariga kelganda, Maxmudxo‘ja Behbudiy o‘zining ham
publitsistik, ham badiiy asarlarida insoniyat jamiyatiga qiziqishi ortganligini
guvohi bo‘lamiz. Jumladan, u insoniyat jamiyatini uzoq tarixiy taraqqiyot
bosqichlariga ega bo‘lgan ijtimoiy hodisa sifatida tushunadi. Xuddi shu
ma’noda u insoniyat jamiyatini uch toifaga- vaxshoniyat, badaviyat va
madaniyat bosqichlariga ajratadi.
Behbudiy o‘zining “Muntahabi jug‘rofiya umumiy” asarida bu xaqda
shunday yozadi: ”Vahshoniyat martabasi faqat odamni holi hayvoniyatga
istiqomatidurki, na aql-kamol va na ilm — ma’rifat , din-diyonat, insof-
diyonat xech bir insonga yoqimlik holati, harakati, fe’li bo‘lmaydur. Bu
nav’ odamlardan Afriqo cho‘llari, Amirqo tog‘lariga, Avstraliyo jaziramarig‘a
bordur.... Ikkinchi xili badaviylardurki, vahshoniyatdan taraqqiy yoinki
madaniyatdan tanazzul qilib, bir holga kelgan vahshiy ila madaniy orasida
vositadurki, badaviy va sahroyi mahz ataladurlar. Bu toifani... jamiyatni
bashariyatg‘a keragicha yordamlari etmaydur. C h unki ilmlari kamdur....
S h aharlarda va kat t a jamiyatlik, ilm-hunarlik mahallalarda turaturg‘on, ilm,
fazl va hunarlik xalqni va yovlar ila birga turuvchi insonlarni “madaniy”
ataladur”. (Behbudiy M. Muntaxabi jug‘rofiya umumiy. 23
Bu fikrdan ko‘rinib turibdiki, Maxmudxo‘ja Behbudiy ham ustozi
23
Иқтибос Б.Қосимовнинг “Карвонбоши” мақоласидан олинди.- Т., “Маънавият”, 1997, 20-21 бетлар.

singari Ismoilbek Gasprali mamlakatni taraqqiyot darajasiga chiqarish
uchun avvalo, ta’lim-tarbiya sohasida islohot o‘tkazish, uni yangi
davr extiyojlariga muvofiqlashtirish lozim, degan xulosaga keladi.
Turkiston ma’rifatchiligining shakllanishida ularning o‘zlarining siyosiy
harakatlari dasturi bilan birgalikda O‘rta va Y a qin S h arqdagi, Qrim, Qozon,
Ufa, Ozorboyjondagi diniy –islohotchilik, ma’rifatchilik harakatlari va g‘oyaviy
jarayonlarning ta’siri katta bo‘lgan. Buning natijasida Turkiston
ma’rifatparvarlari C h or Rossiyasining zulmidan ezilgan xalqlarning uyushishi
va ozodlik uchun kurashish g‘oyasi dastlab jadidchilikning ma’rifatparvarlik
mafkurasining shakllanishiga olib keldi. S h u asosda jadidlar milliy mafkuraning
g‘oyaviy ma q sadlarini asoslab berdilar. Bu g‘oyalar insonparvarlik, milliy
ongning uyg‘onishi, milliy tarbiyaga chaqirish asosida dunyoqarashni
shakllantirish kabi jihatlarni qamrab oldi. Bu g‘oyalar jadidchilarning falsafiy
dunyoqarashlarining mahsuli sifatida paydo bo‘ldi. Darhaqiqat, o‘sha davrda
ro‘y berayotgan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni o‘rganish, milliy falsafa va xalq
dunyo q arashining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Bu borada
Maxmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, CHo‘lpon, Fitrat
kabi ma’rifatparvarlarning dunyoqarashi muhim axamiyatga ega bo‘ldi.
CH unki ularning asardarida badiiylikdan ko‘ra g‘oyaviylik ustunlik kilar
edi. G‘oyaviylik esa albatta falsafiy dunyoqarashning mahsuli bo‘ladi.
Jamiyatning genezisi bo‘lgan jamoa bo‘lib yashashga intilish
aslida ma’naviyat ya’ni ruhiy olam, ong, tafakkur, ahloq, imon, fan va hokazolar
tufayli insoniyatning eng qadimgi ajdodlari aniq o‘z hatti-harakatlari, xulq-
atvorini tartibga solgan, oila kishilik jamiyati paydo bo‘lishiga birlamchi
asoslardan biri bo‘lgan. Ong va tafakkurning rivojlanishi bilan inson mexnat
qurollari yaratish, moddiy ne’matlar ishlab chiqish va tabiatga qaramlikdan
qutulish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Aynan ma’naviyat tufayli insonning mexnat
qobiliyati, ijtimoiy faolligi, bunyodkorlik va yaxshilik uchun xizmat qilgan.
Askincha, ma’naviy qashshoqlik, ilmsizlik, mutaassiblik chuqurlashgan
davrda ijtimoiy adolatsilik ko‘chaygan.

Ma’naviy extiyojlar olamni bilish, o‘zlikni anglash, dunyoqarash, bilim,
san’at, g‘oya, mafkura, ma’naviy kamolot yo‘lidagi intilishlarni qamrab oladi.
Insonning asl mohiyati moddiy ehtiyojlarni madaniy shakllarda qondirishda
namoyon bo‘ladi. Inson aqlli mavjudot sifatida moddiy ehtiyojlarni madaniy
shakllarda qondirish uchun tabiat va jamiyat mohiyatini bilishga, moddiy va
ma’naviy olamni uyg‘unlashtirishga, tabiat va jamiyatni o‘z maqsadlariga mos
ravishda o‘zlashtirishga harakat qiladi. Ilm-fan va texnika insonning ma’naviy
va moddiy ehtiyojlarini qondirish quroli, muhim vositasi bo‘lib hizmat qiladi.
Demak, hozirgi zamon falsafasida jamiyat taraqqiyotining mezoni bo‘lgan
shaxs erkinligi darajasining o‘sib borishi jamiyat rivojining muhim
ko‘rsatkichi deb baholanmokda. Jamiyatdagi har qanday o‘zgarishlar inson
ehtiyoji doirasining kengayib borishi bilan bog‘lik. Jadidchilar esa, o‘zlarining
har bir harakatini g‘oyasi, qolaversa harakatlar dasturini ana shu tamoyillarga
asoslangan holda ishlab chiqdi.
Behbudiy Abu Nasr Forobiy va Beruniy ilgari surgan inson qiyofasi tabiat
ta’sirining natijasi degan g‘oya tarafdori bo‘ldilar. Inson o‘zining ichki
qiyofasini faqat mashaqqatli mexnat va sa’iy harakat natijasida o‘zgartirishi
mumkin. Har bir inson o‘z xulq-atvorining egasidir. Jamiyat tadrijiy o‘zgarishlar
orqali rivojlanib boradi. Adolat, fuqaro uchun g‘amho‘rlik, zulmni yo‘ q qilish,
jamiyat va davlatni aql-idrok va adolat bilan bosh q arish Behbudiyning
asosiy ideali bo‘lgan.
Demak, Behbudiy falsafasining muhim xususiyati uning siyosiy
ta’minlanganligidandir. Zero, siyosiy ta’minlanganlik madaniy taraqqiyotning
asosiy omili hisoblanadi.
Lekin jadidlarning falsafiy qarashlarini o‘rganishshundan darak beradiki,
bilim, inson ongi va tafakkuri bilan bog‘li q muammolar jadidlarning diqqat
markazida turgan, ularning ko‘pchiligi sharqona tafakkur tarzi borasida
qimmatli fikrlar bayon qilgan. Ayni q sa, Abdulla Avloniy (1878-1937)
o‘zining “Turkiy guliston yoxud axlo q ” kitobida umuminsoniy
qadriyatlarga asos bo‘ladigan bilimlar tizimini ta’riflab bergan. Asarida

fatonat, nazofat, g‘ayrat, riyozat, shijoat, q an’oat, ilm, sabr, xilm, intizom,
vijdon, vatanni sevmok, ibrat, iffat, hayo, idrok, zako, lafz, iqtisod, viqor, xavf
va rajo, itoat, xaqshunoslik, sadoqat, adolat, muxabbat, oliy himmat, avf kabi
tushunchalar “yaxshi xulqlar“ degan nom ostida tahlil qilinadi, “YOmon
xulqlar“ga olib keladigan bilimlar esa, g‘azab, shahvat, jaholat, razolat, safoqat,
xamokat, hasosat, rahovat, anoniyat, adovat, namimat, g‘iybat, xaqorat,
shabonat, hasad, kizb, nifo, ta’ma, zulm kabi xususiyatlarni keltirib chiqaradi
lekin shuni ta’kidlashimiz kerakki,jadidlarga xos tafakkur uslubi, ularning
merosidagi bilish masalalarimaxsus tadqiq etishga muxtoj bo‘lib, bu borada
ilmiy izlanishlar olib borish talab qilinadi.
Bu bilan Behbudiy Er va uning xususiyatlari haqidagi hozirgi zamon
qarashlari Qur’on va Hadis x abarlariga rost kelmasligini ham aytib, “yangi
xukamolar osmondagi yulduzlarni ahvolidan eskilardan ko‘ra yaxshiroq ogox
bulubturlar“, deb yozadi. Maxmudxo‘ja jug‘rofiy ilmlarni chuqur bilganligini va
bu ilm tajribaga asoslanganligiga tayanib, Er kurraviy- yumaloq ostig‘a xo‘kiz,
balig‘ yo‘k, atrofig‘a devori yuk va Er aylanadur, xavog‘a muallaq turadur.
Bizni nazarimizg‘a sokin va ammo xaqiqatda aylanadur“, degan ilmiy fikrlarni
bayon qiladur. Bu erda Mahmudxo‘ja Behbudiy Ptolomey davridan hukmron
bo‘lib kelayotgan geotsentrizm nazariyasini inkor qilib, geliotsentrizm xaqida
gapiradi va bu ta’limotning Evropa ilmidagi vakillari Nikolay Kopernik,
Kepler, Galileylar xaqida kengto‘xtaladi.
Mahm udxo‘ja Behbudiyning falsafiy qarashlarida inson va
insoniyat muammolari, uning taraqqiyot bosqichlari muhim rol o‘ynaydi.
Uning nazarida insoniyat paydo bo‘lgandan boshlab uch bosqichni ya’ni
vaxshoniyat, badaviyat va madaniyat bosqichlarini bosib o‘ttan. Bu xaqida
Mahmudxo‘ja Behbudiy shunday yozadi: “Martabai insoniyatg‘a noil
o‘lmakg‘a xar bir insonni jamiyati insoniyatg‘a va dini ilohiyag‘a ehtiyoji bor,
-yozadi muallif.
-Ushbu sababdandurki, insonlar komil insonlarni qo‘l ostig‘a
jamiyati bashariyani barpo qiladurlar. Ollo taolo anbiyo vositasi ila

qonuni shariat, xavfu qalbu rijo yuboribdurki, ango dohil va
soliq bo‘lmok lozim va vojibdur. Dinsiz dunyoda yashamoq insoniyat
va madaniyatdan emas, xayvoniylikdur. Dinsiz mutamaddun (madaniyatli)
bo‘lmoq muhol (qiyin)dur. Jamiyati bashariyani barkaror turmoqig‘a din,
shar’ (shariat), nizom vabularni boshkaruvchilarg‘a birinchi sababdur. Bas,
jamiyat ilm, insof vahunar sabablari ila uch xil bo‘linadurki, vahshoniyat,
badaviyat, madaniyat atalgan. Va bularni (ng) xar birini yana bir
necha sinfga taqsim qilmoq odamlarni ahvoliga qarab mumkin
bo‘ladur.
Mahmudxo‘ja Behbudiy ta’biri bilan aytganda, vahshoniyat darajasidagi
odamlar martabasini hayvonot olamiga borib bog‘laydi. Ularda na a q l, na ilm-
ma’rifat, na din-diyonat, na insof-siyonat-xech bir insonga yokadigan fe’li
b o‘ lmaydi. Bunday odamlar jumlasiga Afrika ch o‘ llarida, Amerika to g‘ larida,
Avstraliya jaziramalari bor degan fikrni beradi. Ular ilm, h unar, din, diyonatdan
beba h ra, umrlari h ayvoniyatga o‘ tib ketgan.
Badaviyat odamlari esa ikkinchn h il odamlar b o‘ lib, va h shoniyatdan
yu q oriro q da turuvchi va va h shiylik bilan madaniylik orasidagi vositachilar
b o‘ lib, badaviylar va sa h roiylar deb ataladi.
Madaniyat esa sha h arlarda katta jam iyatlar b o‘ lib, ilmu- h unarli ma h allarda
turatur g‘ on ilm, fazl va h unarlik xal q ni va yo alar ila birga turguchi insonlarni
“madaniy“ ataladurki, bosh q a ism ila “sha h ariy“ ataladurlar. Bularni aksar
ishlari tartib va tajriba, ilm va fan va qoida bo‘yicha bo‘ladur. Maktab, Madrasa,
masjid, mahkama, ruhoniy-ulamo, ibodatxona, amir, hukumron podsholari
bordur. (Qarang: Mahmudxo‘ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. Toshkent
“Ma’naviyat", 1999. 23-24-betlar).Mahmudxo‘ja Behbudiy nazarida hali hech
bir jamiyat odamlarni komil inson bo‘lib etishishlari uchun sharoit qilib
bera olgan emas. S h uning uchun ular nim madaniy, nim vahshiylarga
bo‘linib kelgan.
S h u bilan birgalikda Mahmudxo‘ja Behbudiy badaviy va xalqlarni
podsholari , hukmdorlari va sardorlari bo‘lishini ta’kidlab, ularni bek, amir, shox

va boshqa ismi lug‘atlar bilan turli xalqlarda turlicha aytilishini ta’kidlagan.
Jumladan, Ovrupo xalqlarida imperator, qirol, do‘qa, prins, prezident, knaz,
acap va boshqa lug‘atlar bilan ataganligini keltirib o‘tadi.
Turkiston jadidchilik harakatining rahnomosi bo‘lgan Mahmudxo‘ja
Behbudiyning ijtimoiy-falsafiy qarashlarida ma’rifatparvarlik g‘oyalari
asosiy o‘rinni egallaydi. Millat va Vatan, jamiyat va ahloq haqidagi
fikrlari uning ijtimoiy-siyosiy qarashlarining asosini tashkil qilibgina
qolmasdan, shu bilan birga o‘zbek xalqining yangi yo‘nalishdagi
milliy tafakkurining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi.
Xalqning dunyoqarashi, milliy ongini yuksaltirish masalalari bilan
Behbudiy 1913 yildan boshlab shug‘ullana boshlagan. Bu masalada
ayniqsa uning o‘zi tashkil qilgan “Samarqand” gazetasi va “Oyna”
jurnali hamda uning o‘z nomi bilan ochgan hususiy nashriyoti “Nashriyoti
Behbudiya” muhim rol o‘ynagan.
Jadid adabiyoti va san’ati. Akademik A. N. Samoylovich jadid adabiyotini
o‘rganib, 1916-yilda “Turkistonda yangi adabiyot maydonga keldi. Bu men
uchun kutilgan hol edi” deb yozgan edi. Darhaqiqat, olim uchun kutilgan “Y a ngi
adabiyot”-jadid adabiyoti bo‘ldi. Bu adabiyot o‘z mazmun va mohiyati hamda
janrlariga ko‘ra, ming yillar davomida shakllanib rivojlangan mumtoz
adabiyotimizdan tubdan farqlanuvchi yangi adabiyot bo‘ldi.
1. Agar mumtoz adabiyotda dunyoviylikka nisbatan diniy jihat ustunroq
bo‘lgan bo‘lsa, jadid adabiyotida bularning o‘rtasida o‘zaro tenglik ya’ni diniy-
dunyoviylik qaror topdi.
2. Jadid adabiyoti mumtoz adabiyotdan farqli ravishda g‘arb adabiyotidagi
roman, drama, esse, hikoya va barmoq vazniga asoslangan she’riyat (poetika)
kabi badiiy janrlar ko‘rinishiga ega bo‘ldi. Proza va publitsistika paydo bo‘ldi.
3. Jadid adabiyoti bevosita ijtimoiy-siyosiy va ma’rifatchilik mafkurasi,
milliy-ozodlik xususiyatiga ega bo‘ldi. Unda mazlum xalq hayoti bevosita o‘z
ifodasini topdi. Badiiy asarlar jonli xalq tilida yozildi. Ijtimoiy faollik va milliy
ruh bu yangi adabiyotning eng muhim xususiyatiga aylandi.

