Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 52.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Jorj Tolandning hurfikrlilik haqidagi qarashlari

Купить
“Falsafa tarixi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Jorj Tolandning hurfikirlik haqidagi qarashlari MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. JORJ TOLAND TARIXI VA U YARATGAN OQIM 1.1. Jorj Toland biografiyasi .......................................................................................5 1.2. Jorj toland falsafasi..............................................................................................8 II BOB. JORJ TOLANDNING HURFIKIRLIK HAQIDAGI QARASHLARI 2.1. Jorj Tolandning hurfikirlik haqidagi qarashlari.................................................13 2.2. Jorj Toland hurfikrlilik konsepsiyasi.................................................................16 XULOSA................................................................................................................19 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................21 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishi sifatida, ingliz materialist faylasufi – Jorj Tolandning birinchilardan bo‘lib xristian dinini tanqid qilganligi natijasida “Serenaga maktublar” nomli asosiy falsafiy asarida harakat va materiyaning birligi haqidagi ta limotni ishlab chiqdi, fazo vaʼ vaqtning harakatlanuvchi materiya bilan uzviy bog liqligi pozitsiyasini ilgari ʻ surdi. U cheksiz va abadiy olamning moddiyligi, materiyaga xos bo‘lgan birlamchi faoliyat, uning o‘z-o‘zini harakati g‘oyasini himoya qildi. Biroq, uning ta’limoti mexanik materializm doirasida cheklangan edi, chunki materiyaning harakatini uning sifat o‘zgarishlari bilan bog‘lamadi. U fransuz va ingliz materializmining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Kurs ishining dolzarbligiga kelsak Osmondagi muloqot aqliydir, shuning uchun hech qanday aldash yoki aldash mumkin emas. To‘g‘ridan-to‘g‘ri “aqlni o‘qish” faqat “teng” o‘rtasida sodir bo‘ladi, ya’ni. bir xil darajadagi mukammallik ruhlari. Turli darajadagi ruhlar bir-birini ko‘rmaydilar va sezmaydilar. Ularning muloqoti Xudoning bevosita ruxsatini talab qiladigan g‘oyalari tashkil etadi. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti – Jorj Toland hurfikrlilik masalasida va erkinlik g‘oyasida aql, boshqa bir tomondan esa, din va davlat konsepsiyasini shakllantiradi. U, insonning butun bir borliqda erkinlik, hurfikrlilik va boshqa narsalarga e’tibor qaratishini va ularni shakllantirishini ko‘zdan kechiradi. Kurs ishining predmeti . Ozodlik huquqi bilan taalluqli ma’lumotlarimizni chegaralangan ko‘rinishda talqin etmaydi, balki bizning zamonaviy hurfikrlilik konsepsiyamizni tuzilishini mohiyatini aks ettirganligini o‘rganishdir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishining maqsadi: - Jorj Toland hurfikrlilik falsafasini o‘rganish; - Erkinlik va ozodlik fiqhi; Kurs ishining vazifasi esa: 3 - falsafiy qarashlari, tasavvurlari va metodlari, o‘z vaqti orqali juda yirik ahamiyatga ega bo‘lganligini; Kurs ishining o rganilganlik darajasi. ʻ Jahon tarixiy merosini tahlil etish, uning ochilmagan qirralarini kashf etish, tarixiy merosimiz bilan birlashgan holda noyob shaxslarni o rganish menimcha ko p jihatdan tahlil etilmagan, shu o rinda ʻ ʻ ʻ biz bilmagan haqiqatlar anchaginaga o xshaydi. Shunday bo lsada ushbu jihat ʻ ʻ atroflicha olim, professor – mutaxassislar tomonidan o rganilgan. Jorj Tolandning ʻ topologiyasi hamda yangi davrda erkinlik konsepsiyalari merosi va noyob bizga qoldirgan ilmlari bo yicha ko plab tadqiqotlaridan foydalanildi. ʻ ʻ Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishimiz kirish qism, asosiy qism, 2 ta bob va 4 ta bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. JORJ TOLAND TARIXI VA U YARATGAN OQIM 1.1. Jorj Toland biografiyasi Toland katolik oilasida tug‘ilgan. U irlandiyalik katolik ruhoniyning noqonuniy o‘g‘li bo‘lib, katolik cherkovi tamoyillarida tarbiyalangan. Ammo 20 yoshida Toland anglikanizmni qabul qildi. 1687-1695 yillarda Shotlandiya , Gollandiya va Angliya universitetlarida ( Edinburg , Glazgo , Leyden va Oksfordda ) falsafa, ilohiyot va Yevropa tillarini o rgangan.ʻ Toland o‘zining “Sirsiz nasroniylik” (1696) nomli kitobi orqali mashhur bo‘ldi. Natijada, uning o‘sha davr uchun shov-shuvli kitobi 1697 yilda ommaviy yoqib yuborishga hukm qilindi. Faylasufning o‘zi qamoq tahdididan qochishga majbur bo‘ldi. U ko‘p sayohat qildi. 