Jahon transporti - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Продавец

Husenov Jahongir

Дата регистрации 03 Май 2024

23 Продаж

Jahon transporti

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH .......................................................................................................................................................... 3
I BOB. JAHON TRANSPORTI VA UNING NAZARIY ASOSLARI ......................................................................... 5
1.1. Transportni geografik jihatdan o‘rganishdagi yondashuvlar ................................................................. 5
1.2. Jahon transporti tarixi ......................................................................................................................... 12
1.3. Jahon xo’jaligi rivojlanishida transport va yangi transport yo’llarining ahamiyati .............................. 17
II BOB. TRANSPORT TURLARI GEOGRAFIYASI ............................................................................................. 21
2.1. Quruqlik transporti ............................................................................................................................. 21
2.2. Jahon suv transporti ........................................................................................................................... 28
2.3. Jahon havo transporti ......................................................................................................................... 32
XULOSA VA TAKLIFLAR: .............................................................................................................................. 35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ............................................................................................................... 37
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Zamonaviy globallashuv jarayonlari transport
tizimlarining rivojlanishiga muqarrar ravishda ta’sir qiladi. Rivojlangan va
samarali transport infratuzilmasisiz global savdo, tovarlar va xizmatlar harakati,
shuningdek, mamlakatlar o’rtasidagi xalqaro aloqalar mumkin emas. Jahon
transporti geografiyasini o’rganish mamlakatlar va mintaqalarning geografik
joylashuvi ularning transport tarmoqlari va iqtisodiy rivojlanishiga qanday ta’sir
qilishini tushunishga imkon beradi.
Transport jahon iqtisodiyotining muhim elementi bo’lib, tashqi savdoni
rivojlantirish uchun bevosita ahamiyatga ega bo’lgan tovarlarni tashish narxi va
tezligiga ta’sir qiladi. Transport yo llari, ayniqsa dengiz, temir yo l va havo yo llariʻ ʻ ʻ
dunyoning yirik iqtisodiy markazlari, jumladan, Xitoy, Yevropa, AQSH va Osiyo
mamlakatlari o rtasidagi aloqani ta minlaydi.
ʻ ʼ
Ekologik muammolarning kuchayishi sharoitida transport tizimlari atrof-
muhitga ta’siri nuqtai nazaridan muhim tadqiqot ob’ektiga aylanmoqda.
Transportning barqaror rivojlanishi ekologik toza texnologiyalarni joriy etish,
“yashil” transport yo’nalishlarini yaratish va yirik shaharlar va mamlakatlarda
atrof-muhitni yaxshilashni o’z ichiga oladi.
Transport tizimlarining zamonaviy muammolari, xususan, transport
yo’nalishlarining tirbandligi, xavfsizlik muammolari, pandemiya va geosiyosiy
beqarorlik bilan bog’liq yangi muammolar chuqur tahlil va yechim izlashni talab
qiladi. Global miqyosda transport infratuzilmasining mavjud muammolari va
imkoniyatlarini tushunish vaziyatni yaxshilash bo’yicha chora-tadbirlarni taklif
qilishga yordam beradi.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishidan kutilgan maqsad, transport va
transport geografiyasini puxta o’rganish, uning turlarini tahlil qilish edi. Kurs
ishining so’ngida yakuniy xulosa chiqarib, qayerda qaysi transport turini qurish
lozimligini o’rganishdan iborat edi.
Kurs ishining vazifalari. Qo’yilgan maqsadga erishish uchun quidagi bir
nechta vazifalarni belgilab oladi:
3

 Transport turlarini tahlil qilish
 Transport turlarini har tomonlama puxta o’rganish
 Hududlar kesimida joylashtirish afzalliklarini tahlil qilish
 Yakuniy jadval va xulosalar tuzish.
Kurs ishining tarkibi va hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatilardan iborat. Har bir bobda uchtadan reja
mavjud.
4

I BOB. JAHON TRANSPORTI VA UNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Transportni geografik jihatdan o‘rganishdagi yondashuvlar
Zamonaviy texnik taraqqiyot natijasida transport tizimida quyidagi
jarayonlar amalga oshmoqda: 1) transport to‘rining butun dunyo bo‘ylab
ekspansiyasi va hattoki, eng chekka hududlarni ham qamrab olishi; 2) yuk va
yo‘lovchilar transportirovkasida aloqa tezligi va vaqtning qisqarishi, natijada
butunjahon iqtisodiy va madaniy makonining zichlashishi; 3) transport to‘rining
texnik taraqqiyotga bog‘liq bo‘lmagan holda juda notekis taqsimlanishi va
joylashishi.
Shu bilan birqatorda aloqa yo‘llar uzunligini, zichligini belgilash usullari
juda murakkab bo‘lib va mehnattalab jarayonlardan iborat. Mamlakatimizda
bunday tadqiqotlarning deyarli o‘tkazilmaganligi esa qo‘yilgan vazifalarni
bajarishni murakkablashtiradi. Mavjud infratuzilmaning rivojlanish darajasini
geografik jihatdan baholashda esa ob’yektiv muammolar mavjud bo‘lib, uni
baholashda hududlarning transport bilan ta’minlanganligini murakkab transport
iqtisodiy balanslarini shakllantirish orqali, barcha tarmoqlar va hududlar bilan
hamohang rivojlanishini hisobga olgan holda tuzish zarur. Shuning uchun,
transport geografiyasini o‘rganishda keng qo‘llaniladigan yo‘nalishlarni va
yondashuvlarni ko‘rib chiqish, ularni mamlakatimiz sharoitiga moslashtirish
muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, turli olimlar transportning funksional vazifasini turlicha
talqin qiladilar. Ular qatoriga G.A.Gols tomonidan keltirilgan talqin muhim
ahamiyat ega bo‘lib, unga ko‘ra “transportning roli aholi va ishlab chiqarishning
joylashuvini hududiy jihatdan o‘zgartirish emas, balki ularni hududiy jihatdan
birlashtirishdan iborat”. Shuni alohida qayd etish kerakki, boshqa tarmoqlarga
qaraganda transport geografiyasida hududiy xususiyatlar hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Eng muhim xususiyatlaridan biri bu uning ob’yektlarining makon-to‘r
tavsifiga egaligi, hudud, ishlab chiqarish va aholi joylashuvi bilan
o‘zarobog‘liqligidadir. To‘rning zichligi va transport oqimlarining quvvati
muayyan darajada ishlab chiqarish konsentratsiyasi, hududning o‘zlashtirilganlik
5

darajasi, uning salohiyati, mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi darajasini
ifodalaydi.
1-rasm. Jahon transport turlari
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib hududiy va boshqa omillarni hisobga
olgan holda transport tizimini rivojlantirishning asosiy vazifalari quyidagilardan
iborat: - milliy transport tizimini tadrijiy va mutanosib rivojlantirish; -mamlakat
tranzit salohiyatidan samarali foydalanish; -yirik transport tugunlari va yo‘llarni
kengaytirish, asosiy yuk oqimlari o‘tadigan yirik transport tugunlarini majmuali
ravishda shakllantirish;
-barcha transport yo‘llarining holatini xalqaro standartlarga mos ravishda
yaxshilash; -mamlakat hududida va mintaqalarda integrallashgan transport-logistik
markazlari tizimini shakllantirish.
Transport infratuzilmasini rivojlantirish quyidagi tamoyillar asosida amalga
oshirish maqsadga muvofiq:
-mamlakat va mintaqalarning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish dasturlari va
istiqbolli prognozlariga mos kelishi;
6

-transport infratuzilmasini rivojlantirish va modernizatsiyalashga
differensial asosda yondoshish;
-ichki va tashqi tranzit tashishlarni amalga oshirishda barcha ob’yektlar va
kommunikatsiyalardan maksimal darajada foydalanish;
-turli transport turlarini muvofiqlashtirigan holda rivojlantirish.
Transport infratuzilmasini rivojlantirishda albatta uning hududiy
xususiyatlarini tadqiq etish zarur. Transport tizimida eng muhim elementlar -
transport to‘ri va transport oqimlari bo‘lib, ular mintaqalardagi aholi punktlarini
bir-biri bilan bog‘lovchi barcha aloqa yo‘llarning yig‘indisi hisoblanadi. U
quyidagi tushunchalar va ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi:
Transport oqimi (yuk va yo‘lovchi oqimi) — transport vositalari yordamida
transport yo‘li yoki yo‘nalishi bo‘ylab yuk va yo‘lovchilarning katta hajmini bir
joydan ikkinchi joyga yo‘naltirilgan harakatlanishidir. Transport oqimining asosiy
tavsiflari: yo‘nalishi, hajmi (miqdori), intensivligi (vaqt birligida yuklar va
yo‘lovchilar soni), barqaror yoki beqarorligi, mavsumiyligi va boshq. Transport
oqimlarini o‘rganishda balans usulidan, chiziqli va chiziqsiz dasturlardan, transport
masalalaridan foydalaniladi. Transport oqimlari yirik shaharlarda nisbatan kichik
shaharlarga intensivroq, o‘z navbatida intensivlik qisqa masofalarda yuqori va
uzoq masofalarda esa pastroq bo‘ladi.
Transport tuguni— bir yoki bir nechta transport turining mujassamlashgan
joyi, transport yo‘llarining kesishuvi (uchtadan kam emas), yuklarni tushirish va
qaytadan ortish, yo‘lovchilarni boshqa joyga o‘tkazish, katta yuk va yo‘lovchi
aylanmasi hajmida transport vositalarini saralash joyi, Transport tugunining turlari
— temir yo‘l, avtoyo‘l, aviatugunlar va h.k. Transport turlarining uyg‘unlashuviga
ko‘ra transport tugunlari va majmuali tugunlarga ajratiladi (u o‘z ichiga transport
turlarining aksariyatini qamrab oladi, suv-quruqlik, quruqlik, havo-quruqlik)
Yirik olim N.N.Baranskiyning fikriga ko‘ra transport to‘ri — iqtisodiy-
geografik jihatdan muayyan hududning transport tugunlari, markazlari va yo‘l
tarmog‘i bu barcha narsaning asosi bo‘lib, u hududning shaklga ega bo‘lishini
ta’minlaydi, muayyan hududni birlashtirdi3. I.M.Mayergoyz fikriga ko‘ra
mamlakat (rayon) xo‘jaligi uchun transport to‘ri morfologiyasi (konfiguratsiyasi)
7