4. Jadid adabiyotidagi badiiy-lirik qahramon qiyofasi mumtoz adabiyotdagi
qahramon qiyofasidan tubdan o‘zgardi. U endi an’anaviy oshiq yohud
ma’rifatparvargina emas, balki mavjud mustamlaka jamiyati tartib-qoidalari
hamda milliy tengsizlik bilan kelisha olmaydigan, shu bilan birga yangicha o‘z
ijtimoiy-siyosiy va ahloqiy qarashiga ega bo‘lgan shaxsdir.
Jadidchilik harakati jadid adabiyotining asoschilari bo‘lgan yirik iste’dod
egalari-jadid adibi, shoiri, dramaturgi va san’ati arboblarini ham tarbiyaladi.
Jadidshunos, taniqli olim, professor Begali Qosimovning ta’kidlashicha,
ularning 1905-1917-yillarda adabiy-madaniy harakatchilikda qizg‘in faoliyat
ko‘rsatganlari saksondan ortiq bo‘lgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919),
Sayidahmad Siddiqiy Ajziy (1864-1927), Vasliy Samarqandiy (1869-1925),
Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1931), Abdulla Avloniy (1878-1934),
To‘lagan Xo‘jamyorov-Tavallo (1882-1939), Sidqiy Xondayliqiy (1884-1934),
Avaz O‘tar o‘g‘li (1884-1919), Muhammadsharif So‘fizoda (1869-1937),
Abdurauf Fitrat (1886-1938), Sadriddin Ayniy (1878-1954), Abdulvohid
Burxonov (1875-1934), Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929), Abdulla
Qodiriy (1894-1938), Abdulhamid CHo‘lpon (1897-1938) va boshqalar shular
jumlasidandir.
Jadid adabiyotida dramaturgiya ya’ni jadid dramasi eng sermahsul va
ommabop janr sifatida alohida ko‘zga tashlanadi. Jadid g‘oyalarining xalqqa
yoyilishi, singishi va amaliy natijalar berishida dramaturgiya va teatr san’atining
ta’sir ko‘rsatishi kuchli bo‘ldi. SHuning uchun ham jadid adiblarining aksariyat
yirik nomayondalari o‘z ijodiy-amaliy faoliyatini drama yozish va teatr bilan
bog‘liq holda olib bordilar.
Mahalliy xalq va jadidlar rus inqilobini faqat milliy istiqlolga erishish
nuqtai nazaridangina qo‘llab-quvvatladilar. Turkistondagi inqilobiy harakatga
asosan rus sotsial-demokratik partiyalari rahbarlik qildi. Inqilobning bosh shiori
esa “Ozodlik, Tenglik va Birodarlik” edi. Jadidlar esa “Ozodlik, Tenglik va
Adolat” degan shiorga amal qilar edi. Ular mana shu shior ostida milliy
hokimiyat, milliy davlatchilikni tiklash uchun musulmon xalq ommasiga

rahbarlik qildilar. Buning natijasi o‘laroq, Turkistonda Rossiyadagi kabi ikki
hokimiyatchilik emas, balki quyidagi uch hokimiyatchilik paydo bo‘ldi:
1. Jadidlar tashkil etgan “SHo‘roi islomiya” va uning joylardagi sho`balari,
Toshkentdagi Turkiston o‘lka musulmonlari markazi yoki ba’zi adabiyotlarda
“Milliy markaz” deb nomlangan markaz;
2. Turkistondagi rus va askar (keyinroq dehqon) deputatlarining mahalliy
va markaziy sovetlari;
3. Rossiya Muvaqqat hukumatining Turkiston Muvaqqat qo‘mitasi va
uning viloyatlardagi bo‘limlari.
Rus imperatori o‘z taxtidan voz kechganligi haqidagi xabar yetib kelishi
bilanoq, jadidlarning Toshkentdagi madaniy-ma’rifiy jamiyat “Turon” tezda
siyosiy faollashdi. Uning tashabbusi bilan 1917-yil 6, 9 va 13 mart kunlari bo‘lib
o‘tgan xalq yig‘inlarida mahalliy hokimiyat boshqaruvi masalasi muhokama
qilinib, demokratik ruhdagi qarorlar qabul qilindi. 9 mart kuni Toshkentning
Chorsudagi Jome masjidida 20 ming kishilik yig‘in bo‘lib, u Ubaydullaxo‘ja
Asadullaxo‘jayev (rais), Munavvarqori (rais muovini), Islombek Xudoyorxonov
(kotib)lar rahbarligida o‘tadi. Avvalo hurriyat qurbonlari ruhiga tilovat o‘qib,
fotiha tortildi. SHundan so‘ng Eski shahar politsmeystri Kolesnikov bo‘shatilib,
uning o‘rniga hokimiyat boshlig‘i etib, sobiq Qo‘qon xoni Xudoyorxon o‘g‘li
Islombek Xudoyorxonov saylanadi.
6-martdagi yig‘ilishda jadidlar tomonidan shahar ijroiya qo‘mitasiga
saylangan Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov va
boshqalar qayta saylanadilar. Bu xalq qurultoyi maqomidagi yig‘inda rus
ishchisi va askarlari sovetlariga o‘xshash mahalliy xalq boshqaruviga vakillar
ham saylanadi. Keyinchalik bu vakillar yig‘ini Munavvarqori taklifi bilan
Qur’oni Karimdagi «SHo‘ro» surasiga nisbatan “SHo‘roi islomiya” deb
nomlanadi. Bu yig‘inda saylanganlarga yana qadimchilar norozi bo‘lganlari
sababli 13-martda yana o‘sha Jome masjitida katta xalq yig‘ini o‘tkaziladi. Unga
Munavvarqori, Abdulvohidqori, Saidrasul Mahmud Saidazizlardan iborat
rayosat (prezidium) rahbarlik qiladi. Toshkent shahar Ijroiya qo‘mitasiga

Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev SHayxontohur, Toshpo‘latbek Norbutabekov
Ko‘kcha, Zayniddinxo‘ja Sarimsoqxo‘jayev Sebzor, Abdusafiyxon G‘anixon
o‘g‘li Beshyog‘och dahalaridan vakil qilib saylanadi.
15-mart kuni “Sho‘roi islomiya” ning birinchi tashkiliy majlisi bo‘lib, unga
Abdulvohid qori Abduraufqori o‘g‘li rayis, Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li
esa muovin etib saylanadi. Keyinroq esa Abdulvohid qori SHayxontohur
dahasiga qozi bo‘lib saylangach, 6-aprelda uning o‘rniga Ubaydullaxo‘ja
Asadullaxo‘jayev saylanadi.
Aprelning boshlaridan boshlab “Sho‘roi islomiya”ning O‘sh, Andijon,
Farg‘ona (Skobelev) Turkiston, Mari, Samarqand, Qo‘qon, Namangan va
boshqa shaharlarda ham mahalliy sho`balari paydo bo‘ladi.
Bu siyosiy hokimiyat tashkilotlarining “Najot” (1917-yil mart), “Kengash”
(1917-yil iyun), “SHo‘roi islom” (1917-yil 16-may Toshkent) “El bayrog‘i”
(1917-yil sentyabr Qo‘qon), “Hurriyat” (1917-yil aprel Samarqand) kabi gazeta
va jurnallari chop etilib, ular muxtoriyat, tenglik, erk va mustaqillik g‘oyalarini
keng yoyadilar.
“SHo‘roi islomiya” mahalliy boshqaruv organi va milliy hukumat kurtagi
sifatida o‘z faoliyatini asosan quyidagilarga qaratdi:
- Turkiston musulmonlari orasida siyosiy, ilmiy va ijtimoiy, iqtisodiy
islohotlar o‘tkazish g‘oyalarini keng yoyish;
- Turkiston musulmonlarini yagona g‘oya, maslak va fikr asosida
birlashtirish chora, tadbirlarini ko‘rmoq;
- Boshqa mamlakatning mustaqillik va demokratiyaga asoslangan
boshqaruv idora usuli va shakllarini o‘rganish, ta’sis majlisini o‘tkazishga
tayyorgarlik ko‘rish;
- Turkistonning hamma shahar, qishloq va ovullarida mitinglar o‘tkazilib,
siyosiy, ijtimoiy xutba (ma’ruza )lar o‘qitish;
- Eski ma’muriy rahbarlarni yangilari bilan almashtirish yo‘llarini xalqqa
tushuntirish;
- Turkistondagi barcha millat vakillari orasidagi eski ixtiloflarni bartaraf

etish va bo‘lajak ixtiloflarning oldini olish;
- Turli millat va firqalar bilan a’loqada bo‘lib, musulmon xalqining talabini
va o‘z vakillari orqali ma’lum qilmoq, zarur bo‘lganda esa ulardan yordam
olmoq.
Xulosa shuki, jadidlarning jasoratli va zahmatli, bunyodkorlik va
islohotchilik buyuk ijodiy –ma’rifiy mehnatlari samarasi o‘laroq, XX asr
boshlariga kelib, Turkistonda tarixan haqiqiy Milliy Uyg‘onish (Renessans)
hodisasi (davri) paydo bo‘ldi. Bu davrni ikkinchi bir ma’noda jadidlar
Renessansi (uyg‘onishi) deb aytish ham haqiqatga to‘g‘ri keladi.
Xulosa qilib aytganda, J adidlarning falsafiy qarashlarini o‘rganishshundan
darak beradiki, bilim, inson ongi va tafakkuri bilan bog‘li q muammolar
jadidlarning diqqat markazida turgan, ularning ko‘pchiligi sharqona tafakkur
tarzi borasida qimmatli fikrlar bayon qilgan. O ‘sha davrda ro‘y berayotgan
ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni o‘rganish, milliy falsafa va xalq
dunyo q arashining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Bu borada
Maxmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, CHo‘lpon, Fitrat
kabi ma’rifatparvarlarning dunyoqarashi muhim axamiyatga ega bo‘ldi.
CH unki ularning asardarida badiiylikdan ko‘ra g‘oyaviylik ustunlik q ilar
edi. G‘oyaviylik esa albatta falsafiy dunyoqarashning mahsuli bo‘ladi.
2.2. Jadidlar g‘oyalarida milliy istiqlol masalalari
Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni
o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh qilish,
xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun
kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik
demokratik respublika tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish,
barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Toshkent,
Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvar
kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy
yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi.
Huquq amaliyotchilarining ta’kidlashicha XX asr boshlarida O‘rta
Osiyoda asosan xanafiya mazhabiga mos ta’limot asosida ish yuritilgan.

SHu bois jadidchilar xanafiya mazhabi tarafdorlarining hayotning o‘zgarishi
bilan mazhab oldiga tutilayotgan yangi -yangi savollarga javob topish
uchun “ijtihod” xuquqini talab qilayotganliklariga juda ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo‘ladilar. CHunki xanafiya mazhabi tarafdorlarining ijtimoiy
hayotda hurmat- e’tibori yukoriligi sababli jadidchilarning biron-bir qaltis
harakati islom diniga qarshi ekanligida ayblanishimumkin edi.
S h u o‘rinda Behbudiy g‘ayridinlar va islom dini namyondalarining
taom iste’mol qilish va uy-joyni jihozlash „masalalarida ham o‘z fikrini
bildiradi. I. Baldaufning fikricha, Behbudiy o‘z millatining taraqqiyotini
ko‘zlab, boshqa e’tiqo d dagi millatlarning an’analariga moslashish, ya’ni boshqa
e’ti q od vakillari so‘ygan go‘shtni iste’mol qilish masalasida anchagina
erkinlik beruvchi yo‘lni tanlagan. 24
Bu bilan u “ijtihod” sari ham yo‘l qo‘ygan
va buning uchun diniy an’anaga sodiq dindorlar tomonidan ham t anqidga
uchraydi.
Jadid matbuoti o‘z vakillarining fikrlarini e’lon qilar ekan, xalqni „har vaqt
g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi millat ongining ochqichi“ ekanligini namoyon
etish bilan birga Turkiston xalqini hur fikrlashga va katta siyosiy kurashga
hozirlay oldi. Bu davrda „Erk“, „Turon“, „O‘qituvchilar jamiyati“ kabi
uyushmalar paydo bo‘ldi. Munavvarqori aytganidek, „Ularning butun umidi
Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va
jabrlashdan ozod qilish, ularning haquqlarini ovrupoliklar bilan tenglashtirish,
xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga
keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi“.
Jadidlar bu davrda „Ozodlik, tenglik va adolat“ shiori ostida ishladilar.
Ularning 1916-yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati g‘oyatda e’tiborga
molikdir. Mardikorlikka olish — Birinchi jahon urushi ketayotgan joylardagi
ishlarga turkistonliklarni jalb qilish oq podshoning 1916-yil 25-iyun farmoniga
muvofiq amalga oshirildi. Bu kutilmagan tadbir, birinchidan, 1865-yil
shartnomasiga zid edi. Ikkinchidan, general Aleksey Kuropatkinning xulosasiga
24
Балдауф И. XX аср ўзбек адабиётига чизгилар, 13-бет.

qaraganda, „Aholi va ma’muriyat turar joydan tashqaridagi ishlarga mutlaqo
tayyorlanmagan va bunday shoshilinch amalga oshirilgan tadbir og‘ir
tartibsizliklarni keltirib chiqargan“. Aholi uchun ana shunday musibatli paytda
jadidlarning ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan Ubaydullaxo‘ja
Asadullaxo‘jayev („Turkiston mardikorlikka olish qo‘mitasi“ raisi) va
millatparvar boy Mirkomilboy Mirmo‘minboyev Rossiya jamoatchiligining
e’tiborini bu masalaga jalb etish, farmonni bekor qildirish uchun Peterburgga
yo‘l oldilar. Davlat dumasining 1916-yil 13- va 15-dekabr kunlari o‘tgan
majlisida Nikolay IIning 25-iyundagi farmoni Rossiya imperiyasining
qonunchiligida ko‘rsatilgan hollarga zid ravishda qabul qilingani tan olindi.
Farmon Dumada muhokama qilingunga qadar iyun—avgust oylarida jadidlar
harakati orqali bir necha eshelon to‘xtatib qolindi. Jadidlarning mardikorlarni
qaytarishga urinishlari 1917-yil feval inqilobi boshlanishi bilan to‘la amalga
oshdi. Bu hodisa el orasida ularning obro‘sini ko‘tardi. Mazkur holat jadidlar
ma’rifatparvarlikdan siyosiy kurashga allaqachon o‘tganliklarini bildirar edi.
1917-yil jadidchilik harakati o‘zining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi.
Fevral inqilobidan so‘ng o‘zbek, tatar va qozoqlar birlashishga ahd qiladilar va
„Turon“ uyushmasi zaminida „SHuroi Islomiya“ jamiyati tuzildi (asoschilari
Munavvarqori, Abduvohidqori Abduraufqoriyev, Ubaydullaxo‘ja
Asadullaxo‘jayev). 1917-yil 14-martda ish boshlagan bu jamiyat qishloq va
shaharlarga targ‘ibotchilar yuborib, ozodlik, tenglik haqida tushuntirish olib
borish, saylov to‘g‘risida ma’lumot berish bilan shug‘ullandi. Uning dasturini
Munavvarqori yozgan edi. Jadidlar joylarda „SHuroi Islomiya“ tizimi
yaratilishining tashabbuskori bo‘ldilar. Turkistonga muxtoriyat maqomini berish
harakati Turkiston mustaqilligi uchun kurashga aylandi.
Turkiy xalqlarni birlashtirish g‘oyasi kun tartibidan mustahkam o‘rin oldi.
O‘zbek, qozoq, qirg‘iz, qoraqalpoq, boshqird, tatar, turkman kabi negizi bitta
xalqlarni birlashtirish va shu asosda federativ yoki muxtoriyatli davlat qurish
masalasi bo‘y ko‘rsata bordi. Ammo, Munavvarqori so‘zi bilan aytganda,
ko‘pgina kishilar jumhuriyat bilan muxtoriyat o‘rtasidagi farqni tushunmagan

edi. Xususan, Turkiston namoyandalari chin ma’nodagi respublikani barpo etish
va uning davlat tarkibini tashkil etishga to‘liq tayyor bo‘lishmagan. Qozoq va
boshqird namoyandalari — Mustafo Cho‘qay, Zakiy Validiy va boshqalar
Peterburg ularga hech qachon mustaqillik ham, muxtoriyat ham bermasligini
sezgach, Turkistonga kelib, mahalliy jadidlar bilan birga ish boshladilar.
Toshkentda „SHo‘roi Islomiya“, „Turon“, „SHo‘roi Ulamo“, „Ittifoqi
muslimin“, Qo‘qonda „G‘ayrat“, Buxoroda YOsh buxoroliklar, Xivada YOsh
xivaliklardan tashqari, Samarqandda „Ittifoq“, „Mirvaj ul-islom“, „Miftah ul-
maorif“ kabi tashkilotlar faoliyat ko‘rsata boshladi. Bularning ijtimoiy-siyosiy
yo‘nalishini belgilashda Munavvarqori, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev,
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Majid Qori Qodiriy,Ashurali Zohiriy, Zakiy Validiy,
Mustafo CHo‘qay, Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jayev,
SHerali Lapin, Mirkomilboy Mirmo‘minboyev, Obidjon Mahmudov,
Polvonniyoz hoji YUsupov, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov va boshqalar faollik
ko‘rsatdilar.
„Sho‘roi Islomiya“ning tashabbusi bilan 1917-yil 16-22-aprel kunlari
Butun Turkiston musulmonlarining 1-qurultoyi chaqirildi. Qurultoy
ishtirokchilari bir qancha masalalar qatorida Turkiston o‘lkasining davlat
maqomi masalasini ham muhokama qildilar. 1-qurultoyda Turkiston o‘lka
musulmonlari SHo‘rosi (Kraymussovet) — Milliy markazni tashkil etishga
qaror qilindi. Milliy markazga rais bo‘lib Mustafo CHo‘qay, unga o‘rinbosarlar
qilib Validiy va Asadullaxo‘jayev saylanadi. Bu esa tashkilotlarni birlashtirish
bilan birga milliy ozodlik harakatini izga solib, tashkiliy jihatdan
markazlashtirar edi.
Milliy markazning 1917-yil 12-iyunda bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida barcha
jamiyat va uyushmalarning Markaziy musulmon deputatlari Sho‘rosiga
bo‘ysunishi haqida Nizom qabul qilinadi. Markazning maqsadi xalqning eng
quyi qatlamlari — mardikor va dehqonlarga to‘liq huquq berish va Turkiston
musulmonlarini madaniy, ilmiy, iqtisodiy va g‘oyaviy tarbiyalash edi.
1917-yil aprel-iyun oylari orasida jadidlar ko‘pgina siyosiy masalalarni va

ularga o‘z munosabatlarini belgilab oldilar. Pirovardida hududiy muxtoriyat
uchun siyosiy vaziyat pishib yetilganini anglab yetdilar.
1917-yil 1-11-mayda Moskvada bo‘lgan Butun Rossiya musulmonlarining
1-qurultoyi bergan turtki natijasida muxtoriyat masalasi yanada jiddiylashdi.
1917-yil 12-14-iyulda Farg‘onada bo‘lib o‘tgan musulmon tashkilotlarining
qurultoyida dasturiy masalalar ko‘rib chiqildi. Unda „Turk Adami Markaziyat
(Federalistlar)“ firqasining dasturi (maromnomasi) va 22 moddadan iborat
nizomi qabul qilindi.
1917-yil 17-20-sentabrda Toshkentda bo‘lib o‘tgan Turkiston va
Qozog‘iston musulmonlarining qurultoyida „SHuroy Islomiya“ va „SHo‘roi
Ulamo“, „Turon“ va boshqa siyosiy tashkilotlarni birlashtirish yo‘li bilan
„Ittifoqi muslimin“ siyosiy partiyasini tuzishga kelishildi.
Turkistonni boshqarish shakli to‘g‘risidagi masala 1917-yil 26-28-
noyabrda Qo‘qonda bo‘lgan Turkiston o‘lka musulmonlarining favqulodda 4-
qurultoyining diqqat markazida turdi. Muxtoriyat va mustaqillikni e’lon qilish
fikrini hamma qo‘llab-quvvatladi. Turkiston Muxtoriyati hukumati (raisi —
Muhammadjon Tinishboyev, so‘ngra Mustafo CHo‘qay) tashkil qilindi. Fitrat,
CHo‘lpon, Hamza singari jadid shoirlar Turkiston Muxtoriyatini alqab, satrlar
bitishdi.
Behbudiyning jadidchi sifatida ijtimoiy hayotning hamma sohasida
yangilik ya’ni islohot tarafdori bo‘lganligining guvohi bo‘lamiz. Ayniqsa u
kiyinish masalasida ham yangilik va zamonaviylik tarafdori bo‘lganligining
guvohi bo‘lamiz . Uning firkicha, kiyim ya’ni shakl har xil bo‘lishi mumkin,
lekin eng muhimi islomdan, e’tiqoddan chiqmaslikdir. Behbudiy o‘zining
“Libos, qiyofot” maqolasida bu xaqda shunday yozadi: “CHunki har
mamlakatni urfi va odati, meros va qiyofoti boshqa-boshqa bo‘lgan ila
islomiyadan chiqmaydur. Va islomlar uchun mahsus formada, meros yo
muqarririy bir qiyofa majbur emasdur. Zotan, meros issiq va sovuqlikni
daf’i uchun bo‘lib, har iqlimni havo va madaniyatiga muvofiq bulur”. 25
25
Беҳбудий М. Либос, қиёфот. // “Ойна”, 1914, 5-сон.

