Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 29.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Геология

Продавец

Bohodir Jalolov

Janubiy Amerikaning Geografik o‘rni, o‘rganilishi, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefi

Купить
J anubiy A merik aning Geografi k o‘rni, o‘rganilishi, geologik t uzilishi, foy dali qazilmalari v a rely efi Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм Mat erik ning asosiy xususiy at lari. Janubiy Amerika ko‘pgina tabiiy mo‘jizalar materigi hisoblanadi. U sayyoramizdagi eng sernam materik. Bu materikda dunyodagi eng uzun va sersuv daryo, eng katta daryo havzasi, eng baland harakatdagi vulqon, eng uzun tog‘ tizmasi, eng baland va eng keng sharshara, eng katta ilon, eng mitti “odamxo‘r” baliq (piranya), eng balandda joylashgan chuchuk suvli katta ko‘l, eng qalin Amazoniya o‘rmonlari — “sayyoramiz o‘pkasi” joylashgan. Geografi k o‘rni. Janubiy Amerika materigining qiyofasi janubga tomon torayib boradigan juda katta uchburchakka o‘xshaydi. Materik butunligicha g‘arbiy yarimsharda joylashgan. Shimoldan janubga 7 000 km, g‘arbdan sharqqa 5 000 km cho‘zilgan. Materik maydoni 17,8 mln km2. Materikni shimolda Karib dengizi, g‘arbda Tinch okean, sharqda esa Atlantika okeani suvlari yuvib turadi. Materik qirg‘oqlari ko‘p parchalanmagan. Faqat janubida orol va qo‘ltiqlar ko‘p. 1 42 3 Shimoliy Amerika materigidan XX asrda qazilgan Panama kanali ajratib turadi. Materikning eng janubida Olovli Yer oroli bor. Panama kanali Olovli yer oroli Amerik aning k ashf et ilishi v a o‘rganilishi. Amerikaning kashf etilishi haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. X. Kolumbgacha, ya’ni XV asrdan oldin Amerikaga xitoylar, yaponlar, finikiyaliklar, arablar, inglizlar, skandinaviyalikl ar, okeaniyaliklar borgani haqida dalillar topilmoqda.Kolumbgacha Amerikaga kimlar borgan ? Xitoyliklar Yaponlar Finikiyaliklar ArablarBritaniyaliklar Skandinaviyaliklar (vikinglar) Okeaniyaliklar Vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy o‘zining “Hindiston” asarida Amerika quruqligining mavjudligini X. Kolumb kashfiyotidan 450 yil oldin bashorat qilgan (87-rasm). X. Kolumb “Yer shar shaklida” degan g‘oyaga asoslanib, okean orqali g‘arbga yo‘l oladi. Hindiston qirg‘oqlariga tomon suzganida Kolumb hozirgi San Salvador (ispancha xaloskor degani) orolini kashf etdi. Bu voqea 1492-yil 12-oktyabr kuniga to‘g‘ri kelgan. Shuning uchun bu sana Amerika kashf etilgan sana sifatida tarixga kirdi. Buyuk geografik kashfiyotlar davrini boshlab bergan X. Kolumb Amerikaga to‘rt marta qilgan safarlari chog‘ida ham o‘zi borgan yerlarini Hindiston deb o‘ylagan. Kashf etilgan yerlar yevropaliklarga noma’lum bo‘lgan yangi yerlar ekanligini birinchi bo‘lib Amerigo Vespuchchi (1451–1512) aytgan. U o‘zining 1499–1504- yillardagi Janubiy Amerikaga uyushtirgan ikkita sayohati davrida birinchi bo‘lib bu yerlar Hindiston emas, balki yirik quruqlik — Yangi Dunyo ekanligini aytib, uning tabiatini mohirona tavsiflab yozadi. Keyinchalik shu yerlar xaritasini tuzgan nemis kartografi Valdzemyuller Yangi Dunyoni Amerigo Vespuchchi sharafiga Amerika deb atagan. Amerika Janubiy Amerikani tekshirgan dastlabki olimlardan biri nemis