1701-1702 yillarda Toland Germaniyaga tashrif buyurdi. U dastlab Gannoverga tashrif buyurdi, keyin esa falsafaga qiziqqan Prussiya qirolichasi Sofiya Sharlottaning taklifiga binoan bir muddat Berlinda yashadi. Qirolicha bilan suhbatlar va keyinchalik u bilan yozishmalar Tolandning eng ajoyib asari “Serenaga maktublar” (1704) ni yozish uchun asos bo‘ldi. 1707-1710 yillarda Toland yana Yevropa bo‘ylab sayohat qildi. U Germaniya, Vena , Praga , Gollandiyaga tashrif buyuradi. Angliyaga qaytib, Toland Ipsom shaharchasiga joylashdi, u erda 1718 yilgacha yashab, adabiy faoliyat bilan shug‘ullanadi. Bu yillarda uning “Adeisidemon” (1708), “Yahudiylarning fuqarolikka qabul qilinishi haqida mulohazalar” (1714), “Nazariy” (1718) asarlari nashr etilgan. Qiyin moliyaviy ahvolga tushib qolgan Toland uyini sotadi va Putni shahridagi qishloq duradgorining oilasiga joylashadi. Toland o‘zining so‘nggi asarlari “Tetradim”, “Klidofor” va “Pantheistikon”ni 1720 yilda nashr etdi. Ta’kidlash joizki, Toland yangi asrning birinchi faylasufi bo‘lib, u Iskandariya Gipatiyasiga ( 415 yilda diniy aqidaparastlar tomonidan o‘ldirilgan) maxsus insho bag‘ishlagan - “Hipatiya” (“Tetradim” ning 3-qismi). Toland juda muhtojlikda vafot etdi. 5 XXI asr fikrlash muammosi dolzarbdir. Tafakkur qanday tabiatga ega, fikrlash qanday yuzaga keladi, u qanday funktsiyalarga ega, o‘z substratiga egami, agar shunday bo‘lsa, aynan nima - bularning barchasi va tafakkur bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa savollar ushbu muammoni tashkil qiladi. Fikrlash muammosi ong, ideal, shaxsiyat, sub’ektivlik, sub’ekt muammolari bilan yonma-yon joylashgan. Ushbu muammoning dolzarbligi asosan ijtimoiy determinizm bilan bog‘liq. Zamonaviy kapitalizm (postmodern kapitalizm) inson huquqlari va shaxsiy erkinliklarini madh etuvchi neoliberal mafkurani tan oladi; bu esa tafakkur nima ekanligini, uning tabiati, unga qanday funktsiyalar tegishli ekanligini va hokazolarni tushunish bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu muammoni o‘rgangan, lekin odatda e’tibordan chetda qolgan va / yoki alohida aniqlanmagan ismlar orasida (bu tadqiqotchilarning e’tibori muammoni hal qilishda yangi narsa qo‘shgan, oldindan belgilangan odamlarning ma’lum bir doirasiga qaratilganligi sababli yuzaga keladi. muammo yoki uning doirasida yangi savollar tug‘dirdi va/yoki ma’lum bir mutafakkirning dunyoqarashidagi urg‘u qat’iy belgilangan tarzda qo‘yilganligi) Jon Villard Tolandni eslatib o‘tish joiz. Villard Toland (1670 yil 16 fevral, Ardag, Irlandiya — 1722 yil 11 mart, Uandsvort, London, Buyuk Britaniya) — irland (ingliz) faylasufi, Angliyadagi ilk falsafiy ma rifat vakili, 1711-yilda erkin fikrlovchilar harakatining asoschisi vaʼ uning yangi davr intellektual an’analaridagi birinchi tarafdorlaridan biri. Turli ma’lumotnomalarda odatda uning sherigi Jon Entoni Kollinz erkin fikrlash harakatining asoschisi sifatida va uning tashkil topgan yili 1713-yil (Kollinzning “Erkin fikrlash to‘g‘risida” asari nashr etilganida) ko‘rsatilgan, bu noto‘g‘ri. Boshqa narsalar qatorida, Toland teologik ratsionalizmning vakili. Butun umri davomida (51 yoshda) Toland 50 ga yaqin asar yozgan, ular orasida: “Levilar qabilasi” (1691) - bugungi kungacha saqlanib qolgan; ”Sirsiz nasroniylik yoki risola, unda Xushxabarda aqlga zid yoki tushunarsiz narsa yo‘qligi va nasroniylikning hech qanday dogmasini so‘zning haqiqiy ma’nosida 6 tushunib bo‘lmaydigan sir deb atash mumkin emasligi ko‘rsatilgan” (1696) (Irlandiya ma’rifatparvarlik davri aynan shu asardan boshlangan). Erkin Angliya (1701); ”Davlat paradokslari” (1702); ”Serenaga maktublar” (1704); ”Panteistning haqiqiy taqdimotida sotsinizm” (1705); ”Adeisidemon yoki Titus Livius xurofotda ayblanib oqlandi. Tarixchi Liviy rimliklarning muqaddas urf-odatlari, alomatlari va bashoratlari haqida gapirganda, umuman ishonuvchan yoki xurofiy emasligi va xurofotning o‘zi ham davlat uchun sofdan kam emas, balki ko‘proq zararli ekanligi isbotlangan dalil deb aytgan. “Ateizm” (1708); “Yahudiy qadimiylari yoki Strabonning Muso va yahudiy dini tarixi” (1708); “Ruhoniylarga qarshi maktublar” (1712); “Yahudiylarning naturalizatsiyasi bo‘yicha mulohazalar” (1713); “Nasroniylik yoki yahudiy, butparast va Muhammad nasroniyligi” (1718); “Tetradimus” (1720), to rt asardanʻ iborat: 1 1) “Hodegus yoki bulut ustuni va olov ustuni”; 2) “Klidorofus yoki ekzoterik va ezoterik falsafada”; 3) Gipatiya yoki eng go‘zal, fazilatli, eng bilimdon va umuman, eng mukammal ayolning hikoyasi, Iskandariya ruhoniylari tomonidan nopok avliyo deb atalgan Iskandariya arxiyepiskopi Kirilning mag‘rurligi, hasadi va shafqatsizligini qondirish uchun parchalanib ketgan; 4) “Mangonutlar: nosiraliklarni himoya qilishda”; va “Pantheistikon yoki Sokratik jamoani ulug‘lash marosimi, uch qismga bo‘lingan, xususan: I. Hamdo‘stlik a’zolarining urf-odatlari va qoidalari. II. Muqaddaslik va falsafa. III. Panteistlarning yoki hamdo‘stlik Yuqoridagilar a’zolarining erkinligi va buzilmas va daxlsiz qonuni” (1720), ular orasida, o‘z navbatida, Toland g‘oyalarini ifodalash nuqtai nazaridan asosiylari “Sirsiz nasroniylik” (1696), “Xatlar”. Serenaga” (1704) va “Pantheistikon” (1720) 1 Yangi falsafiy ensiklopediya: 4 jildda / RAS Falsafa instituti, Milliy umumiy ilmiy. fond; Ilmiy tahrir. Maslahat: V.S. Stepin, A.A. Guseinov, G.Yu. Semigin. – Moskva: Mysl, 2010. 