muhim ahamiyat kasb etadi. U misol keltirib, avtomobil va temir yo‘llarning
an’anaviy radial tarmog‘i chekkada joylashgan hududlarning rivojlanishida
to‘siqqa aylandi deb ta’kidlaydi. V.N.Bugromenko esa transport geografiyasining
eng asosiy muammolaridan biri sifatida transport tarmog‘i konfiugratsiyasini
o‘rganish kerakligini ta’kidlab “transport geografiyasining eng geografik
vazifasi” deb qayd etadi.
Transport to‘rining asosiy funksiyalari:
1) xo‘jalik va aholi hududiy tizimlari elementlari o‘rtasida
o‘zarohamkorlikni amalga oshirish (tugunlar, markazlar, zonalar, rayonlar,
mintaqalar);
2) hudud va unda yashovchi insonlarga transport xizmati ko‘rsatish.
Transport to‘rining asosiy geografik tavsiflari: konfiguratsiyasi (xaritadagi
geometrik shakllari), tipologik tarkibi (to‘r elementlarining o‘zarojoylashuvi),
zichligi (hudud bo‘yicha zichlik darajasi), uzunligi, o‘tkazuvchanlik qobiliyati.
Transportning asosiy funksiyalariTransport yo‘llari va transport to‘rining
joylashuviga turli omillar ta’sir ko‘rsatadi:
- tabiiy sharoit (relef, iqlim, gidrografik ob’yektlar, tuproq-grunt qoplami);
- hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi;
-hududda yashovchi va uni o‘zlashtirayotgan aholining joylashishi va
madaniyati;
-siyosiy-geografik xususiyatlari;
- asosiy transport oqimlari va ularning yo‘nalishlari;
- transport turlari tarmog‘ining konfiguratsiyasi;
- transport to‘ri xizmat ko‘rsatayotgan makonning xususiyatlari
(anizotropligi va izotropligi, maydonning shakli va hajmi, makon darajasining
xilma-xilligi, qo‘shnichilik turi).
Transport to‘ri va transport munosabatlarini tadqiq etishda bir nechta
yondoshuvlar mavjud. Ular muayyan bir hududda turli xil transport turlarining
o‘zarokooperatsiyasi va transport bilan ta’minlanganlik darajasini o‘rganadi.
1) muayyan iqtisodiy-geografik ob’yektning transport magistrallari va
transport tuguniga nisbatan uzoq-yaqinligi;
8

2) transport to‘ri orqali hududning u yoki bu nuqtasiga transport
vositalarida yetib borish imkoniyati.
Transport-geografik (holati) joylashuvi uning bir turi hisoblanadi (TGJ).
Hududlarning transport tarmog‘i bilan ta’minlanganligini o‘rganishda yoki
transport geografiyasida muhim vazifalarni yechishda bir-nechta yo‘nalish mavjud.
Ular orasida statistik, geometrik, kartografik va matematik modellashtirish
yo‘nalishlari katta ahamiyat kasb etadi. Tabiiyki eng samarali va keng
qo‘llaniladigan yo‘nalish (usul) sifatida kartografik usulni ko‘rsatish mumkin
bo‘lsada, keltirilgan barcha yo‘nalishlar o‘z ahamiyatiga ega va bir-birini to‘ldirib
boradi.
Transport geografiyasini tadqiq etishdagi asosiy yo‘nalishlar
Zamonaviy tadqiqotlarda kartografik usul keng qo‘llanilmoqda. Ushbu
usulning ikkita asosiy talqini mavjud. K.A.Salihyev va A.M.Berlyantlarning
talqinlariga ko‘ra, tadqiqotning kartografik usuli “...o‘rganilayotgan ob’yektning
modeli sifatida ob’yekt va tadqiqotchi o‘rtasida bog‘lovchi o‘rta bo‘g‘in sifatida
yuzaga keladi”.
Mashhur geograf olimlar xaritalardan foydalanishga o‘z ilmiy ishlarida
katta e’tibor berishgan. Ular orasida iqtisodiy geograflardan N.N.Baranskiy,
A.I.Preobrajenskiy, I.V.Nikolskiy, L.I.Vasilevskiy, xorij mamlakatlardan Maks
Ekkertlarning ishlarini ko‘rsatish mumkin. Shu bilan birga transport tarmoqlarini
tadqiq etishda kartografik usuldan foydalanishning tajribasini umumlashtiruvchi
nashrlar amalga oshirilmagan. Taklif etilayotgan ushbu usul mamlakatlar,
mintaqalar, rayonlar, viloyatlarning transport bilan ta’minlanganligini o‘rganish
bo‘yicha keng qo‘llanilgan. Aksariyat holatlarda mazkur masalani transport
tarmog‘i zichligigi bilan bog‘laydilar. Bizningcha, yuqoridagi fikr bir oz noo‘rin.
Negaki, transport zichligi bilan bog‘liq nisbiy ko‘rsatkichlar birga absolyut
ko‘rsatkichlarni hisob-kitob qiluvchi foydalanishni va sifat jihatdan tarmoqlarning
joylashuvi, transport jihatdan turli darajada o‘zlashtirilganlikni ajratib berishni
nazarda tutuvchi yondashuvlar ham bor.
Hududlarning transport tarmog‘i bilan ta’minlanishdagi muammolarini
o‘rganishda quyidagi yo‘nalishlar belgilandi:
9

-statistik yo‘nalish(ma’muriy-hududiy birliklar bo‘yicha transport to‘ri
zichligi statistik ma’lumotlar asosida hisob-kitob qilishga asoslanadi);
-geometrik yo‘nalish (hududlarning transport tarmog‘i bilan
ta’minlanganligi elementar geometrik vositalar bilan ifodalanadi);
-kartografik yo‘nalish (kartografik tadqiqot usulining turli usullarini
qo‘llashga asoslanadi);
-matematik modellashtirish yo‘nalishi (transport-geografik jarayonlarning
mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sirini o‘rganish va prognozlashga
asoslanadi).
Shuni qayd etish kerakki, hududga nisbatan to‘rning zichligi unda aloqa
yo‘llarining faqat mavjudlik darajasini aks ettiradi. Boshqa koeffitsiyentlar u yoki
bu darajada transport tarmoqlaridan foydalanish intensivligini tavsiflaydi.
XX asrning ikkinchi yarmida transportga oid majmuali tadqiqotlar
boshlanishi, hududlarning transport tarmog‘i bilan ta’minlanish darajasi tadqiq
etishda yangi usullar ishlab chiqish asosiy masalaga aylandi. Iqtisodchi geograf
I.V.Nikolskiy transport tarmog‘i bilan ta’minlanganligini o‘rganishda
qo‘llanilayotgan ko‘rsatkichlar mukammal emasligi va cheklanganligiga alohida
urg‘u bergan hamda uning asosiy mezonlari sifatida transport-iqtisodiy
aloqalarning yo‘nalishi va tarmoqning o‘tkazuvchanligini hisobga olgan holda,
tarmoq konfiguratsiyasi quvvatlariga mos kelishini taklif etgan. Shu maqsadda
M.V.Lomonosov nomidagi MDU olimlari tomonidan hududlarning transport
xizmatlari bilan ta’minlanganlik darajasini rayonlashtirish metodikasi ishlab
chiqilgan. Ushbu mezon bu yerda kartalar yordamida hududlarni sifat jihatdan
o‘zlashtirilganligida aks ettirilgan.
Rossiya Fanlar Akademiyasi Geografiya institutida o‘zlashtirilayotgan
hududlar “transport yetukligi”ning integral klassifikatsiyasi boshqa negizda
qurilgan. Ushbu mezonda mavjud aloqa tizimining rivojlanganlik darajasini
maydonga nisbatan aloqa yo‘llarining zichligi, transportga yetishish imkoniyati
(mahalliy har qanday nuqtaning biron-bir avtomobil yoki temir yo‘l transportidan
maksimal darajadagi uzoqligi sifatida talqin qilinadi), alohida transport turlarining
10

mutanosibligi, transport tugunlari katta-kichikligi va ahamiyati kabi
ko‘rsatkichlarni nazarda tutilgan.
Transportga yetishish imkoniyatining integral uslubini ishlab chiqishga
rossiyalik olim V.N.Bugromenko4katta hissa qo‘shgan. Bu olim tomonidan
transportga yetishish integral indeksi (TEII)ni hisob-kitob qilishning murakkab
metodi taklif etilgan. Uning g‘oyasiga ko‘ra TEII har qanday nuqtaga yetish
imkoniyatining yig‘indisi va uning o‘lchamiga turli sharoitlar ta’sir ko‘rsatishini
(shu jumladan topologik) ta’riflaydi. V.N.Bugromenkoning metodi juda murakkab
bo‘lib, hududning har bir nuqtasiga yetishish imkoniyatini haqiqiy darajasini
belgilaydi. V.N.Bugromenkoning fikriga ko‘ra, noqulay transport-geografik
o‘ringa ega bo‘lgan hududlar davlat va mintaqalar hokimiyatidan dotatsiyalar
olishi kerak, transport-geografik va iqtisodiy-geografik o‘rinlari yaxshi bo‘lgan
(nuqtalar) hududlar olingan rentaning bir qismini transport-geografik va iqtisodiy-
geografik o‘rni noqulay bo‘lgan hududlarga berishi lozim bo‘ladi.
Statistik usul ma’muriy-hududiy birliklar bo‘yicha transport to‘rining
zichligini statistik ma’lumotlar asosida hisob-kitob qilish, muayyan vaqt davomida
prognozlashtirilayotgan ob’yektning barqarorligini, uning rivojlanishini, vaqt va
makon doirasida kutilayotgan o‘zgarishlarning yo‘nalishini aniqlashga asoslangan.
Geometrik yo‘nalish esa hududlarning transport tarmog‘i bilan
ta’minlanganligining elementar geometriya vositalari bilan ifodalashga asoslangan.
Matematik modellashtirish usuli, transport-geografik jarayonlarning
mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sirini o‘rganish va prognozlashga
asoslangan. Shu bilan birga tizim ko‘rsatkichlarining bog‘liqligi sabablarini
aniqlash, funksional, nuqtaviy va interval baholash imkoniyatini yaratadi. Mavjud
modellar orasida prognozlashtirishda quyidagilardan foydalaniladi: -funksional,
tizimning alohida komponentlari va umuman tizimning o‘zi bajaradigan
funksiyalarni ta’riflaydigan;
11