geografi va sayyohi A. Gumboldt bo‘lgan. U fransuz botanigi E. Bonplan bilan birga XVIII– XIX asr chegarasida materik tabiatini o‘rganish uchun ekspeditsiya uyushtirdi. Bulardan tashqari, XIX asr boshlarida rossiyalik N. Rubsov va G. Langsdorf, A. Voyeykov XX asr boshlarida N. Vavilovlar Janubiy Amerikaga ekspeditsiya uyushtirib, qimmatli ma’lumotlar to‘plashdi. Mat erik ning pay do bo‘lishi, geologik t uzilishi, foy dali qazilmalari. Qadimda Janubiy Amerika yirik Gondvana quruqligi tarkibida bo‘lgan. Keyingi geologik davrlarda mustaqil materikka ajralgan. Tektonik harakatlar ta’sirida Janubiy Amerika platformasining cho‘kkan joylarida botiqlar (Amazonka, Orinoko, La Plata) va ko‘tarilgan qismlarida yassitog‘liklar (Gviana, Braziliya) tarkib topgan. 22 1 31 Yassitog‘liklarda lava-vulqon yotqiziqlari ko‘p uchraydi. Alp tog‘ burmalanishida yosh And tog‘ tizmalari shakllangan. Bu yerlarda harakatdagi vulqonlar, kuchli zilzilalar bo‘lib turadi. Shu xususiyatiga ko‘ra sohil zonasi Tinch okean “olovli halqasi”ga kiritilgan. Janubiy Amerika foydali qazilmalarga boy. Materikning yassitog‘liklarida temir, marganes rudalari, nikel konlari bor 1 2 3 Platformaning botiq va bukilmalarida neft, tabiiy gaz, ko‘mir topilgan. And tog‘lari rangdor va nodir metallarga ayniqsa, boy. Mis rudasi, molibden, qalay, kumush shular jumlasidandir. 1 3 42 And tog‘larining nomi mahalliy inklar tilida “mis” degan ma’noni beradi. Rely efi Materik relyefida ikki qism ajratiladi. Birinchisi — And tog‘ sistemasidan iborat — G‘arb, ikkinchisi tekislik va yassitog‘liklardan iborat — Sharq (88- rasm).Tekislik sharq Tog‘li g‘arb And tog‘lari quruqlikdagi eng uzun cho‘zilgan tog‘ zanjiridir, u qariyib 9000 km ga cho‘zilgan. Bu tog‘lar ko‘p qismida tog‘ tizmalarini, markaziy qismida 3500– 4500 m ga yetadigan tog‘lik va yassitog‘liklarni hosil qiladi. Bu yerda dunyodagi eng baland harakatdagi vulqon — Lyulyaylyako (6723 m), materikning eng baland nuqtasi Akonkagua (6960 m) va boshqalar bor. Lyulyaylyako vulqoni (6723 m) Akonkagua cho‘qqisi (6960 m) Dunyodagi eng baland tog‘ ko‘llaridan biri — Titikaka (3810 m) ham shu yerda joylashgan. Materikning sharqida esa yer qimirlashlari kamdan kam bo‘ladi, harakatdagi vulqonlar yo‘q. Platformaning uzoq vaqt mobaynida yemirilishi va vertikal harakatlar Braziliya va Gviana yassitog‘liklarining paydo bo‘lishiga olib kelgan. Braziliya yassitog‘ligi Gviana yassitog‘ligi Gviana yassitog‘ligida dunyodagi eng baland sharshara — Anxel (balandligi 1054 m) joylashgan (89-rasm). Platformaning bukilmalarida pasttekisliklar — Amazonka, Orinoko, La Plata joylashgan. Yassitog‘liklardan farq qilib, tekisliklar relyefi bir xil. Amazonka pasttekisligi Orinoko pasttekisligi La-Plata pasttekisligi © Foydalanilgan adabiyotlar: • M. T. MIRAKMALOV, SH. M. SHARIPOV, M. M. AVEZOV, M. T. HOJIYEVA , umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik, Respublika ta’lim markazi. • @ edutrm_uz • A. Soatov, A. Abulqosimov, M. Mirakmalov. – Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 6- sinfi uchun darslik – Toshkent: „O‘qituvchi“, 2017/ www.eduportal.uz

Janubiy Amerikaning Geografik o‘rni, o‘rganilishi, geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefi

Купить