2806 bet. 7 (maqolaning keyingi matnida qisqalik uchun Toland risolalari sarlavhasida faqat birinchi so‘zlar beriladi). 2 1.2. Jorj toland falsafasi Toland falsafasining umumiy kelib chiqishiga Richard Overton va Tomas Xobbsning qarashlari katta ta sir ko rsatdi.ʼ ʻ Gnoseologiyada Toland o‘zining bilim nazariyasi - sensatsionizm bilan Jon Lokkning izdoshidir. Biroq, Lokkning o‘zi irlandiyalik mutafakkir kabi talabadan voz kechdi, chunki u, uning fikricha, o‘z qarashlarida juda radikal edi. Irland mutafakkiri falsafasiga Barux (Benedikt) Spinoza ham ta’sir ko‘rsatgan. Spinoza materiyaning yagona substansiya sifatidagi g‘oyasi bilan ingliz faylasufining materiya tushunchasini tushunishiga ta’sir ko‘rsatdi. Bundan tashqari, Jordano Bruno falsafasi Tolandning dunyoqarashiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Taxminan 1710 yildan umrining oxirigacha (1722) Toland o‘z risolalarini o‘rgandi va hatto italyan mutafakkirining “Zafarli hayvonning quvilishi” asarini ingliz tiliga tarjima qildi. U o‘zining fikrlash tizimi uchun undan tabiatda o‘z-o‘zini harakat qilish tamoyilini qabul qildi. Britaniya tizimining yana bir manbasi stoiklar falsafasi edi. Diniy xurofot va ateizmga qarama-qarshilik va baho berishda Toland eng katta maqtov bilan gapirgan Per Beylning izidan bordi. Tolandga o‘z davrining tabiiy ilmiy g‘oyalari, ayniqsa Nyuton fizikasi ta’siri katta edi. Yuqoridagi mutafakkirlardan tashqari Tolandning siyosiy qarashlariga Jeyms Xarrington va Jon Miltonning respublika g oyalari, shuningdek, ingliz ʻ inqilobining diniy va ijtimoiy radikalizmi (masalan, Aljernon Sidney g oyalari) ʻ ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ Bundan tashqari, irland mutafakkiri yoshligidan qadimgi mualliflar bilan chuqur tanish bo‘lgan (yuqorida aytib o‘tilgan stoiklarga qo‘shimcha ravishda), bu uning tirnoqlari va ularga havolalar bilan bezatilgan asarlaridan dalolat beradi. 2 Mualliflar jamoasi: SSSR Fanlar akademiyasi, XIV-XVIII asrlar dialektikasi tarixi falsafa instituti. – Moskva: Mysl, 1974. 364 b. 8 Tolandning G arb falsafasi tarixiga qo shgan hissasi katta.ʻ ʻ Shunday qilib, masalan, u “panteist” (yunoncha pan-hamma narsa, teos-xudo) atamasini dastlab “Panteistning haqiqiy taqdimotida sotsinizm” (1705), so‘ngra “Panteistikon” (1720) asarida kiritgan.). Tolandning fikriga ko‘ra, panteizm “Olamdan boshqa abadiy mavjudotga ishonmaydiganlar” haqidagi qarashdir, faqat “o‘lchovsiz va abadiy koinotga panteistlar o‘z falsafasini quradilar” (“atamasining o‘zi” panteizmni 1709-yilda uning intellektual raqibi – golland dinshunosi J. Fey kiritgan). Ingliz faylasufi panteizmning qanotli tamoyilini shakllantirgan: “Hamma narsa butundan, yaxlit esa hamma narsadan kelib chiqadi”. Bundan tashqari, Toland o‘zidan oldin mavjud bo‘lgan xristian dini va uning institutlarini tanqid qilishni chuqurlashtirdi. U qizg‘in antiklerikal edi (qarang: “Adeisidemon” (1708). Irlandiyalik mutafakkir birinchilardan bo‘lib Bibliyaning ratsionalistik talqinini berdi va natijada uni ratsionalistik tanqid qildi, buning natijasida u erkin fikrning yanada rivojlanishiga hissa qo‘shdi (qarang, masalan, “Sirsiz xristianlik”), “Adeisidemon” (1708). U boshqa dinlarni ham tanqid qilib, ruhning o‘lmasligi va keyingi hayot mavjudligiga ishonishning tarixiy kelib chiqishini ko‘rsatdi. U dinning paydo bo‘lishi sabablarini ko‘rsatishga harakat qildi - u ularni odamlar psixologiyasida (shaxsning individual xususiyatlarida va odamlarning ba’zi hodisalarning sabablarini bilmasligida - individlarning haqiqatni alohida tushunishi va talqinida ko‘rgan, o‘lim”, holbuki u umuman ijtimoiy omillarni sezmagan. Irland faylasufining falsafaga qo‘shgan asosiy hissasi materiya haqidagi ta’limotdir: harakatni materiyaning atributi sifatida asoslash va materiya, harakat, makon va vaqtning ajralmasligini isbotlash (qarang: “Serenaga maktublar”, 1704). Toland falsafasi materiya haqidagi ta’limotda dialektikaning elementlarini o‘z ichiga olgan: ibtidoiy faoliyat, uning o‘z-o‘zini harakati va turli xil mavjud shakllari haqida. Shu bilan