1.2. Jahon transporti tarixi
Yer yoki dengizda bo’lsin, odamlar erta muvaffaqiyatli transport
tizimlaridan foydalanish orqali muvaffaqiyatli harakat qilishni xohlashdi. Bunday
qobiliyatga ega bo’lgan eng qadimgi misollar qayiqdir. Taxminan 60,000 dan
40,000 yil muqaddam Avstraliyani kolonizatsiya qilganlar dengizni kesib o’tishga
birinchi bo’lib kirib kelganlar. Garchi, erta odam 900.000 yil muqaddam dengizda
sayohat qilgani haqida dalillar bor.
Har qanday holatda, eng ma’lum bo’lgan qayiqlar, shuningdek, dugouts
deb ataladigan oddiy logboats edi. Ushbu suzuvchi vositalar uchun dalillar
taxminan 7000 dan 10.000 yil oldingacha bo’lgan qazilma ishlari natijasida yuzaga
keladi. Pesse kanosi kashf etilgan eng qadimgi qayiqdir va mil. Avv. Raflar
kamida 8000 yil davomida foydalanishga yaroqli asarlar bilan uzoq vaqt atrofida
bo’lgan.
2- rasm. Dunyoda ilk jamoat transporti
12

Keyin otlar keldi. Odamlar birinchi marta ularni xarid qilish yoki tovarlar
olib o’tish vositasi sifatida uyg’unlashganda, mutaxassislar, odatda, bunday
amaliyotlar qachon sodir bo’lganligini ko’rsatadigan ma’lum biologik va madaniy
belgilar paydo bo’lishidan kelib chiqib, aniq belgilash qiyin. Tishlarga oid
yozuvlardagi o’zgarishlarga, qashshoqlik, turar-joylardagi o’zgarishlarga, tarixiy
tasavvurlarga va boshqa ko’plab omillarga asoslanib, mutaxassislar taxminan mil.
Bu vaqt oralig’ida kimdir g’ildirakni ixtiro qildi - nihoyat. Arxeologik
rekord, mil. Avv. 3500 yillarda ishlatilgan birinchi g’ildirakli mashinalar
Mesopotamiyada, Shimoliy Kavkazlarda va Markaziy Evropada mavjud bo’lgan
bunday ziddiyatlarning borligidan dalolat beradi. O’sha davrdagi eng qadimgi
eskirgan artefakt - bu ikki dona aks etgan to’rt g’ildirakli vagonni tasvirlaydigan
Bronocice pot - seramika vaza. Polshaning janubiy qismida topilgan.
Bug’ mashinalari: bug ‘qotishmalari, avtomobillar va lokomotivlar 1769-
yilda kashf etilgan Vatt bug ‘buzilishi hamma narsani o’zgartirdi. Bug’lardan
ishlab chiqarilgan quvvatdan birinchi bo’lib qayiq ham bor edi. 1783 yili Klod de
Jouffroy ismli frantsuz ixtirochisi dunyodagi ilk parokinani Pyroscaphe’ni qurdi.
Biroq, daryo bo’ylab sayohat qilish muvaffaqiyatli bo’lishiga qaramasdan,
namoyish ishtirokchilari yo’lovchilarni olib ketishdi.
Boshqa ixtirochilar ommaviy tashish uchun etarlicha amaliy bo’lgan
parvozlarni amalga oshirishga urinishgan bo’lsa-da, texnika texnologiyasini qaerda
tijoratga yaroqliligini oshiradigan amerikalik Robert Fulton edi. 1807 yilda
Clermont New Yorkdan Nyu-Yorkdan 32 soat davom etgan va soatiga taxminan
besh kilometr tezlikda harakatlanadigan Albanyga 150 kilometrlik sayohatni
yakunladi. Bir necha yil mobaynida Fulton va kompaniya Nyu-Orlean, Luiziana va
Missisipi Natchez o’rtasida muntazam va yuk xizmatini taklif qilardi.
1769 yilda Nicolas ismli yana bir frantsuz fuqarosi Jozef Cugnot bug
‘dvigatelining texnologiyasini avtomobilga moslashtirmoqchi bo’ldi va natijada
birinchi mashina ixtiro qilindi. Katta dvigatel avtomobilga juda ko’p og’irlik
qo’shdi, natijada soatiga ikki va yuqori tezlikda bo’lgan narsalar uchun juda qulay
bo’lmagan narsa bo’ldi. Boshqa transport vositalari uchun bug ‘dvigatelini qayta
tiklash uchun yana bir harakat Roper bug’ velosipetiga sabab bo’ldi. 1867-yilda
13

ishlab chiqarilgan ikki g’ildirakli bug’li velosiped ko’plab tarixchilar tomonidan
dunyoning birinchi mototsikliga aylandi . Belgiyadagi Jozef Etien Lenoir 1858
yilgacha ichki yonish vositasini ixtiro qildi. Uning keyingi ixtirosi, benzin bilan
ishlaydigan birinchi avtomobil texnik jihatdan ishlagan bo’lsa-da, birinchi
"amaliy" benzinli avtomobil uchun kredit 1886-yilda bergan patent uchun Karl
Benzga o’tadi. Shunga qaramay, XX asrga qadar, avtomobillar keng tarqalgan
transport vositasi emas edi.
Lokomotiv asosiy oqimga aylangan bug ‘dvigatelidan foydalangan holda,
quruqlikning bir turi. 1801-yilda ingliz ixtirochisi Richard Trevitik "Puffing Devil"
deb nomlangan dunyodagi birinchi yo’l lokomotivini ochdi va uni yaqin atrofdagi
qishloqqa oltita yo’lovchiga olib keldi. 1804-yilda Trevithick birinchi marotaba
relslarga tushgan lokomotivni ko’rsatgan bo’lsa-da, boshqa bir kishi u qurdirgan
bo’lsa, Uelsdagi Penydarren jamoasiga Abercynon nomli kichik bir qishloqqa 10
tonna temir tashlagan. Biroq, lokomotivlarni ommaviy tashish shakliga aylantirish
uchun boshqa Jorj Stivenson ismli fuqarolik va mexanik muhandis Britni oldi.
1812-yilda Holbeck’tan Metyu Murray, birinchi muvaffaqiyatli "Salamanca"
lokomotivini tuzdi va qurdi va Stefanson texnologiyani bir qadam oldinga
tashlamoqchi bo’ldi. Shunday qilib 1814 yilda Stivenson soatiga to’rt millik
tezlikda 30 tonna ko’mirni olib o’tishga qodir bo’lgan sakkizta vagonli
lokomotivni ishlab chiqdi.
1824-yilda Stephenson o’zining lokomotiv dizayndagi samaradorligini
oshirib, Stokton va Darlington temir yo’li orqali birinchi temir yo’l lokomotivini
qurish uchun ishga tushirgan edi. Bu shaharning mashhur temir yo’l liniyasida
yo’lovchilarni olib o’tishga mo’ljallangan edi. Olti yil o’tgach, "Liverpul" va
"Manchester Demiryol", bug’-lokomotivlar tomonidan xizmat ko’rsatiladigan
birinchi jamoat shaharlararo temir yo’l liniyasi. Uning yuksak yutuqlari,
shuningdek, bugungi kunda ishlatilayotgan temir yo’llarning ko’pchiligi uchun
temir yo’l masofasining standartini belgilashni ham o’z ichiga oladi."
Temir yo’lning otasi " deb nom olgani ajablanarli emas. Zamonaviy
mashinalar: dengiz osti kemalari, samolyotlar va kosmik kemalar Texnik jihatdan,
birinchi navigatsiya kemasi 1620 yilda gollandiyalik Cornelis Drebbel tomonidan
14

ixtiro qilingan. Angliya qirolining harbiy kemasi uchun qurilgan Drebbel dengiz
osti kemasi uch soatgacha cho’kib ketishi mumkin edi va u yog’ochdan yasalgan.
Biroq, dengiz osti kemasi hech qachon janglarda ishlatilmadi va 20-asrning
boshiga qadar amaliy va keng tarqalgan foydalaniladigan suv osti transport
vositalarining amalga oshirilishiga sabab bo’lgan edi.
Yo’l davomida, 1776 yilda qo’lda ishlaydigan, tuxum shaklidagi qopqoqni
ishga tushirish, urushda ishlatiladigan birinchi harbiy dengiz osti kemasi,
shuningdek, mexanika bilan ishlaydigan birinchi dengiz osti kemasi bo’lgan
Frantsiya dengiz piyodalari dengiz osti kemasi Plongeurning ishga tushirilishi kabi
muhim bosqichlar bo’lib o’tdi. Va nihoyat, 1888-yilda ispan kemalari Peral dengiz
osti kemasini ishga tushirdi. Bu birinchi suv batareyasi bilan ishlaydigan birinchi
suv osti kemasi edi. Ispaniyalik muhandis va dengizchi Iskel Peral tomonidan
qurilgan bo’lib, u torpedo trubasi, ikkita torpeda, havo yangilanish tizimi, birinchi
to’liq suv ostida ishlaydigan suv osti navigatsiya tizimi bilan jihozlangan va
suvning 3,5 m / s tezlikka tushirilishi bilan jihozlangan.
Yigirmanchi asrning boshlanishi aslida yangi davrning boshlanishi edi,
chunki ikki amerikalik birodar, Orville va Wilbur Rayt 1903 yilda birinchi rasmiy
uchib ketgan parvozdan chiqib ketishdi. Aslida, ular dunyoning birinchi
samolyotini ixtiro qilganlar. Birinchi jahon urushi paytida samolyotlarni bir necha
yillar davomida ishga tushiradigan samolyotlardan tashqariga olib chiqish. 1919
yilda Britaniya aviatashuvchilari Jon Alkock va Artur Braun Kanadadan
Irlandiyaga o’tib, birinchi transatlantik parvozni yakunladilar. Xuddi shu yili
yo’lovchilar birinchi marta xalqaro miqyosda uchib o’tishga muvaffaq bo’lishdi.
Shu bilan birga , Raytlar birodarlari parvoz qilayotganda, frantsiyalik
ixtirochi Pol Cornu rotorli avtomobillarni ishlab chiqara boshladi. 1907 yil 13
noyabrda uning Cornu vertolyoti, taxminan 20 soniya davomida havoda qolish
vaqtida, ba’zi bir quvurlardan, dvigateldan va qayrilgan qanotlardan bir oz ko’proq
balandlikda, bir oyoqli liftning balandligiga erishdi. Shu bilan birga, Cornu
birinchi vertolyot parvozini sinovdan o’tkazishni talab qildi.
Odamlar osmonga ko’tarilish ehtimoli haqida jiddiy o’ylab ko’rishlari
uchun havo safaridan so’ng uzoq vaqt ketmadi. 1957 yilda Sovet Ittifoqi G’arb
15