Demak, Behbudiy nazarida Ovrupa kiyimlarini kiymoq islom shariatiga xilof ish
emas. Buni inkor etuvchilar esa payg‘ambar sunnatidan xabarsiz odamlar
hisoblanadi. C h unki payg‘ambarimiz qaysi musulmon xalqlarning o‘lkasiga
borgan bo‘lsalar shu xalqning kiyim boshini kiyganlar.
Keltirilgan fikrlarni umumlashtirgan holda shuni ta’kidlash kerakki, kalom
ta’limotining asosiy tamoyilarri bo‘lgan shariatning mutaassiblik va johillikka
qarshi bo‘lgan holda, inson aql-zakovatini va irodasiga ustuvorlik berganligi
uchun jadidlar o‘zlarining dasturiy harakatlariga nazariy asos qilib olganlar.
C h unki kalom falsafasida insonning aqliy kamoloti va rivojlanishiga katta
e’tibor beriladi., insonning aqli va uning natijasi bo‘lgan ilm inson
yuksalishining bosh mezoni sifatida qaraladi. C h unki inson atrofni ko‘rish,
eshitish, aqlni ishlatish orqaligina bilish qobiliyatini o‘zida mujassam qiladi.
Unda vo q ea xodisalarni bilish ilmni asosli dalillar bilan har tomonlama o‘rganib
chiqish va t o` g‘ri xulosaga kelish mumkin bo‘ladi.
Behbudiy jadidchi muftiy sifatida diniy bag‘rikenglikni targ‘ib qila olgan
va unga amal qilgan. Ayniqsa u bir millatning i k kinchi bir millat tomonidan
kamsitilishini va millataro nikohga qarshi bo‘lganlarga keng targ‘ibot ishlarini
olib borgan va “har bir musulmon kitobiy xalqlar bilan turmush qurishga
muxtordir”, deb ta’kidlagan. 26
Hisob, jabr (algebra), handasa (geometriya), xay’at (falakiyot); falsafiy
fanlarga esa: ruh ahvoli ilmi (psixologiya), a x loq ilmi (etika), mantiq
(logika) va ilohiyot (tasavvuf) fanlari kirishni ta’kidlab o‘tdi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidlarning islomga bo‘lgan munosabatini diniy
va dunyoviy nuqtai-nazardan shakllantirib musulmon dunyoqarashini asoslab
berdi. Bu. dunyoqarashning asosida islom falsafasi yotishini alohida o‘qtiradi: ,
Uning o‘zi bu xaqda shunday yozadi: “...Qachonlardir islom faaylasuflari,-
Evropa uchun Aflotun va Arastuni saqlab qolishgan, bu qit’ada mantiq
ana’analrning qayta tiklanishi, islohatidan ozod bo‘lishiga imkon beradi, deb
ta’kidlaydi. Endi, uning fikricha, islom faylaso‘flarning evropaliklar hizmatidan
26
Қосимов С. Беҳбудий ва жадидчилик. // “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”, 1990, 26 январ.

foydalanish payti keldi: qo‘shnilardan barcha yangi narsalarni, xususan,
pozitivizm, xissiyotlarga, eng muhumi, inson ehtiyojlariga yuz tutgan Ogyust
Kant asarlarini o‘zlashtirish lozim”. 27
Fapb va SHarq falsafasini chuqur bilgan jadidlar Markaziy
Osiyoda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat va keng tarqalgan va
rivojlangan xind, fors, arab, yunon falsafasining o‘ta asrlardayoq
kirib kelishi ratsionalistik izlanishni, shu bilan birga o‘zlarining falsafiy
qarashlarida aql mavzusini dolzarb qilib quydi. Bu esa, jadidchilar falsafiy
qarashlarida uch oqimning ta’siri sezilib turganligidan dalolatberadi. 1).
Kalom falsafasi; 2) turli ko‘rinishdagi panteistikta’limotlarni o‘zida
singdirgan tasavvuf ta’limoti. 3.Tabiatni o‘ rganishni, tabiatshunoslikni
rivojlantirishni, hamma hodisalarga mantiqqoidalar asosida yondashishni oqlab
chiqqan arestotelchilik ta’sirini ham sezish mumkin.
Dunyoqarashning tarixiy shakllari insoniyat taraqqiyotining qonuni
natijasi bo‘lib, jamiyat rivojlanishining ma’naviy mezoni sifatida namoyon
bo‘lgan. Muayyan dunyoqarash tarkibida diniy-iloxiy qarashlar o‘ziga xos
ahamiyat kasb etadi. Ular insonning ilohga bo‘lgan e’tikodi bilan bog‘lik bo‘lib,
vujudga kelishiga ko‘ra, boshqa dunyoqarash shakllari kabi muayyan asoslab
bergan. Diniy dunyoqarash ilohiy qudratlarga e’tiqod etish bilan bog‘lik. Bu
dunyoqarash shaklini inson qalbidagi qo‘yidagi holatlar belgilaydi: -ruxiy
holatlar;
- e’tiqod;
- e’tiqodning faoliyatda ifoda etilishi;
Bu uchala holat ayni paytda diniy dunyoqarashning asosiy tamoyillarini
ham tashkil qiladi. Bu diniy dunyoqarash har bir davrda muayyan ijtimoiy
vazifalarni bajarib kelgan. Aniqsa, islom dini ming yillar davomida inson
tabiatida chuqur ildiz otib, jamiyat, gurux, alohida shaxs
xayotidaumuminsoniy ahloq me’yorlarini shakllantirgan va jonlantirgan hamda
hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantirgan. Lekin diniy
27
Алимов Д.А.,Рашидова Д.Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури. Т.:Академия, 1999.

dunyoqarashning ahamiyatini sun’iy ravishda mutlaqlashtirish salbiy oqibatlarni
jumladan, diniy fundamentalizm va ekstremizm kabi insoniyat uchun xavfli
harakatlarni vujudga kelishiga sabab bo‘lgan. Lekin shuni ham alohida
ta’kidlash kerakki, diniy dunyoqarash, tafakkurni insonny o‘rab turgan
dunyoga, o‘zi kabi odamlarga munosabatning yagona usuli bo‘lmaganligini
ham ta’kidlash zarur. Dunyoviy fikr, dunyoviy turmush tarzi ham u bilan
yonma-yona va teng xuquqqa ega bulgan holda taraqqiy qilib kelgan.
Jadidlarning falsafiy dunyoqarashida ana shu ikki fikrning ya’ni diniy va
dunyoviy fikrni yonma-yon qo‘yib, o‘zlarining g‘oyalarini ilgari surganligini
unutmasligimiz kerak. Odatda faylasuflar diniy dunyoqarshni teologiya deb,
nomlab kelganlar. Teologiya aslida olam va odam munosabati, umrning
mazmuni, hayot va o‘lim muammosi kabi masalalarni ilohiyat, diniy e’tiqod
tushunchalari bilan bog‘lab tahlil qilishning o‘ziga hos mukammal tizimini
yaratgan. S h u nuqtai-nazaridan yondashadigan bo‘lsak jadidlarning falsafiy
qarashlarida teologiya bilan yonma-yon ratsionalizm ham to‘liq namoyon
bo‘lganligini guvohi bo‘lamiz. CHunki, diniy dunyoqarshning hayot
ziddiyatlarni bartaraf qilish bilan bog‘liq regulyativ faoliyati nihoyatda muhim
bo‘lsa, dunyoviy dunyoqarashda aql va uning mukammalligi barkamol avlodni
tarbiyalashdagi o‘rni nixoyatda muhim bo‘lib kelgan. S h uni alohida
ta’kidlashimiz lozimki, jadidchilik harakatini milliy-diniy uyg‘onish sifatida
baholash mustaqillik yillarida, aniqrog‘i 90-yillardan boshlandi. Lekin shunga
qaramasdan, ba’zi bir tarixchi olimlarimiz Behbudiy qarashlarini va uning
g‘oyalarini islohot sifatida emas balki, tugatuvchi likvidator sifatida qarashlar
ham sezilib qoldi. Jumladan tarixchi olim U.Dolimov o‘zining “Avloniy va
maktab “ maqolasida Mahmudxo‘ja Behbudiyni eski maktablarni butunlay
tugatishga harakat qilgan reaksion shaxs sifatida ko‘rsatmokchi bo‘ladi.
Muallif jumladan shunday yozadi: “”mufti Mahmudxo‘ja Behbudiy eski
maktab va madrasalarni tamomila tugatish, o‘rniga zamonaviy maktablar ochish
talabi bilan chiqdilar”, deb yozadi . 28
Ko‘pgina tadqiqotchilarimiz islom olamida
28
Далимов У. Авлонийва мактаб. “ Ў збек тили ва адабиёти”, 1990,4-сон, 24-бе т .

ilm-fanning ikkiga botini va zohiriyga bo‘linishini yaxshi tushungan holda
masalaga yondoshib bu masalaning nozikligi ehtiyotkorlik bilan talqin qiladilar.
Jumladan, adabiyotshunos olim Sultonmurod Olim bu xaqda shunday yozadi:
“Nozik jihati shundaki, deydi muallif, zohiriy ilmning o‘zi ham diniy, ham
ovrupocha tasavvurdagi dunyoviy fanlarni qamrab oladi. CHunki, Allohni,
demakki, dunyoni bilishning aql-tafakkur bilan anglanadigan taraflarini zohiriy
ilm o‘rganadi. Islom dunyoni, falakni, Erni, zarofatni, hatto inson jismini va
xokazo moddiy olamni o‘rganishni ham Alloh sirini bilish deb hisoblaydi. Axir
inson aqli fahmlashi mumkin nimaiki bo‘lsa, uni Allox yaratganku! Falsafiy
nuktai nazardan qaraganda, mavjud olamning o‘zi ham Alloxning bir bo‘lagi,
uni aks ettirib turgan bir surat”. 29
Jadidlarning jumladan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning bunday qarashlari
uning bilish nazariyasidan kelib chiqadi. Behbudiy ta’kidlab yozadiki,”Er va
Osmonda ko‘p ilm va hikmatlar bordurki, Ollox taolo avval ilm va hikmatlarni
bilmokg‘a bizni buyuradur. Va ham avval ilm va hikmatlarni olimlar bilur der
va bilim ibrat olingiz va foydalaningiz der. Y a na ilmi oshyoni bilmokg‘a
Qur’oni Karim bizni tashviq qiladur... Qur’oni Karimda har nav’ ilmlarni sharh
va anga targ‘ib etib qiziqlanturguchi oyatlar 764 qadar bo‘lib, ibodatga
buyuratirgan oyatlardan yigirma to‘rt daf’a ziyodadur”. 30
Jadidlarning,
jumladan Mahmudxo‘ja Behbudiniy eski islomiy maktablarga nisbatan yomon
fikrda bo‘lmaganligini uning dinning ijtimoiy mohiyati va axamiyati hakidagi
qarashlarini taxlil qilganimizda yanada oydinlashadi. Behbudiy fikricha, din
inson va insoniyat hayotida hech qachon salbiy rol o‘ynamagan, aksincha inson
kamoloti uchun xizmat qilgan. S h uning uchun Behbudiy hech vaqt eski
islomiy makablarga qarshi kurash emas , aksincha u islomiy
mutaasiblikdan tozalash uchun kurashgan. Falsafiy dunyoqarash kundalik
faoliyati, dunyoviy, diniy, ilmiy bilimlar, hayotiy ko‘zatishlar va ijtimoiy
tarbiya ta’sirida shakllanadi va rivojlanadi. Falsafiy dunyoqarashning
29
Олим С. Тафаккур-кўнгил калити. “Тафаккур”, 1995,4- сон, !22-бет.
30
Беҳбудий М. Тарих ва жуғрофия. Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури, 46-бет.

shakllanishida his-tuygu, aql-idrok va tafakkur ham muhim o‘rin egallaydi.
Jadidlarning falsafiy ta’limoti Allox olami yaratuvchisi, degan teologik
qarashga asoslanadi. Lekin, jadidlarning aql va bilim tabiatiga ilmiy-nazariy
mohiyati nuktai-nazaridan yondashishi ularning teologik ta’limotlariga qarama-
qarshi hamdir. Jumladan, buni biz Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim”
kitobida keltirilgan qo‘yidagi fikrlaridan bilib olsak bo‘ladi: “ Ye rni va
ko‘kni, er va ko‘kdagi narsalarni (ng) barchasini yaratgon yolguz Alloh taolo
hazratlaridur. Ko‘zlarimizga ko‘ringan va ko‘rinmagan katta va kichik
narsalarni, inson va xayvonlarni, ko‘kdagi quyosh, oy va yulduzlarni, erni
yorutmak va bizlarni tarbiya qilmak uchun yaratkuchi yana janob Haqdur-
bizlar shul Alloh taoloning bandasimiz, Alloh taolo bizning Tangrimizdur.
Janob Haq bizlarga nihoyatda ko‘p ne’matlar bermishdur. Bizlarga bergan
ne’matlarining mingdan birini sanab-hisoblab bitirmak mumkin emasdur.
Ammo, bizga bergan ne’matlarin orasinda AQL dan aziz va qimmatli ne’mat
yo‘kdur. Rasuli akram sallalloxu alayxi vasallam afandimiz: “Alloh taolo
bandalariga bergan ne’matlari orasinda AQL yaxshiroq narsa yo‘qdur“,-
demishlar. Ey o‘g‘lonlarim! Siz ham ulug‘ ne’mat qadrini bilingiz! Janob Haq
bizlarni aqilli inson qilib boshqa xayvonlardan ortuq qildi. Va bu aqlni
nurlandirmok va ortturmak uchun o‘kumak, yozmak, ilmu ma’rifat hosil qilmak
kerak. Va bu ne’matlarni qo‘lga olmak uchun yoshlikdan harakat qilmak,
cholishmak va bu ulug‘ ne’matlar barobariga Alloh taologa shukr qilmak har
birimizga vojib va lozimdur“. (Abulla Avloniy . Tanlangan asarlar: 2- jildlik. 2-
jild. Pandlar, ibratlar, hikoyatlar, nabiylar hayoti, drammalar , maqollar, sayoxat
xotiralari. 31
Jadidchilarning aql haqidagi qarashlarida sharqning buyuk
mutafakkiri Abu Nasr Farobiyning ta’siri sezilib turadi. Jadidchilar ham huddi
Farobiy kabi inson aqli va borliq birligiga dialektik jarayon sifatida qaragan.
Ammo, bu dialektik yondashuv ob’ektiv idealistik tushunchaga asoslangan
bo‘lib, unga avvalu-abad ilohiy aql g‘oyasi singib ketgan. Bu holatni
jadidchilarning aql bosqichlari to‘g‘risidagi qarashlaridan ham bilib olishimiz
31
Тахрир ҳайъати: Н. Каримов ва бошқ. Т - “Маънавияг , 2006. 10-бет.

mumkin. Jumladan, Abulla Avloniy o‘zining “Birinchi muallim“ asarining
“AQL“ deb nomlangan didaktik hikoyasida qo‘yidagicha bayon qiladi: “Bir kun
otamiz Odam alayhissalomga janob Haq tarafindan xazrat Jabroil aql, din va
hayoni kelturub: “Alloh taolo" sizga bu uch narsadan birini olub qolurg‘a sizni
ixtiyorlik qildi. Xohlaganingizni olib qolingiz, sizga hadyadur“,-dedilar. Odam
alayhissalom: “Aqlni ixtiyor qildim“, deganlarida, hazrat Jabroil Din ila Hayoga
boqub: “Sizlar o‘z joyingizga ketingiz. Odam sizlarni qabul qilmadi ,-desalar,
alar. Janob Haq bizlarni, Aql qayda bo‘lsa, sizlar ham shunda bo‘lursiz, deb amr
qilgan edi, bizlar Aqldan ayrilmasmiz“,-dedilar. Emdi ochuq ma’lum bo‘ldiki,
Aql qayda bo‘lsa, Din va Hayo ham shunda bo‘lur ekan. Aql qancha ortsa,
yuqorilansa, Din ila Hayo ham shuncha quvvat topar ekan. 32
Jadidlarning ratsionalistik va diniy mistika o‘rtasida tutgan yo‘lini asosi
sifatida ularning millat tushunchasi va millatparvarlik masalalarda ham
payg‘ambarimiz Mustafo sallolloxu alayhi vasallamning o‘z ummatlariga
bo‘lgan munosabatlarini darajasida qaraganligida ham bilib olsak bo‘ladi. Bizlar
shul zotning ummatlaridurmiz. “Ummatman" demak faqat quruq til ila bo‘lmas.
Balki jonu-dil ila payg‘ambarimizning buyurgan ishlarini qilur, ko‘rsatgan
yo‘llarindan ayrilmaslik, tandan jonimiz chiqg‘uncha biz ham “millat“, “millat“
deb dunyodan ketmaklik ila bulur“, deydi. Abdulla Avloniy .
Xulosa qilib aytganda, Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari
quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod
etish, shariatni isloh qilish, xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat
hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy
monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika tuzumini o‘rnatish
orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani joriy qilish va
milliy qo‘shin tuzish. Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur
fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan
madaniy-ma’rifiy yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati
32
Абулла Авлоний. Танланган асарлар: 2- жилдлик. 2-жилд. Пандлар, ибратлар, ҳикоятлар, набийлар
ҳаёти, драммалар , мақоллар, саёҳат ҳотиралари.//Тахрир ҳайъати: Н. Каримов ва бошк.- Т.:
“Маънавият“, 2006. 10 -11 бетлар.