birga, Toland mexanik materializm doirasida qoldi: u tabiatning tarixiy rivojlanishini inkor etdi, materiyaning harakatini uning sifat 9 o zgarishlari bilan bog lamadi (Tolandning dialektikaga qo shgan hissasi haqidaʻ ʻ ʻ batafsil ma lumot uchun qarang: ʼ 3 Bundan tashqari, u ong tabiatini materialistik talqin qilishga samarali harakat qildi. U fikrlashning miya va asab tizimining faoliyati bilan ichki bog‘liqligini ta’kidladi (qarang: “Serenaga maktublar” (1704), “Panteistkon” (1720), bu zamonaviy nevrologiya ma’lumotlari bilan tasdiqlangan. Toland Lokkning bilish nazariyasiga asoslanib, materialistik gnoseologiya muammolarini ijodiy rivojlantirdi. U dunyoni bilish haqidagi pozitsiyani asoslashga, irratsionalizm va agnostitsizmni tanqid qilishga katta hissa qo‘shdi. Toland mexanistik determinizm tamoyillari talqiniga yangi narsa qo‘shdi. U tabiatda materiya harakati natijasida hosil bo‘lgan universal naqsh pozitsiyasini ilgari surdi. Har bir joyda, istisnosiz, zarurat amal qiladi va mavjudlik qonunlarida belgilanganidan boshqa hech narsa boshqacha bo‘lishi mumkin emas. Toland o‘z dunyoqarashida 24 yil ichida materialistik deizmdan (ta’kidlash kerakki, uning o‘zini deist deb atamagan, balki o‘zini erkin fikrlovchi) naturalistik (yoki materialistik monik) panteizmga o‘tgan. “Sirsiz nasroniylik” (1696) birinchi nashr etilgan kundan boshlab Panteistikonga (1720) o‘tdi. Uning naturalistik panteizmi ateistik yo‘nalishdagi materializmga juda yaqin edi, uning aqliy tuzilmalarida birinchi sabab sifatida Xudo borligi va faylasuf ishlatgan teistik frazeologiya bundan mustasno. Karl Marks va Fridrix Engels yozganidek: “hech bo‘lmaganda materialist uchun deizm dindan qutulishning qulay va oson yo‘lidan boshqa narsa emas”. Toland ateizmga o‘tdi, lekin ateist bo‘lmadi va nafaqat uning materializmi deizm va panteizm bilan uyg‘unlashgani uchun, balki bir qator sabablar bor: ateizm pozitsiyasiga o‘tish unga nisbatan salbiy munosabatni bartaraf etishni talab qildi. ateizmni axloqsizlik, axloqsizlik bilan aniqlashda ifodalangan va Toland o‘z davrining ko‘plab mutafakkirlari bilan baham ko‘rgan. Va nihoyat, shuni unutmasligimiz kerakki, dindan butunlay voz kechish o‘sha davr sharoitida katta xavf bilan bog‘liq bo‘lib, Angliyada bu davlat jinoyati bilan tenglashtirilgan 3 Nudelman R.E. Fikrlash qanday ishlaydi? [Elektron resurs]. URL: https://scisne.net/a 575 bet (kirish sanasi: 11/03/2018) 10 edi. Bundan tashqari, Toland ma’rifatchilarning “olomon”ni xurofotning asosiy o‘sish joyi sifatidagi qarashlariga qo‘shilib, omma ilg‘or g‘oyalarni idrok etishga tayyor emasligiga ishondi. Demak, uning ikki turdagi falsafaga bo‘lgan ehtiyoj haqidagi bayonotlari: ekzoterik, ya’ni. tashqi, ochiq, keng auditoriya uchun mo‘ljallangan va ezoterik, ichki, maxfiy, faqat tor doira uchun mo‘ljallangan. Ushbu kontseptsiyaga ko‘ra (Toland o‘zining ko‘plab asarlarida buni targ‘ib qiladi va hatto unga “Tetradimus” - “Klidofor yoki ekzoterik va ezoterik falsafa haqida” asarida maxsus asar bag‘ishlaydi), faylasuf nafaqat o‘z fikrini yashirishi mumkin, balki yashirishi kerak. haqiqiy qarashlar yoki ularni yashirin shaklda taqdim etish. Ushbu noyob “ikki falsafa” tushunchasini hisobga olmasdan turib, Toland olib borgan dinga qarshi kurashning o‘ziga xosligi va xususiyatlarini to‘liq tushunish qiyin. Ikkitomonlama falsafa tushunchasi shu tariqa Toland tomonidan fikr va so z erkinligi uchun kurash manfaatlari yo lidaʻ ʻ foydalanilgan. B.V.ning so‘zlariga ko‘ra. Meerovskiy, Toland ingliz deizmiga ikki hissa qo‘shgan. Birinchidan, u deizmni tarqatuvchi va targ‘ibotchisi (shu jumladan, umumevropa miqyosida). Ikkinchidan, Tolandning materialistik g‘oyalari deizm doirasidan tashqariga chiqdi, bu ta’limotning asosiy imperativlariga zid keldi va mutafakkirni ateizmga to‘xtovsiz olib keldi. Siyosiy e tiqodiga ko ra, Toland respublika boshqaruvi tarafdori, xalq ʼ ʻ suvereniteti himoyachisidir. U Whiglarni himoya qilish uchun risolalar nashr etdi. Toland uchun uning ingliz yakobitlariga va “oliy cherkov a’zolariga” (U Buyuk Britaniyadagi burjua-demokratik doiralar vakili edi) qarshi risolalari katta ahamiyatga ega edi. Tolandning demokratik e tiqodi, eng avvalo, ma naviy erkinlikni ʼ ʼ o rnatishga, fikr erkinligiga qo yilgan barcha cheklovlarni yo q qilishga, xurofot, ʻ ʻ ʻ murosasizlik, aqidaparastlik olib keladigan illatlarni ochib berishga intilishida namoyon bo ldi. ʻ Fikr erkinligi, uning fikricha, siyosiy va fuqarolik erkinligi bilan, toqatsizlik va xurofot esa zulm va zulm bilan uzviy bog‘liqdir. Bularning barchasi Tolandning siyosiy radikalizmidan, uning absolyutizmga salbiy munosabatidan 11 dalolat