dunyosining ko’p qismini hayratga soldi. Bu samolyot kosmosga chiqish uchun
birinchi sun’iy yo’ldoshni muvaffaqiyatli ishga tushirdi. To’rt yil o’tgach, ruslar
dastlabki inson, uchuvchi Yuriy Gagaroni Vostok-1 kemasi bo’ylab kosmosga
jo’natishdi.
16

1.3 . Jahon xo’jaligi rivojlanishida transport va yangi transport yo’llarining
ahamiyati
Transport vositalarining takomillashuvi jahon xo‘jaligi va mamlakatlar
aholisining turmush tarzida katta ahamiyatga egadir. Kishilik jamiyati taraqqiyoti
davomida transport vositalaridan samarali foydalanishga uzluksiz harakat qilib
kelingan. An’anaviy transport vositalari bo‘lgan hayvonlar va aravalar asrlar
davomida jamiyat taraqqiyoti bosqichlarida turli darajada mukammalashtirib
borilgan. Yuk tashuvchi otlarning yangi zotlari yetishtirilgan, yo‘lovchi tashuvchi
aravalar qulayligi va yuk tashuvchi aravalar mustahkamligiga doimiy e’tibor
qaratib kelingan. Dengiz transportidagi katta yutuqlar Yevropada tezsuzar va
chidamli karavella kemalarining qurilishi bilan erishildi. Aynan shunday
kemalarda X. Kolumb Amerika qit’asiga yetib bordi, Vasko da Gama Hindistonga
dengiz yo‘lini ochdi va Fernan Magellan yer aylanasi bo‘ylab birinchi sayohatni
amalga oshirdi. Ushbu kemalar yevropaliklarga Amerika, Osiyo va Afrika
qit’alarida o‘z hukmronliklarini o‘rnatishga imkoniyat berdi va aytish mumkinki,
jamiyat taraqqiyotini yangicha yo‘nalishga solib yubordi.
Inson hamisha transport vositalariga tezkorlik, chidamlilik va qulaylik
talablarni qo‘yib keldi. Bu talablarni amalaga oshirish ham o‘z qo‘lida edi.
Binobarin, doimiy izlanish tabiiy vositalar bo‘lgan hayvonlarning jismoniy
imkoniyatlari, shamol kabilardan tashqari qo‘shimcha imkoniyatlarga erishishga
olib keldi. YU. G. Saushkinning ta’biri bilan aytganda “insoniyat tabiatda mavjud
yangi energetika bazalaridan foydalanishni o‘rgana boshladi”. Yuqorida
ta’kidlanganidek, bug’ mashinasining ixtiro qilinishi va undan foydalanish ishlab
chiqarishda yangi energetika bazasini yaratdi va bundan keyingi davrlarda ushbu
energetika bazasining qudratliroq variantlarini izlab topishga yo‘l ochildi. XIX –
XX asrlar kishilik jamiyatining ayni energiya manbalarini kashf etishi va ulardan
foydalanishni o‘rganib borish davridir. Xo‘jalik tarmoqlarining birinchi navbatda,
mashinasozlikning rivojlanishi yangi turdagi transport vositalaridan foydalanish,
ularni takomillashtirish yo‘llarini ko‘rsatdi. Ayniqsa FTI, transport yo‘llari,
vositalari va unga bog’liq ishlab chiqarishning takomillashuviga kuchli ta’sir
17

ko‘rsatdi. Bu esa o‘z navbatidda transport xarajatlarining qisqarishi, aholi
harakatchanligi, yuk tashish miqyosi va masofasining keskin oshishi, ishlab
chiqarishni hududiy joylashtirishning transport omilining kuchayishiga sabab
bo‘ldi.
Endilikda inson transport vositalariga qo‘ygan talablariga deyarli to‘liq
erishdi deb hisoblash mumkin, lekin bu talablar hali o‘z kuchida turibdi va bu
yangi imkoniyatlarga ega transport vositalarini ishlab chiqarishga sabab
bo‘lmoqda. Tezlik, qulaylik va sifat – bu talablar o‘z kuchida turibdi. Barcha
transport sohalarida ushbu talablarni qondirish uchun harakat qilinmoqda. Buni
tezyurar, qulay, ulkan va mitti, eng yangi texnologik imkoniyatlar bilan
jihozlangan avtomobillar, kemalar va poezdlar misolida ko‘rishimiz mumkin.
Zamonaviy transport vositalaridan eng ko‘p turdagi ko‘rinish va
vazifalarga ega bo‘lgan turi avtomobillardir. Avtomobillar yuk va yo‘lovchi
tashishdan tashqari, kishilarning shaxsiy mulki, sport turlari vositalari va
hokazolardir. Jamiyatning barcha jabhalarida avtomobillar kishilarga doimiy zarur
buyumlar qatoriga kirgan. Shuning uchun ham, avtomobillar shakli, ko‘rinishi,
hajmi, kuchi, bajaradigan vazifalariga ko‘ra imkoniyatlari turli – tumandir. Lekin
barcha tipdagi avtomobillarga albatta yuqorida ta’kidlangan talablar qo‘yiladi.
Ayni vaqtda sport avtomobillarining tezligi soatiga 300 km dan oshadi. Bu tezlik
kundalik foydalanish uchun ishlab chiqariladgan avtomobillarning ham maksimal
tezligi darajasida bo‘lib qolmoqda. Binobarin, sport avtomobillarining tezkorligi
yanada oshirilishi tabiiy holdir. Yo‘lovchi va yuk tashish xizmatidagi avtomobillar
minglab kilometr masofalarni bosib o‘tmoqda. Shaxsiy avtomobillarning aqlli
texnologiyalar bilan ta’minlanishi qulaylikni yanada oshirdi. Shu bilan birga
avtomobillar boshqa transport vositalaridan farqli ravishda ommabop bo‘lishi
lozimligi ta’kidlanadi. Shunga ko‘ra aholining kam ta’minlangan qatlamlari ham
sotib olishi mumkin bo‘lgan arzonlashtirilgan avtomobillar ishlab chiqarish ustida
ish olib borilmoqda. XXI asrning birinchi o‘n yilligida “xalq avtomobili” yaratish
ustida turli loyihalar tuzildi. Bunday avtomobil birinchi navbatda arzon bo‘lishi
lozim edi. Hindistonda yaratilgan shunday avtomobillar 2000 dollar turadi. Bu
avtomobilning ko‘p qismlari keramika va plastikdan yasalgan, xavfsizlik darajasi
18

past bo‘lgani uchun ommalashmadi. Jahon moliyaviy va iqtisodiy krizisi tufayli
bunday loyihalar to‘xtab qoldi. Ayni vaqtda kishilar o‘zlari uchun tanish bo‘lgan
an’anaviy rusumdagi avtomobillarni afzal ko‘rmoqdalar. Zamonaviy qulayliklarga
avtomobillar ishlab chiqarishda Yaponiya, Germaniya, AQSh, Buyuk Britaniya,
Italiya, Frantsiya va Shvetsiya mamlakatlari katta muvaffaqiyatlarga erishganlar.
O‘zbekiston Respublikasida ishlab chiqarilayotgan avtomobillar ham zamonaviy
talabalarga yuqori darajada javob beradi.
Temir yo‘l transportida yangicha turdagi texnologiyalarga ega tezyurar
poezdlar ishlab chiqarilmoqda. Bunday poezdlar soatiga 500 km gacha
harakatlanadilar. Yaponiyada ishlab chiqilgan magnit relsli poezd maksimal tezligi
581 km soatni tashkil etadi. Poezdlarning tezligi yirik shaharlar o‘rtasida aloqani
kuchaytiradi va ko‘p miqdordagi yo‘lovchi tashishni qulay yo‘lga soladi. Odatdagi
tezyurar poezdlar soatiga 250-300 km yo‘l bosadi. O‘zbekistonda Toshkent-
Samarqand yo‘nalishida MDH hududida yagona tezyurar “Talgo” rusumidagi
poezd harakatlanmoqda.
3-rasm. Avtomobillardan chiqadigan is gazini tekshirish jarayoni
Tezyurar poezdlar faqat yo‘lovchi tashishga mo‘ljallangan. Poezdlarda yuk
tashish asosan qit’a ichida, mamlakatlararo amalga oshiriladi.
Xalqaro yuklarni tashishda dengiz transportidan keng foydalaniladi.
Dengizda tashiladigan turli yuklar ixtisoslashgan kemalarda uzoq masofalarga
19

tashiladi. Dengiz transporti yo‘lovchi tashishdagi ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsada
okean va dengizlarda sayohat qiluvchilar uchun mo‘ljallangan, barcha
qulayliklarga ega kemalardan rekreatsion maqsadlarda keng foydalaniladi. Ayni
vaqtda o‘z bortiga 5000 kishigacha qabul qila oladigan okean laynerlari mavjud.
Bunday kemalarni suzuvchi shahar deb atash mumkin. Unda kishilarning dam
olishi va sayr qilishi uchun barcha qulayliklar mavjud.
Qit’alar o‘rtasidagi masofani deyarli yo‘qotishga erishgan transport vositasi
shubhasiz samolyotlardir. Havo transporti XX asrning boshida shakllangan va shu
bir asr davomida ulkan o‘zgarishlarga erishdi. Muhim yuklar va yo‘lovchilar
minglab kilometrlar masofaga bir necha soatda yetkazib boriladi. Bu borada
tovushdan tez uchuvchi samolyotlar katta muvaffaqiyatga erishganlar. Fransiya va
Buyuk Britaniya hamkorligida ishlab chiqilgan “Konkord” rusumli tovushdan tez
uchuvchi samolyot Atlantika okeani ustidan 3 soatda uchib o‘tadi. Bunday
samolyotlarning uchishi juda qimmatligi uchun ekspluatatsiyadan chiqarilgan.
Ayni vaqtda havo transportida ko‘proq yo‘lovchi tashishga mo‘ljallangan
samolyotlar ishlab chiqilgan, ularga 300-500 va undan ko‘proq yo‘lovchi sig’adi.
Tezligi soatiga 2300-2500 km bo‘lgan samolyotlar loyihalashtirilmoqda.
20