shakllandi.
Jadid matbuoti o‘z vakillarining fikrlarini e’lon qilar ekan, xalqni „har vaqt
g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi millat ongining ochqichi“ ekanligini namoyon
etish bilan birga Turkiston xalqini hur fikrlashga va katta siyosiy kurashga
hozirlay oldi.
Keltirilgan fikrlarni umumlashtirgan holda shuni ta’kidlash kerakki, kalom
ta’limotining asosiy tamoyil l arri bo‘lgan shariatning mutaassiblik va johillikka
qarshi bo‘lgan holda, inson aql-zakovatini va irodasiga ustuvorlik berganligi
uchun jadidlar o‘zlarining dasturiy harakatlariga nazariy asos qilib olganlar.
C h unki kalom falsafasida insonning aqliy kamoloti va rivojlanishiga katta
e’tibor beriladi., insonning aqli va uning natijasi bo‘lgan ilm inson
yuksalishining bosh mezoni sifatida qaraladi. C h unki inson atrofni ko‘rish,
eshitish, aqlni ishlatish orqaligina bilish qobiliyatini o‘zida mujassam qiladi.
Unda vo q ea xodisalarni bilish ilmni asosli dalillar bilan har tomonlama o‘rganib
chiqish va t o` g‘ri xulosaga kelish mumkin bo‘ladi.
III - BOB. JADIDCHILIK G‘OYALARI VA HOZIRGI ZAMON
3.1. Jadidchilik va milliy taraqqiyot
XX asr faqat o‘zbek xalqi hayotida emas, balki butun dunyo hayotida
alg‘ov-dalg‘ovlarga boyligi bilan ajralib turadigan davr bo‘ldi. Bu asrga kelib,
hayot jarayonlari tezligi haddan ziyod ortdi. Ijtimoiy hodisalarning almashinish
surati aqlga sig‘mas darajada tezlashdi. Turkiston xalqlarining necha asrlar
mobaynida davom etib kelayotgan bir maromdagi mudroq hayoti shu asr
boshida ag‘dar-to‘ntar bo‘lib ketdi. Fikrdagi yangilanish, texnika yutuqlarining

kirib kelishi, axborot almashishning tezlashgani turkistonliklarning hayot
tarzlarini o‘zgartirib yubordi. S h u vaqtga qadar milliy adabiyotimiz milliy
hayotimiz bilan elkama-elka bormas edi. Garchi, adabiyotimiz hayotdan
tamomila ajralib qolmagan bo‘lsa-da, ijtimoiy turmushning muammolari uni
to‘la chulg‘ab olmasdi. XX asrga kelib, adabiyot hayotga yaqinlashdi. Bu bilan
kifoyalanib qolmay, hayotni o‘zgartirishga urina boshladi.
XX asr boshiga kelib, ommaviy axborot vositalarining rivojlanishi, xalqaro
aloqalarning takomillashuvi millatning ma’rifatli vakillariga o‘z xalqi hayotini
dunyodagi mutaraqqiy xalqlar turmushi bilan solishtirish imkonini berdi.
Rossiyada 1905-yil oktyabrdagi so‘z va matbuot erkinligi haqidagi Manifestning
qabul etilishi natijasida o‘zbek matbuotining rivojlanishiga ham bir qadar imkon
yaratildi. Agar o‘zbek tilidagi birinchi va yolg‘iz gazeta 1870-yildan chop
etilayotgan «Turkiston viloyatining gazeti» bo‘lsa, 1905-yildan so‘ng vaqtli
matbuot soni ancha ko‘paydi. 1905-1917-yillar orasida o‘lkada 22 gazeta, 8
jurnal o‘zbek tilida chiqarilgan. Bu hol millat ahlining tafakkur tarziga jiddiy
ta’sir ko‘rsatmay qolmadi. Kundalik matbuot o‘zbek adabiyotidagi
yangilanishlar ko‘lamining kengayishiga sabab bo‘ldi. Kitobning sanoat yo‘li
bilan chop etilishi ham millat ijtimoiy-estetik tafakkuri rivojlanishining kuchli
omili bo‘ldi.
Jadid adabiyoti to‘lig‘icha millatni uyg‘otishga qaratilgan edi. Bu
adabiyotning qahramoni avvalgi davrdagiday yuqori tabaqa vakillari yoki ilohiy
qudrat bilan nurlantirilgan siymolar emas, balki ommaning ichidan chiqqan,
unga qaytib boradigan va shu bois xalqqa ta’sir ko‘rsatish imkoniyati kattaroq
bo‘lgan oddiy kishilar edi. Jadid adiblari yangi mavzularni yangi janrlarda va
yangi obrazlar orqali ifodalashga urindilar. YAna bir muhim jihat shundaki,
jadid yozuvchilari shunchaki ijodkor emas, balki jamoatchi ham edilar.Ular
faqat qalami bilan emas, balki ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy amali bilan ham
millatni uyg‘otishga jahd qilgandilar. Agar ma’rifatchilar ko‘p asrlik milliy
adabiyotga yangi mavzular olib kirgan bo‘lsa, jadidlar o‘zbek adabiyotiga
drama, roman, hikoya singari yangi janrlarni kiritdilar.

M. Behbudiyning «Padarkush», A. Avloniyning «Advokatlik osonmi»,
«Pinak», «Biz va siz», «Ikki sevgi», Fitratning «Munozara», «Hind sayyohi»,
«Oila», «Y u rt qayg‘usi», «Abulfayzxon», «S h aytonning tangriga isyoni»,
«Qiyomat», Hamzaning «Uyon, Vatan!», «Yig‘la, Turkiston», «Dardiga darmon
istamas», «Turkiston», «S h undoq qolurmu», «Y a ngi saodat...», «Zaharli
hayot...», «Boy ila xizmatchi», «Maysaraning ishi», «Paranji sirlaridan bir
lavha», «Istibdod qurbonlari», «Loshmon fojiasi», «Farg‘ona fojiasi»,
Qodiriyning «Uloqda», «Tinch ish», «Kalvak Maxzumning xotira daftaridan»,
«Toshpo‘lat tajang nima deydi», ,,O‘tkan kunlar», «Mehrobdan chayon»,
CHo‘lponning «Buzilgan o‘lkaga», «Xalq», «Ko‘ngil», «Binafsha», «Go‘zal
Farg‘ona», «Go‘zal», «Vahm», «Istash», «Galdir», «Bahorni sog‘indim»,
«Sirlardan», «YOrqinoy», «Kecha va kunduz» singari va boshqa yuzlab asarlar
jadid adabiyotining etuk namunalaridandir.
Jadid adiblarining asarlarida insoniy taqdirlar, qismat fojialari millat
ozodligi, inson erki, Vatan buyukligi muammolari fonida aks ettirildi. Jadid
adabiyotida tarixiy adolat, siyosiy tenglik, shaxs va millat erki, xalqni g‘aflatdan
uyg‘otish singari o‘tkir ijtimoiy muammolar juda ko‘p tasvirlandi. Jadidlarning
vatan, millat, ozodlik yo‘lida jon fido etishga chorlab bitilgan olovli asarlari
samimiy, ammo yuksak darajada ijtimoiylashgan shaxslarning nidolari edi.
Bunday asarlarda millatning ulkan dardi ma’rifatli insonning shaxsiy fojiasi
bilan birgalikda ifoda etilardi. Tuyg‘ular samimiyati, iztirob ko‘lamining
kengligi ruhiy dardlar teranligini oshirib, umumning dardi alohida shaxsning
g‘ami, iztirobi darajasiga ko‘tarilardi. Odatda, ko‘pchilikning iztiroblari alohida
shaxslarning dardlaridan baland turadi deb hisoblaniladi. Holbuki, dard
xususiylashsagina umuminsoniy miqyos kasb etadi.
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri XX asr boshlarida Turkistondaxukm
surgan favqulotda qoloq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sharoitda yashayotgan
xalqlarni ma’rifatli qilish jamiyat xayotida ijtimoiy va madaniy islohotlar
o‘tkazish, pirovarida, milliy mustaqillik g‘oyalarini hayotga tatbiq etish
maqsadini o‘z oldiga qo‘ygan harakat si fatida tarixiy vaziyat taqozosi bilan

vujudga keldi. Bu xarakat o‘zining shakllanish yo‘lini bosib o‘tar ekan, asr
boshlaridan 1917 yil fevral inqilobiga qadar bo‘lgan dastlabki bosqichlarida
milliy ozodlik harakati sifatida uzil-kesil rasmiylashdi.
Jadidlar orasidan etuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarini zamonaviy
bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari etishib chiqib, yurtni obod va
Vatanni mustaqil ko‘rishni orzu kildilar va shu yo‘lda fidoiylarcha kurashdilar.
Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan qo‘yidagi
yo‘nalishlar ustuvor edi: yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish;
qobiliyatli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish; turli ma’rifiy jamiyatlar va
teatr gruppalari tuzish; gazeta va jurnallar chop qilish; xalqning ijtimoiy-siyosiy
ongini yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurish ishlarini
amalga oshirish edi.
Turkistonda XVIII asr oxirida boshlangan jadidchilik harakati uzoq
paytdan buyon davom etib kelayotgan madaniy masalalar borasidagi tortishuvlar
va muzokalaralarining yangi shaklda namoyon bo‘lishi edi. Jadidchilik
harakati,yangi usulda ta’lim va tarbiyani tevarakdagi Ovrupo sivilizatsiyasiga
moslashtirish emas,balki Ovrupo sivilizatsiyasini o‘rganib,uni milliy
madaniyatga xizmat ettirishning bir ifodasi edi. Ziyo Ko‘kalpga
ko‘ra,“zamonaviylashmoq”degani ovrupoliklar kabi zirhlilar ,/broneviklar/,
avtomobillar,uchoqlar ishlab chiqarib,ularni ishlata bilmoq
deganidir:zamonaviylashmoq suratda,ko‘rinishda ovropoliklarga o‘xshash kerak
degani emas”. (Ziyo Ko‘kalp- Turkiya madaniyat arbobi, shoir, olim,
faylasuf,“Turklashmoq,islomlashmoq”, Istambul- 1974,12 bet.) Turkistondagi
jadidchilik jarayoni ham Ziyo Ko‘kalp ifodalaridagi mazmunga ega edi.
XVIII asr oxirida boshlangan va XXasr boshida Turkistonning har
tarafiga yoyilgan madaniyatga oid kurashlar,aslida XVIII asr oxiridan beri
davom etib kelayotgan ta’lim-tarbiya asoslari sohasidagi tortishuvlarning endi
yangi davr fikrlari,shart-sharoitlari bilan boyiyotganini ko‘rsatar edi.Turkistonda
yangilanish uchun kurash jarayoni ta’lim-tarbiyani yangi usulda tashkil etish
orzularidan boshlangan edi. Turkistondagi, xususan Buxoro shahridagi

“madrasalarda ilm o‘rgatish qanday asoslarga olib borilishi kerak”,degan masala
olimlar orasida 200 yildan ortiq davr mobaynida muhokama va tortishuvlarga
sabab bo‘ldi.
Jadidlar rivojlangan jamiyat yaratishdek uz g‘oyalarini amalga oshirishda
mutaassiblik, loqaydlik, qoloqlikka qarshi kurashga alohida ahamiyat berganlar.
Bu vazifalarni amalga oshirishda ular taraqqiyparvar, bilimni yoshlarga
tayanganlar. Ular o‘z ishlarida Evropa davlatlari taraqqiyotga qanday yo‘llar
bilan etib kelganligini aks ettirib, tarixiy misollar keltirganlar. Jadidlar til
o‘rganish va fan-texnika taraqqiyotining ahamiyatiga alohida e’tibor berib,
Turkistonning o‘tmishdagi hamda zamonaviy xolatining o‘ziga xos tomonlarini
hisobga olgan holda, uning kelajagini qo‘yidagicha tasavvur qilganlar: kuchli
dunyoviy xokimiyat, xususiy mulkning daxlsizligi. Ular qurmoqchi bo‘lgan
davlat islomga hurmatini saqlagan holda barcha yo‘nalishdagi madaniyatlarning
erkin rivojlanishiga xayrixox bo‘lishi lozim edi. Jadidlar xalqning madaniyat
darajasini xalqaro saviyaga ko‘tarishni orzu qilganlar, buning uchun esa
yoshlarni Evropaning eng yaxshi o‘quv maskanlarida o‘qitish zarur, deb
xisoblaganlar. Ular davlat kelajagi yoshlar qo‘lidaligini juda yaxshi anglaganlar.
Jadid adabiyoti to‘lig‘icha millatni uyg‘otishga qaratilgan edi. Bu
adabiyotning qahramoni avvalgi davrdagiday yuqori tabaqa vakillari yoki ilohiy
qudrat bilan nurlantirilgan siymolar emas, balki ommaning ichidan chiqqan,
unga qaytib boradigan va shu bois xalqqa ta’sir ko‘rsatish imkoniyati kattaroq
bo‘lgan oddiy kishilar edi. Jadid adiblari yangi mavzularni yangi janrlarda va
yangi obrazlar orqali ifodalashga urindilar. YAna bir muhim jihat shundaki,
jadid yozuvchilari shunchaki ijodkor emas, balki jamoatchi ham edilar.Ular
faqat qalami bilan emas, balki ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy amali bilan ham
millatni uyg‘otishga jahd qilgandilar. Agar ma’rifatchilar ko‘p asrlik milliy
adabiyotga yangi mavzular olib kirgan bo‘lsa, jadidlar o‘zbek adabiyotiga
drama, roman, hikoya singari yangi janrlarni kiritdilar.
M. Behbudiyning «Padarkush», A. Avloniyning «Advokatlik osonmi»,
«Pinak», «Biz va siz», «Ikki sevgi», Fitratning «Munozara», «Hind sayyohi»,

«Oila», «YUrt qayg‘usi», «Abulfayzxon», «SHaytonning tangriga isyoni»,
«Qiyomat», Hamzaning «Uyon, Vatan!», «Yig‘la, Turkiston», «Dardiga darmon
istamas», «Turkiston», «SHundoq qolurmu», «YAngi saodat...», «Zaharli
hayot...», «Boy ila xizmatchi», «Maysaraning ishi», «Paranji sirlaridan bir
lavha», «Istibdod qurbonlari», «Loshmon fojiasi», «Farg‘ona fojiasi»,
Qodiriyning «Uloqda», «Tinch ish», «Kalvak Maxzumning xotira daftaridan»,
«Toshpo‘lat tajang nima deydi», ,,O‘tkan kunlar», «Mehrobdan chayon»,
CHo‘lponning «Buzilgan o‘lkaga», «Xalq», «Ko‘ngil», «Binafsha», «Go‘zal
Farg‘ona», «Go‘zal», «Vahm», «Istash», «Galdir», «Bahorni sog‘indim»,
«Sirlardan», «YOrqinoy», «Kecha va kunduz» singari va boshqa yuzlab asarlar
jadid adabiyotining etuk namunalaridandir.
Jadidchilikni xarakat sifatida kuzatar ekanmiz, bu xarakatining barcha
faoloiyat qirralari ijtimoiy-siyosiy maqsadlarga buysundirilganligining guvohi
bo‘lamiz. Bu esa ularning milliy taraqqiyotni va uning omillarini qanday
tushunganligini bilib olishimizga yo‘llanma beradi. Barcha jadidchilar jumladan,
Maxmudxuja Bexbudiy milliy taraqqiyotning asosiy omilari sifatida millat
mentalitetini, uning tili, milliy uygonish va o‘zlikni anglash, millat va din
munosabatlari, ijtimoiy-iqdisodiy va siyosiy huquqlarga erishish masalalari
ekanligini yaxshi tushunganlar. Be h budiy nazarida milliy tara qq iyotning asosini
millat ruxi va uning tetikligi tashkil q iladi. Turkiston xal q larining dilidagi
bunday ruxiy tushkunlikning sababi X VI -XIX asrlar davomidagi milliy
boshboshdoklik va 1865-1917 yillardagi chorizmning mustamlakachilik siyosati
edi. Bunday smuta davrlari xal q imiz ruxiyatini yaralab, uning o‘rniga q ur q uvva
xadik tuy g‘ usini joylagan edi.
Jadidlar ijt i moiy-si yo siy q arashlari. tizimida asosiy o‘ rinni
mustamlakachilarning shovinistik siyosatiga q arshi kurashlarida namayon
b o‘ ladi. Dar h a q i q at, chor xukumati rus b o‘ lmagan bosh q a millatlarni millat
xisoblamasdi. Buni biz N.I.Ilminskiy singari amaldorlarning turkiy xal q lar va
ularning “Tarjumon” gazetalariga b o‘ lgan munosabtidan h am bilib olsak
b o‘ ladi. Uning Oberprorkuror K.P. Pobedonossevga yo zgan shikoyatlarida guyo

Rusiyada h ech q anday turk-tartar xal q i y o‘q , balki unda bunda tup-t u p b o‘ lib
yashaydigan kabilalar uchrab q oladi, deb ayuxannos soladi. “Tarjumson”
gazetasini esa, musulmon g‘ oyalarini Evropa maorifi bilan bezamo q chi,
Rossiyada bir xil tilli turli kabilalarni bir millatga birlashtirmo q chi,barcha
musulmonlar uchun turkiy til asosida yagona t il yasamo q chi, deb shikoyat
q iladi. 33
Agar milliy o‘zlikni anglash tamoyiliga chuqur falsafiy mushoxada nuqtai -
nazaridan yondashadigan bo‘lsak, milliy o‘zlikni anglash har bir millat
(elat)ning o‘z-o‘zini real sub’ekt, muayyan moddiy va ma’naviy boyliklarning
egasi, yagona til, urf-odatlar, an’analar, qadriyatlar va davlatga mansubligini,
manfaatlar h amda ehtiyojlar umumiyligini tushunib etishidir. 34
Lekin jadidlarning milliy o‘zlikni anglash borasidagi xizmatlari shundan
iborat ediki, ular bir tomondan rus shovinistlarining qarashlariga zarba bergan
bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘z millatdoshlarini va umuman Turkiston xalqini
xushyorlikka chorlaydi. Aynan xushyorlik bayrog‘i ostida milliy siyosat
tamoyillarini ishlab chiqishga chorlaydi. S h u o‘rinda jadidlarning millat va
millatparvarlikka bo‘lgan munosabatlarini oydinroq tahlil qilish zarur deb
hisoblaymiz. C h unonchi, shu vaqtga qadar jadidlarning millat va milliy
munosabatlar borasidagi qarashlariga bir yoqlama yondashish mavjud bo‘lgan.
S h u o‘rinda I.Baldaufning jadidlar yo‘lboshchisi Maxmudxo‘ja Bexbudiyning
millat tushunchasiga bo‘lgan munosabatiga bergan xulosasini keltirmoqchimiz.
I.Baldauf shunday yozadi:"bexbudiy eskicha millat tushunchasi tarafdoridir.
Uning fikricha, millat diniy va makoniy nuqtai nazardan tariflanishi kerak.
Ammo u kavm yoki millat deb atagan tushunchalarni til va etnik tomondan xam
ta’riflagani sababli adibning asarlarida ba’zan “musulmon tili”, ya’ni O‘rta
Osiyoda turkiy yoki forsiyda so‘zlashuvchi aholi tili hamda “arab dini”, ya’ni
Falastinda yashovchi arablarning islom dini degan iboralar ham uchrab turadi”.
35
Maxmudxuja Bexbudiy milliy va diniy masalalarni bir xil talqin qilgan degan
33
Исмоилбек Гаспрали, 33-бет.Яна қаранг: М.Хасаний. Юрт буйнидаги килич ва истило., 85-бет.
34
Фалсафаю Комусий лўғат. Ўзбекистон Файласуфлари миллий жамияти нашриёти. “Шарқ”.-Т.:
2004.271-бет.
35
Балдауф И. XX аср ўзбек адабиётига чизгилар, 32-33- бетлар).