berdi. Monarxlarning cheksiz hokimiyatini tanqid qilish va “tabiiy” fuqarolik erkinliklarini tiklash talabi Tolandning “Erkin Angliya” (1701) asarining asosiy mazmunini tavsiflaydi. Xuddi shunday fikrlarni faylasuf o‘zining “Davlat paradokslari” (1702) asarida ifodalagan. O zining demokratik qarashlarini ochiqʻ ifoda eta olmagan Toland ko pincha tarixiy o xshashlik va o xshatishlarga ʻ ʻ ʻ murojaat qilgan. Shunday qilib, “Adeisidemon” asarida u Qadimgi Rimda imperatorlar davridagi ijtimoiy hayotni tasvirlab, barcha huquqlarni oyoq osti qiladigan va xalq ustidan hokimiyatni mustahkamlash uchun hech qanday vositani mensimaydigan suverenlarni fosh qiladi. Hokimiyatni suiiste’mol qilish, deydi Toland, qonun bilan jazolanishi kerak. Haqiqiy xalq xavfsizligi har qanday davlat lavozimidan ustun turadigan eng yuqori qonunda bo‘lishi kerak. O‘z davridan oldinda bo‘lgan barcha jasur mutafakkirlar singari, To‘land ham umri davomida nafaqat e’tirofga erisha olmadi, balki uzoq vaqtdan keyin u yo jim turdi yoki ahamiyatsiz, ikkinchi darajali va hatto salbiy qadriyat sifatida qaraldi. Biroq, shunga qaramay, Toland turli mamlakatlardagi ma’rifat faylasuflariga bevosita ta’sir ko‘rsatdi: Angliyada - Devid Xartli va Jozef Pristli, Fransiyada - Volter, Jak Andre Nejon, Denis Didro, Pol Xolbax, Jan-Offray de La Mettri, Germaniyada - nemis Spinozistlari deb atalmish: Gotthold Efraim Lessing, Iogann Gottfrid Herder, Iogann Volfgang Gyote, AQShda - Benjamin Franklin, Tomas Jefferson, Ethan Allen, Tomas Peyn, Tomas Kuperga, Rossiyada - Aleksandr Nikolaevich Radishchevga. Bundan tashqari, u falsafa tarixidagi materialistik oqimning butun keyingi rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. 12 II BOB. JORJ TOLANDNING HURFIKIRLIK HAQIDAGI QARASHLARI 2.1. Jorj Tolandning hurfikirlik haqidagi qarashlari Toland g‘oyalarining amaliy ahamiyati, birinchi navbatda, ko‘p jihatdan ular (shuningdek, uning hamfikrlari, masalan, Jon Entoni Kollinz g‘oyalari) tufayli erkin fikrlash G‘arb madaniyatiga ijtimoiy hodisa sifatida kirib kelganligidadir. Bundan tashqari, uning g‘oyalari XVIII asrda Angliyada burjua demokratiyasining shakllanishiga, shuningdek, XVIII-XIX asrlarda G‘arb jamiyatida sodir bo‘lgan sekulyarizatsiya jarayonlarining tezlashishiga, antiklerikalizmning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi, keyinchalik, ateizmning rivojlanishi. Jon Tolandning kimligini tasvirlab, unga intellektual ta’sirini va keyingi mutafakkirlarga ta’sirini ko‘rsatib, uning falsafa tarixiga qo‘shgan hissasini qayd etib, faylasufning qarashlari haqida qisqacha ma’lumot berib, uning kamchiliklari va afzalliklarini tahlil qilib, biz harakat qilishimiz mumkin. ushbu maqolada keltirilgan muammo haqida. 4 4 Vinogradov N.B. Jon Toland va uning falsafiy va diniy qarashlari (Xulosa) - Moskva: Falsafa va psixologiya savollari. Kitob 121, 1914. – 63 betlar. 13 Jon Tolandda fikrlash muammosi uning ikkita asosiy falsafiy asarida - “Serenaga maktublar” va “Pantheistikon” da ko‘rib chiqiladi. Toland o ziningʻ tafakkur kontseptsiyasining qurilishini ko rib chiqishni gilozoizmni tanqid ʻ qilishdan boshlaydi, materiyaning universal animatsiyasi haqidagi barcha qarashlar noto g ri bo lganligi sababli materiya harakatsiz, inert, inert hisoblanadi. ʻ ʻ ʻ Biroq, bu unday emas va materiyaning ichki faolligi va o‘z-o‘zini harakati bor, shuning uchun uni jonlantirmaslik kerak, bu keraksiz va ma’nosiz. Shu bilan birga, Toland tafakkurni materiyaning atributi deb hisoblagan Spinozadan farqli o‘laroq, hamma materiya fikrlashga qodir emasligini ta’kidlaydi (“Materaning har bir qismi va zarrasi doimo o‘ylaydi” degan fikr aqlga zid fikrdir. va tajriba”) , lekin faqat uning ma’lum bir maxsus tashkil etilgan turi - miya. Bu haqda Toland shunday yozadi: Hayvonlarda qanday fikrlash printsipi bo‘lmasin, har qanday holatda ham fikrlash faqat miya orqali amalga oshirilishi mumkin. Biz, odamlar, miya faoliyati to‘xtatilganda, o‘z ichimizdagi hech qanday fikrdan xabardor emasmiz; biz miyaning yordami bilan fikr yuritishimizni bilamiz va faqat miya; Biz miyadan mahrum bo‘lgan har qanday jonzotda fikrlash belgilarini kuzatmaymiz, shu bilan birga har bir jonzot o‘z harakatlari bilan qandaydir fikrlash darajasini aniq ko‘rsatib beradi. D. Toland o‘z pozitsiyasi bilan odamning miya yordami bilan fikr yuritishini taxmin qiladi, V.I. Lenin. Biroq, o‘z davri fanlari holatiga xos bo‘lgan tafakkur tushunchasi To‘landning o‘zi tafakkur tushunchasini cheklaydi va uning dialektik-materialistik tushunchasiga etib bormaydi. Ammo, shunga qaramay, ingliz faylasufining bu fikrini tafakkurni tushunishda mexanizm chegarasidan tashqaridagi “yagona hujum” deb atash mumkin. Shunday qilib, ingliz mutafakkiri “Panteistikon”da tafakkurning mohiyatini oydinlashtiradi: “Tafakkur miyaning alohida harakati, bu qobiliyatning maxsus organi; to‘g‘rirog‘i, miyaning ma’lum bir qismi orqa miya va nervlarga shoxlari bilan o‘tadi. Mana, ruhning markazi, bu erda miyaning turli tuzilishiga qarab, hayvonlarning alohida turlarida juda farq 14 qiluvchi fikrlar va hislar harakati. Toland tafakkurni o‘zining biologik substrati bilan aniqlaydi: ” Til ta’m organi emas, balki miya fikrlash organidir”. 