II BOB. TRANSPORT TURLARI GEOGRAFIYASI
2.1. Quruqlik transporti
Avtomobil transporti. Agar quruqlik transportining zamonaviy turlarini
tarixiy nuqtai nazardan tavsiflasak, ma’lum bo‘ladiki avtomobil transporti temir
yo‘ldan oldinroq rivojlana boshlagan. Tosh qoplamali yo‘llari birinchi marta
Fransiyada XVI asrda paydo bo‘lgan va “shosse” (so‘zma-so‘z tarjimada “oyoq
kiyimiga ega” degan ma’noni beradi). Keyinchalik bu so‘z barcha mamlakatlarda
muomalaga kirib ketdi. Asfalt-beton qoplamali yo‘llar Yevropada XIX asrning
birinchi yarmida qurila boshladi. Bug’ dvigateliga ega o‘ziyurar arava ilk bora
Frantsiyada N. F. Kane tomonidan 1789 yilda ixtiro qilingan. Haqiqiy avtomobil
erasi oradan 100 yil o‘tgach, to‘rt g’ildirakli aravaga benzinda ishlaydigan ichki
yonuv dvigatelini o‘rnatish bilan boshlandi. G. Ford tomonidan konveyer usulining
qo‘llanilishi avtomobilsozlikning keskin rivojlanishiga turtki berdi.
4-rasm. Transport turlari
XXI asr boshida jahon avtomobil parki 700 mln donani tashkil etdi.
Shundan 500 mln donasi rivojlangan davlatlarga to‘g’ri keladi. Yengil
avtomobillar soni yuk avtomobillaridan 1,5 baravariga ko‘p. Yuk
avtomobillarining umumiy ulushi 10% ni tashkil etadi. Avtomobillar soni bo‘yicha
21

AQSh, Yaponiya, Germaniya, Frantsiya, Buyuk Britaniya va Italiya yetakchilik
qiladi.
So‘nggi yillarda Italiya va Ispaniyada avtomobillar soni tez o‘smoqda.
Xususiy yengil avtomobillar soni Rossiya, Braziliya, Meksika, Hindiston va Xitoy
ko‘payib bormoqda. 2025 yil uchun berilayotgan bashoratlarga ko’ra avtomobillar
soni bo‘yicha Xitoy va Hindistonning oldinga o‘ringa chiqishlari bashorat qilinadi.
Avtomobil transportining muhim ko‘rsatkichi avtomobillashuv darajasi (mamlakat
aholisining jon boshiga to‘g’ri keladigan avtomobillar soni. Har 1000 kishiga
nisbatan dona hisobida) hisoblanadi. Tabiiyki, rivojlangan davlatlarda bu
ko‘rsatkich juda baland. Eng past ko‘rsatkichlar esa Hindiston (5 ta), Xitoy (3 ta)
va G’arbiy, Markaziy, SHarqiy Afrika mamlakatlarida (1-2 tadan).
Avtomobil transporti turli mamlakatlarda turlicha rivojlangan. Bugungi
kunda avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi bo‘yicha AQSH, Hindiston va
Braziliya oldingi o‘rinlarda turadi. So‘nggi yillarda Xitoyda ko‘plab
avtomagistrallar qurildi. Qattiq qoplamali yo‘llar uzunligi 18 mln km ni tashkil
etadi. Bu yo‘llarning uzunligi bo‘yicha:
1. AQSh (5,6 mln km dan ortiq.);
2. Yaponiya (1,1 mln km dan ortiq);
3. Xitoy (850 ming km). mamlakatlari oldingi o‘rinlarda turadi, ulardan
keyin Hindiston, Fransiya, Kanada, Rossiya va Germaniya turadi. Avtomobil
yo‘llarining zichligi bo‘yicha Yaponiya va G’arbiy Yevropa davlatlari, ayniqsa
Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Niderlandiya ajralib turadi. Avtomobil
yo‘llari bilan eng kam ta’minlangan hududlar Afrikada (Saxel va Sahroi Kabir
hududi), Janubiy Amerikada (Amazoniya, Gviana yassitog’ligi, Braziliya past
tog’ligi hududi), Osiyoda (G’arbiy Xitoy, Arabiston yarim oroli), Rossiyaning
janubiy va sharqiy qismi, Avstraliyada (Katta Avstraliya sahrosi hududi) mavjud.
Afrikaning bir qator davlatlarida 1000 km2 hududga 10 km dan kam avtomobil
yo‘llari to‘g’ri keladi. Avtomobil transportidan ommabopligi, ushbu transport
vositalarining har xil hududlarda harakatlana olishi, yuk va yo‘lovchilarni qisqa
masofalarga tashishda tengsizligi bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, atrof-muhit
havosini ifloslantirishi bu transport vositasining XX asr davomidagi eng katta
22

nuqsoni bo‘lib keldi. So‘nggi yillarda ekologik toza yoqilg’ilardan foydalanish
imkoniyatlarining kengayishi avtomobilsozlikdagi eng muhim o‘zgarishlardan
biridir. Ko‘plab mamlakatlarda avtomobillar uchun gaz, texnik spirtni yoqilg’i
sifatida ishlatish oddiy holatga aylangan. Endilikda elektromobillar, vodorod
yoqilg’isida harakatlanuvchi avtomobillar ishlab chiqilmoqda.
Temir yo‘l transporti. Bug’ yordamida ishlaydigan lokomotiv
qatnaydigan dunyodagi birinchi temir yo‘l 1825 yilda Buyuk Britaniyada qurilgan
(Stokton-Darlington uchastkasi). XIX asr o‘rtalarida temir yo‘llar Fransiya,
Belgiya, Germaniya, Avstriya, Rossiya, Niderlandiya, Italiya, Ispaniya, Hindiston,
Misr, Avstraliya, Braziliya, Argentinada qurildi. 1913 yilga kelib dunyodagi temir
yo‘llarning umumiy uzunligi 1 mln 100 ming km ga yetdi va bu deyarli hozirgi
kundagi ko‘rsatkich bilan tengdir. Temir yo‘llarning uzunligi o‘sha davrdayoq
davlatlarning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsata boshlagan edi. 1913 yilda temir
yo‘llarning uzunligi bo‘yicha davlatlar quyidagi tartibda joylashgan:
1. AQSh (409 ming km),
2. Rossiya (72 ming km),
3. Germaniya (65),
4. Buyuk Britaniya (40,8 ming km),
5. Fransiya (39,6 ming km),
6. Italiya (34,7 ming km)
Temir yo‘llardan foydalanish, nafaqat yuk va aholini turli masofalarga
yetkazib borish masalasini hal qildi, balki sanoatning turli tarmoqlarini hududiy
joylashtirish, mehnat resurslari ta’minoti, shahar va qishloqlarning rivojlanishi,
mamlakatlar va mintaqalar ijtimoiy, siyosiy aloqadorligi xususiyatlarining
murakkablashuvi kabi jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Hozirgi kunda eng katta
temir yo‘l to‘riga ega bo‘lgan mamlakatlar hududiy jihatdan ulkan bo‘lgan
Rossiya, AQSh, Hindiston va Xitoy hisoblanadi. Dunyo bo‘yicha temir yo‘llarning
umumiy uzunligi 1 mln. 250 ming km bo‘lgani holda, 30 dan ortiq mamlakatda
umuman temir yo‘l yo‘q. Temir yo‘llarining uzunligi bo‘yicha rivojlangan
davlatlar qatorida rivojlanayotgan davlatlar ham yetakchilik qiladi.
23

Temir yo‘llarning zichligi bo‘yicha Belgiya va Shveytsariya (1000 km2 ga
200 km), shuningdek Germaniya va boshqa Yevropa davlatlari oldingi o‘rinlarda,
elektrlashtirilgan temir yo‘llarning uzunligi bo‘yicha Rossiya birinchi o‘rinda
turadi. Germaniya, Fransiya, Hindiston, Xitoy kabi davlatlarda ham
elektrlashtirilgan temir yo‘llar asosiy o‘rin tutadi. Elektrlashtirilgan temir yo‘llar
ulushi tog’li mamlakatlarda ko‘p, chunki elektrovoz yuqoriga va pastga
harakatlanish uchun yaxshiroq moslashgan. Bunday yo‘llar ulushi Shveytsariyada
100%, Rossiyada 47%,Ukrainada 40%, AQShda esa 1% ni tashkil etadi. Avstraliya
va Kanada umuman elektrlashtirilgan temir yo‘llar yo‘q.
Yuk aylanmasi bo‘yicha dunyoda yetakchilik qiladigan davlatlar qatoriga
AQSh, Xitoy, Rossiya bilan birgalikda birinchi o‘nlikka Hindiston, Ukraina,
Polsha, Fransiya, Yaponiya va Italiya kabilar kiradi. Yo‘lovchi aylanmasi bo‘yicha
esa, Hindiston, Yaponiya, Xitoy kabi temir yo‘lda yurish arzon va qulay bo‘lgan
davlatlar oldingi o‘rinda turadi.
3-jadval.
Temir yo‘llar uzunligi bo‘yicha dunyo mamlakatlarining birinchi o‘nligi.
Jahon temir yo‘l transportini rivojlantirishning so‘nggi tendentsiyalaridan
biri – yo‘lovchi tashish va pochta aloqasi uchun mo‘ljallangan tezkor
magistrallarni qurishdir. Nisbatan keng tarmoqlangan bunday yo‘llar Yaponiyada
(“Sinkansen”), Fransiyada (“TJV”), Germaniyada (“Inter Kontinental”, “Inter
Siti”), AQSH va Ispaniyada qurilgan. Bunday trassalardagi poezdlarning rekord
tezligi 500 km/soatdan ortiq. Ayni kunda dunyodagi eng uzun temir yo‘l magistrali
Transsibir bo‘lib, Moskva va Vladivostok shaharlarini bog’laydi. Istambul va
24