Baldaufning fikrining noto‘g‘ri ekanligi uning “Sayohatnomasini” diqqat bilan
o‘qigan kishi uning sayohat uchun yozilgan musulmoncha ya’ni turkiy yozuvda
yo‘q ekanligidan ranjib shunday yozadi: “Qo‘llarinda bo‘lsa, xar nav’ ovrupoyi
tillarda yozulgon “Raxnamo”kitoblari bordurki, xar nimarsani tarixi ila
biladurlar.
Kuddusi sharifdan musulmoniy xatda bir “Raxnamo” axtardim , yo‘q.
Fransaviy, nemis, inglis, rumcha, ruscha, armancha, xatto , bul g‘ orchasi bor.
Yalguz musulmonchasi y o‘q - Ana, biz musulmonlarning lo q aydligi”. S h u
o‘ rinda yana Maxmudxuja Bexbudiy arab tilida bitilgan tarixiy kitoblarni xam
vara q lab axtaradi. ”Mano sak-al Kuddusash-sharif” isminda arabiy bir risola
topdimki, anda tarixiy jixatdan bir nimarsa y o‘q va xa q nimarsalar q atorinda bir
xeyle xurofotlarni q ushub bosturubdur.” deb kuyunib yozadi. 36
Bundan ko‘rinib turibdiki, Bexbudiy musulmonlik deganda diniy jixatni va
S h arq deganda makoniy jixatni nazarda tutgan va shu jixatdan musulmoncha va
arabiyni bir-biridan farqlagan.
Bexbudiyning millat sha’ni uchun kurashganligini va unga nisbatan jiddiy
ilmiy asosda yondoshganligini mustamlakachilar tomonidan maxalliy turkiy
xalqlarga qo‘llagan “sart” so‘zining noo‘rin ishlatilganligi asoslab berganligidan
ham bilib olsak bo‘ladi. Bu hakda Bexbudiy o‘zining “Oyna”jurnalida 1914 yil
22,23.24- sonlarida bosilgan “Sart” so‘zi majxuldir va shu jurnalning 1914 yil,
39-sonida e’lon qilingan “Sart” so‘zi ma’lum bo‘lmadi” maqolalari orqali bilib
olishimiz mumkin. Bexbudiy kolipga to‘g‘ri kelmaydigan ulkamiz xalqlari
uchun xaqorat hisoblangan “sart” so‘zi o‘rniga “Turkiston tojiklari”, “Turkiston
o‘zbeklari”, “Turkiston arablari”, “Turkiston yaxudiylari”, ”Turkiston
turkmanlari” kabi tushinchalarni qo‘llagan. Bundan tashqari Turkistonda
yashayotgan xalqlarning hammasining ildizi bir ekanligini va ular shuning
uchun ham axil yashashlari kerakligini o‘ktiradi. Buni biz Bexbudiyning
“Xurriyat” gazetasida 1917 yil , 30 avgustda e’lon qilgan “Qozoq
qarindoshlarimga ochiq xat” maqolasidan ham bilib olsak bo‘ladi. Xatda
36
Саё ҳ ат хотиралари./Танланган асарлар. 111-бет.

shunday satrlarni o‘qiymiz: “Hammangizga ma’lumdirki, Turkiston demak-
turkiy el bo‘lib, mundagi xalqning qozog‘i, qirgizi, o‘zbegi, turkmani, tatari,
xammasi aslan... jaxongir Temurning avlodi yoki og‘a-inisidurlar”. 37
Bu erda Behbudiy millatlar va xalqlar tarixini va etnonimi chuqur biluvchi
etnograf sifatida namayon bo‘ladi. Bu erda aslida Behbudiy boshqa bir siyosiy
masalani nazarda tutadi Y a ’ni kelib chiqishi bir bo‘lgan ulka xalqlari mustaqillik
va erk uchun kurashda xamjixat bo‘lib xarakat qilishlariga da’vatdir. Qolaversa
har bir xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi ham umumturkiston xalqlarining
birgalikdagi xarakati natijasida amalga osha oladi.
Bexbudiyning bu muloxazalidan kelib chiqib, uning nafaqat adabiyotchi,
publitsist sifatida balki, aniq metodologiyaga ega bo‘lgan nazariy tadqiqotchi
sifatida xam anglab olish murakkab emas. Bu o‘rinda biz tarixchi olimalar
D.Olimov va D.Rashidovalarning “Bexbudiyning maqolasi, bizlarga uning
nafaqat publitsist, adabiyotchi, ma’rifatparvar, balki yana ajoyib nazariy va
amaliy xulosalar yasovchi, ilmiy usullarni qo‘llab izlanishlar olib boruvchi
tadqiqotchi olim sifatida namoyon qiladi”, deb yozganlarida mutlaqo xaqli
edilar.
C h uqur fikr- muloxazalardan kelib chiqqan holda Maxmudxuja Bexbudiy
turkiston turkiy tilni rasmiy davlat ya’ni idora tili sifatida amal kilish kerakligi
masalasini ko‘tarib chiqadi va shu masalada hali 1908 yildayok rus xukumatiga
murojaat kiladi. “Turkistonning musulmon aholisi, deydi Bexbudiy,- asosan turk
tilida so‘zlashadi. Janubiy tumanlarda esa yuz mingga yakin forsiguy aholi bor.
SHunga qaramay ular turk tilini yaxshi biladilar. Turkistonlilar o‘rtasida tashqi
ko‘rinishi, dini va tilida farq yo‘q ...” 38
Behbudiyning bu qarashlari sovet davri adabiyotlarida jadidlarga tunkagan
tuhmatlar ya’ni ularni “umumturk tili nazariyasini yoqlovchilar”, “chigatoyizm”
tendensiyasini ilgari suruvchilar va turkiy tilda mavjud ayrim arab, fors, rus, tili
37
Бехбудий М. Қозоқ қариндошларимга хат.// “Ҳуррият”, 1917 йил, 30 август.
38
Туркистон идораси . // Шуро , 1908, 23- сон, 790-бет. Худди шу давлат тили масаласини Бехбудий ун
йилдан кейин яна кўтариб, 1918 йилда Туркистон АССР рахбарияти олдига ҳам қўяди. (Қаранг:
Бехбудий М. Ғалла, аскарлик, ер ва тазминоти харбия. // “Мехнаткашлар товуши” газетасининг 1918
йил 2 август сонидан Х.Саидов табдили. -Маърифат либосидаги озодлик, 156-бет.

so‘zlariga qattiq qarshilik qiluvchi “dialektlar avtanomiyasi” masalarini
tarqatuvchilar , deb ayb Qo‘yilishini asosli inkor kiluvchi qarashlardir.
Lekin shunga qaramay venger olimi H.Vamberining ... umumiy turkiy til
nazariyasini ko‘tarib chiqish bilan xalqning etnik chegaralarini hisobga olmay,
umumturk xalqi yaratishni kuzda tutadi”, degan gayritabiiy fikri
mustamlakachilarni jiddiy ogohlantirish, deb tushunildi va bunday qarashlarni
asos qilib olib turkiy til negizida yaqinlashish va birlashish mumkinligi xavfini
bartaraf qilish uchun foydalandilar.
S h uning uchun ham chor hukumati Be h budiyning turkiy tilning
shaxobchalari bo‘lgan o‘zbek, tatar, ozorbayjon, qozoq va turkman tillarida
so‘zlashuvchi xalqlarning “umumturk tili” atrofida birlartirish g‘oyasiga to‘liq
siyosiy tus berib “panturkizmda” aybladi. Bexbudiy esa mustamlakachilarning
shunday yo‘l tutishlarini oldindan bilgan va maqsad turkiy til shu’balarini
birlashtirishdan maqsad ularning mavjud ma’naviy merosini o‘rganishdan va
ularning laxjalarida mavjud bo‘lgan kitoblardan foydalanish edi. Bu
Bexbudiyning o‘zi shunday yozadi. Modomiki, bizga ilmu fan kerak va
modomiki, turk tilining ba’zi shu’ba va laxjadalariga zamonaviy, faniy, diniy,
tarixiy xar nav’ kitoblar bordur, ani o‘qib faxmlamoqga g‘ayrat etishimiz
lozimdur”. 39
S h u o‘rinda shuni ta’kidlash joyizki, Bexbudiy turkiy tilni dunyo ilm-fani
yutuqlarini o‘zida mujassalashtira oladigan va boshqa rivojlangan tillar bilan bir
qatorda tura olish huquqiga ega bo‘lgan til sifatida talqin qiladi.
Fitrat oila munosabatlarini tahlil qilar ekan, uning nazarida oila uch muxim
kompanetdan ya’ni, er, xotin va farzanddan iborat. Ana shu komponentlar
asosida Fitrat er-xotin-farzandlarning huquq va burchlari, ularning munosabatlar
tizimini ilmiy asosda tahlil qilgan. SHu o‘ rinda u uz asarida “xotinlaringiz
sizlarning ekinzor erlaringiz b o‘ ladi. Ziroat erlari uru g‘ sepganda samara beradi.
Xotin ham ekinzordir va xosila -farzand. Bas, o‘ z xotinlaring bilan farzand
niyatida alo q a q iling va kelajakda o‘zla ringiz uchun farzand tarbiyalang.
39
Бехбудий тил масаласи. / танланган асарлар. 169-170-бетлар.

Xudodan qo‘ r q ing, uning nazariga ilinmangiz. Bas, t o‘g‘ ulish uchun visol
bergan qo‘ vvatni q oldirmang va zoe kilt ir mang. Ey Muxammad, saodat
mujdasina iymonlilarga bergin!” . 40
Shuni h am ta’kidlash kerakki, Fitrat oila va niko h masalasiga va
ayollarning ijtimoiy roli masalasida usha davr ruxidan kelib chi qq an h olda
yondashadi. U masalaga Q uron xarflari va moxiyatidan kelib chi q ib
yondashgan. Shariatga k o‘ ra esa, erkak ayolga nisbatan birlamchi a ha miyat kasb
etadi. Demak, feodal tuzumi sharoitida ayolning erkak bilan teng h u q u q li
b o‘ lishi mumkin emas edi. Lekin buni Fitrat ayollarni kamsitish ma’nosida
gapirgan degan fikrdan yiro q da b o‘ lishi kerak.
Fitratning oila va farzandlar masalasidagi fikrlari nixoyatda muxim. Chunki
u bu masalaga erkak yoki ayolning xususiy masalasi deb, q arash mumkin emas,
deydi. Chunki farzand nafa q at ota-ona xayotining va avlodining davomchisi,
balki u millatning h am i q tidori, obruyi va e’tiborini belgilaydigan zanjiri
xisoblanadi. Millat esa, vatan, mamlakatning q albidir. Mi l lat son jixatidan
q anchalik k o‘ p b o‘ lsa, u yashayotgan v a tanning kuch- q uvvati shunchalik kuchli
buladi. Fitrat nazarida oila masalasi millat-mamlakat-kishilik jamiyati degan
uchlikni ta’minlab turuvchi muxim bir xal q adir.
Fitrat oila ma’naviy va h u q u q iy asoslari doirasida h al etilsagina adolatdan
buladi. bu o‘ rinda Fitrat oilaning mustaxkamlash va buzilish sabablarini xam
shu asosda tal q in q iladi. U ning nazarida oilaning musta h kam b o‘ lishi q uyidagi
omillarga bo g‘ li q :
1. Iffat va muminlik. Qur’oni Karim erkak va ayollarga diyonatli va
nomusli b o‘ lishni buyuradi: “ Ey Muxammad! A h li islom erkaklariga aytgin:
oshkor va yashirin k o‘ zlarini xaromdan yopsinlar va nafslarini xaromdan
tiysinlar... Ayollarga xam aytgin: k o‘ zlarini va o‘ z nafslarini xaromdan
sa q lasinlar”.
2. G‘ ayrat. Modomiki, iffat va nomusning ximoyasi erkak va xotinlar
buynida farz ekan, bas, ulardan h ar q aysilari ikkinchi tomonni xaromdan
40
Фитрат Абдурауф. Оила ёки оила бошқариш тартиблари. -Т., “Маънавият”, 2000.-Б. 11.

q aytarish h u q u q lari bordir. Ularning ana shu ishlarini “ g‘ ayrat” deydilar.
3. Visol. Er-xotinlikning birinchi ma q sadi farzand, bu ma q sadga erishning
vositasi va sababi visoldir.
4. Murosai madora. Er-xotin uzo q yillar birga b o‘ lib, shodlik va g‘ amni
birga ba h am k o‘ radilar. Ammo, shunday h am b o‘ ladiki, bir t omon xato h arakati
yo q upol muomalasi bilan oila imoratini shikastlantirib quyadi. 11 Tunda.
ikkinchi tomon undan uch olmay, murosai madora yulini tanlasa shikastlangan
imorat q ulab tushmaydi.
Ana shunday chora va tadbirlar ijobiy natija bilan tugamasa, islom dini
erga xotinni talo q q ilish h u q u q ini beradi.
Fitrat o‘ zining oila xa q idagi q arashlarida oilani keyinchalik mustaxkamlash
uchun xayotiy q onun ishlab chi q ish kerakligi ha q ida ham fikr yuritadi va bunday
yozadi: “Oila er, xotin va farzandlardan iborat. Bosh q acha q ilib aytganda oila
bir shax s boshchiligida bir uyda yashovchilardir. Shu ta’riflardan ma’lum
b o‘ ladiki, oila h am bir necha odamlardan iborat b o‘ ladigan jamoa ekan.
Ularning h ar biri insonga xos narsaga, ya’ni o‘ z manfaatlariga asir b o‘ ladi. Biri
ikkinchisining h u q u q ini tasarruf q ilib bosib olishi mumkin. Ana shu tajovuz
oldini olish uchun oila a’zolari o‘ rtasida h am bir q onun xam lozim”.
Fitrat tarbiyaning roli h aqida gapirar ekan, shunday ta’kidlaydi. “Xal q ning
xarakat q ilishi, davlatmand b o‘ lishi, baxtli b o‘ lib izzat- h urmat topishi, jaxongir
b o‘ lishi, zaif b o‘ lib xorlikka tushishi, faqirlik jomasini kiyib, baxtsizlik yukini
t o rtib e’tibordan q olishi, o‘ zgalarga tobe, q ul va asir b o‘ lishi bolalikdan o‘z ota-
onalaridan olgan tarbiyalariga bo g‘ li q .
Fitratning yoshlar tarbiyasi xa q idagi xulosasi shunday: “Bu dunyo kurash
maydonidir. Bu maydonning q uroli so g‘ lom jismu tan, a q l va axlo q dir”.
Fitrat nazarida har q anday tarbiyaning asosi axlo q dir. Shar q dunyosi
farzandlarining axlo q i dunyoga o‘ rnak b o‘ larlikdir. Shuning uchun h am
tarbiyaning shu asosini doimiy musta h kamlash va ajdodlar merosi bilan boytib
borish zarur. Fitrat shunday yozadi: “... Agar soadat, izzat, osoyishtalik, roxat,
sharaf, nomus va e’tibor kerak b o‘ lsa tezro q avlod tarbiyasi usullarini bilib olib,

bolalarimizni shu usul va q oidalar ga r ioya etishimiz lozim”. Bu esa o‘z
navbatida kurashning yangi yo‘lini vujudga kelishiga olib kelib xalqimizning
istiqlol yo‘lidagi sobit qadami jadidchilik xarakatini vujudga keltirdi. Zero,
jadidchilik xarakati XIX asr oxirida turk- islom huquqiy munosabatlarini, milliy
ma’rifiy, taraqqiyot va milliy istiqlol muammolarini o‘z ichiga olgan yangi
siyosiy oqim edi. Demak, jadidchilik XIX asr oxiri - XX asr boshlarida
Turkistonda hukm surgan favqulotda qoloq; iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
sharoitda yashayotgan xalqlarni ma’rifatlashtirish, jamiyat xayotida ijtimoiy va
madaniy isloxotlar o‘tkazish, pirovardida, milliy mustaqillik g‘oyalarini hayotga
tadbiq etish maqsadini o‘z oldiga qo‘ygan xarakat sifatida, tarixiy vaziyat
takozosi bilan vujudga keldi.
Jadidchilikning fenomeni shundaki, keyingi uch asr ichida bu okim birinchi
bo‘lib milliy davlatchilik qurishga o‘rindi, yagona mustaqil Turkiston uchun
kurashdi va u milliy mustaqillik g‘oyasiga asos soldi, uyqudagi SHarqni
uyg‘onishga va harakatlanishga, ozodlik, milliy g‘urur, o‘z buyuk ajdodlari, boy
madaniyati va umuman, mustamlaka tuzumning tazyiqi ostida unutilgan barcha
qadriyatlarini xotirlashga undadi. Jadidlar ta’limoti o‘z zamonasining xaqiqiy
ta’limoti edi. C h unki u nafaqat taraqqiyparvar shaxslar, balki fikrlovchi
yoshlarni, shuningdek, barcha taraqqiyparvar ziyolilarni o‘z ketidan ergashtira
oldi. Ularning faoliyati va dasturi kelajak uchun namuna buldi. Jadidlar
tomonidan jamiyatda pishib etilgan ijtimoiy vazifalarni tadrijiy-isloxotchilik
tamoyillari asosida hal etish ishlab chiqilganligi, ularning formatsion-
institutsional o‘zgartirishlarni, mustamlaka tuzumni tubdan yo‘qotishning
maksimal darajada samarali yo‘llarini tanlay bilganliklari, shubxasiz, ularning
tarixiy xizmatlaridir. Jadidlarning konseptual g‘oyalari hozirgi o‘zgarishlar
amaliyotining ma’naviy darakchisi, bugungi kundagi strategiya va keng
qamrovli islohotlar kursining genetika sosi bo‘lib xizmat qildi. Tarixdan yaxshi
ma’lumki, deb yozadi Bexbudiy, “Haq olinur, berilmaydur. Har millat va
mamlakat xalqi o‘zining huquqi, dini va siyosatini harakat va ittifoq ila
boshqalardan oladi... Biz musulmonlar, xususan, Turkiston musulmonlari,