5 Tafakkur kontseptsiyasiga kelsak, Tolandning bir ifodasi bor edi, bu uni nomuvofiqlikda gumon qilish uchun asos bo‘ldi. Hayvonlarning ixtiyoriy harakatlarini jismoniy sabablar bilan izohlar ekan, bu harakatlarga fikr hamroh bo‘lishi mumkinligini aytdi. Binobarin, fikr jismoniy yoki moddiy o‘zgarishlarning oddiy mahsuloti emas, balki alohida mavjud bo‘lgan narsa bo‘lib ko‘rinadi. Aynan shunday qarash Tolandga mutlaqo begona, aks holda, albatta, uning Spinozani tanqid qilishi hech qanday ma’noga ega bo‘lmaydi. Uning fikrlashi miyaning funktsiyasidir, ya’ni. tananing maxsus tashkil etilgan organi. “Mexanika, gidrostatika va anatomiya” nuqtai nazaridan tafakkurni jismoniy bog‘liqlikda ko‘rib chiqilsa, bu moddiy zarrachalarning harakati; bu nuqtai nazar o‘zgarib, jismoniy aloqadan chalg‘iganda, bu ruhiy hodisadir. Toland tafakkurni o‘zining g‘ayrioddiy harakatchanligi va nozikligi tufayli hamma narsani o‘rab olgan va hamma narsaga kirib boradigan efir oloviga o‘xshatadi. U bu fikrni “Diyet haqida” kitobining muallifi - qadimgi yunon Galenidan oladi. Bu efir, deyman (miyaning hayratlanarli tuzilishi va tashqi jismlarning sezgi nervlariga ta siri tufayli turli g oyalarni keltirib chiqaradi), idrokʼ ʻ etish, tasavvur qilish, xotirani kengaytirish va ko paytirishning barcha ʻ mexanikasini to g ri bajaradi. tushunchalarning qisqarishi. ʻ ʻ U nerv impulslarini uzatishga xizmat qiladi. Faqat bu olov, hatto o‘ylagandan ham ko‘proq harakatchan va boshqa har qanday moddadan ancha nozikroq, asablarning tarang torlari bo‘ylab juda tez yugurishi va narsalarning nervlarga turli ta’siriga qarab u yoki bu tarzda harakat qilishi mumkin. Gippokrat va Demokrit kabi qadimgi materialistlarning g‘oyalariga muvofiq, Toland ham miya tana a’zosi bo‘lib, juda murakkab bo‘lsa- da, faqat tanani ishlab chiqarishi mumkin deb hisoblagan. Uning uchun ideal, aqliy narsa shu bilan moddiy, jismoniy narsaga qoldirmasdan qisqardi. 5 Teologik entsiklopedik lug'at, nashr. Valter Elvell - Moskva: Ma'naviy Uyg'onish Uyushmasi, 2003. - 1488 bet. [Elektron resurs]. URL: https://www.ereading.club 15 Panteistikonda Tolandning gilozoizmga munosabati Serenaga xatlar bilan solishtirganda sezilarli darajada o‘zgargan. Shunga qaramay, irland mutafakkiri tafakkur materiyaning atributi ekanligini inkor etib, faqat maxsus tashkil etilgan materiya, ya’ni miya fikrlaydi, deb hisoblaydi. Shunga qaramay, B.V. ta’kidlaganidek, “Pantheistikon” da bu aniq seziladi. Meerovskiy, “tabiatning gilozoistik-organik tushunchasi”, minerallar va metallarga tirik materiyaning xususiyatlari: ovqatlanish, nafas olish, o‘sish qobiliyatini beradi. Minerallar va metallar tug‘iladi, yashaydi va o‘ladi. Bu D.Tolandning tafakkur konsepsiyasidagi qarama-qarshilik bo‘lib, u o‘z davrining tabiiy fanlari sust rivojlanmaganligi sababli uni yecha olmadi. Tolandning tafakkur nazariyasining rivojlanishi va ijodiy rivojlanishi D. Xartli (1704—1757) va D. Pristli (1733—1804)larning hissasiga to g ri keldi.ʻ ʻ Ulardan birinchisi o z davrining tabiiy ilmiy va falsafiy bilimlarini ʻ sintez qila oldi va shu asosda tebranishlar nazariyasini va g oyalar assotsiatsiyasi ʻ haqidagi ta limotni yaratdi. ʼ O‘z navbatida Pristli bu nazariyalar va ta’limotlarning faol targ‘ibotchisi bo‘lib, Toland va Xartlining ongning moddiy shartliligi haqidagi fikrlarini chuqurlashtirdi. 2.2. Jorj Toland hurfikrlilik konsepsiyasi Toland o‘z davrining odami emas edi; burchda fazilat tamoyillarini targ‘ib qilgan, Angliyada Robert Uolpolning o‘rniga unchalik katta bo‘lmagan tamoyillar , kinizm va shaxsiy manfaatlar bilan boshqariladigan. Bundan tashqari, uning intellektual obro‘si keyinchalik Jon Lokk va Devid Xum kabilar tomonidan , shuningdek, Monteskye va frantsuz radikal mutafakkirlari tomonidan tutilgan. Edmund Burk “Frantsiyadagi inqilob haqida mulohaza” asarida Toland va uning hamkasblari haqida norozilik bilan yozgan: Kim so‘nggi 40 yil ichida tug‘ilgan Kollinz , Toland, Tindal , Chubb va Morganning bir so‘zini va bularning barchasini o‘qigan. O‘zlarini erkin fikrlovchilar deb atagan irq? Shunday bo‘lsa-da, Xristianlikda “Sirli emas” kitobi, o‘zi uchun mashhur bo‘lgan Toland nafaqat o‘rnatilgan cherkov hokimiyatiga, balki meros qilib olingan va shubhasiz hokimiyatga qarshi chiqdi. Shunday qilib, u teologik bo‘lgani kabi siyosiy va falsafiy jihatdan ham radikal edi. 16 Uning ta’siri haqida gumanitar fanlar professori Robert Pattison shunday deb yozgan edi: “Ikki asr oldin muassasa uni bid’atchi sifatida yoqib yuborgan bo‘lardi; ikki asr o‘tgach, uni Kaliforniya universitetida qiyosiy din professori qilgan bo‘lardi. 