Singapur shaharlarini bog’lovchi Transosiyo (14 ming km), Transkanada (4,9 ming
km), Transamerika (3 ming km) magistrallarining qurilishi xalqaro iqisodiy
aloalarni mustahkamlaydi, Osiyo va Amerika mamlakatlari iqtisodiyoti va
xalqlarining farvonligiga xizmat qiladi.
Temir yo‘llar uchun izlar kengligining bir necha tipi xarakterlidir. Yevropa
mamlakatlari, AQSh, Yaponiya va bir qancha rivojlanayotgan mamlakatlarda
kengligi 1435 mm li izlar o‘rnatilgan. Ukraina, Rossiya, Finlyandiya, Mongoliyada
izlar kengligi 1520 mm ni tashkil etadi. Ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatarda 1
667, 1 067, 1 000, 762 mm li izlar qurilgan. Ba’zan bir mamlakat hududida bir
necha xil izlar mavjud, bu esa temir yo‘llardan foydalanish samaradorligini
pasaytiradi. Temir yo‘l yo‘lovchi aylanmasiga metropoliten salmoqli hissa
qo‘shadi. Metro birinchi marta 1863 yilda London shahrida qurilgan edi. London
metrosi dunyodagi eng sertarmoq hisoblanadi, metro yo‘llarining uzunligi bo‘yicha
Nyu-York shahri birinchi o‘rinda turadi (450 km dan ortiq, 500 ta stansiya
mavjud).
Quvur transporti. Bu transport tarmog’i energetika va kimyo sanoatining
jadal rivojlanishi bilan bog’liq shakllangan. Bu rivojlanish 1863 yilda AQSh ning
Pensilvaniya shtatida dunyoda birinchi neft quqvuri yotqizilishi bilan boshlangan.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida bunday quvurlar neft qazib olinadigan barcha
mamlakatlarda qurilgan edi. Neft quvurlari magistrallarining soni jahonda neft
asosiy yoqilg’i hisoblana boshlagan XX asrning 50-yillarida juda tez ko‘paydi.
Hozirgi kunda ham neft asosiy yoqilg’i turi hisoblanadi va unga talab to‘xtovsiz
oshib bormoqda, bu esa o‘z navbatida xalqaro siyosiy munosabatlarga o‘z ta’sirini
ko‘rsatmoqda. Magistral neft va gaz quvurlarining uzunligi bo‘yicha rivojlangan
va xom-ashyo resurslariga boy mamlakatlar yetakchilik qiladi. Neft va gaz
quvurlari neft-xom ashyosiga ega hududlar va bu resurslarni ko‘p iste’mol qiluvchi
sanoat mintaqalari o‘rtasida quriladi.
Dunyodagi eng uzun neft quvuri magistrallari Rossiya va Yevropa
mamlakatlari o‘rtasidagi “Do‘stlik” (5,5 ming km), Urengoy-G’arbiy Yevropa (4,5
ming km), Kanadadagi Reduoter-Port-Kredit (4,8 ming km), Edmonton-
Monreal(3,2 ming km), AQSh dagi Xyuston-Nyu-York (2,5 ming km) kabilardir.
25

1-jadval
Dunyodagi eng muhim dengiz kanallari
Yoqilg’i xom-ashyosiga bo‘lgan talabning doimiy kattaligi yangi
yo‘nalishdagi magistral quvurlarning bunyod qilinishiga turtki bermoqda. Hozirgi
kunda bunday quvurlar dengiz tubidan ham o‘tkazilgan. O‘rta Yer dengizi,
Meksika qo‘ltig’i, Shimoliy dengiz, Qora dengiz, Kaspiy dengizlari tubidan
quvurlar o‘tkazilgan va rejalashtirilmoqda. Asosiy iste’molchilar G’arbiy Yevropa,
AQSh, Yaponiya bo‘lsa, eng yirik eksport qiluvchi mintaqalar Fors ko‘rfazi,
Arabiston yarim oroli davlatlari va Rossiya hisoblanadi. So‘nggi yillarda Xitoy va
2-jadval
Quvurlari eng uzun jahonning 10 mamlakati
26

Havo transporti. Havo transporti XIX asr oxiri XX asr boshida rivojlana
boshladi. Bu - eng tezkor, shu bilan birga tannarxi eng qimmat transport turidir.
Yirik hududli mamlakatlar va xalqaro transportda katta ahamiyatga ega.
rivojlangan mamlakatlar qatorida AQSh o‘zining yirik aviakompaniyalari
bilan birga eng katta aviaparki bilan alohida ajrali turadi. Unga rivojlangan
davlatlardagi samolyotlarning ¾ qismi tegishli. AQShdagi eng yirik aeroportlar
Atlanta shahrida “Xertsfild”, Chikagodagi “O‘Xara”, shuningdek Los-Anjeles va
Nyu-York shaharlarida joylashgan. Yevropadagi eng yirik aeroportlar Buyuk
Britaniyadagi “Xitrou”, Germaniyadagi Frankfurt-Mayn shahridagi “Reyn-Mayn”,
Parijdagi SHarl de Goll nomidagi aeroportlardir. Osiyoda eng yirik aeroport
Tokiodagi “Xaneda” hisoblanadi. Havo transporti nisbatan Buyuk Britaniya,
Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Braziliya, Rossiya, Italiya, Kanada va
Avstraliyada yaxshi rivojlangan. Yiliga eng ko‘p yo‘dovchi qabul qiluvchi
aeroportlar Atlanta, Chikago, London, Tokio va Parijda joylashgan.
Yuqorida ta’kidlanganganidek, jahon havo transporti geografiyasi yirik
aeroportlar bilan belgilanadi. Aynan shunday aeroportlar yo‘lovchi aylanmasi,
ushbu aeroport joylashgan mamlakatdagi havo transportining rivojlanish darajasini
ko‘rsatadi.
Eng yirik “Havo ko‘prigi” Yevropa va Shimoliy Amerika o‘rtasidagi
transatlantika yo‘nalishidir.
27

2.2. Jahon suv transporti
Suv transportiga dengiz va ichki suv transporti turlari kiradi. Dengiz
transporti jahon suv transportining eng muhim tarkibiy qismidir. Dengiz
transportining rivojlanishi tufayli qit’alar va mamlakatlarni ajratib turgan okean va
dengizlar endilikda birlashtirish vazifasini ham bajarmoqda. Dengiz transportiga
xalqaro savdoga ko‘rsatilayotgan xizmatning 4/5 qismi to‘g’ri keladi, bu dengiz
transportining katta hajmdagi yuklarni bir vaqtda tashiy olishi va tannarxining
pastligi bilan xarakterlanadi. Hozirgi kunda dengiz transporti yo‘lovchi tashishdagi
ahamiyatini yo‘qotgan va yuk tashishga ko‘proq ixtisoslashmoqda.
Dengiz yo‘llarining umumiy uzunligi 10 500 ming km ni tashkil etadi.
Dengiz kemalari asosan katta hajmdagi suyuq (neft va neft mahsulotlari),
qoplanmaydigan va to‘kiluvchan (ko‘mir, ruda, don va b.) yuklarni uzoq, ba’zan 8-
10 ming km ga tashib lib boradi. Yuk tashishda konteyner usulining qo‘llanilishi
asosiy yuklar deb ataladigan yarim tayyor va tayyor mahsulotlarni tashish hajmini
oshirdi. Shunday yuklardan deyarli yarmi konteynerlarda tashiladi va ularning
yalpi aylanmasi yiliga 200 mln tonnani tashkil etmoqda. Konteynerovozlar,
lixterovozlar, refrijeratorlar, “Ro-Ro” tipidagi kemalar va dengiz paromlarining
ahamiyati ortib bormoqda.
XX asr oxirida dunyo dengiz savdo flotida 39 ming kema hisobga olingan,
shundan 30% i tankerlar (neft va neft mahsulotlarini tashuvchi) va 25% i balkerlar
(sochiluvchi yuklar tashuvchi) dan iborat. Konteyner yuklarini tashiladigan yer
sharini aylanib o‘tadigan dengiz yo‘llarining ba’zilari uzluksiz yo‘lga qo‘yilgan.
Okeanlardagi konteyner liniyalari rivojlangan mintaqalar, G’arbiy
Yevropa, Yaponiya va AQSh o‘rtasida transport ko‘priklarini hosil qilgan.
Dengizda yuk tashishni dengiz savdo floti amalga oshiradi. Xalqaro savdo
flotining yalpi tonnaji (suv sig’imi) 600 mln tonnadan oshadi. XX asrning 70-
yillari o‘rtalariga qadar bu tonnajning deyarli yarmini tankerlar tashkil qilgan,
lekin endilikda ularning ulushi pasaygan.
Dengiz flotida hajm va og’irlik ko‘rsatkichlarining kattaliklaridan
foydalaniladi. Hajm ko‘rsatkichi yoki, suv sig’imi brutto-registrlangan tonnalarda
28