istaymizki, xech bir kishi bizning din va millatimizga zulm tahdid qilmasun va
bizni xam boshkalarga taxdid qilmoqqa aslo fikr va niyatimiz yo‘q.
Aburauf Fitratning Turkiyaga borguniga qadar yozgan she’rlari asosan
lirik janrda bo‘lgan bo‘lsa, Turkiyada yozgan asarlari oldingilaridan kesin farq
qilib, ko‘proq ijtimoiy-siyosiy mazmun kasb eta boshladi va uzoq yillar
jadidchilik xarakatiga dasturul amal bo‘lib xizmat kildi. Bu o‘rinda ayniqsa,
“Munozara” asarini keltirish o‘rinlidir.
Fitrat birinchi navbatda insonning dunyoga kelishdan maqsadi ilm olish
huquqi ekanligini va shu huquqdan unumli foydalanish zarurligini ta’kidlaydi.
Uning bu huquqi Payg‘ambar xikmatlari va Qur’on suralariga uygun bo‘lishiga
qaramay, jamiyatdagi fikri qotib qolgan kimsalarning qarshiligiga uchrab,
oyokosti qilinishi unda kuchli e’tiroz uyg‘otadi. Asardagi ana shu rux, norozilik
kayfiyatini ifodalaydi va ulomolarga qarshi isyon ko‘tarishga chaqirish
darajasigacha borib etadi.
Asarning yana bir jixati ruslarning Turkistonning bosib olishga bo‘lgan
munosabatni aniq ifodalanishidir. Bu haqda asarda shunday yoziladi: Farangi:
Buxoroning o‘zini uruslar egallaganlarmi yo yukmi? Agar egallamagan
bo‘lsalar, har kuni imperator tomonidan amriga yo konsuldan kushbegiga
keladigan yangi bir taklifning boisi nima? S h oyad bu xukmlar dustonadir, deb
aytsangiz, men ham kamolu odat bilan sizga deymanki, nega buni muqobili
sifatida amirdan ham urus davlatiga biror taklif bo‘lmayapti?”.
Farangi bu so‘zlarni davom ettirar ekan, yana bunday tarix faktlarini
yuzaga chiqarar: “Farangi:... Janobi mudariss! Buxoro ilgarilari tugal mustaqil
va ikki milyun nufuzi bo‘lgan bir davlat edi. Muzaffarning mag‘lubiyatidan
keyin xonlik tantanasi amirlikka, istiqlol dabdabasi vassallikka o‘zgardi, raiyat
nufuzi uch barovar, y er maydoni esa un barvar tushib ketdi. Agar yana bir oz
muddat eski g‘aflatingizni davom ettirsangiz, din va millatingizning g‘amini
y emasangiz, sharaf va nomusingizning muxofazasini uylamasangiz, mexribon
ona-Vatanigizning huquqini unutsangiz, jaxongir Temur bobongizning sha’ni va
izzatiga xiyonat qilsangiz, bu mujassamani vaximalar doirasidan xam chiqarib

tashlab, nom nishonsiz, sharafsiz, izzatsiz, roxat uyida azalabad uxlayajaksiz”.
Aslini olganda “Munozara” asarini Fitrat yuragida saqlab kelgan va doimo
jushib turgan ana shu bashoratli so‘zlarni aytish uchun yozilgan bo‘lsa ajab
emas.
“Farangi:...Ilm, mulk-mamlakat obodligining sababchisidir. Ilm millat
tara qq iysining boisisdir. Ilmdirki, Amri q o vaxshiylarining q aynashini ushbu
darajadagi takomil va buyuklik martabasiga etkazgan. Ilmdirki, Eron zaminida
ziyolilarni y o‘q q ilmoqchi b o‘ lgan ikki otni tanazzul va zillat choxiga q ulatgan.
Ilmdirki, bir si q im ingliz oroli egalarini Xind, Misr, Belujiston va Arabistonning
bir qismiga farmon ravo qilgan, urusning ziyoli bulmagan axlini Tatar, Q irgiz,
Turkiston, Kafkaz musulmonlariga molik kilib q uygan...”. 41
Jadid maktabi, Fitrat nazdida, ilmning beshigidir. Bu beshikdan keyin
alabba, maxsus o‘ rta va oliy o‘quv yurtlarining b o‘ lishi va yoshlar ta h silni shu
tarzda, zanjirsimon davom ettirishlari zarur.
Fitrat tal q inidagi usuli jadida maktabining eski maktabdan far q i shundaki,
“bolaniolti yoshli g idan makta bg a yuboradilar, u un t o‘qq iz yoshida olim,
mutaddayin, vatanparvar, dind o‘ st, millatparast, siddi q , odil, tamom islomiy
amrlarga mut’i, butun insoniy shartlarga mushtamal bir shax s b o‘ ladi. Demak,
maktabi q adim va madrasalarga ususli kadim bilan birga o‘ ttiz yil, ta hs ili jadida
muddati esa un uch yildir”.
Taxsilning jadidlar ishlab chiqgan bu usuli xotin-qizlarning ham tulaqonli
ilm olishlariga imkon tug‘diradi; Binobarin, “Usuli jadidaga ko‘ra, osonlik bilan
ayollar ham erkaklar olim bo‘ladilar”. (85-bet). “Ta hs ili jadida,-deydi Fitrat o‘z
q axramoni tilidan,- q izni olti yoshligida maktabga beradilar, agar xoxlasalar, un
sakkiz, aksariyat un turt yil o‘q itib, tafsirxon va xadisxon olima kilib kuyovga
beradilar”. (84- bet).
Xulosa qilib aytganda, XX asr faqat o‘zbek xalqi hayotida emas, balki
butun dunyo hayotida alg‘ov-dalg‘ovlarga boyligi bilan ajralib turadigan davr
bo‘ldi. Bu asrga kelib, hayot jarayonlari tezligi haddan ziyod ortdi. Ijtimoiy
41
( Абдурауф Фитрат : Мунозара. 62 , 83-84бет).

hodisalarning almashinish surati aqlga sig‘mas darajada tezlashdi. Turkiston
xalqlarining necha asrlar mobaynida davom etib kelayotgan bir maromdagi
mudroq hayoti shu asr boshida ag‘dar-to‘ntar bo‘lib ketdi. Fikrdagi yangilanish,
texnika yutuqlarining kirib kelishi, axborot almashishning tezlashgani
turkistonliklarning hayot tarzlarini o‘zgartirib yubordi. S h u vaqtga qadar milliy
adabiyotimiz milliy hayotimiz bilan elkama-elka bormas edi. Garchi,
adabiyotimiz hayotdan tamomila ajralib qolmagan bo‘lsa-da, ijtimoiy
turmushning muammolari uni to‘la chulg‘ab olmasdi. XX asrga kelib, adabiyot
hayotga yaqinlashdi. Bu bilan kifoyalanib qolmay, hayotni o‘zgartirishga urina
boshladi.
3.2. Jadidlar milliy-demokratik davlatchilik g‘oyalari va hozirgi zamon
Bolsheviklar 1917 yil noyabrida Toshkent shahrida Turkiston uchun Sovet
hokimiyati rejimini e’lon etganidan so‘ng, Turkiston milliy ziyolilari va
Rusiyaga qarshi bo‘lgan barcha ish odamlari Qo‘qon shahrida to‘plandilar. 1917
yil dekabrida Turkiston milliy muxtoriyat hukumatini qurdilar. Bu muxtoriyat
Turkistonning turkistonliklar tomonidan idora qilinishiga asoslangan edi.
“S h o‘roi Islom” tashkiloti Rusiya bolshevizmiga qarshi Turkiston milliy
davlatchilik g‘oyalarini jiddiyat bilan olib borgan va birinchi bo‘lib,“Turkiston
ulomolar jamiyati” bilan birlikda Qo‘qon shahrida Turkiston muxtoriyatini e’lon
qila olgandi. Sovet tarixchilarining fikrlariga ko‘ra “jadidchilar,Turkistonni
rusiyadan ayirishni o‘ylardilar” (B.F. G‘afurov. “Istoriya tadjikskogo naroda”.
M.,1949. 451 bet.) “S h o‘roi Islom” tashkiloti 1920 yilda Sovet hukumati
tomonidan ta’qiqlandi (ocherki “Istorii Komunisticheskoy partii
Turkistana”,T.,1958. 95,96 betlar).
Rusiya Sovet hukumati 1917 yildan e’tiboran jadidchilar ila ish birligi
qilmoq taktikasini olib bordi. Jadidchilar CHor Rusiyasidan ozod bo‘lganlari
uchun mamnun edilar. Va Sovet hokimiyatining ilk davrida milliy madaniy
siyosatlarini davom ettira oldilar. Jadidchilarning “Turk eli”,“Turk so‘zi”,“Ulug‘
Turkiston”,“El bayrog‘i”, “Cho‘lpon” nomli gazetalari 1918 yilning yoz
oylarigacha o‘z milliy g‘oyalarini bayon etib ulgurgandilar. Jadidchilar bilan ish

birligi qilgan Sovet idorachilari hatto “Kommunizm Turkistonda jadidizm yo‘li
orqali maydonga chiqa oldi”,deya fikr bildirgandilar. (Qarang:B. Hayit. “Buxoro
va Xiva mustaqilligining bitirilishi tarixi haqida ba’zi mulohazalar”,“Milliy
Turkiston”,1967 12 nomer,12,19 betlar) Sovet idoralari jadidchilarning yuqorida
zikr etganimiz,gazetalarini yopdilar. Ular,1918 yildan e’tiboran o‘z ruhlarida
o‘nta gazeta nashr etdilar. Jadidchilar Sovet gazetalari yo‘li ila o‘z fikrlarini
bildira boshladilar.
Buxoro Amirligi va Xiva Xonligidagi jadidchilar: bular “Yosh
buxoroliklar”, “Yosh xivaliklar” nomlari bilan tanilgandirlar, Usmonli
imperatorligidagi “Yosh turklar” harakatining ta’siri ostida qolgandirlar.
Ularning bir guruhi Buxoro amirligi va Xiva xonligini yo‘q qilib, bularning
o‘rniga jumhurriyat qurmoq niyatida Sovetlar bilan,hatto qurol bilan ish birligi
qildilar. Sovet kommunizm rejimi ila birlikda ishlash masalasida jadidlar ikki
guruhga bo‘linadilar. Bir guruh jadidchilar Sovetlar tomonidan Buxoro va Xiva
yarim mustaqil davlatlarining ishg‘ol etilishiga rozi bo‘lmaydilar,lekin bir qism
jadid rahbarlari Sovet qizil armiyasining Buxoro va Xivaga hujum qilishiga
tarafdor bo‘ldilar. Sovet rusiya qo‘shini 1920 yilda bu ikki davlatni ishg‘ol etar
ekan,jadidchilarga suyandi va jadidlar ham ularga qurol bo‘ldilar. (Bolshaya
sovetskaya ensklopediya,4 jild,199 bet)
Sovet madaniy siyosatining ta’siri bilan jadidchi ijodkorlar 1919 yildan
e’tiboran,ikki guruhga bo‘linishgandi. Miryoqub Davlat,Mag‘jon Jumaboy,
Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Sulaymon Cho‘lpon kabi shoirlar fikrlarini
o‘zgartirmay,Sovet madaniyat idoralarida milliy mafkura milliy madaniyatning
takomili uchun faoliyatlarini davom ettirdilar. Jadidlarning eski ta’sirli
shoirlaridan Sadriddin Ayniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy,Abdulla Avloniy va
Saken Sayfullin kabilar,she’rlarida va boshqa faoliyatlarida kommunizm ruhini
tashimoq rolini o‘ynay boshladilar.
Sovet Rusiyasining Turkistondagi idorachilari 1930 yilgacha
jadidchilarning fikr va faoliyatlariga izn berdilar. Faqat 1934 yildan
e’tiboran,jiddiyat bilan,“mafkura maydonida kurash” shiori ostida jadidizm

mafkurasidan qutilish harakatiga tushdilar. Jadidlarning hayot bo‘lgan katta bir
qismi Sovet davlati,kommunistik partiyasi va madaniyat muassasalarida 1937
yilgacha ishlay oldilar. Sovet rejimi bularning kontrol ostida ishlatayotgan
edi,lekin hayotlariga tajovuz qilmayotgan edi.
Sovet Rusiyasining 1937,39 yillarda davom ettirgan “davlat va
kommunistik partiya idoralarini xalq dushmanlaridan va millatchilardan
tozalash” siyosati natijasida jadidizmning Sovet idoralarida ishlayotgan barcha
vakillari qamoqqa olindilar. Bularning ko‘pchiligi troyka (uch kishilik yashirin
mahkama) qarori bilan otib tashlandi.
Demak,1939 yilni Turkistonda jadidizm faoliyatlarining oxiri deb
hisoblash mumkin. Jadidchilik Kommunizm rejimining zo‘rovonlik siyosati
ostida milliy madaniyatning takomili va milliy davlat hayotini qozonmoq
yo‘lidagi faoliyatlarini to‘xtatish majburiyatida qoldi. Jadidchildik harakati
Turkistondagi fikr hayoti tarixining bir parchasi sifatida davom eta boshladi.
Jadidizm tugutilishi masalasida Sovet Ittifoqida nashr etilgan bir ensklopediyada
shunday deyilgandir:“Jadidizm Sovet hokimiyatiga qarshi kurashda siyosiy
bosqinchilik (banditizm) shaklini oldi. Jadidchilar chet imperialist
hukumatlarining jasuslari rolini o‘ynadilar. Jadidizm oqibatda SSSRda
sotsializm zafarlaridan so‘ngra bitkazildi. 42
Jadidchilik harakatining so‘nggi yillari faol siyosiy kurashlar bilan ajralib
turmaydi. Bu davrda sovet rejimi turli siyosiy ishlar („O‘n sakkizlar guruhi“,
„Inog‘omovchilik“, „Qosimovchilik“, „Badriddinovchilik“ va boshqa) tuzib,
milliy ziyolilarni ommaviy ravishda qatag‘on qilishga kirishdi. 1929-yil
noyabrda Munavvarqori boshchiligidagi 38 kishining qamoqqa olinishi
(keyinchalik ularning soni 87 kishiga yetgan) bilan jadidchilik harakatiga kuchli
zarba berildi.
Jadidchilik harakati siyosiy ma’rifatparvarlikdan jadid taraqqiyparvarlar
firqasi darajasiga ko‘tarila oldi. Bu harakat hamda firqa a’zolari o‘z faoliyati va
42
“Правда Вастока”,1962,26 январь яна қаранг: кузатувчи Б. Ҳайит: “Нега жадидчиликдан
қўрқмоқдалар?”, “Миддий Туркистон” 1963,92 номер,28,30 бетлар. “Шарқ юлдузи”,Т.,1980,8 номер 100
бет.

dasturiga ko‘ra, sho‘ro adabiyotlarida aytilganidek, „bir hovuch boylar
manfaatiga xizmat qiluvchi liberal burjuaziya vakillari“ emas, balki
Turkistonning barcha xalqlari taqdirini o‘ylab ish ko‘rgan demokratik
jarayonning namoyandalari edi.
Turkistonda sovet ho kimiyati zo‘ravonlik yo‘li bilan o‘rnatilgach,
jadidlarning bir qismi faol siyosiy xayotdan chetlashib, faqat badiiy ijod bilan
shug‘ullandi (Abdulvohid Burhonov, Abdulla Avloniy, Sadriddin Ayniy va
boshqalar). Ayrim jadidlar sovet idoralari madaniy-ma’rifiy shohobchalarida
mehnat qilishdi (Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev, Munavvarqori, Hamza,
Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev, Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov va boshqalar).
Ba’zi jadidlar „mahalliy kommunistlar“ sifatida yuqori davlat va hukumat
lavozimlarida ishlashni davom ettirdi (Fayzulla Xo‘jayev, Abdulqodir
Muhiddinov, Nizomiddin Xo‘jayev va boshqalar). Ayrim jadidlar bo‘lsa,
Turkistondagi istiqlolchilik harakati saflariga borib qo‘shildi va xorijga
muhojirlikka jo‘nab ketdi (Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jayev, Sadriddinxon
S h arifxo‘jayev, Abdulhamid Oripov va boshqalar).
Jadidchilik harakatining barcha taniqli namoyandalari (Sadriddin Ayniydan
tashqari) 30-yillarda sovet mustabid rejimi tomonidan amalga oshirilgan qirg‘in
natijasida halok bo‘ldi. Jadidchilik harakatiga sovet davrida „millatchilik“,
panturkizm, panislamizm tamg‘alari bosilib, qoralandi. Jadid adabiyotini o‘qish
taqiqlandi.
Sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka „burjua-liberal harakat“
deb ta’rif berilgan. SSRI parchalanib ketganidan keyin jadidchilik harakati va
uning namoyandalari nomi qayta tiklandi. Tarixchi, adabiyoshunos, tilshunos,
faylasuf, huquqshunos, san’atshunos va pedagog olimlar jadidlarning ilmiy va
adabiy merosini o‘rganishda dastlabki natijalarni qo‘lga kiritishdi. Mustaqillik
yillarida Fitrat, CHo‘lpon, Abdulla Avloniyning 2 jildli, Behbudiy, Abdulla
Qodiriy, Sidqiy Xondayliqiy, Ibrat, Ajziy, So‘fizodaning 1 jildli, shuningdek,
Fayzulla Xo‘jayev, Munavvarqori, Polvonniyoz hoji YUsupovning asarlari chop
qilindi. Jadidlarning 20 ta mashhur vakili kiritilgan „Unutilmas siymolar.

Jadidchilik harakatining namoyandalari“ (Toshkent, 1999) albom-kitobi
nashrdan chiqdi. Ularning faoliyati darslik va qo‘llanmalarga kiritildi.
1999-yil 16-18-sentabrda Toshkentda „Markaziy Osiyo 20-asr boshida:
islohotlar, yangilanish, taraqqiyot va mustaqillik uchun kurash (Jadidchilik,
Muxtoriyatchilik, Istiqlolchilik)“ mavzuida xalqaro konferensiya o‘tkazilib,
unda AQSH, Germaniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Turkiya, Rossiya,
Hindiston va boshqa mamlakatlardan kelgan nufuzli olimlar jadidchilik va
istiqlolchilik harakatlari to‘g‘risida jahon ilm-fanida to‘plangan so‘nggi
xulosalar yuzasidan o‘zbekistonlik hamkasblari bilan o‘zaro fikr almashdilar.
Jadidchilik harakati jahonshumul ahamiyatga molik hodisa ekanligi e’tirof
qilindi. Konferensiyada ushbu muammoni tadqiq qiluvchi xalqaro ilmiy kengash
tuzildi.
Mahmudxo‘ja Bexbudiyning bu fikrlaridan ham shuni bilsak bo‘ladiki,
qrimtatar farzandlari, jumladan, I. Gaspraliniig milliy ozodlik yo‘lidagi
harakatlarini ijobiy baholash bilan birga uning qaysidir ma’noda turkiy xalqlari
birlashtirishga erishgan hamda milliy ozodlik yo‘lida o‘z g‘oyalari bilan
izdoshlarini ergashtira olgan.
Bosqinchi ma’murlarning ma’naviy strategiyasiga qarshi mahalliy ziyolilar
sinfi etishib chiqdi. Jumladan, Mahmudxo‘ja Bexbudiy, Munavvar Qori,
Abdulla Avloniy, A. S h okuriy, I.Xonxo‘jaev kabi ma’rifatparvarlar milliy
maktablarni isloh qilish, dunyoviy fanlarni o‘qitish dasturini kengaytirgan holda
yangi usul maktablarini tashkil etish uchun ma’suliyatni o‘z zimmalariga oldi.
Ular oddiy xalq uchunkutubxonalar, o‘kuv zallari tashkil qildilar. Darsliklar va
o‘kuv ko‘llanmalar yozdilar, gazeta jurnallar tashkil qilib ma’rifatparvarlar
g‘oyalarini keng yoydilar. Natijada, chor hukumati tomonidan tashkil qilingan
“rus-tuzem maktablari mahalliy aholi o‘rtasida ommalashmay qoldi. Sababi,
oddiy xalq ham bu maktablar milliy qadriyatlarni, milliy
manfaatlarniifodalamasligini va kundalik turmush tarziga javob bermasligini
anglab etgan edi.
Tarixchi olima D.Alimova jadidchilik xarakatining vujudga kelishini

ob’ektiv va sub’ektiv sabablarini o‘sha davr manbalari bo‘lgan Axmad -
Donishying “Navodir al-vaqoe” (“Nodir voqealar ) hamda Risolai tarixi amiron
mang‘it” (“Mang‘it amirlari tarixi haqida risola”), Mirza Muhammad
Abdulazim Soniy Bo‘stoniyning “Tarixi salodini mang‘itiya dor ussaltanai
Buxoroi sharif” (“Buxoro sharif saltanatidagi mang‘it hukmdorlari tarixi”),
hamda ularning zamondoshi buxorolik tarixchi Mirzo Salimbek ibn Muxammad
Rahimning “Tarixiy Salimiy” asarlariga tayanib, xalqning og‘ir axvoli va
ijtimoiy hayotning barcha sohalarida qoloqlik ekanligini ta’kidlaydi.
Bizning fikrimizcha ham yuqorida keltirilgan asarlar jadidchilik
harakatining vujudga kelishini ob’ektiv va sub’ektiv sabablarini ko‘rsatish
uchun asos bo‘la oladi. Ahmad Donish Buxoro amirlarining davlat, jamiyat va
uning fuqarolari farovonligi yo‘lida emas, balki o‘z shaxsiy manfaati yo‘lida
qayg‘urgan nonoq hukmdorlar sifatida tasvirlanadi. U o‘zining “Mang‘it
amirlari tarixi haqida risola” asarida bu xaqda shunday yozadi. Buxoroda millat
hayotida qabih o‘zgarishlar yuz berdi: aksariyat madrasalarda dars, masjitlarda
namoz ta’qiqlanib, Madrasa xujralari goho mishkobchining eshagi uchun
og‘ilxona, ba’zan esa baqqolning g‘alla omboriga aylanadi....beva xotinlarning
chirog‘donidan o‘t-olovni, vaqflarga tegishli ombordan nonlarni o‘g‘irlab,
ularni barchasini o‘z qorinlarini to‘yg‘azishga, turli extiyojlarga sarflar edilar.
Xech kim ularni to‘xtata olmas edi. Amir va xokimlar o‘rtasida mayxo‘rlik,
qimorbozlik, fisqu-fasod keng tarqalgan. Fuqaro va raiyat esa zulmning
kuchayishi, oluq va soluq aminona va vakilona dastidan erkin nafas olmay
qoldilar, nikox o‘qitish narxi qimmatlashdi. Masalan, maxr o‘n dirhamga, qozini
nikox dalolatnomasi o‘n dinor va bir man bug‘doy, tarozidan foydalanish uchun
o‘n besh tanga va boshqalar”, deb yozadi. 43
Ahmad Donishning Risola yoxud mang‘itlar xondoni saltanatining
qisqacha tarixi kitobidan.
“Amir ularni xafa qilib qo‘yishdan va bu bilan o‘zining tinchini
43
Аҳмад Дониш. Рисола ёҳуд манғитлар хонадони салтанатининг қисқача тарихи. Тошкент. Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси”, Давлат илмий нашриёти, 2014 йил. 19-бет.

yo‘ q otishdan qo‘rqib, ishratu farog‘atlarini ta’minlash uchun jabr-zulm bilan
soliqlar miqdorini yuz martaga ko‘tarib, ularga berardi. S h u bilan o‘zini ularga
duet va itoatkor qilib ko‘rsatishga urinardi.
Bizning diyorning boshqarilishi shu y erning podsholarining ra’yi,
hoxishlariga bog‘liq bo‘lsa ruslar ishlarini belgilagan tartibda bo‘yicha olib
borar edilar. Bizning xalq bilan muomalamiz ularning tartiblariga to‘g‘ri
kelmagani uchun har bir qadamni nazorat qilar edilar. ”sen do‘stlikka xilof
bunday ish q ilding, ”bu farmon itoatkorlik talabiga xilof, nima biz bilan ixtilofga
bormo q chimisizlar?”der edilar.
Jadidlar maorifi. Jadidchilik harakati, shu vaqtgacha islom dunyosida sira
ham ko‘rinmagan ilg‘or va tezkor o‘qitish “Savtiya” (tovush) usuliga asoslangan
jadid maktablari tashkil topishidan boshlandi. Bu maktablarda bolalar bir yilda
savod chiqarib, mukammal o‘qish va yozishni o‘zlashtiradi. Buning uchun esa
qadim an’anaviy musulmon maktablarida 5-6 yil o‘qish kerak bo‘lar edi. Aytish
mumkinki, “Savtiya” usulidagi jadid maktabi Vatanimiz tarixidagi buyuk
kashfiyotlar silsilasini boyitdi. Jadid maktabida diniy va dunyoviy ta’lim-tarbiya
hamda ilm o‘zaro uyg‘unlashtirildi. Bolalar qulay partalarda o‘tirib, xarita va
rasmlar yordamida tez savod chiqardi va diniy – dunyoviy ilmilarni o‘rgandi.
Jadid maktablarida Qur’oni-karim, matematika, geografiya, ona tili , rus, arab
tillari, ashula va hatto jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi.
Jadid maktablarining ochilishiga rus amaldorlari, musulmon mutaassiblari
qarshilik qiladilar. Jadidlar katta matonat va fidoyilik bilan eski maktablarga
tegmay namuna sifatida jadid maktablarini tashkil etib, omma orasida katta
obro‘ qozondilar. Jadid maktablari qat’iy nizom va dastur va darsliklarga
asoslandi. Tarixda birinchi bo‘lib, jadidlar o‘quvchilarga kundalik, chorak va
yillik baholar qo‘yishni joriy etdilar. O‘quvchilar sinfdan-sinfga o‘tish va
bitirish uchun jamoatchilik oldida ochiq chorak, yillik va bitiruv imtihonlarini
topshirganlar. Maktab ochgan jadidlar dastur, qo‘llanma va darsliklarni ham
o‘zlari yaratdilar. Sayidrasul Sayidazizovning “Ustodi avval”, Munavvarqori
Abdurashidxonovning “Adibi avval”, “Adibi soniy”, “Tajvid” (Qur’onni qiroat

bilan o‘qish usuliga oid qo‘llanma), “ Havoyiji diniya” (Shariat qonunlari
to‘plami), “Yor yuzi”, “ Usuli hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Tarixi islom”, Abdulla
Avloniyning “Birinchi muallim” va “Ikkinchi muallim”, “Turkiy guliston yohud
ahloq“, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Qisqacha umumiy geografiya”, “Bolalar
maktubi”, “Islomning qisqacha tarixi”, “Amaliyoti islom”, “Aholi
geografiyasiga kirish”, “Rossiyaning qisqacha geografiyasi” va boshqalar shular
jumlasidandir.
Jadid maktablari ochilishi bilan ba’zi joylarda qadim maktablari bo‘shab
qoldilar. Natijada eski va jadid maktabdorlari o‘rtasida jiddiy qarama-
qarshiliklar paydo bo‘ldi. Bunga mutaassib qozi, mulla va ulamolar ham
qo‘shildilar. Jadid maktablarining jami soni va ular qayerlarda ochilib faoliyat
yuritganligi haqida hozircha to‘la ma’lumot yo‘q. Lekin 1903 yilda birgina
Toshkentda 20 ta (shundan 2 tasi o‘rta), jadid maktablari bo‘lgan. Ma’lumki,
1909 yildan keyin jadid maktablari qattiq nazorat ostiga olinadi, arzimas
bahonalar bilan yopiladi. Ularda o‘qitiladigan adabiyot va darsliklar
“oxranka”ning diqqat markazida bo‘ladi. Jadid maktablari Buxoro, Samarqand,
Toshkent, Andijon, Xiva, To‘qmoq, Yangi Marg‘ilon, Yeski Marg‘ilon,
Kattaqo‘rg‘on, Qizil O‘rda, Turkiston, Chust, Chorjo‘y, Termiz, Marv
shaharlarida ochiladi. Shuningdek, Juma (Samarqand viloyati), Qovunchi
(Toshkent viloyati), To‘raqo‘rg‘on (Namangan viloyati), Po‘stindo‘z (Buxoro
viloyati) kabi katta qishloqlarda ham jadid maktablari ochilgan. Jadid maktablari
M.Behbudiyning yozishicha, 15-20 yil ichida jami Kavkaz mamlakatlari, Eron,
Hind, Misr, Hijoz va boshqa joylarida ham joriy bo‘ldilar. Jadidchilikning
asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda zamonaviy (yevropacha) oliy ta’limni
yo‘lga qo‘yish bo‘ldi. Universitet tashkil etish g‘oyasi Turkistonda ilk bor 1892
yilda Ismoilbek Gaspirali tomonidan olg‘a surildi. I. Gaspirali 1906-yilda, yana
“Tarjimon” gazetasida to‘g‘ridan to‘g‘ri Buxoro amiri va Xiva xoniga murojaat
qilib shunday deydi: “Fuqoroyi islom sizlardan mol istamas, osh istamas.
Din-”Qur’on”dan, jon-Xudodan. Siz davlatlik xonlardan aholiga ehson
etiladigan narsa-nashri maorifga, taraqqiyot va kamolatga omil bo‘luvchi oliy

darajalik maorif maktablaridir. Ko‘hna madrasalari ko‘p Buxoroi sharifda va
Xivada endi biror dorilfununi islomiya ta’sis etmoq lozim. Bu dorilfununlarga
bir daraja ilm olgan talaba qabul qilinib, tarix, jo‘g‘rofiya, kimyo, handasa, ilmi
huquq , usuli idorayi davlat, ilmi iqtisod va boshqa lozim fanlar, turkiy, forsiy,
rusiy va fransaviy tillar o‘rgatilsa... Ushbu dorilfununlarda muallim va
mudarrislik qila oladigan ahli kamol bor” Jadidlar oliy ta’limning asosi-
universitet tashkil etish uchun Toshkent shahar Dumasidan ham foydalandilar.
Munavvarqori, Fitrat, M. Behbudiy, U. Asadullaxo‘jayev va boshqa jadidlar
milliy dunyoviy oliy ta’lim g‘oyasini o‘z asar va maqolalarida keng targ‘ibot-
tashviqot qiladilar. Oliy ta’limga zamin yaratish uchun, jadid maktablarida
dunyoviy ilmlar o‘qitildi, xorijga yoshlar o‘qishga yuborildi.
Dunyoviy hozirgi zamon oliy o‘quv yurti – universitetga asos solishga
jadidlar faqat 1918-yilda Musulmon xalq dorulfununini tashkil etish bilan
muvaffaq bo‘ldilar. Umuman, jadidlar juda qisqa vaqt ichida butunlay yangi
ya’ni jadid xalq maorifi tizimi ya’ni, hozirgi zamon xalq maorifi tizimiga asos
soldilar. Jadid matbuoti va jurnalistikasi. Jadidchilik harakatining ikkinchi bir
muhim faoliyati milliy matbuot va jurnalistikasiga asos solish bo‘ldi. Turkiston
jadidlari rus demokratik va inqilobiy harakatining yutuqlaridan ham samarali
foydalandilar. Zolim “oq poshsho” Nikolay II inqilobiy-demokratik harakat
bosimi ostida 1905-yil 17-oktyabrda maxsus manifestga imzo chekib,
demokratiya, matbuot va so‘z, har xil yig‘inlar o‘tkazish erkinligini joriy
qilishga majbur bo‘ldi. Buni jadidlar katta quvonch bilan kutib oldilar. Mana
shundan so‘ng jadidlar millat himoyasi uchun jangovar qalqon va muazzam
minbar bo‘lgan gazeta va jurnallarni tashkil etish uchun juda shaxdam
kurashadilar. Toshkentda Ismoil Obidiy “Taraqqiy” (1906), Munavvarqori
Abdurashidxonov “Xurshid” (1906), Abdulla Avloniy “Shuhrat” (1907),
Sayidkarim Sayidazimboyev “Tujjor” (1907), Ahmadjon Bektemirov “Osiyo”
(1908), Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev “Sadoi Turkiston” (1914-1915)
gazetalari, shuningdek, Abdurahmon Sodiq o‘g‘li (Sayyox) “Al-Isloh” (1915)
jurnalini nashr etishga muvaffaq bo‘ldilar. Samarqandda esa Muhmudxo‘ja

Behbudiy “Samarqand” ruscha (1913) gazetasi va “Oyna” (1913-1915)
jurnalini, Qo‘qonda Obidjon Mahmudov “Sadoi Farg‘ona” (1914) gazetalarini
chiqardi. Bu gazeta va jurnallar doimo mahfiy politsiya “oxranka”ning
ayg‘oqchilari kuzatuvi, ta’qibi ostida bo‘ldilar. Jadid matbuoti 1917-yil fevralda
rus podshosi taxtdan ag‘darilgach, yanada rivojlandi. Juda qisqa vaqt oralig‘ida
fevraldan oktyabrgacha Toshkentda Munavvarqori Abdurashidxonov “Najot”
(1917 y. mart), A. Battol “Sho‘roi islom” (1917 y. may), Abdulla Avloniy
“Turon” (1917 y.), Ahmad Zaki Validiy va Munavvarqori Abdurashidxonov
“Kengash” (1917 yil iyun), “Ulug‘ Turkiston” (1917 y.), Qo‘qonda Bo‘lat
Soliyev “Yel bayrog‘i” (1917 y. sentyabr) gazetalarini, H.H. Niyoziy
“Kengash”, Ashurali Zohiriy “Yurt” (1917 yil iyun) jurnallarini, Samarqandda
esa Shohmuhammadzoda “Hurriyat” (1917 yil aprel) gazetalarini chop etdilar.
Buyuk millatparvar jadidlar, jadid matbuoti orqali millatni o‘z madaniy-
iqtisodiy ahvoli, siyosiy qaram va huquqsizligini anglatishga, unda
bosqinchilarga qarshi nafrat, milliy istiqlolga ishonch ruhini tarbiyalashga
muvaffaq bo‘ldilar. Shuning bilan birga ular milliy muxtoriyat va jumhuriyat
g‘oyasini, millatlararo tenglik va qon-qarindoshlikni targ‘ibot qilishni to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yadilar.
Mutaxassislarning aniqlashicha, 1917-yil oktabr to‘ntarilishigacha
dramaturgiya sohasida o‘ttizdan ortiq drama, tragediya, komediya asarlari
yozilgan va ularning ko‘pchiligi teatrlarda sahnalashtirilgan. O‘zbek jadid
dramaturgiyasi va teatriga ilk bor asos solgan Mahmudxo‘ja Behbudiy bo‘ldi.
Uning “Padarkush” dramasi birinchi bor 1914-yil 27-fevralda Toshkentdagi
“Kolizey” teatrida qo‘yilishi juda katta madaniy-ma’rifiy voqea bo‘ldi. Bu kun
o‘zbek teatriga asos solingan sana sifatida tarixga kirdi. Shunday qilib, milliy
jadid adabiyoti dramaturgiyasi va teatri paydo bo‘ldi. Adabiy tanqidchilik va
badiiy tarjimonchilik ham shakllandi.
“Mamlakat boshidan ket” demasinlar deb amir yana zulm evaziga fukaro
va raiyatdan zo‘rlik bilan katta miqdorda pul yig‘ib, ularning og‘zini
yopishuchun pora berar, sovga ulashar edi.

Jadidlar xalqning hohish irodasini,manfaatlarini ifodalovchi toifa sifatida
siyosiy faoliyatlarining negizi mustaqillik va ozodlik g‘oyalari bilan sug‘orilgan
edi. Bu g‘oyalar avvalombor XIX asrning 50-70 yillarida o‘zbek xalqining
Rossiya tajovuziga qarshi janglarida o‘z ifodasini topgan edi. Ular rus
davlatining Turkiston zaminida hukmronligi o‘rnatilganidan keyin ham xalqning
qalbida jo‘sh urib turdi.Bu xamisha o‘z xalqining dardida yashagan va uning
ozodligi uchun jonini tikkan jadidlarning ong hamda qalbini cho‘lg‘ab oldi.
C h unki rus davlati mingtaqada milliy davlatni o‘rnatib,mustaqillikni barbod
etdi. U o‘zining manfaatlarini ta’minlaydigan siyosiy-ma’muriy tizimni tashkil
etib, butun mintaqani yagona egasi bo‘lib qoldi.
Sovetlarning “Jadidizm siyosiy bosqinchilik shaklini oldi va chet
imperialistlarining jasuslari rolini o‘ynadi”,degan fikrlari tuhmatning bir
ko‘rinishidir. Sovetlar “Sotsializm zafari”,deganda 1938,39 yillarni tushunadilar.
Sovetlar jadidchilik harakatining ba’zi ochiq faoliyatlariga barham berdilar.
Lekin,Turkiston ziyolilari orasida jadidizm ruhidan to hozirgi paytgacha qutila
olmadilar. Ba’zi Turkistonli tarixchi va adabiyotchilar,1956 yildan keyin
jadidizm jarayonining tarixiy hodisa sifatida qurilishi masalasini o‘rtaga
qo‘ydilar. Ba’zilari esa,ochiqcha jadidizm g‘oyasini himoya qilish istagida
bo‘ldilar. Kommunizm rejimi bularning qarshisida ham jabha ochish
majburiyatida qolgandi. O‘zbekiston kompartiyasining birinchi kotibi SH.
Rashidov rejimning talablarini shunday ifoda etgan edi. “Ba’zi insonlar
Stalinning shaxsiga qarshi kurash bilan birga,jadidchilik va uning g‘oyasini ham
himoya qilmoqchi bo‘ladilar. Biz bunga xayrihohlik qilaolmaymiz va bunga yo‘l
qo‘ymaymiz. Shaxsga sig‘inish davrida ba’zi jadidchilar va ularga yaqin bo‘lgan
o‘qituvchilar,yozuvchilar va gazetachilar tazyiqqa duchor etildilar.
Keyingi paytlarda ular afv etildilar. Ammo,teskarichi va aksilinqilobchi
bo‘lgan jadidizm afv etilmadi. Panislamizm va panturkizm jadidchilarning asos
g‘oyasi edi. Kimki,jadidchilikni himoya qilmoq harakatida bo‘lsa,u dushmanni
himoya etayotgan bo‘ladi.”
Bu kungi (1981yil…)Turkistonda jadidizm yo‘q. Lekin Sovet rejimida

jadidizmdan qo‘rquv bor. Jadidizm mafkurasining qoldirgan ta’sirlari bor.
Turkistonda u zamonning jadidchilari,shoir Abdulla Avloniy
tilidan:“Tur,ey,millat uyqudan,hasratlashaylik” (“SHarq yulduzi”,1980 8
nomer,100 bet) deyishardi. Bu kungi ziyolilar,millatning uyqudan uyg‘onganini
sezardilar. Ular millatni turishga chaqirayotirlar, millatni, mustaqillikni olishga
da’vat etayotirlar.
Xulosa qilib aytganda, Mamlakatimiz tarixini o‘ rganar ekanmiz, XIX asr
oxiri va XX asr boshlarida Turkiston ulkasida b o‘ lib o‘ tgan davr chu q ur ilmi y
tad q i q otlarni, va bu davr ha q ida tarixiy, i l miy va nazari y xulosalarni kutmo q da.
Chu n ki bu davrda sodir b o‘ lgan vo q ea va xodisalar T urkiston tub a h olisi m i lliy
ongida ozodlik, adolat, tenglik kabi g‘ oyalarini shakllantirdi. O‘ z navbatida
bunday g‘ oyalarni n g shakllanishi ob’ektiv tarixiy zarurat sifatida maydonga
keldi. Demak, jadidchilik yangi bir davr pallasida xal q imiz ma’navi y tafakkurini
yana bir po g‘ ona yuksakka k o‘ tardi. Jadidlarning g‘ arb va sh ar q
mutafakkirlarining falsafiy-axlo q iy q arashlarini u yg‘ unlashtirgan g‘ oyalari
milliy isti q lol g‘ oyasining mu h im tara qq i yot bos q ichi vazifasini o‘ tab berdi.
Zero, bugungi globallashuv jarayoni o‘ tmishda h am h ozir va kelajakda h am
milliy g‘ oyaga b o‘ lgan zaruriyatni oshirib boradi. Shunday ekan jadidlarning
ma’rifatparvarlik g‘ oyalari, fidoiylik va gumanizm singari falsafiy-axlo q iy
q arashlari bilan su g‘ orilgan milli y isti q lol g‘ oyamiz musta q illigimizning
musta h kamlashga, vatan ravna q ini yuksaltirishga xizmat qiladi.

XULOSA
Mamlakatimiz tarixini o‘ rganar ekanmiz, XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Turkiston ulkasida b o‘ lib o‘ tgan davr chu q ur ilmi y tad q i q otlarni, va
bu davr ha q ida tarixiy, i l miy va nazari y xulosalarni kutmo q da. Chu n ki bu
davrda sodir b o‘ lgan vo q ea va xodisalar T urkiston tub a h olisi m i lliy ongida
ozodlik, adolat, tenglik kabi g‘ oyalarini shakllantirdi. O‘ z navbatida bunday
g‘ oyalarni n g shakllanishi ob’ektiv tarixiy zarurat sifatida maydonga keldi.
Jadidchilik ijtimoiy-siyosiy h arakat sifatida Vatan, millat, umumxalq va
umuminsoniy manfaat va tara qq iyotni h imoya q ilgan h olda rus istilochilariga
q arshi xal q lar tengligini q aror to p tiruvchi ijtimoi y -siyosiy, madaniy-ma’rifiy,
ma’naviy-mafkuravi y kuch sifatida o‘ zini sa q lab q oldi va barkamol darajaga
erishdi. Siyosiy dasturlar umuminsoni y xususiyatlarni tarannum etuvchi, erk va
ozodlik, adolat va musta q illik g‘ oyalari n i olga surdi. Bu bilan jadidchilar
musta q illigimiz uchun g‘ oyavi y asos b o‘ la oladigan tamoyillarni ilgari surdi. Bu
bilan b iz sh o‘ r o tarixshunosligi jadidchilik xarakatining q ar i yib yarim asrga
ya q in madaniy-ma’rifiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-mafkuraviy milli y ozodlik
va isti q lol jabxasida yuritgan k o‘ p q irrali unumli faoliya t i not o‘g‘ ri k o‘ rsatib
keldi. Sobiq mafkura tor qolipga solinga ni o‘ zining prinsi p lari bilan jadidchilik
harakatining mazmun va mo h iyatini har tomonlama buzub tal q in q ildi. Ular
jadidchilik h arakat sifatida oktyar in q ilobidan s o‘ ng o‘ z faoliyatlarini
tugatganlar. Jadidchilar savdo burjuaziyasi”ning mafkurasi b o‘ lgan va ularning
xohish irodalarini ifodalagan va h imoya qilgan degan g‘ oyalarni asossiz
ekanligini ochi b tashlash va q ti keldi.
Turkiston tub a h olis i ning o‘ z ijtimoiy ozodlik y o‘ lini o‘ zi belgilash va
musta q il milliy davlatchiligini o‘ rnatishga o‘ rinishlari chor h ukumati ma’murlari
tomonidan q urol kuchi bilan t o‘ xtatildi. Lekin buniig natijasida Turkiston
Muxtoriyati millatlarning o‘ z ta q dirini o‘ zi belgilash masalasini lenincha
“Milliy- h ududiy avtonomiya modeliga q arama- q arshi ularo q demokratik y o‘ l
bilan h al etishga bel bo g‘ lagan xal q „rodasi va il g‘ or ziyolilarning k o‘ tarinki
xatti- h arakatlari zaminida vujudga kelgan. Tabiiyki, z o‘ ravonlik, shovinizm

bilan q urollangan yangi mustabid bolsheviklar milliy mu s ta q il l ikka intilishning
h ar qanda y k o‘ rinishiga tish-tirno g‘ ibilan q arshi chiqdilar. Xal q ni aldash,
shafka t siz kirish va talash y o‘ li bilan katta maqsadlar bilan yuzaga kelgan
demokratik g‘ oyalar nav q ironligidayo q ezib tashlandi. Bunday h ur fikrli il g‘ or
zi yo lilar, fidoiy in sonlar esa, “xal q dushmani” soxta nomi bilan badnom q ilindi.
Buning uchun ularga ma h alliy xal q uchun etti yot begona b o‘ lgan, manfur
siyosiy kurash va sotsialist ik in q ilob nazariyasi va kommunizm kurish goyasi
asosiy q urol vazifasini bajardi. Kommunist i k bos q inchilarning mahalli y shart-
sharoit, milliy xususiyatlarni h isobga olmay, xa yo tga tat biq q ilish uchun aldov,
firibgarlik, ikkiyuzlamachilik, qata g‘ on likdan i borat bo‘ lgan h ayoliy g‘ oyalari
va nazariyalardan foydalandilar. Jadidchilik g‘oyalari eng pastki qatlamlarigacha
ochib tashladi. M illat va Vatanning hayot-mamot masalasi kun tartibiga
qo‘yilgani haqida bong o‘rdi. Bu g‘ oyalarning asosida milliy uy g‘ onish, milli y
musta q illik uchun kurash yotardi. Jadidchilikning moxiyatini millat va Vatanni
anglashdan ular manfaati uchun k u rashishgacha b o‘ lgan h ayajonli jara yo n
tashkil kildi. Ayni paytda, bu h arakat millatni h am tarbiyalab bordi. Xususan
jadidlarimiz millatning yashamo g‘ i, tara qq i y et mo g‘ i uchun, birinchi navbatda,
ozod, musta q il b o‘ lmo g‘ i, lozimligini anglab etdilar va keng xal q ni uy g‘ otishga 1
aloxida e’tibor berdilar. Jadidlarimiz si yo si y ishlar - xa q -xu q u q , milliy davlat,
xokimiyat masalalari bilan muntazam shu g‘ ullandilar. Ayni p aytda, maktab-
maorif isloh qilina boshladi. Milliy matbuot y o‘ lga qo‘ yildi. Teatr paydo b o‘ ldi.
Yangi adabi yo t shakllandi, bir s o‘ z bilan aytganda, yangi tafakkur ma y donga
chi q di. Bu xo l , shubxasiz, uning xayotida u zo q , tur g‘ unlikdan keyin yangi
bosqich boshlanishiga dalolat edi.
Demak, jadidchilik yangi bir davr pallasida xal q imiz ma’navi y tafakkurini
yana bir po g‘ ona yuksakka k o‘ tardi. Jadidlarning g‘ arb va sh ar q
mutafakkirlarining falsafiy-axlo q iy q arashlarini u yg‘ unlashtirgan g‘ oyalari
milliy isti q lol g‘ oyasining mu h im tara qq i yot bos q ichi vazifasini o‘ tab berdi.
Zero, bugungi globallashuv jarayoni o‘ tmishda h am h ozir va kelajakda h am
milliy g‘ oyaga b o‘ lgan zaruriyatni oshirib boradi. Shunday ekan jadidlarning

ma’rifatparvarlik g‘ oyalari, fidoiylik va gumanizm singari falsafiy-axlo q iy
q arashlari bilan su g‘ orilgan milli y isti q lol g‘ oyamiz musta q illigimizning
musta h kamlashga, vatan ravna q ini yuksaltirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Raxbariy adabiyotlar .
1. Mirziyoev SH.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. Toshkent. №1. “O‘zbekiston” NMIU, 2018.
2. Mirziyoev SH. M. O‘zbekistonning 2017-2021 yillarga muljallangan
harakatlar strategiyasi. 2018 y il.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oli y Majlisga murojaatnomasi.
2021yil.
4. I.A. Karimov. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O‘zbekiston, 1997 yil
5. I.A.Karimov “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q ” T. SHarq 1998 y.
6. Karimov I. A. Y u ksak ma’naviyat-engilmas kuch. -T.:Ma’naviyat 2008 y,
Manbalar
7. Dmitriev. G.L.., Depesha Ye. Skaylera i problemы Sredneaziatskoy politiki
sarizma 70-x gg. XIX vek. Materialы po istorii, istoriografii i arxeologii. Sb.
nauchnыx trudov TashGU, № 517, T., 1976.S, 31.».
8 . Statisticheskiy i yejigodnik Rossii. 1915.Pp.1916, otd. 1.S. 100-102.
9 . Sotsialьno Ekonomicheskoe i politicheskoe polojenie O zbekistana nakanuneʼ

Oktyabrya.T., Fan, 1973. S. 29.
10 . А.V.Krivoshein Zpiska glavnoupravlyayuщego. S.45.
11. Palen K.K. Otchet po revizii Turkistanskogo kraya. Pereselencheskoe delo.
S-Pb., 1910 S. 19.
12. Taxrir hay ati: N. Karimov va boshq. T - “Ma naviyag , 2006. 10-bet.ʼ ʼ
Turkiston idorasi . // Shuro , 1908, 23- son, 790-bet. Xuddi shu davlat tili
masalasini Bexbudiy un yildan keyin yana ko tarib, 1918 yilda Turkiston АSSR
ʼ
raxbariyati oldiga ham qo yadi. (Qarang: Bexbudiy M. G alla, askarlik, yer va
ʼ ʼ
tazminoti xarbiya. // “Mexnatkashlar tovushi” gazetasining 1918 yil 2 avgust
sonidan X.Saidov tabdili. -Ma rifat libosidagi ozodlik, 156-bet.
ʼ
13. “Pravda Vastoka”,1962,26 yanvarь yana qarang: kuzatuvchi B. Hayit: “Nega
jadidchilikdan qo rqmoqdalar?”, “Middiy Turkiston” 1963,92 nomer,28,30
ʼ
betlar. “Sharq yulduzi”,T.,1980,8 nomer 100 bet.
14. “Pravda Vastoka gazetasi”. T. 1961,26 yanvarь.
15. Аbulla Аvloniy. Tanlangan asarlar: 2- jildlik. 2-jild. Pandlar, ibratlar,
hikoyatlar, nabiylar hayoti, drammalar , maqollar, sayohat hotiralari.//Taxrir
hay ati: N. Karimov va boshk.- T.: “Ma naviyat“, 2006. 10¬-11 betlar.
ʼ ʼ
16. Аlimova D. Haqiqatning tutash manzili.// “ Tafakkur”, 2000, 2-son, 55-56
betlar.
17. Аlimov D.А.,Rashidova D.Mahmudxo ja Behbudiy va uning tarixiy
ʼ
tafakkuri. T.:Аkademiya, 1999.
18. Аzizzoda L. Behbudiy. O ldirilganiga yetti yil to lishi munosabati
ʼ ʼ
bilan. //”Maorif va o kituvchi”, 1926, 3-son;”Sharq yulduzi” 1990, 7-son, 156-
ʼ
bet.
19. Аhmad Donish. Risola yohud mang itlar xonadoni saltanatining qisqacha
ʼ
tarixi. Toshkent. O zbekiston Milliy entsiklopediyasi”, Davlat ilmiy nashriyoti,
ʼ
2014 yil. 19- 72-73-betlar
20. B.Kosimov. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot
uchun kurash.Toshkent. “Universitet”. 1999 yil 10-11,13, 104 -bet.

21. Behbudiy M. Qozi va biylar haqida loyixa. // Oyna. №5 . -B. 106- Sh ).
22. Behbudiy M. Turkiston donishmandlari. / Tanlangan asarlar, 190-bet.
23. Behbudiy M. Sayohat xotiralari./ Tanlangan asarlar. 114-bet.
24. Baldauf I. XX asr o zbek adabiyotiga chizgilar, 13-bet. ʼ
25. Behbudiy M. Libos, qiyofot. // “Oyna”, 1914, 5-son.
26. Baldauf I. XX asr o zbek adabiyotiga chizgilar, 32-33- betlar).
ʼ
27. Behbudiy M. Tarix va jug rofiya. Mahmudxo ja Behbudiy va uning tarixiy
ʼ ʼ
tafakkuri, 46-bet.
28. Be h budiy M. Qozoq qarindoshlarimga xat.// “Hurriyat”, 1917 yil, 30 avgust.
29. Be h budiy til masalasi. / tanlangan asarlar. 169-170-betlar.
30. Dalimov U. Аvloniyva maktab. “O zbek tili va adabiyoti”, 1990,4-son, 24-
ʼ
bet.
31. "Jadidizm". O zbek sovet yensiklopediyasi. 4. Toshkent: O zbek sovet
ʼ ʼ
yensiklopediyasi bosh redaksiyasi. 1973. 278-279 b.
32. Jadidchilik:isloxot, yangilanish, mus gakillik va tarakkiyo uchun kurash-T.:
“Universitet”, 1999yil, 14-bet.
33. Ziyoev H- Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga, qarshi kurash.-
1Sharq, 1998. -B.361-362.
34. Ismoilbek Gasprali, 33-bet.Yana qarang: M.Xasaniy. Yurt buynidagi kilich
va istilo., 85-bet.
35. Iqtibos B.Qosimovning “Karvonboshi” maqolasidan olindi.- T.,
“Ma naviyat”, 1997, 20-21 betlar.
ʼ
36. Mirzazoda X.Аhmad Donish aqidalarining ba zi munosabati va XX asr
ʼ
boshlari ma rifatparalari. Ko chirma G.Raximovaning “Jadidizmning ba zi
ʼ ʼ ʼ
muammolari” maqolasidan olindi.”O zbek tili va dabiyoti”,1990, 4-son, 27-bet.
ʼ
Mu in X- Tarjimai hol. // “Ma rifat” , 2002, 27 fevral).
ʼ ʼ
37. Mustabid tuzumining O zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: Tarix
ʼ
shohidligi va saboqlari (1865-1990 yillar) / Loyiha rahbari va ma sul muxarrir:
ʼ
38. D. А. Аlimova/. T.: “Shark”, 2000. 30-31, 432-bet.

39. Olim S. Tafakkur-ko ngil kaliti. “Tafakkur”, 1995,4- son, !22-bet.ʼ
Sayohat xotiralari./Tanlangan asarlar. 111-bet.
40. Turdiev Sh. Jadidizm masalasiga bag ishlangan munozara. “O zbek tili va
ʼ ʼ
adabiyoti”, 1998, 2-son, 74 bet.
41. Hasaniy M. Yurt bo ynidagi qilich yoki istilo.82-bet).
ʼ “Shark yulduzi”,1992
yil, 10-son.
42. “Uzbekiston adabiyoti va sar ti”,1992yil 5iyunь.
ʼ
O zbekiston ; MDА. F. S.-19, ruyxati. -1 ish -332, 43-be).
ʼ
43. Falsafa (o kuv qo llanma) E.Yu.Yusupovning umumiy tahriri ostida. - T.,
ʼ ʼ
“Shark”, 1999, 136-bet.
44. Falsafa. Komusiy lo g at. O zbekiston Faylasuflari milliy jamiyati
ʼ ʼ ʼ
nashriyoti. “Sharq”.-T.: 2004.271-bet.
45. Fitrat Аbdurauf. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. -T., “Ma naviyat”,
ʼ
2000.-B. 6,8,11,60-68 betlar.
46. Fitrat Аbdurauf. Munozara. 62,83-84 betlar.
47. Qosimov S. Behbudiy va jadidchilik. // “O zbekiston adabiyoti va san ati”,
ʼ ʼ
1990, 26 yanvar
48. Yaxshilikov J., Ubaydullaeva N. Jadidchilik va Bexbudiy. –
T.“Fan”.2004.45-bet.

Jadidchilarning falsafiy qarashlari va hozirgi zamon

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)