18-asr boshidagi oqilona protestant iqlimida, u shunchaki o‘limga e’tibor bermadi.” Biroq, Toland o‘limidan so‘ng muvaffaqiyatga erishdi: XVIII asrning buyuk kitob yig‘uvchisi va muharriri Tomas Xolis Londondagi kitob sotuvchisi Endryu Millarga respublika hukumatini himoya qiluvchi asarlarni nashr etishni buyurdi - Tolandning 1760 yildagi ishlarini o‘z ichiga olgan nomlar ro‘yxati. “Xristianlik sirli emas” dan keyin Tolandning qarashlari asta-sekin radikalroq bo‘ldi. Uning cherkovdagi ierarxiyaga qarshiligi ham davlatdagi ierarxiyaga qarshilik ko‘rsatishga olib keldi; episkoplar va qirollar, boshqacha aytganda, bir-birlari kabi yomon edilar va monarxiya hukumat shakli sifatida Xudo tomonidan berilgan ruxsatga ega emas edi. 1704 yilgi Serenaga maktublarida - u “ panteizm ” iborasini ishlatgan - u haqiqatga erishish usulini va nima uchun odamlar “soxta ong” shakllariga moyilligini sinchkovlik bilan tahlil qildi. Siyosatda uning eng radikal taklifi shu ediki, erkinlik inson bo‘lish nimani anglatishini belgilovchi xususiyatdir. Siyosiy institutlar tartib o‘rnatish uchun emas, balki erkinlikni kafolatlash uchun ishlab chiqilishi kerak. Toland uchun aql va bag‘rikenglik yaxshi jamiyatning egizak ustunlari edi. Bu viggizm o‘zining eng aqliy jihatdan takomillashgani, cherkovda ham, davlatda ham muqaddas hokimiyat-ga Tori e’tiqodiga zid edi. Tolandning erkin tug‘ilgan fuqarolar o‘rtasida mukammal tenglik zarurligiga ishonchi XVIII asrning boshlarida Angliyada muhosaba qilingan, ammo baribir begonalar bo‘lgan yahudiy jamoasiga tarqaldi. 1714 yilda “Yahudiylarni naturalizatsiya qilish sabablari” asarida u birinchi bo‘lib yahudiylarning to‘liq fuqaroligi va teng huquqliligini himoya qildi . Biroq, Tolandning dunyosi faqat intellektual chayqovchilikdan iborat emas edi. Shuningdek, uning siyosiy risolalarida qo‘zg‘atuvchi omil ham bor edi va u o‘zining Yoqubiylarga qarshi hujumlarida o‘sha paytdagi ba’zi asossiz katoliklarga qarshi kayfiyatlarni ko‘tarishdan boshqa narsa emas edi. 17 Xristianlik sirli emasligidan keyin Tolandning “Serenaga maktublari” falsafaga qo‘shgan katta hissasini tashkil etadi. Birinchi uchta maktubda u xurofotning paydo bo‘lishi haqida tarixiy ma’lumotni ishlab chiqadi va inson aqli hech qachon noto‘g‘ri qarashlardan to‘liq xalos bo‘lolmasligini ta’kidlaydi. Oxirgi ikki maktubda u monistik substansializm tanqidiga asoslangan metafizik materializmga asos solgan. Keyinchalik, biz Tolandning Nazarenusdagi cherkov boshqaruvini tanqid qilishni davom ettirayotganini ko‘ramiz, bu birinchi bo‘lib o‘zining “Xristian cherkovining ibtidoiy Konstitutsiyasi” 1705 yildagi yashirin yozuvida to‘liqroq ishlab chiqilgan. Ebionitlarning dastlabki cherkovdagi joyga bo‘lgan huquqi. Uning argumentining maqsadi institutsional dinni o‘rnatish uchun kanonik oyatlarning qo‘llanilishini cheklash edi. Keyinchalik alohida ahamiyatga ega bo‘lgan ishlarga Tetradim kiradi, unda Klidoforni topish mumkin, ezoterik va ekzoterik falsafalar o‘rtasidagi farqni tarixiy o‘rganish. Uning bir necha nusxasini faqat shaxsiy muomalaga chiqarish uchun chop etgan “celebrandae sodalitatis socraticae” (Pantheisticon yoki Sokratik jamiyatni nishonlash shakli) panteistik asari butparast mualliflarning parchalaridan tashkil topgan liturgik xizmatning bir turi sifatida katta haqorat qildi. Angliya cherkovining liturgiyasiga taqlid qilish. Sarlavha ham o‘sha kunlarda tashvishli edi va bundan ham ko‘proq muallif panteistlarning bunday jamiyatlari qanchalik uzoqda bo‘lganligi haqidagi savol atrofidagi sir edi. “Panteizm ” atamasi Toland tomonidan Spinoza falsafasini tasvirlash uchun ishlatilgan. Toland ekzoterik falsafani - din haqida omma oldida aytiladigan narsalarni - ezoterik falsafadan - ishonchli do‘stlarga ishonadigan narsalarni farqlashi bilan mashhur edi. 2007 yilda Foukning “Burlesk rejimida falsafa va ilohiyot: Jon Toland va paradoks yo‘li” asarida Tolandning boshqalar gapirganda gapirishning “ekzoterik strategiyasi” tahlili taqdim etilgan, ammo boshqa ma’noga ega. Uning ta’kidlashicha, Toland falsafasi va ilohiyotshunosligi e’tiqodlarning ijobiy ifodasi bilan unchalik aloqasi yo‘q va uning falsafiy maqsadi gnoseologiyani, haqiqiy metafizik tizimni, boshqaruvning ideal shaklini yoki axloqiy majburiyatning asosini ishlab chiqish emas, balki e’tiqodni topishdir. boshqalarning nutqlarida 18 ishtirok etish yo‘llari, shu bilan birga bu nutqlarni ichkaridan buzadi. Fouk Tolandning amaliyotini Shaftesberining pedantizm, soxtalik, dogmatizm va ahmoqlikni fosh qilishga qaratilgan kulgili yoki “masxara” falsafa uslubi haqidagi tushunchasi bilan bog‘laydi. 