(1 br.reg. tonna – 2,83 m3 ), og’irlik, yoki yuk sig’imi – tonnalarda o‘lchanadi.
Eng yuqori dengiz tonnaji AQSh (70 mln br.reg.tonna) va Yaponiya (50 mln
br.reg.tonna)ga to‘g’ri keladi. Dengiz savdo floti tonnaji bo‘yicha esa yetakchilik
Panama va Liberiya davlatlariga tegishli. Umuman dengiz kemalari 160 ta davlat
bayrog’i ostida suzadi, lekin Panama va Liberiya kabi rivojlanayotgan mamlakatlar
bayrog’i bilan suzuvchi kemalarning ko‘pligini, bu kemalarning aslida AQSh,
Yaponiya, Gretsiya, Norvegiya, GFR, Buyuk Britaniya, Italiya, Shvetsiya kabi
davlatlarga tegishli ekanligi bilan tushuntirish mumkin.
Bunday bo‘lishiga sabab, an’anaviy dengiz mamlakatlarining soliqlar yuki
va dengizchilar ish haqidan tejashga harakat qiladilar. Shunday “arzon”
bayroqlarga ega bo‘lgan bir qancha rivojlanayotgan davlatlar o‘z dengizchilik
faoliyatlari bilan boshqa davlatlarga, birinchi navbatda Buyuk geografik
kashfiyotlar davridan buyon Atlantika okeani dengiz yo‘llari bo‘yicha birinchi
o‘rinda turadi. Hozirgi kunda qirg’oqlari bo‘ylab 1,5 mlrd aholi yashaydigan 70
dan ortiq davlat joylashgan bu okean trassalariga barcha dengiz yo‘llarida
tashiladigan yuklarning ½ qismi to‘g’ri keladi.
XX asrning 70-yillarida Osiyo Tinch okean mintaqasi davlatlarining kuchli
rivojlanishi dengiz yuklarini tashish markazi bo‘lgan Atlantikadan Tinch okeanga
ko‘cha boshladi. Shunday bo‘lsada, Atlantika okeani ulushiga dengizda
tashiladigan yuklarning 60%i to‘g’ri keladi. Bunda Tinch okeanining ulushi 30%
ni, Hind okeanining ulushi esa 10% ni tashkil etadi. Dengiz transporti geografiyasi
dengiz portlarining joylashuvi bilan belgilanadi.
Atlantika okean havzasida dunyodagi portlarning ⅔ qismi joylashgan,
ularning eng yirigi Rotterdam porti bo‘lib, bu port kattaligi bo‘yicha Singapur va
Shanxaydan keyingi uchinchi o‘rinda turadi. Umuman yirik va o‘rta kattalikdagi
portlarning soni dunyo bo‘yicha 2,2 ming tadan ortadi. Lekin jahon portlari deb
ataladigan, yiliga 50 mln tonna yukni qabul qilib-jo‘natadigan gigant-portlar soni.
Shularning ichida 27 tasi 100 mln tonnadan ortiq yuk aylanmasiga ega. Ba’zi
portlar yirik majmualarni hosil qiladi. Masalan Tokio portini Tokioning o‘zi bilan
birga Kavasaki, Yokogama, Yokosuka, Tibi kabi portlari tashkil qiladi, Los-
Anjeles portini Los-Anjeles bilan birga Long-Bich tashkil etadi. Dengiz portlari
29

yuk aylanmasi bo‘yicha Xitoy AQSh va Yaponiyadan o‘zib birinchi o‘ringa
chiqdi. Yuklarni qabul qilish va jo‘natish ixtisosligi bo‘yicha portlar universal
(Shanxay, Singapur, Rotterdam) neft ortuvchi (Saudiya Arabistonidagi Ras-
Tannura, Quvaytdagi Mina-al-Ahmadi, Erondagi Xark, AQShdagi Valdiz,
Meksikadagi Tampiko) , ko‘mir ortuvchi (JARdagi Richards-Bey, Avstraliyadagi
Gladston va Nyukasl) ruda ortuvchi (Avstraliyadagi Dampir va Port-Xedlend,
Kanadadagi Sent Il, Braziliyadagi Turbaran) yog’och ortuvchi (Kanadadagi
Viktoriya, Braziliyadagi Manaus) kabi portlarga bo‘linadi. Eng yirik konteyner
portlari Syangan, Singapur, Rotterdam, Gaosyun, Pusan kabilardir.
Dengiz transporti geografiyasiga xalqaro dengiz kanallari ulkan ta’sir
ko‘rsatadi. Suvaysh(Misr), Panama (Panama), Kil(Germaniya), Korinf(Gretsiya)
kabilardan iborat bu kanallar bilan birga La-Mansh, Gibraltar, Xormuz, Malakka
kabi muhim ahamiyatga xalqaro dengiz bo‘g’ozlaridan bir sutka davomida yuzlab
kemalar o‘tadi. Ichki suv (daryo va ko‘l) transportida mamlakatlar ichida, shu bilan
birga xalqaro yuk va yo‘lovchi tashishda ham foydalaniladi. Bu transport
sohasining rivojlanishiga hududning tabiiy xususiyatlari – kema qatnovi uchun
yaroqli daryo va ko‘llar, shuningdek kanallar va suv omborlarining mavjudligi
ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda daryo, ko‘l va kanallar orqali SHimoliy Amerika davlatlari
(AQSh, Kanada) va Yevropa davlatlari (Germaniya, Niderlandiya, Belgiya va
Fransiya) da yuk va yo‘lovchi tashiladi. Shimoliy Amerikada Missisipi va Avliyo
Lavrentiy, Yevropada Reyn, Shelde, Maas, Elba, Dunay, Oder, Visla, Sena, Laura,
Garonna daryolaridan samarali foydalaniladi. Boshqa mamlakatlar ichida Xitoy va
Rossiyada ham ichki suv transporti nisbatan yaxshi rivojlangan. Ba’zi
mintaqalarda xalqaro daryo tizimlari: Yevropada Reyn va Dunay, Amerikada
Avliyo Lavrentiy, Lotin Amerikasida Parana va Amazonka, Osiyoda Mekong,
Gang, Hind, Iravadi, Afrikada Kongo, Nil va Niger muhim ahamiyatga ega.
Dunyodagi eng katta kema qatnovchi kanallar AQShda Qirg’oqbo‘yi va Eri kanali,
Xitoyda Buyuk Xitoy kanali, Germaniyada Reyn-Mayn-Dunay, O‘rta German,
Dortmund-Ems, Fransiyada Markaziy, Burgund, Sharqiy, Rossiyada Volga-Boltiq,
30

Belomor-Boltiq kanallari hisoblanadi. Ko‘llarda tashilgan yuklar hajmi bo‘yicha
Buyuk ko‘llar tizimi dunyoda birinchi o‘rinda turadi.
Eng yirik daryo porti Germaniyadagi Duysburg hisoblanadi, uni “Rurning
g’arbiy darvozasi” deb atashadi. Bu port yiliga 50 mln tonna yukni qabul qiladi va
jo‘natadi. Yirik daryo portlari qatoriga yana Kyoln (Germaniya), Memfis, Sent-
Luis, Minneapolis, Luisvil, Sintsinnati (AQSh) kabilar kiradi. Rivojlangan
davlatlar uchun ichki suv transportini rivojlantirish foydalidir. Bu transport
mamlakat ichida yirik hajmdagi yuklarni tashish tannarxini arzonlashtiradi.
Rivojlanayotgana mamlakatlarda mavjud ichki suv transporti imkoniyatlarini ishga
solish ham ularning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan
bo‘lar edi.
31

2.3. Jahon havo transporti
Havo transpoti to‘g‘risida tushuncha. Havo transportda yo‘lovchi
transpotning asosiy turlaridan biridir. Bu transporti tez ayniydigan, qimmatli va
shoshilinch bir qancha yukning tashishda kattta ahamiya kasb etmoqda.
Transportning bu turi boshqa transpot turiga nisbatan yuklaring kamroq
tashiydi. Yuklarining aksariyti yo‘lovchi samolyotlarda, kamroq qismi (35 %) yuk
samoliyotlarda tashiladi. Havo transporting yosh va eng tez rivojlangan
transportida butun dunyo bo‘yicha 20 mln ga yaqin yo‘lovchi tashilgan bo‘lsa
1990 yilda 1,2 mlrd, 2018 yilda 3,8 mlyarddan ortiq yo‘lovchi tashildi. Bu degan
so‘z Yer sharidagi xar 2 kishining biri aviatsiya transportidan foydalanadi.
Samolyotlar muntazam qatnab turadigon havo yo‘llari butun yer kurrasini chirmab
tashlagan uzunligi millionlab kilometirga yetadi.
Londoning Yevropadagi eng katta Xitrau ayeroporti har kecha kunduzda 1300
ta reys, 190 ta turli yo‘nalishlarga qatnov amalga oshiriladi. Bir yida 70 mln
yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi. Yo‘lovchilarning 11 foizi ichki, 43 foizi qo‘shni
davlatlarga qolgan 46 foizi uzoq xorij mamlakatlariga uchadi. Qitalararo yo‘lovchi
tashishda havo yo‘llari dengiz transportini deyarli butunlay siqib chiqarib 1-o‘ringa
o‘tib oldi. Atlantika okeanini kesib o‘tadigon havo yo‘llarida bir vaqtning o‘zida
yuzdan ortiq samoliyot bo‘ladi.
Havo yo‘llarini umumiy uzunligi dunyo bo‘yicha 10,5 mlyrd km.dan ortib
ketdi. Havo transportining rivoji oxirgi 20-30 yillar biln bog‘liq. 1970-yilardagi
aviatsiyadagi inqilobiy o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. Porshenli reaktorlar turboreakivli
dvigatellar qo‘llanishi bilan tezlik ortdi (tovushdan tez uchuvchi samalyotlar
yaratildi), yo‘lovchilar soni yanada ko‘paytirildi (200 va undan ortiq) yuk ko‘tarish
qobilyati kuchaytirildi, aeroport madernizatsiya qilinib texnik sharoitlar
yaxshilanadi. Bugungi kunda fuqoro aviatsiyasi parki yo‘lovchi va yuk tashish
bilan shug‘ulanuvchi samolyot soni 10 mingdan ortiq samolyotlar bor. Shuning 2/3
qismi-reaktivli 1/6 turbuvintli va 1/10 qismi porshenli. Mamlakatlardagi
samolyotlarining 3/4 qismi AQShda to‘plangan. Yo‘lovchilarning ham 2/3 qismi
AQSh ga to‘g‘ri keladi. Fuqaro samalyotlari bo‘yicha 2-o‘rinda Kanada va
32

Fransiya, keyingi o‘rinlarda Avstraliya va Germaniya turadi “Boing” “Duglos” va
“Lakxid” samolyot kampaniyalar nazorat qilib turadi. Germaniyaning 4/5 fuqoro
samolyotlari AQShda ishlab chiqarilgan.
70-80 yillardagi jaxoning energetik va iqtisodiy qiziqishlari samolyotsozlarga
juda og‘ir izni qoldirdi. AQSh G‘arbiy Yevropada aviatsiya manapoliya
kampaniyalari qo‘lida mujassamlashgan. AQShda 7 ta asosiy kampaniya Yunayted
eyr layn “Yunayted” “Ameriken eyrlayns” va boshqa Fransiyada- 3 ta Eyr Frons
“UTA va Eyr Inter” va Germaniyada “Luftganza kampaniyalari nazorat qilishadi.
Shu bilan birga ko‘pmillatli avikampaniyalar ham mavjud Ular orasida SAS
(Daniya, Norvegiya va Shvesiya konsorsiumlari), Golf Eyr-fors qo‘ltig‘i
mamlakatlarniki va “Eyr Afrika” Ikkinchi jaxon urishdan keyin yo‘lovchi va yuk
tashish havo transportida keskin ortdi. Eng ko‘p yo‘lovchilar Shimoliy Amerika va
G‘arbiy Yevropaga tashilgan. Atlantika okeanida yo‘lovchilar eng ko‘p tashilsa,
Shimoliy Amerikaning ichida ham ko‘p tashiladi.
Aviatsya transporti yuk tashish bo‘yicha dengiz transporti bilan raqobatga
endi-endi kirisha boshladi. Intensiv yuk yo‘nalishlari Shimoliy Atlantika orqali
Yevropa va Shimoliy Amerika, va Afrika ortasida Yevropa va Janubiy-Sharqiy
Osiyo ortasidadir. Yuklar samolyotlar orqali Yevropaning sanoat markazlaridan
Afrika va Osiyoning rivojlanayotgan mamlakatlarga jo‘natiladi. Ularning ichida
mashinalar tovarlar, mevalar, kiyimlar ko‘proq jo‘natiladi.
Xalqaro havo yo‘nalishlarida dunyi bo‘yicha 45 mingdan ortiq aeroportlar
xizmat qiladi. Har kuni Yer sayyorasida 85 ming samoliyot havoga ko‘tariladi.
AQShda 15000, Braziliyada 4000, Rossiyada 1200 dan ortiq aeroportlar mavjud.
Ichki aeroportlar soni esa 25 mingdan yaqindir. Yer sharining yirik
aglomeratsilardagi shaharlarda bir necha aerovrovokzallar qurilgan. Nyu-York,
London , Parijda 3 tadan, Tokioda-2 ta aeropor qurilgan.
Eng ko‘p yo‘lovchilarining qabul qiluvchi va tashuvchi, AQShning Chikago
shaxridagi O Xeyra aeroporti qurilgan alohida ajralib turadi. Bu aeroport yiliga 70
mln yo‘lovchiga hizmat qiladi.
33

5-rasm. Samolyot ishlab chiqarish jarayoni
G‘arbiy Yevropada Londoning XItroy, Germaniyaning Frankfurt na-Mayn,
Osiyoda –Yaponiyaning Xoneda, Xitoyning Syangan aerportlari yer sharidagi eng
katta aeroport xisoblanib ular yiliga 50 mln dan ortiq yo‘lovchiga hizmat qiladi.
N’yu-Yo‘rk yuklarini tashish bo‘yicha (yiliga 1,2 mln) 1-o‘rinda, Los-
Andjeles, Chikago, London, Frank-Furt-na Mayn, va Tokio aeroportlari turadi.
Yuklarning ¼ qismi xalqaro yo‘nalishlarda tashiladi. Bugungi kunda yer sharidagi
yirik aeroportlar rekonstruksiya qilinmoqda. Shunday qilib AQSh, Rossiya
Yaponiya, B. Birtaniya, Fransiya, Kanada, Germaniya dunyoning havo transporti
eng rivojlangan davlatlardir. Aviatsiya ko‘pgina rivojlanayotgan mamlakatlardan
ham transportning muhim turi bo‘lib qolgan.
O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishga va iqtisodiy aloqalarning o‘sishida
havo transportining ro‘li ortib bormoqda O‘zbekiston MDHning 100 dan ortiq
shahar va aholi manzilgoxlari shu jumladan, uning barcha poytaxtlari bilan Havo
transporti orqali bog‘langan. Toshkent aeroporti Sharqning xalqaro havo
darvozalaridan birdir.
34

XULOSA VA TAKLIFLAR:
Jahon transport tizimi doimo rivojlanib bormoqda. Zamon talablari va
iqtisodiy rivojlanish qonuniyatlariga muvofiq unda adekvat sifat va miqdor
o’zgarishlari ro’y beradi. Bu transport operatsiyalarining texnik jihozlanishining
takomillashuvida, eng muhim transport yuk va yo lovchi oqimlari geografiyasiningʻ
o zgarishida, turli transport turlarining jahon xo jaligidagi o rni va ahamiyatining
ʻ ʻ ʻ
tarkibiy bog liqligida namoyon bo ladi.
ʻ ʻ
Milliy, mintaqaviy, qit’alararo va qit’alararo darajadagi transport tizimlari
jahon ishlab chiqarish infratuzilmasining elementi va ob’ektlari sifatida harakat
qiladi va shu bilan milliy xo’jalik majmualari o’rtasidagi integratsiyani yanada
chuqurlashtirishni ta’minlaydi, millatlararo takror ishlab chiqarish jarayonining
samarali faoliyat ko’rsatishi uchun sharoit yaratadi. Shu bilan birga, jahon
transport tizimlarini rivojlantirishda zamonaviy transport infratuzilmasi
ob’ektlarining ustunligi va zamonaviy globallashuv jarayonlari talablari bilan
bog’liq holda an’anaviy transport turlarini modernizatsiya qilish zarurati bilan
bog’liq muammolar mavjud.
Xulosa qilib aytganda, jahon transport geografiyasini o'rganish zamonaviy
dunyoning ijtimoiy, iqtisodiy va geosiyosiy landshaftlarini shakllantirishda
transport tarmoqlarining ajralmas rolini ko'rsatadi. Transport tizimlari global
savdo, madaniy almashinuv va mintaqaviy aloqalar uchun muhim arteriya bo'lib,
chegaralar bo'ylab rivojlanish va hamkorlikni rag'batlantiradi.
Tahlil turli transport turlari - quruqlik, havo, dengiz va quvur liniyasi - har
biri xalqlar va mintaqalarning turli ehtiyojlarini qondirishda o'ziga xos rol
o'ynashini ko'rsatdi. Ushbu tizimlarning taqsimlanishi va samaradorligiga tabiiy
geografiya, texnologik taraqqiyot, iqtisodiy ustuvorliklar va siyosiy strategiyalar
kabi bir qator omillar ta'sir ko'rsatadi.
Ushbu kurs ishidan asosiy xulosa bu barqaror transport yechimlarining
ortib borayotgan ahamiyatidir. Iqlim o‘zgarishi va urbanizatsiya kabi global
muammolar kuchayib borayotganligi sababli, jamoat transportini yaxshilash, qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va logistika samaradorligini
35

oshirish kabi ekologik toza transport amaliyotlarini joriy etish zarurati tug‘iladi.
Ushbu chora-tadbirlar transport tizimlarining hozirgi va kelajak avlodlarni qo'llab-
quvvatlashini ta'minlash uchun juda muhimdir.
Oxir oqibat, jahon transport geografiyasi shunchaki harakatdan iborat
emas; u insoniyatning bog'lanish, yangilik yaratish va to'siqlarni engib o'tish
qobiliyatini aks ettiradi. Transportning murakkabliklarini tushunish va hal qilish
orqali jamiyatlar iqtisodiy o'sish, madaniy boyitish va ekologik barqarorlik uchun
yangi imkoniyatlarni ochishi mumkin.
Ushbu kurs ishi transport infratuzilmasi va siyosatiga doimiy izlanishlar va
sarmoya kiritish zarurligini ta'kidlab, samarali, adolatli va barqaror transport tizimi
global taraqqiyotning asosi ekanligini ta'kidlaydi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Sh.Mirziyoev - “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”. Toshkent-“O’zbekiston”-2016. 56 b.
2. Sh.Mirziyoev - “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz”. Toshkent-“O’zbekiston”-2016. 488 b.
3. R.G.Abdullaev, N.X.Nasirov - “O’zbekiston transport geografiyasi” -
Toshkent-2021
4. B.S.Tursunov - “Markaziy Osiyoda transport va logistika” –
Toshkent-“O’zbekiston”-2020
5. A.N.Korotkov, M.S.Rybakov - “Transport geografiyasi” – KnoRus - 2015
6. V.I.Sokolova - “Jahon iqtisodiyoti va transporti”. Dashkov - 2012
7. Yu.Alekseeva, N.S.Pankova - “Transport geografiyasi”. Geografiya
jamiyati - 2018 yil
8 . Вукан Р Вучик. Транспорт в городах, удобных для жизни.-М.:
Территория будещего, 2011
9. Николский И.В. Избранные труды.-М.:Ойкумена, 2009.
10. Soliev A. O‘zbekiston geografiyasi.-T.:Universitet, 2014.
11. Soliev A va boshqalar. Mintaqaviy iqtisodiyot. –T., 2003.
12. Soliev A., Nazarov M., Qurbonov Sh. O‘zbekiston hududlari ijtimoiy -
iqtisodiy rivojlanishi . –T.: “Mumtoz so‘z”, 2010. 148
13. Наумова А. С. Университетская география в современном мире.-
М.: “ООО Буки Меди”, 2016
14. www.tsue.uz
15. www.ziyonet.uz
16. www.geografyia.ru
37

Купить