6 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish kerakki, Tolandning fikrlash tushunchasi mexanik materializm doirasidan tashqariga chiqmaydi (bundan tashqari u “yagona hujum” qiladi - odam miya yordamida o‘ylaydi). U ongning barcha ko‘rinishlarini mexanik harakatning turli shakllariga qisqartirishni xohladi. Va asab tizimi inson psixikasining substrati deb e’lon qilingan bo‘lsada, uning o‘zi sof jismoniy qonunlarga bo‘ysunadigan tizim sifatida harakat qildi. Biroq, Fridrix Engelsning fikricha, Toland mexanizmi o‘zining tarixiy asosiga ega edi. Tabiatshunoslikning ko‘plab sohalari (kimyo, biologiya, fiziologiya va boshqalar) o‘sha paytda “hali ham tagliklarda” edi va ong muammosini boshqa hal qilish uchun zarur shartlar hali yo‘q edi (shuning uchun Toland bu muammoda qarama-qarshiliklarga ega). Ushbu muammoni talqin qilishda mexanik materializmning barcha cheklovlariga qaramay, u o‘z davri uchun nomoddiy va o‘lmas ruh haqidagi diniy- idealistik g‘oyalarga yagona mumkin bo‘lgan muqobil edi. 6 Gavrilova Yu.V. Dinning paydo bo‘lishi muammosining tarixiy-falsafiy tahlili - Ch.: Gumanitar vektor. Seriya: Pedagogika, psixologiya. − No 1. – 2010. – B. 133. 19 Tolandning yutuqlari asosida fikrlashni materialistik tushuntirishga keyingi hissalar, yuqorida aytib o‘tilgan Xartli va Pristlidan tashqari, yuqorida aytib o‘tilgan Jon Entoni Kollinz, XVIII asr frantsuz materialistlari, rus inqilobiy demokratlari, vulgar materialistlari, XIX asrning tabiiy ilmiy materialistlari, Lyudvig Feyerbax, dialektik va tarixiy materializm, “ilmiy materializm” va bartaraf qiluvchi materializm. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Falsafa yo‘nalishi “Falsafa va mantiq” kafedrasi 3-kurs talabasi ______________ “ Jorj Tolandning hurfikirlik haqidagi qarashlari ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishi falsafa tarixida dolzarb bo‘lgan mavzularidan biri hind faylasufi Jorj Tolandning shaxsiyatiga bag'ishlangan bo‘lib kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi, kurs ishining obyekti va predmedi, kurs ishining maqsadi va vazifalari, kurs ishining o‘rganilganlik darajasi yoritilgan. Asosiy qism ikki bobda o‘z ifodasini topgan bo‘lib, birinchi bobida “ Jorj Toland tarixi va u yaratgan oqim ” yoritilgan. 20 Ikkinchi bob esa “ Jorj Tolandning hurfikirlik haqidagi qarashlari ” deb nomlanib, unda Jorj Tolandning g’oyalari haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan. Kurs ishi ilmiy tilda yozilgan va tugatilgan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ko‘rsatilgan, kurs ishiga qo‘yilgan talablarga javob beradi. Shu bilan birga ma'lum mulohazali o‘rinlar mavjud: 1. Ba’zi o‘rinlarda so‘zlarga misollar keltirilmagan. 2. Iqtiboslarda kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgan. 3. Shuning bilan birgalikda, texnik, imloviy, orfografik va uslubiy kamchiliklarga yo‘ l qo‘yilgan. Ushbu ko‘rsatilgan kamchiliklar tuzatiladigan xatolar bo‘lib, ishning sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatmaydi. Kurs ishi tugallangan va talaba o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishgan. ______________ ishini ijobiy baholash mumkin. Taqrizchi : FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Yangi falsafiy ensiklopediya: 4 jildda/RAS Falsafa instituti, Milliy umumiy ilmiy. fond; Ilmiy tahrir. Maslahat: V.S. Stepin, A.A. Guseinov, G.Yu. Semigin. – Moskva: Mysl, 2010. 2806 bet. 2. Toland, Jon Tanlangan asarlar - Moskva: Davlat nashriyoti, 1927. 192 b. 3. Vinogradov N.B. Jon Toland va uning falsafiy va diniy qarashlari - Moskva: falsafa va psixologiya savollari. Kitob 120, 1913. 439 bet. 4. Mordavchenkov I.N. Ingliz falsafasi. 2-qism: XVII-XVIII asrlar ingliz falsafasi. – N.N.: Politizdat, 1996. 690 bet 5. Voronitsin I.P. Ateizm tarixi - Moskva: Ateist, 1930. 908 bet. 21

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Jorj Toland tarixi va u yaratgan oqim

1.1. Jorj Toland biografiyasi

1.2. Jorj Toland falsafasi

II bob. Jorj Tolandning hurfikrlilik haqidagi qarashlari

2.1. Jorj Tolandning hurfikrlilik haqidagi qarashlari

2.2. Jorj Toland hurfikrlilik konsepsiyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить